ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕೇ

ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀ-ಮೂಲಟೀಕಾ

ವೀಸತಿಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

೧. ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಸತ್ಥರಿ ಪಣಾಮಕರಣಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಭಾವೇನ ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದಜನನತ್ಥಂ, ಸತ್ಥು ಚ ಅವಿತಥದೇಸನಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದಜನನತ್ಥಂ. ತದುಭಯಪ್ಪಸಾದಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಮಹತೋ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ. ಅಥ ವಾ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮವಚನಂ ಅತ್ತನೋ ರತನತ್ತಯಪಸಾದಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ, ತಂ ಪನ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಚಿತ್ತಾರಾಧನತ್ಥಂ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಗಾಹಣತ್ಥಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥನ್ತಿ. ಇದಂ ಪನ ಆಚರಿಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಯೋಜನಂ ಅನ್ತರಾಯವಿಸೋಸನಂ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ನಿಪಚ್ಚಕಾರಸ್ಸೇತಸ್ಸ…ಪೇ… ಅಸೇಸತೋ’’ತಿ. ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಞ್ಹಿ ಅನ್ತರಾಯಕರಾಪುಞ್ಞವಿಘಾತಕರಪುಞ್ಞವಿಸೇಸಭಾವತೋ ಮಙ್ಗಲಭಾವತೋ ಭಯಾದಿಉಪದ್ದವನಿವಾರಣತೋ ಚ ಅನ್ತರಾಯವಿಸೋಸನೇ ಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ. ಕಥಂ ಪನೇತಸ್ಸಾಪುಞ್ಞವಿಘಾತಕರಾದಿಭಾವೋ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋತಿ? ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಮಹಾನಾಮ ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಥಾಗತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ನೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಅ. ನಿ. ೬.೧೦; ೧೧.೧೧), ‘‘ಪೂಜಾ ಚ ಪೂಜನೇಯ್ಯಾನಂ, ಏತಂ ಮಙ್ಗಲಮುತ್ತಮ’’ನ್ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೫.೩; ಸು. ನಿ. ೨೬೨) ಚ, ‘‘ಏವಂ ಬುದ್ಧಂ ಸರನ್ತಾನಂ, ಧಮ್ಮಂ ಸಙ್ಘಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖವೋ. ಭಯಂ ವಾ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ವಾ, ಲೋಮಹಂಸೋ ನ ಹೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೯) ಚ ವಚನತೋತಿ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ ಪಣಾಮಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಗುಣವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಗುಣವಿಸೇಸವಾ ಹಿ ಪಣಾಮಾರಹೋ ಹೋತಿ, ಪಣಾಮಾರಹೇ ಚ ಕತೋ ಪಣಾಮೋ ವುತ್ತಪ್ಪಯೋಜನಸಿದ್ಧಿಕರೋವ ಹೋತೀತಿ. ಭಗವತೋ ಚ ದೇಸನಾ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ, ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕೇ ಪಞ್ಞಾಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ. ತೇನೇವ ಚ ಕಾರಣೇನ ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾ ಕತಾ, ಆಗಮಸಂವಣ್ಣನಞ್ಚ ಕರೋನ್ತೇನ ಉಭಯಪ್ಪಧಾನಾ, ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಪನ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾತಿ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಮೇವ ಥೋಮನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯ ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಕರುಣಂ ಉಪಮಾಭಾವೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಥೋಮೇತಿ.

ತತ್ಥ ಕರುಣಾ ವಿಯಾತಿ ನಿದಸ್ಸನವಚನಮೇತಂ, ಯಸ್ಸ ಯಥಾ ಕರುಣಾ ಸಬ್ಬೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಿತ್ಥ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸು ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಪಞ್ಞಾಪಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ತೇಸೂತಿ ವಿಸಯನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ. ಪಞ್ಞಾತಿ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ಯಸ್ಸಾತಿ ತದಧಿಟ್ಠಾನಪುಗ್ಗಲನಿದಸ್ಸನಂ. ಮಹೇಸಿನೋತಿ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ. ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಸಯನಿದಸ್ಸನಂ. ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ. ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಕಿರಿಯಾನಿದಸ್ಸನಂ. ಯಥಾರುಚೀತಿ ವಸೀಭಾವನಿದಸ್ಸನಂ.

ತತ್ಥ ಕಿರತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತಾ ವಿಸತ್ತಾತಿ ಸತ್ತಾ. ತಸ್ಸಾ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೇ ನಿರುಳ್ಹಭಾವತೋ ನಿಚ್ಛನ್ದರಾಗಾಪಿ ‘‘ಸತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ, ಯಥಾಸಭಾವಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಯಮನಂ. ‘‘ತಸ್ಸ ಪಾದೇ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ನಿಯಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮಹೇಸೀತಿ ಮಹನ್ತೇ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಏಸಿ ಗವೇಸೀತಿ ಮಹೇಸಿ. ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ಞೇಯ್ಯಾ, ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಞೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞೇಯ್ಯತ್ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಞೇಯ್ಯಾನಂ ಸತ್ತಜೀವಾದಿಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಞೇಯ್ಯಾ ಚ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಾತಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾ. ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ. ತೇನ ಅಞ್ಞಾತಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ. ಯಥಾರುಚೀತಿ ಯಾ ಯಾ ರುಚಿ ಯಥಾರುಚಿ, ರುಚೀತಿ ಚ ಇಚ್ಛಾ, ಕತ್ತುಕಾಮತಾ ಸಾ. ಯಾ ಯಾ ಪವತ್ತಾ ತಪ್ಪಭೇದಾ, ಯಥಾ ವಾ ರುಚಿ ತಥಾ, ರುಚಿಅನುರೂಪಂ ಪವತ್ತಾ ‘‘ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಯಥಾ ವಾ ರುಚಿ ಪವತ್ತಾ, ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ತತ್ಥ ಭಗವತಿ ಪವತ್ತಾವ ಕರುಣಾ ಭಗವತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಮಹಾಕರುಣಾ, ನ ಅಞ್ಞಾ. ಯಸ್ಸಾತಿ ಚ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾನಂ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಆಧಾರಪುಗ್ಗಲನಿದಸ್ಸನಂ. ನ ಹಿ ನಿರಾಧಾರಾ ಕರುಣಾ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಕರುಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತದಾಧಾರಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚ ಇಧ ಅಞ್ಞೋ ವುತ್ತೋ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ಆಸನ್ನಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ದೂರಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸಿತಪುಗ್ಗಲೋವ ಕರುಣಾಯ ಆಧಾರೋ. ತೇನ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಕರುಣಾ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಪಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿ. ಕಥಂ ಪನ ಕರುಣಾ ಸತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಿತ್ಥ ಯಥಾ ಪಞ್ಞಾಪಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಿತ್ಥಾತಿ? ನಿರವಸೇಸತೋ ಯಥಾರುಚಿ ಚ. ಭಗವತೋ ಹಿ ಕರುಣಾ ಕಞ್ಚಿ ಸತ್ತಂ ಅವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸು ಸತ್ತೇಸು ನಿರವಸೇಸೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ಪವತ್ತಮಾನಾ ಚ ರುಚಿವಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನೇಕೇಸು ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಪವತ್ತತಿ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ‘‘ಮಹೋಘಪಕ್ಖನ್ದಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ನತ್ಥಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಓಘಾ ಉದ್ಧತಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಮಯಾ’’ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಕರುಣೋಕ್ಕಮನಂ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಭಗವತೋತಿ. ಪಞ್ಞಾಪಿ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ನಿರವಸೇಸೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ಪವತ್ತಮಾನಾ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನೇಕೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಸಭಾವಕಿಚ್ಚಾದಿಜಾನನೇನ ಅನಾವರಣಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾರುಚಿ, ಯಥಾ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕರುಣಾ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತತಿ. ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಮಹಾಕರುಣಾಞಾಣವಿಭಙ್ಗವಸೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿ ಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಞಾಣವಿಭಙ್ಗಾದಿವಸೇನ. ಪಞ್ಞಾಗಹಣೇನ ಚ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ ಚತುಸಚ್ಚಞಾಣಂ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ, ಕರುಣಾಗಹಣೇನ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾನಿ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ ದಸಬಲಾನಿ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣವತ್ಥೂನೀತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಅನೇಕೇ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಭೇದಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯ…ಪೇ… ಯಥಾರುಚೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಕರುಣಾಗಹಣೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಹಾದುಕ್ಖಸಮ್ಬಾಧಪ್ಪಟಿಪನ್ನಞ್ಹಿ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸ ನತ್ಥಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಸರಣಂ, ಅಹಮೇತಂ ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕರುಣಾಯ ಸಞ್ಚೋದಿತಮಾನಸೋ ಅಭಿನೀಹಾರಂ ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಾದಮೂಲೇ ಕತ್ವಾ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೇ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪತ್ತೋತಿ ಕರುಣಾ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲನ್ತಿ. ಸತ್ತೇಸೂತಿ ಏತೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸತ್ತಾ ಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಂ ಪಯೋಜೇನ್ತಿ. ಸತ್ತಸನ್ತಾರಣತ್ಥಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಅಭಿಪತ್ಥಿತಾ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಏಕೇನ ತಿಣ್ಣೇನ, ಪುರಿಸೇನ ಥಾಮದಸ್ಸಿನಾ;

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ಸನ್ತಾರೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨. ೫೬);

ಪಞ್ಞಾಗಹಣೇನ ಮಹಾಬೋಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ‘‘ಮಹಾಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಸಬ್ಬೇಸೂತಿ ಏತೇನ ಸನ್ತಾರೇತಬ್ಬಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇತಬ್ಬಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೇ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಸಚ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದೇ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೇ ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪವತ್ತಿತ್ಥ ಯಥಾರುಚೀತಿ ಏತೇನ ಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮದೇಸನಾಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿದೀಪನೇನ ಪಯೋಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಅಹೋಸಿ. ಮಗ್ಗಞಾಣಮೇವ ಹಿ ತನ್ತಿ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಞ್ಚ ವಿಸೇಸೇನ ರತನಘರಸತ್ತಾಹೇ ಅಹೋಸಿ. ಏವಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಾದೀಸು ದೇಸನಾಞಾಣಂ ಅಹೋಸಿ, ವಿಸೇಸೇನ ಚ ಪಣ್ಡುಕಮ್ಬಲಸಿಲಾಯಂ ಸತ್ತಪ್ಪಕರಣದೇಸನಾಯನ್ತಿ. ದೇಸನಾಞಾಣೇನ ಚ ದೇಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ. ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇನ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಹಾಬೋಧಿದಸ್ಸನೇನ ಹಿ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ, ಇತರೇಹಿಪಿ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ. ತೇನ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪನ್ನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಭಗವತೋ ಚತುತ್ಥಪುಗ್ಗಲಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ಚ ಅನುತ್ತರದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವಂ ನಿರತಿಸಯಪಣಾಮಾರಹಭಾವಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಚ ಕಿರಿಯಾಯ ಖೇತ್ತಙ್ಗತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಕರುಣಾಗಹಣೇನ ಲೋಕಿಯೇಸು ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಸಾಧಾರಣಗುಣದೀಪನತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ ಭಗವತೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಗಹಣೇನಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಮಗ್ಗಞಾಣದೀಪನತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ. ಕರುಣಾವಚನೇನ ಚ ಉಪಗಮನಂ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ, ಪಞ್ಞಾವಚನೇನ ಅಪಗಮನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಉಪಗಮನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚ ಲೋಕೇ ಸಞ್ಜಾತಸಂವಡ್ಢಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಪಗಮನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಲೋಕೇನ ಅನುಪಲಿತ್ತತಂ. ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯ ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಚ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಭಗವತೋ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಯಥಾರುಚಿ ಪಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮಞ್ಞಾಯ ಅನತಿಧಾವನಂ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸಭಾವಾನವಬೋಧೇ ಹಿ ಸತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ಅತಿಧಾವಿತ್ವಾ ‘‘ಸತ್ತೋ ಜೀವೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪರಾಮಸನಂ ಹೋತೀತಿ. ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಕರುಣಾ ಆದಿ ತನ್ನಿದಾನಭಾವತೋ, ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ತತೋ ಉತ್ತರಿಕರಣೀಯಾಭಾವತೋ. ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನದಸ್ಸನೇನ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಕರುಣಾಗಹಣೇನ ಚ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ಕರುಣಾನಿದಾನಞ್ಹಿ ಸೀಲಂ ತತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಿರತಿಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ತಸ್ಸಾ ಚ ಝಾನತ್ತಯಸಮ್ಪಯೋಗತೋ. ಪಞ್ಞಾವಚನೇನ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ಸೀಲಞ್ಚ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಆದಿ, ಸಮಾಧಿ ಮಜ್ಝಂ, ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಾ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ.

೨. ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣೇಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಥೋಮೇತ್ವಾ ಯಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ತಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾಯ ಥೋಮೇತುಂ ‘‘ದಯಾಯ ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸಾ ಪನ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಞ್ಚ ಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಯಾಯ ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನಿದಾನಞ್ಚ ದುವಿಧಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಬಾಹಿರಞ್ಚಾತಿ. ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಕರುಣಾ, ಬಾಹಿರಂ ದೇಸಕಾಲಾದಿ. ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ದೇಸನಾಪಞ್ಞಾ. ತತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಯಾಯ ತಾಯ ಸತ್ತೇಸು, ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ದಯಾತಿ ಕರುಣಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತಾಯ ಹಿ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಯೀತಿ. ತಾಯಾತಿ ಅಯಂ ತ-ಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಹೋತಿ.

ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ಚ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತಬ್ಬಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಕರುಣಾ. ಸಾ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ನಿದಸ್ಸನಭೂತಾ ಅಪ್ಪಧಾನಾ ತಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವಿನಿವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಂ ನಾರಹತಿ. ಯಾ ಚ ಪಧಾನಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ನ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿನೀತಿ ತಸ್ಸಾ ಚ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಯುತ್ತೋತಿ? ಪಞ್ಞಾಯ ತಾವ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಯುತ್ತೋತಿ ಸುವುತ್ತಮೇತಂ, ಕರುಣಾಯ ಪನ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ನೋ ನ ಯುತ್ತೋ ‘‘ದಯಾಯ ತಾಯಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವತೋ. ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಞ್ಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಯ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಹೋತಿ. ರೂಪ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಅಞ್ಞಕ್ಖನ್ಧನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ, ಖನ್ಧ-ಸದ್ದೋ ಚ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಸಾಧಾರಣವಚನಭಾವತೋ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ‘‘ದಯಾಯ ತಾಯಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಏಕವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವತೋ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ದಯಾ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿನೀತಿ ಪಧಾನಾ, ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಸಾಧಾರಣವಚನಞ್ಚಿದಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಯಾಯಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬವಚನಮೇತಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಯಥಾ ವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ, ತಥಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಭಾವೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಪಟಿನಿದ್ದೇಸಭಾವೇ ದಯಾವಿಸೇಸನಂ ತ-ಸದ್ದೋ ಹೋತಿ, ಕರುಣಾಪಟಿನಿದ್ದೇಸಭಾವೇ ಚ ಹೋತೀತಿ. ಪಧಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಞಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ದಯಾಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝಮಾನೋ ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ಅಯಂ ತ-ಸದ್ದೋ ಅಪ್ಪಧಾನಾಯ ಕರುಣಾಯ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ ಭವಿತುಮರಹತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಯಾಯ ದಯಾಯ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ, ನ ಸಾ ಯಾ ಕಾಚಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ನಿದಸ್ಸನಭೂತಾ ಮಹಾಕರುಣಾ, ತಾಯ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋತಿ.

ಕಥಂ ಪನ ಕರುಣಾ ‘‘ದಯಾ’’ತಿ ಞಾತಬ್ಬಾ, ನನು ವುತ್ತಂ ‘‘ದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೮) ‘‘ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದಯಾ ಮೇತ್ತಾತಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ಕರುಣಾತಿ? ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಅದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ನಿಕ್ಕರುಣತಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಯಾ ಮೇತ್ತಾತಿ ಚ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪವತ್ತತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ದಯಾ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಅನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅನ್ತೋನೀತಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಮೇತ್ತಾಯ ಚ ಕರುಣಾಯ ಚ ಪವತ್ತತೀತಿ ನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾನಂ ಅವಿರೋಧೋ ಹೋತೀತಿ. ಕರುಣಾ ಚ ದೇಸನಾಯ ನಿದಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ಮೇತ್ತಾ ‘‘ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಹಿ ತಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಕರುಣಾವಿಹಾರೇನ ವಿಹಾಸೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧) ಏವಮಾದೀಸು, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಕರುಣಾವ ದಯಾವಚನೇನ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಹಿ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿನೀ, ನ ಮೇತ್ತಾ, ಮೇತ್ತಾ ಪನ ಪಞ್ಞಾಗತಿಕಪವತ್ತಿನೀ ಹೋತೀತಿ.

‘‘ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ನನು ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ ಸತ್ತವಿಸಯಾ ಕರುಣಾ ಗಹಿತಾತಿ? ನೋ ನ ಗಹಿತಾ, ಪುರಿಮಗಾಥಾಯ ಪನ ‘‘ಸತ್ತೇಸು ಕರುಣಾ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಸಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ನಿಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯತಂ ಗಹೇತುಂ ‘‘ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ನಿಪ್ಪದೇಸಸತ್ತವಿಸಯಭೂತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ತೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತವಿಸಯಾಯ ಕರುಣಾಯ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ ದೇವಾನಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಯಿ, ನ ದೇವವಿಸಯಾಯ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ ದೇವಾನಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಯಿ, ನ ದೇವಾನಂಯೇವ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋವ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ನ ದಯಾಯ ಆಲಮ್ಬನನಿದಸ್ಸನಂ, ಸಮುಸ್ಸಾಹನವಿಸಯೋ ಪನ ಏತೇನ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತನತ್ಥಞ್ಹಿ ಭಗವಾ ಕರುಣಾಯ ನ ದೇವೇಸುಯೇವ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ, ಸಬ್ಬಬೋಧನೇಯ್ಯೇಸು ಪನ ಸತ್ತೇಸು ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತೇಸು ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋತಿ ಸತ್ತೇಸು ವಿಸಯಭೂತೇಸು ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇಸು ವಾ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋ ಉಯ್ಯೋಜಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಅಬ್ಭನ್ತರನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಬಾಹಿರನಿದಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಾಟಿಹೀರಾವಸಾನಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಭಗವತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗೋ ಪವತ್ತಿತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾಟಿಹೀರಾವಸಾನಮ್ಹಿ ವಸನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅವಸಾನಮ್ಹಿ ವಸನ್ತೋ ತಿದಸಾಲಯೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯಸ್ಸಾವಸಾನಮ್ಹಿ ತಿದಸಾಲಯೇ ವಸಿ, ತಂ ಕಣ್ಡಮ್ಬಮೂಲೇ ಕತಂ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಇಧ ‘‘ಪಾಟಿಹೀರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಬೋಧಿಮೂಲಾದೀಸು ಕತಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ನಾಪಿ ಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಯೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಪಾಕಟತ್ತಾ ಚ ಆಸನ್ನತ್ತಾ ಚ ತದೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪದಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಂ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೧; ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾಪನಯನತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಭಗವತೋ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ರಾಗಾದಯೋ ನ ಸನ್ತಿ ಯೇ ಹರಿತಬ್ಬಾ. ಪುಥುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇ ಚಿತ್ತೇ ಹತಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವೋಹಾರೇನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಧ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ. ಸಚೇ ಪನ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಗತಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ತೇಸಂ ಹರಣತೋ ‘‘ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ. ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಚ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ತೇಸಂ ಹರಣತೋ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ. ತೇ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಹರಣವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಚ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಹಿ ಹರಿತಾ ಅಪನೀತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಅಥ ವಾ ಪಟೀತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಿ, ಅಞ್ಞೋ ಆಗಞ್ಛಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು. ನಿ. ೯೮೫; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನವಗ್ಗ, ವತ್ಥುಗಾಥಾ ೪) ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಚ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಪಚ್ಛಾ ಹರಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮಗ್ಗೇಹಿ ಹರಿತೇಸು ಪಚ್ಛಾ ಹರಣಂ ಪಟಿಹಾರಿಯಂ, ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಯೋ ಚ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇನ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಚ ಸತ್ತಹಿತತ್ಥಂ ಪುನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ಹರಿತೇಸು ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಹರಣಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಪಟಿಹಾರಿಯಮೇವ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ. ಪಟಿಹಾರಿಯೇ ವಾ ಇದ್ಧಿಆದೇಸನಾನುಸಾಸನಿಸಮುದಾಯೇ ಭವಂ ಏಕೇಕಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಟಿಹಾರಿಯಂ ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಮಗ್ಗೋ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಹರಣತೋ, ತತ್ಥ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇ, ತತೋ ವಾ ಆಗತನ್ತಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ. ಪಾಟಿಹಾರಿಯಮೇವ ಇಧ ‘‘ಪಾಟಿಹೀರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಸಾನಮ್ಹಿ ವಸನ್ತೋತಿ ಏತೇಹಿ ಕಾಲಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ಪಾಟಿಹೀರಕರಣಾವಸಾನೇನ ಹಿ ತಿದಸಾಲಯವಾಸೇನ ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತನಸ್ಸ ಕಾಲೋತಿ. ತಿದಸಾಲಯೇತಿ ದೇಸಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತನಸ್ಸ ದೇಸೋ ತತ್ಥ ವಸನ್ತೇನ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾತಿ.

೩. ತತ್ಥಾಪಿ ದೇಸವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಮೂಲಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯುಗನ್ಧರೇತಿ ಸೀತಪಬ್ಬತೇಸ್ವೇಕೋ ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸಯೋಜನಸಹಸ್ಸುಬ್ಬೇಧೋ, ಆದಿಚ್ಚೋ ಚ ತದುಬ್ಬೇಧಮಗ್ಗಚಾರೀ, ಸೋ ಸತಿ ಸಮ್ಭವೇ ಯಥಾ ಯುಗನ್ಧರೇ ಸೋಭೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸೋಭಮಾನೋ ನಿಸಿನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪-೫. ಇದಾನಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇ ಅಪದಿಸನ್ತೋ ‘‘ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಆಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬೇಹಿ ದಿಸಾಭಾಗೇಹಿ, ಸನ್ನಿವೇಸವಸೇನ ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೇಹಿ ದಸಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ನ ಸಬ್ಬಸೋ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹಿ ದಸಹಿ ದಸಹೀತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಅಧಿಕೇಹಿ ವಾ ಆಗಮನಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ. ಸಮನ್ತತೋ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇನಾತಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇನ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇನ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಬ್ಯಾಬಾಧೇತ್ವಾ ಭಗವತಿ ಗಾರವಂ ಕತ್ವಾ ಸೋತಂ ಓದಹಿತ್ವಾ ನಿಸಜ್ಜದೋಸೇ ವಜ್ಜಿತಬ್ಬೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಾತರಂ ಪಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇನ ದೇವಾನಂ ಗಣೇನ ಪರಿವಾರಿತೋತಿ ವಾ, ಮಾತರಂ ಪಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಯೀತಿ ವಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನಿ ದೇಸನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯ ತೇಜಸಾ’’ತಿ ಆಹ. ಯಾ ಸಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಕರುಣಾಯ ಉಪಮಿತಾ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವಜಾನನಸಮತ್ಥಾ, ತೇಸಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಜಾನನಸಮತ್ಥಾ, ಬೋಧೇತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಆಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿಯಾದಿವಿಭಾವನಸಮತ್ಥಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ, ತಸ್ಸಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಬಲಯೋಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೇ ಸಮತ್ಥಂ, ನಾಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಗ್ಗೋತಿ ಉಪಾಯೋ. ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಬೋಧಸ್ಸ, ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸೇವ ವಾ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಪಬನ್ಧೋ ವಾ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಹಿ ದೀಘತ್ತಾ ಮಗ್ಗೋ ವಿಯಾತಿ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಪಬನ್ಧೋ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ದೇವಾನಂ ಗಣೇನ ಪರಿವಾರಿತೋತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ದೇವಾನನ್ತಿ ವಚನಂ ತೇಸಂ ಗಹಣಸಮತ್ಥತಂ ದೀಪೇತಿ. ನ ಹಿ ಅಸಮತ್ಥಾನಂ ಭಗವಾ ದೇಸೇತೀತಿ.

೬. ಏವಂ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಮುಖೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಭಗವತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತನೇನ ಚ ಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಮಪಣಾಮಾರಹತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಪಣಾಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಪಾದೇ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಭಗವತೋ ಥೋಮನೇನೇವ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ ತಪ್ಪಭವಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಥಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಣಾಮಾರಹಂ ತಞ್ಚ ರತನದ್ವಯಂ ಪಣಮನ್ತೋ ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮಞ್ಚಸ್ಸ…ಪೇ… ಚಞ್ಜಲಿ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋ ‘‘ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ತಥಾಗತೋ ವನ್ದನೀಯೋ’’ತಿ, ಸಙ್ಘೋ ಚ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ…ಪೇ… ಅಞ್ಜಲಿಕರಣೀಯೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೧೦) ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಸ ಪಾದೇ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ, ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚಞ್ಜಲಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮೋ ಪನ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಗುಣಯುತ್ತೋ ತಥಾನುಸ್ಸರಣೇನ ಪೂಜೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ ‘‘ತಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕತ್ವಾ ಗರುಂಕತ್ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೩; ಅ. ನಿ. ೪.೨೧) ವಚನತೋ, ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಪೂಜೇತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮಞ್ಚಸ್ಸ ಪೂಜೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಿರೀಮತೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಿರೀತಿ ಪಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಪುಞ್ಞನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಸರೀರಸೋಭಗ್ಗಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿ ಕತಪುಞ್ಞೇ ನಿಸ್ಸಯತಿ, ಕತಪುಞ್ಞೇಹಿ ವಾ ನಿಸ್ಸೀಯತೀತಿ ‘‘ಸಿರೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಚ ಅತಿಸಯವತೀ ಭಗವತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಿರೀಮಾ, ಭಗವಾ, ತಸ್ಸ ಸಿರೀಮತೋ.

೭. ನಿಪಚ್ಚಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಪಣಾಮಕಿರಿಯಾಯ. ಆನುಭಾವೇನಾತಿ ಬಲೇನ. ಸೋಸೇತ್ವಾತಿ ಸುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಅನ್ತರಧಾಪೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅನ್ತರಾಯೇತಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸ ಉಪಘಾತಕೇ. ಅಸೇಸತೋತಿ ನಿಸ್ಸೇಸೇ ಸಕಲೇ.

೮. ಇದಾನಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥತ್ತಾ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವಂ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಾಚಾರಸೀಲೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿಯಾಚನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾದಿವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧಾಚಾರೋ, ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧಸೀಲೋ. ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಾ ವಿಸುದ್ಧಾಚಾರಸೀಲೋ, ತೇನ. ಸಕ್ಕಚ್ಚನ್ತಿ ಚಿತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ. ಅಭಿಯಾಚಿತೋತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಯಾಚಿತೋ. ತೇನ ಅನಾದರಿಯಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೯. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಕಾಮೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ದೇವದೇವೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ. ದೇವದೇವೋತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಸಮ್ಮುತಿಉಪಪತ್ತಿದೇವಾನಂ ದೇವೋ. ಲೋಕೇ ಹಿ ಯೇ ‘‘ಸರಣಂ ಪರಾಯಣ’’ನ್ತಿ ಗನ್ತಬ್ಬಾ ಗತಿಭೂತಾ, ತೇ ‘‘ದೇವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಭಗವಾ ಚ ಸಬ್ಬದೇವಾನಂ ಗತಿಭೂತೋತಿ. ನಯತೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ. ಸಮಾಚಿಕ್ಖೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆಚಿಕ್ಖಿ ಯಥಾ ಥೇರೋ ಬುಜ್ಝತಿ. ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತೇ ವಿನೇತೀತಿ ವಿನಾಯಕೋ, ನಾಯಕವಿರಹಿತೋ ವಾ, ಸಯಮ್ಭೂತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦-೧೨. ಯಞ್ಚಾತಿ ಯಞ್ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಯಿರುದಾಹಾಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪಯಿರುದಾಹಾಸೀತಿ ಕಥೇಸಿ. ಇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ. ‘‘ಯೋ ಧಾರಿತೋ’’ತಿ ಯನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಯಂ-ಸದ್ದೋ ಧಾರಿತೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝಮಾನೋ ಪಚ್ಚತ್ತವಸೇನ ಪರಿಣಮತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಧಾರಿತೋ, ಯೋ ಚ ಸಙ್ಗೀತೋ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ವೇದೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಈಹತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೇದೇಹೋ, ತೇನ ಮುನಿನಾ. ಅಭಿಣ್ಹಸೋತಿ ಬಹುಸೋ. ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಏತಂ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇದಾನಿ ಯೋ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆದಿತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಆದಿತೋತಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪಠಮಸಙ್ಗೀತಿಯಂ.

೧೩. ಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಸಙ್ಗೀತಾ, ಕಸ್ಸ ಪನ ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾತಿ? ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ‘‘ತಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಸಙ್ಗೀತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಯಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಾಪಿ ಚ ದುತಿಯತತಿಯಸಙ್ಗೀತೀಸು ಅನುಸಙ್ಗೀತಾ.

೧೪-೧೬. ಅಭಿಸಙ್ಖತಾತಿ ರಚಿತಾ. ತತೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ. ತನ್ತಿನಯಾನುಗನ್ತಿ ತನ್ತಿಗತಿಂ ಅನುಗತಂ. ಭಾಸನ್ತಿ ಮಾಗಧಭಾಸಂ. ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧೀಹೀತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಅನುಪ್ಪವೇಸಿತಾಹಿ. ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅವೋಕಿಣ್ಣಂ. ಅನಾಕುಲನ್ತಿ ಸನಿಕಾಯೇಪಿ ಅನಾವಿಲಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ. ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ ಅನಾಕುಲೋ ಚ ಯೋ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತಂ ದೀಪಯನ್ತೋ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ. ಏತೇನ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ವುತ್ತೋ ಥೇರವಾದೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಭಾಸಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಮಾಗಧಭಾಸಞ್ಚ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪಕಾಸಿಯಮಾನೋ ಯೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ ಅನಾಕುಲೋಯೇವ ಚ ಹೋತಿ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಞ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯಭೂತೋ, ತಂ ಅತ್ಥಂ ‘‘ಏಸೋ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ ದೀಪಯನ್ತೋ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ. ತಪ್ಪಕಾಸನೇನೇವ ಹಿ ಸೋ ತಥಾ ದೀಪಿತೋ ಹೋತೀತಿ.

೧೭. ತೋಸಯನ್ತೋ ವಿಚಕ್ಖಣೇತಿ ವಿಚಕ್ಖಣೇ ತೋಸಯನ್ತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಗಹೇತ್ವಾನಾತಿ ಏವಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಗಹೇತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಗಹಿತಂ ಸುಟ್ಠು ಕತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತೋಸಯನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಗ್ಗಹಣೇನೇವ ತೋಸನಂ ಕತಂ, ನ ಅಞ್ಞೇನ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇನಾತಿ ಏತಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ತೋಸಯನ್ತೋ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಪನ ಯೋಜನಾಯ ಸತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಗ್ಗಹಣಂ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬೇನ ತೇನ ತೋಸನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೋಸಯನ್ತೋ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಯುತ್ತರೂಪಾ.

೧೮-೨೦. ಇದಾನಿ ಯಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಮಹತ್ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅತ್ಥವಣ್ಣನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣನಾ ನಾಮ ವಿವರಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ವಚನಂ. ಇತೀತಿ ‘‘ಅಪನೇತ್ವಾ ತತೋ ಭಾಸ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಪ್ಪಕಾರೇನ. ಇತಿ ಸೋತೂನಂ ಉಸ್ಸಾಹುಪ್ಪಾದನಸ್ಸ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥನ್ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಂ. ನಿಸಾಮೇಥಾತಿ ಸುಣಾಥ. ಇದಾನಿ ಅವಸ್ಸಂ ಅಯಂ ಸೋತಬ್ಬಾಯೇವಾತಿ ದಳ್ಹಂ ಉಸ್ಸಾಹೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದುಲ್ಲಭಾ ಹಿ ಅಯಂ ಕಥಾ’’ತಿ.

ವೀಸತಿಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಂ ತಾವ ವಣ್ಣೇನ್ತೇಹಿ ಆಚರಿಯೇಹಿ ತಸ್ಸಾ ಸನ್ನಿವೇಸೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ವಚನತ್ಥೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಸನ್ನಿವೇಸೋ ಚ ಪಾಳಿಯಾ;

ಸಾಗರೇಹಿ ತಥಾ ಚಿನ್ತಾ, ದೇಸನಾಹಿ ಗಮ್ಭೀರತಾ.

‘‘ದೇಸನಾಯ ಸರೀರಸ್ಸ, ಪವತ್ತಿಗ್ಗಹಣಂ ತಥಾ;

ಥೇರಸ್ಸ ವಾಚನಾಮಗ್ಗ-ತಪ್ಪಭಾವಿತತಾಪಿ ಚ.

‘‘ಪಟಿವೇಧಾ ತಥಾ ಬುದ್ಧ-ವಚನಾದೀಹಿ ಆದಿತೋ;

ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಭಾವಸ್ಸ, ಸಾಧನಂ ಸಬ್ಬದಸ್ಸಿನೋ.

‘‘ವಿನಯೇನಾಥ ಗೋಸಿಙ್ಗ-ಸುತ್ತೇನ ಚ ಮಹೇಸಿನಾ;

ಭಾಸಿತತ್ತಸ್ಸ ಸಂಸಿದ್ಧಿ, ನಿದಾನೇನ ಚ ದೀಪಿತಾ.

‘‘ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಸಬ್ಬಂ, ಪಟಿಞ್ಞಾತಕಥಾ ಕತಾ;

ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾ ಏತಂ, ಸನ್ನಿವೇಸಂ ವಿಭಾವಯೇ’’ತಿ.

ವಚನತ್ಥವಿಜಾನನೇನ ವಿದಿತಾಭಿಧಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸೋಭೇಯ್ಯಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಜಾನನಮೇವ ಆದಿಮ್ಹಿ ಯುತ್ತರೂಪನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಯದಿದಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ. ‘‘ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ಸೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾತಿ ವಾ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಯೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮೋ ಅತಿರೇಕೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕೋ, ಸುತ್ತನ್ತಾಧಿಕಾ ಪಾಳೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮೋ ವಿಸೇಸೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ ಧಮ್ಮಾತಿಸಯೋ, ವಿಚಿತ್ತಾ ಪಾಳೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಾ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೋ. ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಾನಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಅಭಿಕ್ಕನ್ತವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸಟ್ಠದೀಪಕೋ ಅಭಿಸದ್ದೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಅಭಿಕ್ಕನ್ತವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಧಾತುಸದ್ದಸ್ಸ ಪುರತೋ ಪಯುಜ್ಜಮಾನೋ ಅಭಿಸದ್ದೋ ಕಿರಿಯಾಯ ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸಭಾವದೀಪಕೋ ಹೋತೀತಿ ಯುತ್ತಂ ಉಪಸಗ್ಗಭಾವತೋ, ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪನ ನ ಧಾತುಸದ್ದೋತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಪುರತೋ ಅಭಿಸದ್ದೋ ಪಯೋಗಮೇವ ನಾರಹತಿ. ಅಥಾಪಿ ಪಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಕಾ ಉಪಸಗ್ಗಾ, ನ ಚ ಧಮ್ಮೋ ಕಿರಿಯಾತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸಭಾವದೀಪನಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ? ನೋ ನ ಯುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಾತುಸದ್ದಾ ಪುರತೋ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅಕಿರಿಯಾಯಪಿ ಅತಿರೇಕವಿಸೇಸಭಾವದೀಪಕಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಅತಿಛತ್ತಾದಿಉದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಮೇವಾತಿ ಯಥಾ ಛತ್ತಾತಿರೇಕಛತ್ತವಿಸೇಸಾದಿಅತ್ಥೇನ ಅತಿಛತ್ತಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ ಅತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಾತುಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಪುರತೋ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅಕಿರಿಯಾಯ ಚ ತಬ್ಭಾವದೀಪಕತ್ತಾ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಅಭಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಾತುಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಪುರತೋ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅಕಿರಿಯಾಯ ಚ ತಬ್ಭಾವದೀಪಕತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಏಕದೇಸೇನೇವ ವಿಭತ್ತಾತಿ ‘‘ಕತಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ? ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ. ಕತಮೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ? ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾ…ಪೇ… ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಏವಮಾದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೪೮; ವಿಭ. ೨) ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ವಿಭತ್ತಾ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪಂ ಅತೀತ’’ನ್ತಿಏವಮಾದಿನಾ (ವಿಭ. ೩) ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಸ್ಸ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವಾ ನ ನಿಪ್ಪದೇಸೇನ. ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ಪತ್ವಾ ಪನ…ಪೇ… ನಿಪ್ಪದೇಸತೋವ ವಿಭತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೋ ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಪ್ಪದೇಸಾನಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ನಯಾನಂ ಅತಿರೇಕಪಾಳಿಭಾವತೋ ವಿಸೇಸಪಾಳಿಭಾವತೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸುತ್ತನ್ತೇ ಬಾವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕತೋ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನತ್ಥಿ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಉದ್ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ, ನ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಉದ್ದೇಸೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕಂ ನತ್ಥಿ. ಸುತ್ತನ್ತೇ ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀತಿಆದೀನಿ. ಸಾ ಪನ ವೇರಮಣೀ ಯದಿ ಸಭಾವಕಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಭಜೀಯೇಯ್ಯ, ‘‘ಆರತಿ ವಿರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಮೇವ ಹೋತಿ. ಅಥಾಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನ ವಿಭಜೀಯೇಯ್ಯ, ತಥಾಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಮೇವ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞೋ ಪನ ವೇರಮಣೀನಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಂ ನತ್ಥಿ.

ವಚನತ್ಥತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಞಾತೇ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಞಾಪೇತುಂ ಆಹ ‘‘ಪಕರಣಪರಿಚ್ಛೇದತೋ’’ತಿಆದಿ. ಕತಿಪಯಾವ ಪಞ್ಹವಾರಾ ಅವಸೇಸಾತಿ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ಅನಾಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಮಹಾಧಮ್ಮಹದಯೇ ಆಗತಾ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗವಚನವಸೇನ ಅವಸೇಸಾ ಕತಿಪಯಾವ ಪಞ್ಹವಾರಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ‘‘ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾವ ತನ್ತಿ ಅವಸೇಸಾತಿ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಧಮ್ಮಹದಯೇ ಆಗತತನ್ತಿತೋ ಯದಿ ಪಥವೀಆದೀನಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಮಹಾಧಾತುಕಥಾ ರೂಪಕಣ್ಡಧಾತುವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು, ಅಥ ಧಾತುಕಥಾಯ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಧಾತುಕಥಾಯ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಮಹಾಧಾತುಕಥಾಯ ಆಗತತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾವಕಭಾಸಿತತ್ತಾ ಛಡ್ಡೇಥ ನ’’ನ್ತಿ, ತಂ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಚತೂಸು ಪಞ್ಹೇಸೂತಿ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತಿ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಗಹಿತಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಂ ನಿಸ್ಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಾ ದ್ವೇಪಿ ಪಞ್ಚಕಾ ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ, ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಸರೀರಂ ಸಬ್ಬಂ ವಾ ದೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಾ ಏಕೋ, ‘‘ಸಬ್ಬದಾ’’ತಿ ಕಾಲಮುಪಾದಾಯ ಏಕೋ, ‘‘ಸಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿ ಯದಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಯೋ ಗಹಿತಾ, ತೇ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಾ, ಅಥ ಪನ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ’’ತಿ ಏತೇಹಿ ನ ಕೋಚಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ ದೇಸೋ ಕಾಲೋ ವಾ ಅಗ್ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಯೋಗೋ ಕತೋ, ನ ಭೇದವಸೇನಾತಿ ಭೇದವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಯುಞ್ಜಿತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠದೇಸಕಾಲಪ್ಪದೇಸೇ ಉಪಾದಾಯ ಚ ಪವತ್ತಾ ಏಕೋತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು. ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಞ್ಚಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ… ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏಕಂ, ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತಿ…ಪೇ… ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ (ಕಥಾ. ೧೮) ಏಕಂ, ‘‘ತ್ವಂ ಚೇ ಪನ ಮಞ್ಞಸಿ…ಪೇ… ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ (ಕಥಾ. ೩) ಏಕಂ, ‘‘ಏಸೇ ಚೇ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಿತೇ…ಪೇ… ಇದಂ ತೇ ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏಕಂ, ‘‘ನ ಹೇವಂ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ, ತೇನ ಹಿ ಯಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾಸಿ…ಪೇ… ಸುಕತಾ ಪಟಿಪಾದನಾ’’ತಿ (ಕಥಾ. ೧೦) ಏಕನ್ತಿ ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹಕರಣಂ, ಪಟಿಕಮ್ಮಕರಣಂ, ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಸುನಿಗ್ಗಹಭಾವಂ ಇಚ್ಛತೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಠಪನೇನ ಪಟಿಕಮ್ಮವೇಠನಂ, ಪಟಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ದುಪ್ಪಟಿಕಮ್ಮಭಾವಂ ಇಚ್ಛತೋ ತಂನಿದಸ್ಸನೇನ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ದುನ್ನಿಗ್ಗಹಭಾವದಸ್ಸನೇನ ನಿಗ್ಗಹನಿಬ್ಬೇಠನಂ, ಅನಿಗ್ಗಹಭಾವಾರೋಪನಾದಿನಾ ಛೇದೋತಿ ಅಯಂ ಏಕೋ ಪಞ್ಚಕೋ, ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನುಲೋಮಪಞ್ಚಕಪಟಿಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕನಿಗ್ಗಹಚತುಕ್ಕಉಪನಯನಚತುಕ್ಕನಿಗಮನಚತುಕ್ಕ ನಾಮೇಹಿ ಸಕವಾದಿಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಞ್ಚಕೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಪರವಾದಿಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ಚ ಏವಮೇವ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಏವಂ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಸೇಸಪಞ್ಹೇಸುಪೀತಿ ಅಟ್ಠ ಪಞ್ಚಕಾ ಅಟ್ಠಮುಖಾ ವಾದಯುತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ. ಯುತ್ತೀತಿ ಉಪಾಯೋ, ವಾದಸ್ಸ ಯುತ್ತಿ ವಾದಯುತ್ತಿ, ವಾದಪ್ಪವತ್ತನಸ್ಸ ಉಪಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಕಪಞ್ಚಕೇ ಆದಿನಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚನೀಯಾನುಲೋಮಪಞ್ಚಕೇ ಚ ಆದಿನಿಗ್ಗಹಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಮಾತಿಕಂ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ಸಾ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅತ್ತಾ ಸತ್ತೋ ಜೀವೋ. ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಲಬ್ಭತಿ. ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ ನಾಭೂತಾಕಾರೇನ, ಅನುಸ್ಸವಾದೀಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ವಿಯ ನ ಅನುತ್ತಮತ್ಥಭಾವೇನ, ಅಥ ಖೋ ಭೂತೇನ ಉತ್ತಮತ್ಥಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಇತರೋ ತಾದಿಸಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಪುನ ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮಟ್ಠೇನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮಟ್ಠತೋ ಅಞ್ಞೋ ತದಾಧಾರೋ, ಅಞ್ಞತ್ರ ವಾ ತೇಹಿ, ತೇಸಂ ವಾ ಆಧಾರಭೂತೋ, ಅನಞ್ಞೋ ವಾ ತತೋ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಭಾವತೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಸಭಾವತೋ ವಾ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅನುಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ…ಪೇ… ಪರಮಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ. ಇತರೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಞ್ಚ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೇವ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುನ ಸಕವಾದೀ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಏಕತ್ತಾಪನ್ನಂ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಕತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಹಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ನುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಸಕವಾದೀ ಪುಗ್ಗಲದಿಟ್ಠಿಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಪುನ ಇತರೋ ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೇನ ನುಪಲಬ್ಭತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಸೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮಟ್ಠತೋ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಅನಞ್ಞೋ ವಾ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಅನುಯುಞ್ಜತಿ ‘‘ಯೋ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋ…ಪೇ… ಪರಮಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನುಪಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ತಾನಞ್ಞತ್ತಾನುಯೋಗೋ ಅನನುಯೋಗೋ ಪುಗ್ಗಲಲದ್ಧಿಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪಜ್ಜನತೋತಿ ‘‘ನ ಹೇವ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಇತರೋ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಆಪಜ್ಜನಲೇಸಮೇವ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅವಿಪರೀತಂ ಅತ್ಥಂ ಅಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತೋಯೇವ ನಿಗ್ಗಹಂ ಆರೋಪೇತಿ ‘‘ಆಜಾನಾಹಿ ನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ.

ಇತೀತಿ ಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ, ಏವಂ ದೇಸಿತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಥಾ ಕಿನ್ತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಂ ನಾಮ ಜಾತಂ, ತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯತೋನಿದಾನನ್ತಿ ಯಂಕಾರಣಾ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನಾದಿನಿದಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಪಪಞ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾಕೋಟ್ಠಾಸಾ. ಸಮುದಾಚರನ್ತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಚರನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚೇತಿ ಏತೇಸು ಆಯತನಾದೀಸು ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಂ ಅಭಿವದಿತಬ್ಬಂ ಅಜ್ಝೋಸಿತಬ್ಬಞ್ಚ ನತ್ಥಿ ಚೇ. ನನು ನತ್ಥಿಯೇವ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ಚೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಅಪ್ಪಹೀನಾಭಿನನ್ದನಾಭಿವದನಜ್ಝೋಸಾನಾನಂ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅಭಿನನ್ದಿತಬ್ಬಾದಿಪ್ಪಕಾರಾನಿ ಆಯತನಾದೀನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತುಂ, ಪಹೀನಾಭಿನನ್ದನಾದೀನಂ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ಚೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಸೇವನ್ತೋತಿ ಅಭಿನನ್ದನಾದೀನಂ ನತ್ಥಿಭಾವಕರೋ ಮಗ್ಗೋ ತಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಭೂತಂ ಫಲಂ ವಾ ರಾಗಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನ್ತೋ ಅವಸಾನಂ, ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಜಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಜಾನಾತಿ. ನ ಹಿ ಪದೇಸಞಾಣವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತೀತಿ. ಪಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಬುದ್ಧಚಕ್ಖುಸಮನ್ತಚಕ್ಖುಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚಕ್ಖೂಹಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಥ ವಾ ಜಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಸವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಕಾಮರೂಪಪರಿಞ್ಞಾವಾದಿನೋ ಜಾನನ್ತಾಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಭಗವಾ, ಭಗವಾ ಪನ ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತ್ತಾ ಜಾನನ್ತೋ ಜಾನಾತಿಯೇವ, ದಿಟ್ಠಿದಸ್ಸನಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಕ್ಖುಭೂತೋತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಮಯತ್ತಾ ಸತ್ತೇಸು ಚ ತದುಪ್ಪಾದನತೋ ಲೋಕಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ. ಞಾಣಭೂತೋತಿ ಏತಸ್ಸ ಚ ಏವಮೇವ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ. ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಗ್ಗೋ, ತೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಚ ತದುಪ್ಪಾದನತೋ ತಬ್ಭೂತೋ. ವತ್ತಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ವದತೀತಿ ವತ್ತಾ. ಪವತ್ತಾತಿ ಚಿರಂ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ವದತೀತಿ ಪವತ್ತಾ. ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿನ್ನೇತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಾ, ಪರಮತ್ಥಂ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪಯಿತಾ. ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾತಿ ಅಮತಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಂ ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಅಮತಂ ದದಾತೀತಿ ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾ. ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ತದಾಯತ್ತಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ. ಸುವಣ್ಣಾಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ಸುವಣ್ಣಮಯಂ ಆಲಿಙ್ಗಂ ಖುದ್ದಕಮುದಿಙ್ಗಂ. ಸುಪುಪ್ಫಿತಸತಪತ್ತಪದುಮಮಿವ ಸಸ್ಸಿರಿಕಂ ಸಸೋಭಂ ಸುಪುಪ್ಫಿತಸತಪತ್ತಸಸ್ಸಿರಿಕಂ.

ಅನುಮೋದಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ…ಪೇ… ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಂ ನಾಮ ಜಾತನ್ತಿ ಏತೇನ ಅನುಮೋದನಾ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕಥಾವತ್ಥುಸ್ಸ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ ಅನನುಮೋದಿತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ‘‘ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ಏವಂ ವಿಭಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದಿಸ್ವಾ ಭಗವಾ ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಟ್ಠೋ, ತಥೇವ ಚ ಥೇರೋ ಭಗವತಾ ದಿನ್ನನಯೇನ ಠಪಿತಮಾತಿಕಾಯ ವಿಭಜೀತಿ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಂ ನಾಮ ಜಾತಂ, ತಂ ಪನ ಅನುಮೋದನಾಯ ಪಾಕಟಂ ಜಾತನ್ತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏವಂ ಸತ್ಥಾರಾ…ಪೇ… ನಾಮ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ಇದಾನಿ ಪಾಳಿಯಾ ಸನ್ನಿವೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಪಕರಣೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲತೋ ಅಟ್ಠಾತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತತೋ ಅಟ್ಠ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉದ್ಧರತಿ. ಪಠಮಾ ವಿಭತ್ತೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಏಕೂನನವುತಿ ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಯತ್ಥ ಏತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ತೇ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸಾ ‘‘ಏಕೂನನವುತಿ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತೇಸಞ್ಚ ಸಮುದಾಯೋ ಚಿತ್ತವಿಭತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಪನ್ನಮೇತಂ ‘‘ಏಕೂನನವುತಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚಿತ್ತವಿಭತ್ತೀ’’ತಿ. ಮಾತಿಕಞ್ಚ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಏಕೇಕಂ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಾತಿಕಾಪಿ ಚಿತ್ತವಿಭತ್ತಿಅನ್ತೋಗಧಾಯೇವಾತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಂ ಮಾತಿಕಾಪದಭಾಜನೀಯವಸೇನ ದುವಿಧನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಮೂಲತೋತಿ ‘‘ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೯೮೫) ಕುಸಲಾದೀನಂ ಮೂಲವಸೇನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಚನಂ. ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧತೋ. ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದ್ವಾರತೋ. ‘‘ಸುಖಭೂಮಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೯೮೮) ಭೂಮಿತೋ. ಅತ್ಥೋತಿ ಹೇತುಫಲಂ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಹೇತು. ‘‘ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೯೮೫-೯೮೬) ಹೇತುವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಧಮ್ಮತೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ. ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೯೮೫-೯೮೬) ಹೇತುಫಲವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಅತ್ಥತೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ಭಾಸಿತೋ. ಅತ್ಥೋತಿ ಭಾಸಿತತ್ಥೋ. ‘‘ತಯೋ ಕುಸಲಹೇತೂ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೫೯) ಧಮ್ಮೋ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ತಯೋ ಕುಸಲಹೇತೂ ಅಲೋಭೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೬೦) ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಚ ಧಮ್ಮೋ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಲೋಭೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೬೧) ಅತ್ಥೋತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥಧಮ್ಮವಸೇನ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನಾಮತೋತಿ ‘‘ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಲೋಭೋತಿಆದಿನಾಮವಸೇನ. ಲಿಙ್ಗತೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ‘‘ಅಲೋಭೋ ಅಲುಬ್ಭನಾ ಅಲುಬ್ಭಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೬೧) ಪುರಿಸಾದಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಗಣನಚಾರನ್ತಿ ಗಣನಪ್ಪವತ್ತಿಂ. ಸಮಾನೇನ್ತೀತಿ ಸಮಾನಂ ಕರೋನ್ತಿ ಪೂರೇನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಮಾನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ‘‘ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ ಅವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೦೧) ಏವಮಾದೀಸು ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾತೇಸು ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕತ್ಥೇರಾ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಸುಣನ್ತಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾ ಚ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ‘‘ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಆಗತೇಸು ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ನ ಕಿಲಮನ್ತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕತ್ಥೇರಾನಂ…ಪೇ… ಅಕಿಲಮತ್ಥಂ ಠಪಿತಾ’’ತಿ.

ಅನಮತಗ್ಗೋತಿ ಅಞ್ಞಾತಗ್ಗೋ. ಖನ್ಧನ್ತರನ್ತಿ ಖನ್ಧನಾನತ್ತಂ, ಖನ್ಧಮೇವ ವಾ. ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಸಣ್ಹಂ, ಸುಖುಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಸುಖುಮಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಧಮ್ಮಂ. ಬಲವತಾ ಞಾಣವೇಗೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಬಲವತೋ ಞಾಣವೇಗಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವತೋ ಚ ಬಲವಂ. ಗಮ್ಭೀರಮೇವ ಗಮ್ಭೀರಗತಂ, ಗಮ್ಭೀರಾನಿ ವಾ ಗತಾನಿ ಗಮನಾನಿ ಏತಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ ಗಮ್ಭೀರಗತಂ. ಯಥಾನುಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾನುಪುಬ್ಬೇನ. ನಿಖಿಲೇನಾತಿ ನಿರವಸೇಸೇನ ದೇಸಿತಂ, ಪಞ್ಚಖಿಲರಹಿತೇನ ವಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ. ರೂಪಗತಂವಾತಿ ಹತ್ಥಗತಂ ರೂಪಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುನಾ. ‘‘ಪಟಿವೇಧಞಾಣೇನ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಂ ಯೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಅತ್ಥೇವ, ನೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಥೇರೋ ವದತೀತಿ.

ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತೇಸು ಏಕಾಧಿಕೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಕಿಲೇಸಸತೇಸು ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ದಿಗುಣಿತಾನಿ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಸಾಧಿಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಕಂ ಪನ ಊನಮಧಿಕಂ ವಾ ನ ಗಣನೂಪಗಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇತರೇಸಂ ಅತೀತಾದಿಭಾವಾಮಸನಾ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಖೇಪನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮೇಚಕಪಟಾತಿ ನೀಲನಿಭಾ ಪಟಾ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವಣ್ಣಧಾತೂತಿ ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವಣ್ಣಧಾತೂತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಬಹಿ ನಿಗಚ್ಛತೀತಿ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಪರಮ್ಪರಾಯ ಆಗತತ್ತಾ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವಣ್ಣಧಾತೂತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಉತುಸದ್ದಾನಂ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಸೋಯೇವ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಸುವಣ್ಣತಾ ಸುಸ್ಸರತಾ ವಿಯ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಸುಸ್ಸರತಾ’’ತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಾಧಿಕಾರೇ ಆಗತಂ, ನ ಚ ಸದ್ದೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕರೂಪಓಟ್ಠತಾಲುಆದಿನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ, ಏವಮೇತ್ಥಾಪಿ ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವಣ್ಣಧಾತೂ’’ತಿ ವದತಿ.

ಕಾಯಸಕ್ಖಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ. ದನ್ತಾವರಣನ್ತಿ ಓಟ್ಠದ್ವಯಂ. ಮುಖಾದಾನನ್ತಿ ಮುಖವಿವರಂ. ಸಿಲಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸಂಗತಂ ಸುಸಣ್ಠಿತಂ. ಸರೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸರವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ, ನ ಕಿಲೇಸಾನುಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ. ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಹಾರೋತಿ ದಿವಸಸ್ಸ ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಥೇರಪ್ಪಭವತ್ತವಚನಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇನ ಪುರಿಮವಚನಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಚೋದೇತಿ.

ತೇನೇತಮೇತಸ್ಸಾತಿ ವಿನಯಸ್ಸ. ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಿಭೇದೇತಿ ಯೋ ತಂ ಸುತ್ತಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ ಸುಣಾತಿ ವಾಚೇತಿ ಚಿನ್ತೇತಿ ದೇಸೇತಿ, ಸುತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥೋ ತಸ್ಸಪಿ ಹೋತಿ, ತೇನ ಪರಸ್ಸ ಸಾಧೇತಬ್ಬತೋ ಪರಸ್ಸಪಿ ಹೋತೀತಿ ತದುಭಯಂ ತಂ ಸುತ್ತಂ ಸೂಚೇತಿ ದೀಪೇತಿ. ತಥಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರತ್ಥೇತಿ ಏವಮಾದಿಭೇದೇ ಅತ್ಥೇ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅತ್ಥಸದ್ದೋ ಚಾಯಂ ಹಿತಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ನ ಭಾಸಿತತ್ಥವಚನಂ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಸುತ್ತಂ ಅತ್ತನೋಪಿ ಭಾಸಿತತ್ಥಂ ಸೂಚೇತಿ ಪರಸುತ್ತಸ್ಸಪೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ಸುತ್ತೇನ ಚ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ, ಸೋ ತಸ್ಸೇವ ಹೋತೀತಿ ನ ತೇನ ಪರತ್ಥೋ ಸೂಚಿತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ಚ ಸೂಚೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಪರತ್ಥಸ್ಸ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಭಾಸಿತತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಆದಿಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸುತ್ತೇ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಸುತ್ತಾಧಾರಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾ ವುತ್ತಾ.

ಅಥ ವಾ ಸುತ್ತಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯೇ ಅತ್ತತ್ಥಾದಯೋಪಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದಾ ವುತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೬೯; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫) ‘‘ಅತ್ತತ್ಥೋ ಪರತ್ಥೋ ಉಭಯತ್ಥೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಉತ್ತಾನೋ ಅತ್ಥೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಅತ್ಥೋ ಗುಳ್ಹೋ ಅತ್ಥೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಅತ್ಥೋ ನೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋ ನೀತೋ ಅತ್ಥೋ ಅನವಜ್ಜೋ ಅತ್ಥೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಅತ್ಥೋ ವೋದಾನೋ ಅತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ, ತೇ ಸುತ್ತಂ ಸೂಚೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಚ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅತ್ತತ್ಥಂ, ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛಕಥಞ್ಚ ಪರೇಸಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪರತ್ಥಂ ಸೂಚೇತೀತಿ. ಏವಂ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತಾನಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೯೯) ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ವಿನಯಾಭಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಸುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸಪ್ಪವತ್ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಾದೀನಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಕಾಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಆಣಾಧಮ್ಮಸಭಾವವಸಪ್ಪವತ್ತಾಯಾತಿ ಇದಮೇವ ‘‘ಅತ್ಥಾನಂ ಸೂಚನತೋ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸುತ್ತೇ ಚ ಆಣಾಧಮ್ಮಸಭಾವಾ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಂ ಅನುವತ್ತನ್ತಿ, ನ ವಿನಯಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು ವಿಯ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೋ ಆಣಾಧಮ್ಮಸಭಾವೇ ಅನುವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಏಕನ್ತಹಿತಪಟಿಲಾಭಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸುವುತ್ತಾ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಸವತೀತಿ ಫಲತಿ. ‘‘ಸುತ್ತಾಣಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಚ ನೇ ತಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಿವಿಧಾನೇಸು ಚ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವೋ ತೇಸಞ್ಚ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ತದತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಪಧಾನತ್ತಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಇತರೇಹಿ ವಿಸೇಸನಞ್ಚ. ಏತನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಥಾನಂ ಸೂಚನತೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ಅತ್ಥವಚನಂ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ.

ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಕಮನಸ್ಸ ವುದ್ಧಿಭಾವಂ ಅತಿರೇಕತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ. ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನಾತಿ ಚ ಏತ್ಥ ಕನ್ತಿಯಾ ಅಧಿಕತ್ತಂ ವಿಸೇಸಭಾವನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಕತ್ತಾ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ. ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ, ಅಭಿರಾಜಾ, ಅಭಿವಿನಯೇತಿ ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಪೂಜಿತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ರತ್ತಿಆದೀಸು ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ವತ್ತತೀತಿ ಕಥಮೇತಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ? ಲಕ್ಖಣಕರಣಞಾಣಪೂಜನಪರಿಚ್ಛೇದಕಿರಿಯಾದೀಪನತೋ ತಾಹಿ ಚ ಕಿರಿಯಾಹಿ ರತ್ತಿರಾಜವಿನಯಾನಂ ಯುತ್ತತ್ತಾ. ಭಾವನಾಫರಣವುದ್ಧೀಹಿ ವುದ್ಧಿಮನ್ತೋ. ಆರಮ್ಮಣಾದೀಹೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಮ್ಮದ್ವಾರಪಟಿಪದಾದೀಹಿ. ಅವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ವಿನಯಸುತ್ತನ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸು ಅವಿಸಿಟ್ಠಂ ಸಮಾನಂ ಪಿಟಕಸದ್ದನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವಾತಿ ‘‘ಏವಂ ದುವಿಧತ್ಥೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ.

ಕಥೇತಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ದೇಸಕಾಯತ್ತೇನ ಆಣಾದಿವಿಧಿನಾ ಅತಿಸಜ್ಜನಂ ಪಬೋಧನಂ ದೇಸನಾ. ಸಾಸಿತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಗತೇನ ಯಥಾಪರಾಧಾದಿನಾ ಸಾಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಅನುಸಾಸನಂ ವಿನಯನಂ ಸಾಸನಂ. ಕಥೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಂವರಾಸಂವರಾದಿನೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಥನಂ ವಚನಪಟಿಬದ್ಧಕರಣಂ ಕಥಾ. ಭೇದ-ಸದ್ದೋ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ದೇಸನಾಭೇದಂ ಸಾಸನಭೇದಂ ಕಥಾಭೇದಞ್ಚ ಯಥಾರಹಂ ಪರಿದೀಪಯೇ’’ತಿ. ಭೇದನ್ತಿ ನಾನತ್ತಂ, ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಿಕ್ಖಾ ಚ ಪಹಾನಾನಿ ಚ ಗಮ್ಭೀರಭಾವೋ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪಹಾನಗಮ್ಭೀರಭಾವಂ, ತಞ್ಚ ಪರಿದೀಪಯೇ. ಯನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಆದಿಂ. ಯಥಾತಿ ಉಪಾರಮ್ಭಾದಿಹೇತು ಪರಿಯಾಪುಣನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ.

ತೀಸುಪಿ ಚೇತೇಸು ಏತೇ ಧಮ್ಮತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಾತಿ ಏತ್ಥ ತನ್ತಿಅತ್ಥೋ ತನ್ತಿದೇಸನಾ ತನ್ತಿಅತ್ಥಪಟಿವೇಧೋ ಚ ತನ್ತಿವಿಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿನಯಪಿಟಕಾದೀನಂ ಅತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಾಧಾರಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ, ಪಿಟಕಾನಿ ಪನ ತನ್ತಿಯೋಯೇವಾತಿ ಧಮ್ಮಾಧಾರಭಾವೋ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ? ತನ್ತಿಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅವಯವತನ್ತಿಯಾ ಆಧಾರಭಾವತೋ, ಧಮ್ಮಾದೀನಞ್ಚ ದುಕ್ಖೋಗಾಹಭಾವತೋ ತೇಹಿ ವಿನಯಾದಯೋ ಗಮ್ಭೀರಾತಿ ವಿನಯಾದೀನಞ್ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಗಮ್ಭೀರಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾದಯೋ ಏವ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತ್ತಾ ಗಮ್ಭೀರಾ, ನ ವಿನಯಾದಯೋ’’ತಿ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ. ತತ್ಥ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ಧಮ್ಮತ್ಥಾನಂ, ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ದೇಸನಾಯ ಚ ದುಕ್ಖೋಗಾಹಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪನ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಸಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಏತೇನ ವಚನತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ ಕಥಂ ಞಾತಬ್ಬೋತಿ? ‘‘ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸಮಾಸಪದಸ್ಸ ಅವಯವಪದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಹೇತುಮ್ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಹೇತುಧಮ್ಮಸದ್ದಾ ಏಕತ್ಥಾ ಞಾಣಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸದ್ದಾ ಚಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಸಾಧಿತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೋ. ಅತ್ಥಸ್ಸ ಹೇತುಫಲಭಾವೋ ಚ ಏವಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಂ ಹೇತುಫಲಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಭಾವವಾಚಕೋ ಹೇಸ, ನ ಪರಿಯತ್ತಿಹೇತುಭಾವವಾಚಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯೋ ಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಾಭಿಲಾಪೋತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಅವಿಪರೀತಾಭಿಲಾಪೋ. ಏತೇನ ‘‘ತತ್ರ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೧೮-೭೨೦) ಏತ್ಥ ವುತ್ತಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನುಲೋಮಾದಿವಸೇನ ವಾ ಕಥನನ್ತಿ ಏತೇನ ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಲಾಪಂ ಕಥನಂ ತಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಪವತ್ತನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಏತೇನ ‘‘ದೇಸನಾತಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಏತಂ ವಚನಂ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸೋ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಅಭಿಸಮಯಂ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಯಞ್ಚ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಯೋ ಚ ತಸ್ಸ ಸಭಾವೋ, ತೇಹಿ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ವಿಸಯತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚ ಅತ್ಥಾದಿಅನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಅವಬೋಧೋ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಹಿ ವಿಸಯತೋ ಅತ್ಥಾದಿಅನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಅವಬೋಧೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾರಾದಿಅತ್ಥತದುಭಯಪಞ್ಞಾಪನಾರಮ್ಮಣೋ ಲೋಕಿಯೋ ಅಭಿಸಮಯೋ. ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಅತ್ಥಾದಿಅನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಅವಬೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೋ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಸಮ್ಮೋಹವಿದ್ಧಂಸನೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಅಭಿಸಮಯೋತಿ. ಅಭಿಸಮಯತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಪಟಿವೇಧತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಪಟಿವೇಧನಂ ಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಹಿ ವಚನತ್ಥೇನ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಪಟಿವಿಜ್ಝೀಯತೀತಿ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಇಮಿನಾ ತಂತಂರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೋ ಚ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಧಮ್ಮಾದೀಹಿ ಪಿಟಕಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಏತೇಸು ಪಿಟಕೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯೋ ಚೇತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ತಂತಂಪಿಟಕಗತೇಸು ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಯೋ ಪಟಿವೇಧೋ ಏತೇಸು ಚ ಪಿಟಕೇಸು ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯೋ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ‘‘ಅವಿಪರೀತಸಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಪಟಿವೇಧೋ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ಏವ ದುಕ್ಖೋಗಾಹೋ’’ತಿ.

ಯನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿದುಗ್ಗಹಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥನ್ತಿ ಭಾಸಿತತ್ಥಂ ಪಯೋಜನತ್ಥಞ್ಚ. ನ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ನ ವಿಚಾರೇನ್ತಿ. ನ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನ್ತೀತಿ ನಿಜ್ಝಾನಪಞ್ಞಂ ನ ಖಮನ್ತಿ, ನಿಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ರೋಚೇತ್ವಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇತೀತಿ ಏವಂ ಏತಾಯ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖಾನಿಸಂಸಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪರಿ ಪರೇಹಿ ಆರೋಪಿತವಾದಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಪಮೋಕ್ಖಪ್ಪಯೋಜನಾ ಹುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತಿ. ವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ನಿನ್ದಾಪಮೋಕ್ಖೋ. ಯಸ್ಸ ಚತ್ಥಾಯಾತಿ ಯಸ್ಸ ಚ ಸೀಲಾದಿಪರಿಪೂರಣಸ್ಸ ಅನುಪಾದಾವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥಾಯ. ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಞಾಯೇನ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ. ನಾನುಭೋನ್ತೀತಿ ನ ವಿನ್ದನ್ತಿ. ತೇಸಂ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ದುಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಉಪಾರಮ್ಭಮಾನದಪ್ಪಮಕ್ಖಪಲಾಸಾದಿಹೇತುಭಾವೇನ ದೀಘರತ್ತಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ಭಣ್ಡಾಗಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ, ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ವಿಯಾತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ, ಧಮ್ಮರತನಾನುಪಾಲಕೋ. ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಪರಿಯತ್ತಿ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಪರಿಯತ್ತಿ.

ತಾಸಂಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬಾನಂ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ವಿನಯೇ ಪಭೇದವಚನಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡೇ ಹಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾವ ವಿಭತ್ತಾತಿ. ದುತಿಯೇ ತಾಸಂಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕತಂ, ನ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ. ತಾ ಹಿ ಛಸು ಅಭಿಞ್ಞಾಸು ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ಸುತ್ತೇ ವಿಭತ್ತಾಯೇವಾತಿ. ಞತ್ವಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪಿಟಕಾನಂ. ಸಬ್ಬಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ.

ಅತ್ಥಾನುಲೋಮನಾಮತೋ ಅನುಲೋಮಿಕೋ. ಅನುಲೋಮಿಕತ್ತಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕನಿಕಾಯಮ್ಪೀತಿ ಏಕಸಮೂಹಮ್ಪಿ. ಪೋಣಿಕಾ ಚ ಚಿಕ್ಖಲ್ಲಿಕಾ ಚ ಖತ್ತಿಯಾ, ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ ಪೋಣಿಕನಿಕಾಯೋ ಚಿಕ್ಖಲ್ಲಿಕನಿಕಾಯೋ ಚ. ಏವಂ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧತೋ ಚತುರಾಸೀತಿ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಬುದ್ಧವಚನಪಿಟಕಾದೀನಿ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಅನೇಕಚ್ಛರಿಯಪಾತುಭಾವಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾಯ ಸಙ್ಗೀತಿಯಾ ಪಠಮಬುದ್ಧವಚನಾದಿಕೋ ಸಬ್ಬೋ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಉದ್ದಾನಸಙ್ಗಹಾದಿಭೇದೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯಾ ಞಾಯತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ಪಿಟಕತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಿಟಕಾದಿಭಾವದಸ್ಸನೇನೇವ ಮಜ್ಝಿಮಬುದ್ಧವಚನಭಾವೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಚ ಆದಿತೋ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ಯದಿ ತಥಾಗತಭಾಸಿತಭಾವೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಿದ್ಧೋ ಸಿಯಾ, ಮಜ್ಝಿಮಬುದ್ಧವಚನಭಾವೋ ಚ ಸಿದ್ಧೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸೋ ಏವ ಚ ನ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ವಿನಯಾದೀಹಿ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವಂ ಸಾಧೇತುಂ ವತ್ಥುಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಂ ಧಾರಯನ್ತೇಸು ಭಿಕ್ಖೂಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಬ್ಬಸಾಮಯಿಕಪರಿಸಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬನಿಕಾಯಿಕಪರಿಸಾಯ ಪಞ್ಚಪಿ ನಿಕಾಯೇ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತಿಯಾ. ನ ಉಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಸಕಲಸ್ಸ ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಆಹ. ವಿನಯಮತ್ತಂ ಉಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವಿಭಙ್ಗದ್ವಯಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಆಹ. ವಿನಯಂ ಅವಿವಣ್ಣೇತುಕಾಮತಾಯ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಸ್ಸೂ’’ತಿ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅನೋಕಾಸಕತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಞ್ಚ ವದನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೇಹಿ ಸುತ್ತಾದೀಹಿಸಹ ವಚನತೋ, ಬಾಹಿರಕಭಾಸಿತೇಸು ಚ ಈದಿಸಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ.

ಇತೋಪಿ ಬಲವತರಂ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸಾಧುಕಾರದಾನೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ. ಕಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮನ್ತರಂ, ತಂ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಂ ರೂಪಾವಚರಾದಿಭಾವೇನ, ಕಣ್ಹವಿಪಾಕಾದಿಂ ಸುಕ್ಕವಿಪಾಕಾದಿಭಾವೇನ ಕಥೇನ್ತೋ ಆಲೋಳೇತಿ.

ಜಿನಚಕ್ಕೇತಿ ಜಿನಸಾಸನೇ. ವಿಸಂವಾದೇತೀತಿ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭೇತಿ. ಭೇದಕರವತ್ಥೂಸು ಏಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ‘‘ಭಾಸಿತಂ ಲಪಿತಂ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಾಸಿತಂ ಅಲಪಿತಂ ತಥಾಗತೇನಾತಿ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ. ಉತ್ತರಿಪಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ…ಪೇ… ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಿಸಯೋ…ಪೇ… ನಿದಾನಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅಪಾಕಟಾನಂ ಕಾಲದೇಸದೇಸಕಪರಿಸಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವಕರಣತ್ಥಂ ತದುಪದೇಸಸಹಿತೇನ ನಿದಾನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅವಿಸಯತ್ತಾ ದೇಸಕೋ ಪಾಕಟೋ, ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾಲಾದೀನಂ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಕಾಲೋ ಚ, ದೇವಲೋಕೇ ದೇಸಿತಭಾವಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ದೇಸಪರಿಸಾ ಚ ಪಾಕಟಾತಿ ಕಿಂ ನಿದಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಿಯಾತಿ.

ಯತ್ಥ ಖನ್ಧಾದಯೋ ನಿಪ್ಪದೇಸೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನಿದಾನೇನ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋಪಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಟ್ಠಾನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಥೇರೋ ‘‘ಮಹಾಬೋಧಿನಿದಾನೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಪಜಾನಾಮಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೨) ನಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ವೇದನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ಖನ್ಧಾದಿಪದೇಸಾನಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಸೇನ ವಿಹಾಸಿ. ಧಮ್ಮೇತಿ ಕುಸಲಾದಿಅರಣನ್ತೇ.

ಧಮ್ಮಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋತಿ ಸಾಟ್ಠಕಥಂ ಪಾಳಿಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಏತಂ ಪರವಾದೀಚೋದನಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಪರವಾದೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಮ್ಹಾದಿಸೇಸು ನಿದಾನಂ ಜಾನನ್ತೇಸು ಪಟಿಸರಣೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಸರಣೋ ಅರಞ್ಞೇ ಕನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ನಿದಾನಸಬ್ಭಾವೇ ಸಕ್ಖಿಭೂತೇಸುಪಿ ಅಮ್ಹೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಸಕ್ಖಿಕಂ ಅಡ್ಡಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನಿದಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಮ್ಪಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ನನು ಏತಂ ನಿದಾನನ್ತಿ ಕಥೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ. ಏಕಮೇವಾತಿ ದೇಸನಾನಿದಾನಮೇವ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ. ದ್ವೇ ನಿದಾನಾನೀತಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನುರೂಪೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಅಧಿಗಮಂ ನಿದೇತೀತಿ ಅಧಿಗಮನಿದಾನಂ. ಬೋಧಿಅಭಿನೀಹಾರಸದ್ಧಾಯಾತಿ ಯಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಬೋಧಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರಿ ಪಣಿಧಾನಂ ಅಕಾಸಿ.

ಸುಮೇಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಚತುರೋ ಚ ಅಸಙ್ಖಿಯೇತಿ (ಬು. ವಂ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧-೨) ಉದ್ಧಂ ಆರೋಹನವಸೇನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಮರಂ ನಾಮ ನಗರಂ ಅಹೋಸೀತಿ ವಚನಸೇಸಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ದಸಹೀತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರಥಭೇರೀಸಙ್ಖಮುದಿಙ್ಗವೀಣಾಗೀತಸಮ್ಮತಾಳೇಹಿ ‘‘ಅಸ್ನಾಥ ಪಿವಥ ಖಾದಥಾ’’ತಿ ದಸಮೇನ ಸದ್ದೇನ. ತೇ ಪನ ಏಕದೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹತ್ಥಿಸದ್ದ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಹತ್ಥಿಸದ್ದನ್ತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಭೇರೀಸಙ್ಖರಥಾನಞ್ಚ ಸದ್ದೇಹಿ ಅವಿವಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಘೋಸಿತನ್ತಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಹತ್ಥಿಸದ್ದನ್ತಿ ವಾ ಹತ್ಥಿಸದ್ದವನ್ತಂ ನಗರಂ. ಖಾದಥ ಪಿವಥ ಚೇವಾತಿ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಞಾತತ್ಥತ್ತಾ ಅಪ್ಪಯುತ್ತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಂ ಉಯ್ಯಾನಪೋಕ್ಖರಣೀಆದಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ. ಲಕ್ಖಣೇತಿ ಇತ್ಥಿಲಕ್ಖಣೇ ಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇ ಚ. ಇತಿಹಾಸೇತಿ ಪೋರಾಣೇ. ಸಧಮ್ಮೇತಿ ಅತ್ತನೋ ತೇವಿಜ್ಜಧಮ್ಮೇ ಚ ಯಞ್ಞವಿಧಿಆದಿಕೇ ಚ. ಪಾರಮಿನ್ತಿ ಪಾರಞಾಣಂ ಪಾರಾಧಿಗಮಂ ಗತೋ. ಚಿನ್ತೇಸಹನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿಂ ಅಹಂ ಸುಮೇಧಭೂತೋತಿ ಸತ್ಥಾ ವದತಿ. ಅತ್ಥಿ ಹೇಹಿತೀತಿ ಸೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ನ ಹೇತುಯೇತಿ ಅಭವಿತುಂ. ಏವಮೇವಾತಿ ಏವಮೇವಂ. ನ ಗವೇಸತೀತಿ ನ ಗನ್ತುಂ ಏಸತಿ ನ ಇಚ್ಛತಿ ನಾನುಗಚ್ಛತಿ ವಾ. ಧೋವೇತಿ ಧೋವನ್ತೇ. ಸೇರೀತಿ ಸಾಯತ್ತಿಕೋ. ಸಯಂವಸೀತಿ ಸವಸೋ. ಮಹಾಚೋರಸಮೋ ವಿಯಾತಿ ಕಾಯಸಾರಾಗವಸೇನ ದುಚ್ಚರಿತಾನೇಸನೇಹಿ ಕುಸಲಭಣ್ಡಚ್ಛೇದನಾ. ನಾಥಾತಿ ನಾಥವನ್ತೋ. ಪಞ್ಚದೋಸವಿವಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಕೇಸುಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖಿತೋತಿ ಕತ್ವಾ ನ ವಕ್ಖಾಮ.

ಸಾಸನೇತಿ ಏತ್ಥ ತಾಪಸಸಾಸನಂ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ. ವಸೀಭೂತಸ್ಸ ಸತೋ. ಮಯಿ ಏವಂಭೂತೇ ದೀಪಙ್ಕರೋ ಜಿನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಸೋಧೇತಿ ಜನೋ. ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾಯನನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಹಿ ಮಗ್ಗಮೇವ ವದತಿ. ಮಾ ನಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ನನ್ತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ನಿಪಾತೋ. ಘಾತಿಯಾಮಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಅ-ಇತಿ ಚ ಹಂ-ಇತಿ ಚ ನಿಪಾತಾ, ಅಹಂ-ಇತಿ ವಾ ಏಕೋ ನಿಪಾತೋ ಸಾನುನಾಸಿಕೋ ಕತೋ. ಆಹುತೀನನ್ತಿ ದಕ್ಖಿಣಾಹುತೀನಂ. ಮನ್ತಿ ಮಮ, ಮಂ ವಾ ಅಬ್ರ್ವಿ.

ಕಪ್ಪೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವುತ್ತೇಪಿ ಬೋಧಿಮ್ಹಿ ಮಾತಾದಿಸಂಕಿತ್ತನೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ‘‘ಬೋಧಿ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸುಖೇನಾತಿ ಉತ್ತಮೇನ ಸುಖೇನ. ಅಸಮೋತಿ ತಾಪಸೇಹಿ ಅಸಮೋ. ಅಭಿಞ್ಞಾಸುಖತೋಪಿ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಈದಿಸಂ ಬುದ್ಧತ್ತಬ್ಯಾಕರಣಜಂ ಸುಖಂ ಅಲಭಿಂ. ಯಾತಿ ಯಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ. ಆಭುಜತೀತಿ ಆವತ್ತತಿ. ಅಭಿರವನ್ತೀತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಛುದ್ಧಾತಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ. ನುದ್ಧಂಸತೀತಿ ನ ಉದ್ಧಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಉಭಯನ್ತಿ ಉಭಯವಚನಂ. ಧುವಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಏಕನ್ತಸಸ್ಸತಂ, ಅವಿಪರೀತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಪನ್ನಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಗಬ್ಭಿನೀನಂ. ಯಾವತಾದಸ ದಿಸಾ, ತತ್ಥ. ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾತಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಂ, ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ವಿಚಿನಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಪುಣ್ಣೋ, ತಂ ವಮತೇವ ಉದಕಂ ನಿಸ್ಸೇಸಂ. ಏತೇತಿ ಏಕಿಸ್ಸಾಪಿ ದಾನಪಾರಮಿತಾಯ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರತಾಯ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಪಟಿಲಗ್ಗಿತಂ ರಕ್ಖತೀತಿ ವಚನಸೇಸೋ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ವಾ ಉಪಯೋಗೋ. ಚತೂಸು ಭೂಮೀಸೂತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾದೀಸು ಸಂವರಭೂಮೀಸು. ಅದ್ವೇಜ್ಝಮಾನಸೋತಿ ಕದಾಚಿ ಖಮನಂ ಕದಾಚಿ ಅಕ್ಖಮನಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಖಮನಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಕ್ಖಮನನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವೇಧಾಭಾವಂ ಅನಾಪನ್ನಮಾನಸೋ ಹುತ್ವಾ. ಸಚ್ಚಸ್ಸ ವೀಥಿ ನಾಮ ದಿಟ್ಠಾದಿ ಚ ಅದಿಟ್ಠಾದಿ ಚ ಯಥಾಭೂತಂವ ವತ್ಥು. ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಸಮಾದಾನಾಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಸಮಾದಿನ್ನೇಸು ಕುಸಲೇಸು ಅಚಲತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಪಥವಿಯಾ ಉಪೇಕ್ಖನಂ ನಾಮ ವಿಕಾರಾನಾಪತ್ತಿ. ಅಞ್ಞತ್ರಾತಿ ಅಞ್ಞಂ. ಸಭಾವರಸಲಕ್ಖಣೇತಿ ಏತ್ಥ ಭಾವೋತಿ ಅವಿಪರೀತತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ, ಸಹ ಭಾವೇನ ಸಭಾವೋ, ಅವಿಪರೀತೋ ಅತ್ತನೋ ಬೋಧಿಪರಿಪಾಚನಕಿಚ್ಚಸಙ್ಖಾತೋ ರಸೋ, ಅನವಜ್ಜವತ್ಥುಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಸಙ್ಖಾತಂ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಸಭಾವರಸಲಕ್ಖಣಂ, ತತೋ ಸಮ್ಮಸತೋ. ಧಮ್ಮತೇಜೇನಾತಿ ಞಾಣತೇಜೇನ. ಚಲತಾತಿ ಚಲತಾಯ ಕಮ್ಪನತಾಯ. ಸೇಸೀತಿ ಸಯಿ. ಮಾ ಭಾಥಾತಿ ಮಾ ಭಾಯಿತ್ಥ. ಸಬ್ಬೀತಿಯೋತಿ ಸಬ್ಬಾ ಈತಿಯೋ ಉಪದ್ದವಾ ತಂ ವಿವಜ್ಜನ್ತು.

ಸುಮೇಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪವಚ್ಛತೀತಿ ದೇತಿ. ಯೋಗೇನಾತಿ ಉಪಾಯೇನ. ಸಮಿಂಸೂತಿ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು. ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ತಅರಹತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಗರಹಿತಾ ಭವನ್ತಿ. ರಿತ್ತಾತಿ ಸುಞ್ಞಾ ಅನ್ತರಹಿತಾ. ಸಾಲಕಲ್ಯಾಣೀ ನಾಮ ಏಕೋ ರುಕ್ಖೋ. ಬುದ್ಧಚಕ್ಕವತ್ತಿಕಾಲೇಯೇವ ಕಿರ ಏಕಾಹೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗತಾ. ಹೇತೂತಿ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿತಾ. ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿತಾ. ಅಧಿಕಾರೋತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಕ್ಕಾರಕರಣಂ. ಛನ್ದತಾತಿ ಬುದ್ಧತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಛನ್ದಸಮಾಯೋಗೋ. ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಕತಪಣಿಧಾನಾ. ಪಕ್ಖಿಕಾತಿ ಪೀಠಸಪ್ಪಿಕಾ. ಪಣ್ಡಕಾತಿ ಉಭಯಲಿಙ್ಗರಹಿತಾ. ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಪಠಮಕಪ್ಪಿಕೇಸು ಕಾಲೇಸು ಉಭಯಲಿಙ್ಗರಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪನ ಪಣ್ಡಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ನ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ವಾ ದೋಸೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ಬೋಧಿಸತ್ತೇಸು ವಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ತದನ್ತೋಗಧಾ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸಂಸಾರತ್ತಾ ವಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಪಣ್ಡಕಾ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುದ್ಧಗೋಚರಾ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ನ ಸೇವನ್ತಿ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ನತ್ಥಿಕಾಹೇತುಕಾಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಂ. ಭವಾಭವೇತಿ ಖುದ್ದಕೇ ಚೇವ ಮಹನ್ತೇ ಚ ಭವೇ. ಭೋಜಪುತ್ತೇತಿ ಲುದ್ದಕೇ. ಲಗನನ್ತಿ ಸಙ್ಗೋ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಲೀನತಾ. ಗಾಮಣ್ಡಲಾತಿ ಗಾಮದಾರಕಾ. ರೂಪನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಕಾರಂ. ಅಯಂ ತಾವ ನಿದಾನಕಥಾ ಯಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತತಾಸಿದ್ಧೀತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಂ

ತಿಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಕಥಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಇದಾನಿ ಇತಿ ಮೇ…ಪೇ… ಕಥನೋಕಾಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ.

೧. ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋತಿ ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು ವೇದನಾಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ತೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಹೋತಿ. ನನು ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ದ್ವಾದಸೇತಾನಿ ಪದಾನಿ, ನ ತೀಣೀತಿ ವೇದನಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪದತ್ತಯಾವಯವತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬಪದೇಹೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಯುತ್ತಂ. ‘‘ವೇದನಾಯಾ’’ತಿ ಹಿ ವಿಸುಂ ಪದಂ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಪದಸ್ಸ ಅವಯವೋ ಹೋತಿ, ನಾಪಿ ಸುಖಾದಿಪದಭಾವಂ ಭಜತೀತಿ ತೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಕಥಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಸಿಯಾತಿ? ಅಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಕಾರತ್ಥಗಮಕಸ್ಸ ಪದಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಪದತ್ತಾ. ಪಜ್ಜತಿ ಅವಬುಜ್ಝೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಹಿ ಪದಂ, ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಚ ಪದಸಮುದಾಯೇನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮತ್ತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಪದಸಮುದಾಯೋ ‘‘ಪದ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಇತರೇಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮುದಾಯಾನಂ ಅವಯವೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋತಿ ಯುತ್ತೋ.

ಗನ್ಥತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಪದಸಹೇತುಕಪದಾದೀಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಗನ್ಥತೋ ಚ ಹೇತುಅತ್ಥಸಹೇತುಕತ್ಥಾದೀಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಹೇತುಕಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಾ ಹಿ ಹೇತುದುಕೇ ಹೇತೂಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಹೇತುದುಕಸಮ್ಬನ್ಧಾ, ಹೇತುಸಹೇತುಕದುಕೋ ಹೇತುದುಕಸಹೇತುಕದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಉಭಯೇಕಪದವಸೇನ. ತಥಾ ಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೋ ಹೇತುದುಕಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನಹೇತುಸಹೇತುಕದುಕೋ ಏಕದ್ವಿಪದವಸೇನ ಹೇತುದುಕಸಹೇತುಕದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ. ಕಣ್ಣಿಕಾ ವಿಯಾತಿ ಪುಪ್ಫಮಯಕಣ್ಣಿಕಾ ವಿಯ. ಘಟಾ ವಿಯಾತಿ ಪುಪ್ಫಹತ್ಥಕಾದೀಸು ಪುಪ್ಫಾದೀನಂ ಸಮೂಹೋ ವಿಯ. ಕಣ್ಣಿಕಾಘಟಾದೀಸು ಹಿ ಪುಪ್ಫಾದೀನಿ ವಣ್ಟಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಥಾಸಮ್ಬನ್ಧತಾ ಏತೇಸಂ ದುಕಾನಂ ವುತ್ತಾ. ದುಕಸಾಮಞ್ಞತೋತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಹೇತುದುಕಾದೀಹಿ ದುಕವಸೇನ ಸಮಾನಭಾವಾ. ಅಞ್ಞೇಹೀತಿ ಸಾರಮ್ಮಣದುಕಾದೀಹಿ. ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಪದೇಸೋ ಯೇಸಂ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಸಪ್ಪದೇಸಾ. ಯೇಸಂ ಪನ ನತ್ಥಿ, ತೇ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ.

‘‘ಕಚ್ಚಿ ನು ಭೋತೋ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಭೋತೋ ಅನಾಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಸದ್ದೋ ಅನಾಮಯತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ಬಾಹಿತಿಕಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೬೧) ಭಗವತೋ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಯೋ ವಣ್ಣೇನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ‘‘ಯೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಅನವಜ್ಜೋ’’ತಿ ಕುಸಲೋ ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ವುತ್ತೋ. ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸುಖವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬಸಾವಜ್ಜರಹಿತಾ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಯೋ ಕುಸಲಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಚ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತೇ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ನ ಏಕನ್ತೇನ ಸುಖವಿಪಾಕಾಯೇವಾತಿ ಅನವಜ್ಜತ್ಥೋ ಕುಸಲಸದ್ದೋ. ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಸದ್ದಯೋಗೇನ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ವಾ ನಾಮಕಿರಿಯಾಪಯೋಜನಾದೀಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಚ್ಚಗೀತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಸಾಮಿವಚನಂ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ, ನಚ್ಚಗೀತಸ್ಸ ವಿಸೇಸೇಸೂತಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಾನಹೇತು ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀತಿ ಪುಞ್ಞವಿಪಾಕನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಂ ‘‘ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸುಞ್ಞಧಮ್ಮತ್ತಾ ಸಭಾವಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸುಞ್ಞತತ್ಥೋ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಸಲಯನ್ತಿ…ಪೇ… ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಅತ್ಥವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ಸಲನಸ್ಸ ಅತ್ಥದೀಪನಾನಿ ಚಲನಾದೀನಿ ತೀಣಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಾದೀಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಸಯಮಾನಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ರಾಗಾದಿಅಸುಚಿಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ನಾನಾವಿಧದುಕ್ಖಹೇತುತೋ ಚ ಕುಚ್ಛಿತೇನ ಆಕಾರೇನ ಸಯನ್ತಿ. ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸೇನ ಞಾಣೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ಕುಸಲಾ. ಉಪ್ಪನ್ನಂಸಾನುಪ್ಪನ್ನಂಸಭಾಗೇಸು ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಪಹಾನಾನುಪ್ಪಾದನೇಹಿ ಲುನನ್ತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನದ್ವಯಂ ವಿಯ.

ಸತ್ತಾದಿಗಾಹಕಾನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಗೋಚರಾ ಸತ್ತಾದಯೋ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನಾ ನ ನಿಸ್ಸಭಾವಾ, ಕಿನ್ತು ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ. ನ ಚ ಧಾರಿಯಮಾನಸಭಾವಾ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ನ ಹಿ ರುಪ್ಪನಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇ ರೂಪಾದಯೋ, ಕಕ್ಖಳಾದೀಹಿ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಪಥವೀಆದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪನ ಅವಬೋಧೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ನಾಮವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾವಿಞ್ಞಾತೇ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಅಞ್ಞೇ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಾರೀಯನ್ತಿ ವಾ ಪಚ್ಚಯೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಧಾರೀಯನ್ತೀತಿ ಉಪಧಾರೀಯನ್ತಿ, ಲಕ್ಖೀಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಕುಸಲಾತಿ ಕುಸಲಪಟಿಸೇಧನಮತ್ತಂ ಕುಸಲಾಭಾವಮತ್ತವಚನಂ ತದಞ್ಞಮತ್ತವಚನಂ ವಾ ಏತಂ ನ ಹೋತಿ, ಕಿನ್ತು ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಮಿತ್ತಾ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಚನತಾ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತತತಿಯರಾಸಿವಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯದಿ ಹಿ ಕುಸಲಾಭಾವಮತ್ತವಚನಂ ಅಕುಸಲಸದ್ದೋ, ತೇನ ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅಬ್ಯಾಕತವಚನೇನೇವ ಚ ತತಿಯೋ ರಾಸಿ ವುತ್ತೋ ನ ಸಿಯಾ, ಕುಸಲಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚಾತಿ ದುಕೋವಾಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ತಿಕೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಅಕುಸಲವಚನೇನ ನ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ಸಿಯಾ, ‘‘ಅನಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾನಂ ವಿಯ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಞ್ಚ ಅಭಾವಮತ್ತಸಮ್ಭವಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾವಮತ್ತವಚನೇ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಮತ್ತಂ ವಿಯ ಕುಸಲಾಭಾವಮತ್ತಂ ಅಕುಸಲಂ ನ ಕೋಚಿ ರಾಸೀತಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ತತಿಯೋ ರಾಸಿ ನ ಸಿಯಾ. ತತಿಯರಾಸಿಭಾವೇನ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಕುಸಲೋ ಚ ಏಕೋ ರಾಸೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ನಾಭಾವವಚನತಾ, ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿಅತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವತೋ ಚ ಅಕುಸಲಸದ್ದಸ್ಸ ಕುಸಲಾಭಾವಮತ್ತವಚನತಾ ನ ಹೋತಿ, ನಾಪಿ ತದಞ್ಞಮತ್ತವಚನತಾ ತತಿಯರಾಸಿವಚನತೋ ಏವ. ಯದಿ ಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಅಕುಸಲಾ ಚೇತಸಿಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಅಚೇತಸಿಕಾ ವಿಯ, ಕುಸಲಾಕುಸಲವಚನೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ತತಿಯರಾಸಿಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಚೇತಸಿಕದುಕೋ ವಿಯ ಅಯಞ್ಚ ದುಕೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ, ನ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ತತಿಯೋ ರಾಸಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ವುತ್ತೋ ಚ ಸೋ, ತಸ್ಮಾ ನ ತದಞ್ಞಮತ್ತವಚನಂ ಅಕುಸಲಸದ್ದೋ, ಪಾರಿಸೇಸೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇಸು ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ ಲೋಕೇ ‘‘ಅಮಿತ್ತಾ’’ತಿ ಸಾಸನೇ ‘‘ಅಲೋಭೋ’’ತಿ ಇಧಾಪಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಚನತಾ ಅಕುಸಲಸದ್ದಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಾ, ತತ್ಥ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ಚ ನ ಇತರವಚನತಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೋ ಚ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ ತಪ್ಪಹೇಯ್ಯಭಾವತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಕುಸಲವಿನಾಸನತೋ. ನ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಮಹಾಬಲವತಾಯ ಪನ ಕುಸಲಾಯೇವ ಪಯೋಗನಿಪ್ಫಾದಿತಾ ಸದಾನುಸಯಿತೇ ಅಕುಸಲೇ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಜಹನ್ತೀತಿ.

ನ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಅಕಥಿತಾ. ಕಥಂ ಪನೇತೇ ಅಕಥಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನನು ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ತಿಕದುಕಪದೇಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಚನೇಹಿ ಫಸ್ಸಾದಿವಚನೇಹಿ ಚ ಕಥಿತಾತಿ? ನೋ ನ ಕಥಿತಾ, ತಾನಿ ಪನ ವಚನಾನಿ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಅನನುವತ್ತನತೋ. ನ ಹಿ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಾನಿ ಇಧ ಅನುವತ್ತನ್ತೀತಿ ತಬ್ಬಚನೀಯಭಾವೇನ ಅಕಥಿತತಾ ನ ಹೋತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲವಚನಾನಿ ಪನ ಇಧ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನುವತ್ತನ್ತೀತಿ ತಬ್ಬಚನೀಯಭಾವೇನ ಅಕಥಿತತಾ ಞಾಯತೀತಿ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ವಾ ಅವಿಪಾಕಾ, ಅಬ್ಯಾಕತವಚನೇನೇವ ಚ ಅವಿಪಾಕತ್ಥಾ ಞಾಯನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಞಾಪಕಸಾಧನೀಯಂ, ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿಯಾದಿಕುಸಲೇನ ಭಗವತಾ ಯೇಸಂ ಅವಬೋಧನತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಚನಾನನ್ತರಂ ತದತ್ಥಪಟಿವೇಧತೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇಹಿ ಪನ ಯಥಾ ತೇಸಂ ಅವಬೋಧನತ್ಥಂ ಭಗವತಾ ತಂ ತಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಚ ತೇಹಿ ತದತ್ಥೋ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಆಚರಿಯೇ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಸುತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಯೋ ಚ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಅಕಥಿತತ್ತಾ, ಕುಸಲಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಅಕಥಿತತ್ತಾ ಅಕುಸಲಾಪೀ’’ತಿ, ಸೋಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾಪಕಸಾಧನೀಯವಚನೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ನಿವಾರೇತಬ್ಬೋ ಅನುವತ್ತಮಾನವಚನವಚನೀಯಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಅವಿಪಾಕವಚನಂ ವುತ್ತಂ ಕುಸಲವಚನಞ್ಚ ಅವುತ್ತಂ, ಯತೋ ಅವಿಪಾಕವಚನಸ್ಸ ಅಧಿಕತಭಾವೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ತಬ್ಬಚನೀಯಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಕುಸಲಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತತಾ, ಏವಂ ಅಕುಸಲಾನಞ್ಚ ಅನಬ್ಯಾಕತಭಾವೇ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ಅಥ ವಾ ವಿ-ಸದ್ದೋ ವಿರೋಧವಚನೋ, ಆ-ಸದ್ದೋ ಅಭಿಮುಖಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೋ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧಾಭಿಮುಖಾ ಕತಾ, ಲಕ್ಖಣವಿರೋಧತೋ ವಿನಾಸಕವಿನಾಸಿತಬ್ಬತೋ ಚಾತಿ ಬ್ಯಾಕತಾ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ. ನ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ. ತೇ ಹಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ವಿಯ ವಿರುದ್ಧಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಅವಿಪಾಕತಾ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕತಾ ವಿಯ ಸುಖವಿಪಾಕತಾಯ ಸುಖವಿಪಾಕತಾ ವಿಯ ಚ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕತಾಯ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕತಾಹಿ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ನಾಪಿ ತೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಜಹನ್ತಿ, ನ ಚ ತೇ ಕೇನಚಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋಮತಿ.

ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಏತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಅವಜ್ಜನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಾ, ಗರಹಿತಬ್ಬಭಾವರಹಿತಾ ನಿದ್ದೋಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ನೇಸಂ ಅಗರಹಿತಬ್ಬಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಗಾರಯ್ಹವಿರಹಮತ್ತಂ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ನಿದ್ದೋಸಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಅನವಜ್ಜವಚನಮತ್ತೇನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಕುಸಲತಾಪತ್ತಿದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ಸುಖವಿಪಾಕವಚನಂ ಆಹ. ಅವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖಾ ವಾ ಇಧ ಅನವಜ್ಜಾತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಬಾಹಿತಿಕಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೬೧) ವಿಯ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾವಜ್ಜಾ ವಿರಹಿತಾವಜ್ಜಮತ್ತಾ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಅನವಜ್ಜವಚನೇನ ಅವಜ್ಜವಿನಾಸನಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಪನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಸವಿಪಾಕತಾಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಲಕ್ಖಣೇ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ತಂ ಸುಖವಿಪಾಕವಚನಂ ಅವೋಚ. ಸಿದ್ಧೋ ಹಿ ಪುರಿಮೇನೇವ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಕುಸಲಾನಂ ವಿಸೇಸೋತಿ. ಸುಖೋ ವಿಪಾಕೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸುಖವಿಪಾಕಾ. ತೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞೇ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಭಾವೇ ಸುಖವಿಪಾಕವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ತೇಸಂ ಸುಖವಿಪಾಕಸಬ್ಭಾವಮೇವ. ಅನವಜ್ಜಾ ಚ ತೇ ಸುಖವಿಪಾಕಾ ಚಾತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ. ಕುಸಲಾ ಲಕ್ಖೀಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ, ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ. ನನು ತೇ ಏವ ಕುಸಲಾ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ, ಕಥಂ ತೇ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಹೋನ್ತೀತಿ? ವಿಞ್ಞಾತಾವಿಞ್ಞಾತಸದ್ದತ್ಥಭಾವೇನ ಲಕ್ಖಣಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವಯುತ್ತಿತೋ. ಕುಸಲಸದ್ದತ್ಥವಸೇನ ಹಿ ಅವಿಞ್ಞಾತಾ ಕುಸಲಾ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಸದ್ದತ್ಥಭಾವೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ. ಅಥ ವಾ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಲಕ್ಖಣಂ, ಸಭಾವೋ. ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ ಚ ತೇ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚಾತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ, ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ ಹುತ್ವಾ ಲಕ್ಖಿಯಮಾನಾ ಸಭಾವಾ ಕುಸಲಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಥ ವಾ ಅನವಜ್ಜವಚನೇನ ಅನವಜ್ಜತ್ತಂ ಆಹ, ಸುಖವಿಪಾಕವಚನೇನ ಸುಖವಿಪಾಕತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನವಜ್ಜಞ್ಚ ಸುಖವಿಪಾಕೋ ಚ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಂ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತೇಸಂ ಕರಣತ್ಥೇ ಚ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಚ ಲಕ್ಖಣಸದ್ದೇ ಸಭಾವಭೂತನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ, ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಸಭಾವೇನ ಲಕ್ಖಿಯಮಾನಾ ತಂಸಭಾವವನ್ತೋ ಚ ಕುಸಲಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಅನವಜ್ಜವಚನೇನ ಪವತ್ತಿಸುಖತಂ ಕುಸಲಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸುಖವಿಪಾಕವಚನೇನ ವಿಪಾಕಸುಖತಂ. ಪುರಿಮಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಸಭಾವವಸೇನ ಲಕ್ಖಣತಾವಚನಂ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಕಾಲನ್ತರೇ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾಯಾತಿ. ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ಕುಸಲಾನಂ ಅತ್ತಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ವಿಸುದ್ಧವಿಪಾಕತಂ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಸಭಾವತೋ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಸಭಾವತೋ ಸವಿಪಾಕತ್ತದೀಪಕತ್ತಾ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ. ಪುರಿಮೇನ ವಾ ವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ ರಸೇನ ಅಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸನರಸತಂ ದೀಪೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕರಸತಂ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೇನ ವೋದಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಫಲತ್ಥೇನ ಸುಖವಿಪಾಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಂ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಕುಸಲಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ತತೋ ಹಿ ತೇ ಅನವಜ್ಜಾ ಜಾತಾತಿ. ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಕುಸಲಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇ ಹಿ ಸುಖವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸುಖವಿಪಾಕಸದ್ದೇ ಸುಖಸದ್ದೋ ಇಟ್ಠಪರಿಯಾಯವಚನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಟ್ಠಚತುಕ್ಖನ್ಧವಿಪಾಕಾ ಹಿ ಕುಸಲಾ, ನ ಸುಖವೇದನಾವಿಪಾಕಾವ. ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖೋಪಸಮಸುಖವಿಪಾಕತಾಯ ಚ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥಿ. ನ ಹಿ ತಂವಿಪಾಕೋತಿ. ಯದಿ ಪನ ವಿಪಾಕಸದ್ದೋ ಫಲಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ನಿಸ್ಸನ್ದವಿಪಾಕೇನ ಇಟ್ಠರೂಪೇನಾಪಿ ಸುಖವಿಪಾಕತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಸಾವಜ್ಜದುಕ್ಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ವುತ್ತವಿಧಿಅನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ಚ ಯೋಜನಾ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಪಾಕಾರಹತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತಬ್ಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅವಿಪಾಕಾರಹಸಭಾವಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ. ಯಥೇವ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾರಹಾ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಂಲಕ್ಖಣತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ವುತ್ತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಅವಿಪಾಕಾರಹಾ ಅವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಂಲಕ್ಖಣತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನಾಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ, ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ, ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೩೪) ಏವಂಪಕಾರಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವಾನಾಪತ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಾಪತ್ತಿ ವಾ ನ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ತೇ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾರಹಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತ್ತಾ, ಅವಿಪಾಕಾರಹಾ ವಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತ್ತಾಭಾವಾತಿ.

ಕುಸಲಾತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವಾತಿಆದೀನೀತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪದಾನಿ ದ್ವೇ, ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಪದಾನಿ ದ್ವೇ, ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಪದಾನಿ ದ್ವೇತಿ. ಏಕತ್ಥನಾನತ್ಥಾನೀತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ಏಕತ್ಥನಾನತ್ಥತಂ ಚೋದೇತಿ, ನ ಛನ್ನಂ. ದೋಸಮೇತ್ಥ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಚೋದಕೋ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಞತ್ವಾ ಆಚರಿಯೋ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಏಕತ್ಥನಾನತ್ಥತಾಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅಸಮತ್ತಾ ತೇ ಚೋದನಾ, ಅವಸಿಟ್ಠಂ ತಾವ ಬ್ರೂಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯದಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ ಇನ್ದಸಕ್ಕಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಸದ್ದಮತ್ತೇ ಏವ ಭೇದೋ, ಏವಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ, ನ ಅತ್ಥೇತಿ. ಯಥಾ ‘‘ಇನ್ದೋ ಸಕ್ಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಇನ್ದೋ ಇನ್ದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಸದಿಸಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸದಿಸಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಇತರೇಸುಪಿ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸದಿಸತಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸದಿಸತಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಅಥ ನಾನತ್ಥಾನಿ, ಇನ್ದಕುವೇರಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ಭೇದೋ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸದ್ದಾದೀನನ್ತಿ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಚ ಛ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಅತ್ಥಾ ಭಿನ್ನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದೀನಂ ಕುಸಲಛಕ್ಕಾದಿಭಾವೋ, ಹೇತುದುಕಾದೀನಞ್ಚ ಹೇತುಚತುಕ್ಕಾದಿಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ.

ನನು ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಇನ್ದಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ರೂಪಾಭೇದಾ ಅತ್ಥಾಭೇದೋತಿ ಛಕ್ಕಭಾವೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮಿದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ‘‘ತಿಕದುಕಾನಂ ಚತುಕ್ಕತಿಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ಏಕತ್ಥಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಇನ್ದಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ ವುತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಮಾಸಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಅಭಿನ್ನರೂಪಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥಭೇದೋ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ, ಏವಮಪಿ ಯಥಾ ಏಕೋ ಮಾಸಸದ್ದೋ ಅಭಿನ್ನರೂಪೋ ಕಾಲಂ ಅಪರಣ್ಣವಿಸೇಸಂ ಸುವಣ್ಣಮಾಸಞ್ಚ ವದತಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋಪಿ ಏಕೋ ಭಿನ್ನೇ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತುಮರಹತೀತಿ ಕಾಲಾದೀನಂ ಮಾಸಪದತ್ಥತಾಯ ವಿಯ ತಬ್ಬಚನೀಯಭಿನ್ನತ್ಥಾನಂ ಧಮ್ಮಪದತ್ಥತಾಯ ಅಭೇದೋತಿ ಚತುಕ್ಕತಿಕಭಾವೋ ಏವ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ, ನಾಪಜ್ಜತಿ ಏಕಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಜಾತಿಗುಣಕಿರಿಯಾಭಿನ್ನಾನಂ ಅನಭಿಧಾನತೋ. ನ ಹಿ ಮಾಸ-ಸದ್ದೋ ಏಕೋ ಜಾತಿಭಿನ್ನಾನಂ ಕಾಲಾದೀನಂ ಅನ್ತರೇನ ಸರೂಪೇಕಸೇಸಂ ವಾಚಕೋ ಹೋತಿ. ಇಧ ಚ ಯದಿ ಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ಕತೋ ಸಿಯಾ, ದುತಿಯೋ ತತಿಯೋ ಚ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ವುತ್ತೋ ಚ ಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾದಿ-ಸದ್ದಾ ವಿಯ ಅಭಿನ್ನಕುಸಲಾದಿಜಾತೀಸು ರೂಪಸಾಮಞ್ಞೇಪಿ ಮಾಸ-ಸದ್ದಾ ವಿಯ ತಯೋ ವಿನಿವತ್ತಅಞ್ಞಜಾತೀಸು ವತ್ತಮಾನಾ ತಯೋ ದ್ವೇ ಚ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಾ ಆಪನ್ನಾತಿ ತಿಕದುಕಾನಂ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವೋ ಏವ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ.

ಪದಾನಞ್ಚ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪದಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ತಥಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಪದಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಪದಾನಞ್ಚ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಹಿ ಇಚ್ಛಿತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಛನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ. ಇದಂ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ಚೋದೇತಿ, ನನು ನಾನತ್ಥತ್ತೇ ಸತಿ ಅತ್ಥನ್ತರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇಸು ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತ-ಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ ಯುತ್ತೋ ಏವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಪನ ಸಿದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಪುರಿಮಚೋದನಾ ಕತಾ ‘‘ತಿಕದುಕಾನಂ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ಇಧ ಪನ ತಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಸಾಧೇತುಂ ಇದಂ ಚೋದಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ – ಯದಿ ಪನ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವಂ ನ ಇಚ್ಛಸಿ, ಪದಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ, ಸೋ ಚ ಸಮಾನವಿಭತ್ತೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಏಕತ್ಥತ್ತೇ ಸತಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತ್ವಂ ಪನ ನಾನತ್ಥತಂ ವದಸೀತಿ ಪದಾನಞ್ಚ ತೇ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೇವ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ. ನಿಯಮನತ್ಥೋ ಚ-ಸದ್ದೋ. ಪುಬ್ಬಾಪರ…ಪೇ… ನಿಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ನಾನತ್ಥತಂ ಪನ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅವಸ್ಸಞ್ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರೋಧಾಪತ್ತಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾಪಿ ಚೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುಚ್ಛಾ ಹಿ ಪದವಿಪಲ್ಲಾಸಕರಣೇನ ಧಮ್ಮಾ ಏವ ಕುಸಲಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಾನಂ ಇಧ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಏಕತ್ಥತಂ ದೀಪೇತಿ, ತವ ಚ ನಾನತ್ಥತಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ನೇವ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ಕತ್ವಾ ತಾಯಪಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ವುಚ್ಚತಿ ಚ ತಥಾ ಸಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ನ ನಾನತ್ಥತಾ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋತಿ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕತ್ಥತ್ತಮೇವ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ಏಕತ್ಥನಾನತ್ಥತ್ತೇಹಿ ಚೋದೇತಿ. ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತ್ತಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಯಥಾ ತೀಹಿ ಇನ್ದ-ಸದ್ದೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಇನ್ದತ್ಥಾನಂ ಇನ್ದಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಾ ತತೋ ಅನಞ್ಞೇಸಂ ಸಕ್ಕಪುರಿನ್ದದಸಹಸ್ಸಕ್ಖಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಏಕತ್ತಂ, ಏವಂ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಾ ತತೋ ಅನಞ್ಞೇಸಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತ-ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಏಕತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಭಾವೋತಿ ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ, ನಾಸಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ. ಹೋತು ಭಾವೋ, ತತೋ ಕಿನ್ತಿ? ಯದಿ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ನಾನತ್ಥತಾ, ತೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಭಾವೋ, ತತೋ ಅನಞ್ಞಂ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ವಾ ಏಕೇಕಮೇವ ಭಾವೋ. ಭಾವಭೂತಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞೇ ದ್ವೇ ಅಭಾವಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಹಿ ಅನಞ್ಞೇ ಕುಸಲಾದೀಸು ದ್ವೇ ಯೇ ಕೇಚಿ ಅಭಾವಾ. ಯೋಪಿ ಚ ಸೋ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಭಾವೋತಿ ಗಹಿತೋ, ಸೋಪಿ ಸಮಾನರೂಪೇಸು ತೀಸು ಧಮ್ಮಸದ್ದೇಸು ಅಯಮೇವ ಭಾವತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ನಿಯಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಾವತ್ಥತ್ತೇ ಸತಿ ಅಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ಅನಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವತ್ತಂ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅಭಾವತ್ತಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಇನ್ದಸ್ಸ ಅಮನುಸ್ಸತ್ತೇ ತತೋ ಅನಞ್ಞೇಸಂ ಸಕ್ಕಾದೀನಂ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

ನನು ಏವಮಪಿ ಏಕಸ್ಸ ಭಾವತ್ತಂ ವಿನಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಾವತ್ತಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತತ್ಥ ಚ ಏಕೇನೇವ ಭಾವೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಾವತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ತೇಹಿ ಅನಞ್ಞೇಸಂ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಭಾವತ್ತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಾನಂ ನಾನತ್ಥಭಾವಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ. ನ ಹಿ ತಿಣ್ಣಂ ಭಾವತ್ತೇ ನಾನತ್ಥತಾ ಅತ್ಥಿ, ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಚ ಸಾ ತಯಾತಿ. ನನು ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವತ್ತೇಪಿ ನಾನತ್ಥತಾ ನ ಸಿಯಾತಿ? ಮಾ ಹೋತು ನಾನತ್ಥತಾ, ತವ ಪನ ನಾನತ್ಥತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಏಸೋ ದೋಸೋ’’ತಿ ವದಾಮಿ, ನ ಪನ ಮಯಾ ನಾನತ್ಥತಾ ಏಕತ್ಥತಾ ವಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಕುತೋ ಮೇ ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಅಭಾವತ್ತಂ ಆಪನ್ನೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನಞ್ಞೇ ಕುಸಲಾದಯೋಪಿ ಅಭಾವಾ ಏವ ಸಿಯುನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಅನಿಯಮೇನ ಯೇ ಕೇಚಿ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಾವತ್ತಂ ಆಪನ್ನಾ, ತೇಹಿ ಅನಞ್ಞೇಸಂ ಕುಸಲಾದೀಸು ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಅಭಾವತ್ತಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಭಾವತ್ತಾ. ಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇಹಿ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಕುಸಲಪರೋಪಿ ಅಭಾವೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತಂ ಅನಿಯಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಭಾವಸಾಧನತ್ಥಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಅಕುಸಲಪರಸ್ಸ ವಾ ಅಬ್ಯಾಕತಪರಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭಾವತ್ತೇ ಸತಿ ತೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಕುಸಲಪರೋಪಿ ಅಭಾವೋ ಸಿಯಾತಿ.

ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ನಾಮ ಯುತ್ತಿ. ಕುಸಲಕುಸಲಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಏಕನ್ತಏಕತ್ಥತಂ, ಕುಸಲರೂಪಚಕ್ಖುಮ-ಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಏಕನ್ತನಾನತ್ಥತಞ್ಚ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಯಾಯಂ ಪುನರುತ್ತಿ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಾಪತ್ತಿ ಅಸಮ್ಬನ್ಧವಿರೋಧಾಭಾವಾಪತ್ತಿ ದೋಸಾರೋಪನಯುತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಾ ಸಾ ಅಯುತ್ತಿ, ತಥಾ ಏಕತ್ಥನಾನತ್ಥತಾಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಾ ಯಾ ಅನುಮತಿ ಯಥಾನುಮತಿ ಅನುಮತಿಯಾ ಅನುಮತಿಯಾ ವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿತೋ. ಅನುಮತಿಯಾ ಅನುರೂಪಂ ವಾ ಯಥಾನುಮತಿ, ಯಥಾ ಅನುಮತಿ ಪವತ್ತಾ, ತಥಾ ತದನುರೂಪಂ ವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುಮತಿ ಹಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಮಭಿನ್ನೇಸು ಕತ್ಥಚಿ ಕಿರಿಯಾಗುಣಾದಿಪರಿಗ್ಗಹವಿಸೇಸೇನ ಅವಿವಟಸದ್ದತ್ಥವಿವರಣತ್ಥಂ ಪವತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಇನ್ದೋ ಪುರಿನ್ದದೋ’’ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಭಿನ್ನೇಸು ಯಥಾ ‘‘ಧವೋ ಖದಿರೋ ಪಲಾಸೋ ಚ ಆನೀಯನ್ತೂ’’ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಭೇದಾಭೇದವನ್ತೇಸು ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ‘‘ನೀಲುಪ್ಪಲಂ ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸೋ’’ತಿ, ತಾಯ ತಾಯ ಅನುಮತಿಯಾ ತದನುರೂಪಞ್ಚ ತೇ ತೇ ವೋಹಾರಾ ಸಿದ್ಧಾ. ತಸ್ಮಾ ಇಹಾಪಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಾನಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ವಿಸೇಸತ್ಥಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಸಮಾನೇ ಅತ್ಥೇ ಭೇದಾಭೇದಯುತ್ತೇ ಪವತ್ತಿ ಅನುಮತಾತಿ ತಾಯ ತಾಯ ಅನುಮತಿಯಾ ತದನುರೂಪಞ್ಚ ಸಿದ್ಧೋ ಏಸೋ ವೋಹಾರೋ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣ’’ನ್ತಿ.

ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ತಸ್ಸ ದೀಪೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಅತ್ತನಾ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾದಿಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಸ್ಸ ದೀಪೇನ್ತಿ ತದತ್ಥಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವದೀಪನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ. ಇಮಿನಾವಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಆದೀಸು ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ನಯೇನ. ಸೋ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮಾನೋ, ನ ಕುಸಲ-ಸದ್ದೋ ಆರೋಗ್ಯಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಕುಚ್ಛಿತೇ ಸಲಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ, ಸೋ ಚ ವಿಸೇಸನಯೋ ‘‘ಇತೋ ಪರಂ ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ವಕ್ಖಾಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಪನೀತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಕುಸಲಾದಿವಿಸೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿಆದಯೋ ವಿಸೇಸಾತಿ.

೨. ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಸುಖವೇದನಾವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸುಖವೇದನಾಯಂ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದನಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೯ ಆದಯೋ) ಸುಖ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸುಖವೇದನಾಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯತ್ಥೋ ಸುಖ-ಸದ್ದೋ ಕಾಯಸುಖನಂ ಕಾಯಾನುಗ್ಗಹಂ ಸಾತವಿಸೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ, ನ ಪನ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ ಸುಖಂ ವಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೦೯), ಯೋ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖತೋ’’ತಿಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೩) ಸುಖ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸಾತಸಾಮಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಸುಖಹೇತೂನಂ ಪವತ್ತಿ, ತಂ ಸುಖಮೂಲಂ. ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಚ ಕಾಮಸಮತಿಕ್ಕಮಾದಿಕೇ ವಿರಾಗೇ ಚ ಸತಿ ಸುಖಹೇತೂನಂ ಪುಞ್ಞಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀನಂ ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತಂ ‘‘ಸುಖಮೂಲಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಞ್ಞಾನೀತಿ ಯದಿದಂ ವಚನಂ, ತಂ ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಅಧಿವಚನಂ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕವಿಪಚ್ಚನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಖಪಚ್ಚಯಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಇಟ್ಠಾನಂ ಠಾನಂ ಓಕಾಸೋ ಸಗ್ಗಾ ನನ್ದನಞ್ಚಾತಿ ‘‘ಸುಖಾ ಸಗ್ಗಾ ಸುಖಂ ನನ್ದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಸುಖವಿಹಾರಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಿಹಾರಾದೀ. ನೀವರಣಾದಿಬ್ಯಾಬಾಧರಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖನಿಬ್ಬಾಪನತೋ ತಂನಿರೋಧತ್ತಾ ವಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸನ್ತಂ, ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖೇ. ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಮಯಾ, ಆನನ್ದ, ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೬೭) ಸುಖೋಪೇಕ್ಖಾಸು ಚ ಇಟ್ಠಾಸೂತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ.

ದುಕ್ಖವತ್ಥೂತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ. ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಜಾತಿಆದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ತಬ್ಬತ್ಥುಕಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯೇತಿ ದುಕ್ಖಹೇತುಮ್ಹಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಜನಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇತಿ ದುಕ್ಖಜನಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಾಯಭೂತಾನಂ ಅನಿಟ್ಠರೂಪಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಠಾನೇ. ಪಚ್ಚಯಸದ್ದೋ ಹಿ ಜನಕೇ ಜನಕಸಹಾಯೇ ಚ ಪವತ್ತತೀತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫, ೪೫-೪೬, ೭೬) ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಾದೀಸು ಪವತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ವತ್ಥುಞ್ಚ ಕರಜಕಾಯಂ ಸುಖಯತಿ ಲದ್ಧಸ್ಸಾದೇ ಅನುಗ್ಗಹಿತೇ ಕರೋತೀತಿ ಸುಖಾ. ಸುಖಾತಿ ವೇದನಾಸದ್ದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸುಖಭಾವಮತ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಕಾಸನೇನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತಾ ನ ಕತಾ. ಸಭಾವತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪತೋ ಚ ಯಂ ಇಟ್ಠಂ, ತದನುಭವನಂ ಇಟ್ಠಾಕಾರಾನುಭವನಂ ವಾ ಇಟ್ಠಾನುಭವನಂ.

ಸಮನ್ತಿ ಅವಿಸಮಂ. ಸಮಾ ಏಕೀಭಾವೂಪಗತಾ ವಿಯ ಯುತ್ತಾ, ಸಮಂ ವಾ ಸಹ ಯುತ್ತಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏಕುಪ್ಪಾದಾತಿ ಏಕೋ ಸಮಾನೋ ಉಪ್ಪಾದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ, ಸಮಾನಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಕಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಾನಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏಕನಿರೋಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಸಮಾನುಪ್ಪಾದಾ ಸಮಾನನಿರೋಧಾ ಚ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನಿವಾರಿತೋ ಹೋತಿ. ಏವಮಪಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏಕವತ್ಥುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ ಏಕನಿರೋಧಾ ಏಕವತ್ಥುಕಾ ಚ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ. ಏವಮಪಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪೇಸು ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಸೇಸಮಹಾಭೂತೋಪಾದಾರೂಪಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ತಾನಿ ಏಕವತ್ಥುಕಾನೀತಿ, ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ ವಾ ಭೂತಾನಿ ಏಕಂ ವತ್ಥು ಏತೇಸು ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಏಕವತ್ಥುಕಾನೀತಿ ಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ…ಪೇ… ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ. ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕವೀಥಿಯಞ್ಚ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾನಂ ನಾನಾವೀಥಿಯಂ ಪರಸನ್ತಾನೇ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಭಿನ್ನವತ್ಥುಕಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏಕವತ್ಥುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಏಕವತ್ಥುಕಾ ಹುತ್ವಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ. ಏವಮಪಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣಾದೀನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏಕನಿರೋಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಏಕನಿರೋಧಾ ಹುತ್ವಾ ಏಕವತ್ಥುಕಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ. ಕಿಂ ಪನ ನಾನುಪ್ಪಾದಾಪಿ ಏವಂ ತಿವಿಧಲಕ್ಖಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ ಏವಾತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ ಏವ ಏವಂ ತಿವಿಧಲಕ್ಖಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೩. ವಿಪಕ್ಕಭಾವಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಯಥಾ ಸಾಲಿಬೀಜಾದೀನಂ ಫಲಾನಿ ತಂಸದಿಸಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ವಿಪಕ್ಕಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ವಿಪಾಕನಿರುತ್ತಿಞ್ಚ ಲಭನ್ತಿ, ನ ಮೂಲಙ್ಕುರಪತ್ತಖನ್ಧನಾಳಾನಿ, ಏವಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಫಲಾನಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಸಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಸುಕ್ಕಕಣ್ಹಾದಿಭಾವೇನ ಚ ತಂಸದಿಸಾನಿ ವಿಪಕ್ಕಭಾವಮಾಪನ್ನಾನೀತಿ ವಿಪಾಕನಿರುತ್ತಿಂ ಲಭನ್ತಿ, ನ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾಪಿ ಕಮ್ಮಾಸದಿಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಜಾತಿಜರಾಸಭಾವಾತಿ ಜಾಯನಜೀರಣಸಭಾವಾ. ವಿಪಾಕಪಕತಿಕಾತಿ ವಿಪಚ್ಚನಪಕತಿಕಾ. ವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವತಾ ಚ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮಾನಸನ್ತಾನೇ ಸಬ್ಯಾಪಾರತಾ, ತೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾದಿಕುಸಲಾನಂ ಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಾದಿಅಕುಸಲಾನಞ್ಚ ವಿಪಾಕಾನುಪ್ಪಾದನೇಪಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ವಿಪಕ್ಕಭಾವನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಭಾವ-ಸದ್ದೇನ ಸಭಾವೋ ಏವ ವುತ್ತೋ. ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಪಕ್ಕಸಭಾವಂ ದುತಿಯಸ್ಸ ವುತ್ತಂ ವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಉಭಯಸಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಾ’’ತಿ ಆಹ.

೪. ಉಪೇತೇನ ಆದಿನ್ನಾ ಉಪಾದಿನ್ನಾ. ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಉಪೇತಂ, ಕೇನ ಚ ಉಪೇತಂ, ಕಥಞ್ಚ ಉಪೇತಂ, ಕೇ ಚ ತೇನ ಆದಿನ್ನಾತಿ? ಸತಿ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಉಪೇತಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾ ಉಪಯ-ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾಹಿ ಚತುಬ್ಬಿಧುಪಾದಾನಭೂತಾಹಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಉಪೇತಂ, ತೇಹಿ ಚ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಉಪೇತಂ, ನ ಸಮನ್ನಾಗಮವಸೇನ. ಸತಿ ಚ ಸಬ್ಬತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಾದಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತೇ ಯೇಹಿ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಏತಾನಿ ಫಲಾನೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೇಹಿ ವಿಯ ಆದಿನ್ನಾನಿ, ತಾನಿ ತೇಭೂಮಕಕಮ್ಮಾನಿ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ಉಪೇತನ್ತಿ ಇಧ ಗಹಿತಾನಿ. ತೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ಉಪಾದಿನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥನಯೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ನ ವಚನಾನುಪುಬ್ಬೇನಾತಿ. ಏತ್ಥಾಹ – ಯದಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಉಪೇತೇನ ಆದಿನ್ನಾ ಉಪಾದಿನ್ನಾ, ಸಬ್ಬತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಚ ತಣ್ಹಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚ ಉಪೇತಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮೇ ಏವ ನಿರುಳ್ಹೋ, ತೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಹೇತೂಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಫಲಾನಂ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ತೇಹಿಫಲಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಉಪ-ಸದ್ದೇನ ಚ ಉಪೇತತಾಮತ್ತಂ ಜೋತಿತಂ, ನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ಸಮನ್ನಾಗಮನಿವತ್ತಕಂ, ಆದಿನ್ನ-ಸದ್ದೇನ ಚ ಗಹಿತತಾಮತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತಾವಿಸೇಸೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಬೋಧನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾಪವತ್ತಿತೋ. ಯೇಸಞ್ಹಿ ಬೋಧನತ್ಥಂ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಾ’’ತಿ ಏತಂ ವುತ್ತಂ, ತೇ ತೇನೇವ ವಚನೇನ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಧಮ್ಮೇ ಬುಜ್ಝಿಂಸು, ಏತರಹಿ ಪನ ತಾವತಾ ಬುಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ಸುತ್ವಾ ತದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಏಸಾ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ ಕತಾ ‘‘ಕಮ್ಮುನಾ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಉಪ-ಸದ್ದೋ ಉಪೇತಂ ದೀಪೇತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಉಪ-ಸದ್ದೋ ಸಮಾಸೇ ಪಯುಜ್ಜಮಾನೋ ‘‘ಅತಿಮಾಲಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅತಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅತಿಕ್ಕಮನಂ ಸಸಾಧನಂ ಉಪಗಮನಂ ಸಸಾಧನಂ ವದತಿ, ಉಪಗಮನಞ್ಚ ಉಪಾದಾನಉಪಯೋ, ತೇನ ಉಪಗತಂ ಉಪೇತಂ. ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಯಂ ಅಸತಿ ಉಪಾದಾನೇ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ‘‘ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ತೇಭೂಮಕಕಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪುರಿಮಜಾತುಪ್ಪನ್ನೇನ ಉಪಾದಾನೇನ ಉಪಗತತ್ತಾ ‘‘ಉಪೇತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನ ಹಿ ಕೋಚಿ ಅನುಪಗ್ಗಮ್ಮ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೀತಿ. ತೇನ ಉಪೇತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಪುನಬ್ಭವಸ್ಸ ಆದಾನಂ ಹೋತಿ. ಕಮ್ಮುನಾ ಹಿ ಸಾಸವೇನ ಸತ್ತಾ ಆದಿಯನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವಂ, ತಸ್ಮಾ ಆದಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪಾಕಟೋ ಪುನಬ್ಭವೋ. ಸೋ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಸಙ್ಗಹೋ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಜಾತಿವಚನೇ ಸಮವರುದ್ಧೋತಿ ಉಪಾದಿನ್ನವಚನೇನ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಚ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನೀತಿ ಧಾತುಕಥಾಯಂ ಪಕಾಸಿತಮೇತಂ. ತಸ್ಮಾ ಉಪೇತೇನ ಆದಿನ್ನಾತಿ ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಸಿದ್ಧೋ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ. ಉಪಾದಿನ್ನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಿಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಉಪಾದಿನ್ನಸದ್ದಾನಪೇಕ್ಖಂ ಅತ್ಥಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಮಾ ಏವ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪನ ಉಪಾದಾನಿಯಂ ಉಪಾದಿನ್ನಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಿಸೇಸನೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಾ ಚ ತೇ ಉಪಾದಾನಿಯಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

೫. ಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ ದಸ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾತಿ ತೇಹಿ ವಿಬಾಧಿತಾ ಉಪತಾಪಿತಾ ಚ. ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಂಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ನಿನ್ನಾನತ್ತಾ ಏಕೀಭಾವಮಿವ ಗತಾ ವಿಸಾದೀಹಿ ವಿಯ ಸಪ್ಪಿಆದಯೋ ವಿದೂಸಿತಾ ಮಲೀನಾ ವಿಬಾಧಿತಾ ಉಪತಾಪಿತಾ ಚ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ’’ತಿ. ಸಂಕಿಲೇಸಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ತಂ ಲದ್ಧುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆರಮ್ಮಣಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋತಿ ಏತೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಾನತಿಕ್ಕಮನಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ, ವತ್ಥಯುಗಿಕಸುಙ್ಕಸಾಲಿಕಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೬. ಸಹ ವಿತಕ್ಕೇನ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಚನಸೇಸೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಅವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸಪಿ ಭವತಿ-ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ. ಮತ್ತಾತಿ ಪಮಾಣವಾಚಕಂ ಏಕಂ ಪದನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಚಾರೋವ ಮತ್ತಾ ಏತೇಸ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೀಸು ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ವಿಚಾರೋವ ಏತೇಸಂ ಮತ್ತಾ, ತತೋ ಉದ್ಧಂ ವಿತಕ್ಕೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಮಪರೋ ಅತ್ಥೋ – ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ. ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ ಧಮ್ಮಾ ಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಸಿಟ್ಠೇನ ವಿಚಾರೇನ ಸವಿಚಾರಾ, ಏತೇ ಪನ ವಿಚಾರಮತ್ತೇನ ವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾತವಿಸೇಸರಹಿತೇನ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಚಾರಮತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ವಿಚಾರಮತ್ತವನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಚಾರಮತ್ತವಚನೇನ ಅವಿತಕ್ಕತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ಅವಿತಕ್ಕಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಜೋತನತ್ಥಂ ಅವಿತಕ್ಕವಚನಂ. ಅವಿತಕ್ಕಾ ಹಿ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಚ ಸನ್ತಿ ಅವಿಚಾರಾ ಚಾತಿ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಅವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವಿಚಾರಮತ್ತಾವಅವಿತಕ್ಕಾತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ. ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಪನ ಯಥಾಕಾಮಂ ಹೋತೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅವಿತಕ್ಕಭಾವೇನ ಸಹ ವಿಚಾರಮತ್ತತಾಯ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ’’ತಿ ಪದಾನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋ.

ಅಥ ವಾ ಸವಿಚಾರಾ ದುವಿಧಾ ಸವಿತಕ್ಕಾ ಅವಿತಕ್ಕಾ ಚ, ತೇಸು ಅವಿತಕ್ಕೇ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಆದಿಪದಂ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಚಾರಾ ಚ ದುವಿಧಾ ಸವಿತಕ್ಕಾ ಅವಿತಕ್ಕಾ ಚ, ತೇಸು ಸವಿತಕ್ಕೇ ನಿವತ್ತೇತುಂ ತತಿಯಪದಂ ವುತ್ತಂ. ಯೇ ಪನ ದ್ವೀಹಿಪಿ ನಿವತ್ತಿತಾ ಅವಿತಕ್ಕಾ ಸವಿತಕ್ಕಾ ಚ ಸವಿಚಾರಾ ಅವಿಚಾರಾ ಚ, ತೇಸು ಅಞ್ಞತರದಸ್ಸನಂ ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಉಭಯದಸ್ಸನಂ ವಾ. ಉಭಯದಸ್ಸನೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಯದಿ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಆದಿಪದತ್ಥತಾವ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಅಥ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಅನ್ತಪದತ್ಥತಾ. ಅಥ ಪನ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ ಸವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾನಂ ವಿಯ ಅತ್ಥನ್ತರಾಭಾವೋ ವಾ ಸಙ್ಕರದೋಸೋ ವಾ ಏಕಸ್ಸೇವ ಸವಿತಕ್ಕಾವಿತಕ್ಕತಾಸವಿಚಾರಾವಿಚಾರತಾವಿರೋಧೋ ವಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞತರದಸ್ಸನೇನ ಇತರಮ್ಪಿ ಪಕಾಸೇತುಂ ಅವಿತಕ್ಕವಚನೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇಸು ವತ್ತಬ್ಬೇಸು ಸವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೇ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಅವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ವಿತಕ್ಕಾಭಾವೇನ ಏತೇ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ, ನ ವಿಚಾರತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅವಿತಕ್ಕವಚನೇನ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ ವಿಸೇಸಿತಾ.

೭. ಉಪೇಕ್ಖತೀತಿ ವೇದಯಮಾನಾಪಿ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾ ಸುಖಾಕಾರೇ ದುಕ್ಖಾಕಾರೇ ಚ ಉದಾಸಿನಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಉಪೇತಾ ಯುತ್ತಾ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅವಿರುದ್ಧಾ ಇಕ್ಖಾ ಅನುಭವನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ವಿಸೇಸದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ನಾನತ್ತದಸ್ಸನವಸೇನ. ಯದಿ ಹಿ ಪೀತಿಸಹಗತಾ ಏವ ಸುಖಸಹಗತಾ ಸಿಯುಂ, ‘‘ಪೀತಿಸಹಗತಾ’’ತಿ ಏತೇನೇವ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ಸುಖಸಹಗತಾ’’ತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಸುಖಸಹಗತಾ’’ತಿ ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ‘‘ಪೀತಿಸಹಗತಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತತೋ ತಿಕಂ ಪೂರೇನ್ತೇನ ದುಕ್ಖಸಹಗತಪದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ವೇದನಾತ್ತಿಕೋ ಏವಾಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತವಚನಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪೀತಿಸಹಗತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸುಖಸಹಗತಾ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಪೀತಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಸುಖಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ ಸಪ್ಪೀತಿಕಸುಖತೋ ಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಥ ವಾ ಪೀತಿಸುಖಾನಂ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತಾನಂ ನಾನತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ತಿಕೋ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಪೀತಿಸಹಗತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಸುಖೇಕದೇಸೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ನ ಪೀತಿ. ‘‘ಸುಖಸಹಗತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪೀತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ನ ಸುಖಂ. ಪೀತಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸುಖಸಹಗತಾ ಚ ಪುರಿಮೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಸಿದ್ಧೋ ಪೀತಿಸುಖಾನಂ ವಿಸೇಸೋತಿ.

೮. ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸನತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಭಾವನಾಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು ಚ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮದಸ್ಸನಂ ತದತಿಸಯೋ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥೇತ್ಥ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ದಸ್ಸನಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ. ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ, ನ ಪಹಾಯಕಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ. ತಥಾ ಹಿ ಸತಿ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹಾಯಕೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಪಹಾಯಕೋ ಅತ್ಥಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಞ್ಚ ಪುನಪ್ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಾ, ನಾಪಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ತತಿಯಪದೇನ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಏವಾತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬಪದಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೯. ಏವಮತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಾಯುತ್ತಿತೋ ಚ ಸದ್ದಾಯುತ್ತಿತೋ ಚ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಮತ್ತೇಸು ಹಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇಸು ಅಹೇತುಕಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ ಅತ್ಥಾಯುತ್ತಿ, ಪಹಾತಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇ ಚ ಸತಿ ನ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸದ್ದತೋ ಪಹಾಯಕತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪಟಿಸೇಧಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಸಮಾಸೋ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಸದ್ದಾಯುತ್ತಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಪಹಾತಬ್ಬ-ಸದ್ದಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಯೇಸಂ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ಸಮಾಸೋ, ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸಂ ನೇವತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ. ಅತ್ಥಾಯುತ್ತಿ ಮಾ ಹೋತು, ಸದ್ದೋ ಪನ ಇಧಾಪಿ ನ ಯುತ್ತೋ. ಏಕನ್ತಯೋಗೀನಂ ಅತ್ಥಿ-ಸದ್ದಮೇವ ಹಿ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತು-ಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಯುತ್ತೋ, ನ ಪಟಿಸೇಧಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಾನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಏತಂ ಕತಂ, ಸದ್ದೋ ಪನ ಯಥಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಪನ ಯುಜ್ಜತಿ – ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ. ಕೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೋತಿ? ದಸ್ಸನೇನ ಭಾವನಾಯ ಚ. ತಯಿದಂ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಪದಂ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಪದೇಹಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತೇಹಿ ಯುತ್ತೇನ ಯೇ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ ನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ ಚ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಟಿಸೇಧಞ್ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತೇ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮವಚನಂ ವಿಯ ಹಿ ಪುರಿಮಪದದ್ವಯಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮಪಟಿಸೇಧನೇನ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ ಹೋತಿ, ನ ಅಹೇತುಕಪದಂ ವಿಯ ಹೇತುವಿರಹಪ್ಪಕಾಸನೇನಾತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ದ್ವೇ ಪಟಿಸೇಧಾ ಯುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಹೇತುಯೇವ ಹಿ ತೇಸಂ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ ಹೇತೂನಂ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಪಹಾತಬ್ಬಾಸಙ್ಕಾಸಬ್ಭಾವೇ ಹೋತಿ, ಪಹಾತಬ್ಬಾಸಙ್ಕಾ ಚ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತಿ ಸಿಯಾ, ತೇಸಂ ಪನ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಹೇತುಯೇವ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತದಭಾವಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾಸಙ್ಕಾ ನತ್ಥೀತಿ ತಂನಿವಾರಣತ್ಥೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನೇವದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಗಹಣಂ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಇತರಥಾ ಹಿ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ನ ಕಾರಣಸಾಧನೀಯೋ ಏಸೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥಸ್ಸೇವ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಹೇತುಯೇವ ಹಿ ತೇಸಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇಸಞ್ಹಿ ನೇವದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಪದವಚನೀಯಾನಂ ಯೋ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಏವಂಪಕಾರೋ ಹೇತು ನತ್ಥಿ. ತೇ ಹಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ಸಹೇತುಕಾ ಅಹೇತುಕಾ ಚಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ನೇವದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦. ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಇದಂ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಗೋತ್ರಭುಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಹೇತುಭಾವೇನ ಅಪಚಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋ. ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಹಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತನಿಯತ್ತೇಪಿ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಸಮುದಯನಿರೋಧಾನಂ ಅಧಿಗಮಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಹೇತುಹೇತುಫಲಭಾವೋ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೧೯). ಅತ್ಥೋತಿ ಹಿ ಹೇತುಫಲಂ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಹೇತೂತಿ. ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪುರಿಮೇ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಿಮೇ ಕೇವಲಾ. ಪುರಿಮೇ ವಿಯ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಅತ್ಥೇಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸೀಸೇನ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ದುತಿಯೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ‘‘ಆಚಯಂ ಗಾಮಿನೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಚಿನನ್ತೀತಿ ವಾ ಆಚಯಾ, ಆಚಯಾ ಹುತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೧೧. ಸತ್ತ ಪನ ಸೇಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾತಿ ಸೇಕ್ಖಾ, ತೇಸಂ ಇಮೇತಿ ಸೇಕ್ಖಾ, ಅಞ್ಞಾಸಾಧಾರಣಾ ಮಗ್ಗಫಲತ್ತಯಧಮ್ಮಾ. ಸಯಮೇವ ಸಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾನಮೇತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಯೇ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖನ್ತಿ, ತೇ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಅಕ್ಖರತ್ಥೋ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾ ಏತೇಸಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಾತಿ. ನ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಯತ್ಥ ಸೇಕ್ಖಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥಾಯಂ ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಲೋಕಿಯನಿಬ್ಬಾನೇಸು ಅಸೇಕ್ಖಭಾವಾನಾಪತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಮ್ಪಿ ಅನುಪಗಮನತೋ ಏತಾ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾ ಅಟ್ಠಸು ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತುಮಗ್ಗಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಫಲಧಮ್ಮಾಪಿ ತಾಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾತಿ ಚ, ತಂಸಿಕ್ಖಾಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅರಹತೋ ಇತರೇಸಂ ವಿಯ ಸೇಕ್ಖತ್ತೇ ಸತಿ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಏತೇತಿ ಚ, ಸಿಕ್ಖಾ ಸೀಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಆಸಙ್ಕಿತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸೇಕ್ಖಭಾವಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ. ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಿಕ್ಖಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ನ ಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಕೇವಲಂ ಸಿಕ್ಖಾಫಲಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ನ ಸಿಕ್ಖಾವಚನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ನಾಪಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸೇಕ್ಖವಚನಂ, ನ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾತಿಆದಿಅತ್ಥೇಹಿ ಅಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲೇಸು ಪನ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾವಚನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಚ ಸೇಕ್ಖವಚನಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲವುತ್ತೀತಿ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಸೇಕ್ಖಾ ಹೋನ್ತಿ ಏವ.

ಸೇಕ್ಖಾತಿ ವಾ ಅಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಅನನ್ತರಮೇವ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾನಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ನ ಲೋಕಿಯನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಅಸೇಕ್ಖತಾಪತ್ತಿ. ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ವಾ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅಸೇಕ್ಖತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಚ ಅತ್ಥೇಹಿ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಕತ್ವಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಆಪನ್ನಾತಿ? ನ, ತಂಸದಿಸೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರಾ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗತೋ ಹಿ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಕರಣಂ ವಿಪಾಕಭಾವಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏವ ಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ಅರಹತ್ತಫಲಭಾವಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಕುಸಲಸುಖತೋ ಚ ವಿಪಾಕಸುಖಂ ಸನ್ತತರತಾಯ ಪಣೀತತರನ್ತಿ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ಚ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಸೇಕ್ಖಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ.

೧೨. ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾಸಮತ್ಥತಾದೀಹಿ ಪರಿತ್ತಾ. ‘‘ಕಿಲೇಸ…ಪೇ… ತಾಯಾ’’ತಿ ಅತ್ಥತ್ತಯಮ್ಪಿ ಕುಸಲೇಸು ಯುಜ್ಜತಿ, ವಿಪಾಕಕಿರಿಯೇಸು ದೀಘಸನ್ತಾನತಾವ. ಪಮಾಣಕರೇಹಿ ವಾ ಓಳಾರಿಕೇಹಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪರಿತ್ತಾ. ತೇಹಿ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸುಖುಮೇಹಿ ರೂಪತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪಮಾಣಮಹತ್ತಂ ಗತಾತಿ ಮಹಗ್ಗತಾ. ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ.

೧೪. ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನಾತಿ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿಯಮಾನಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ತಿತ್ತಿಂ ನ ಜನೇನ್ತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಯಮಾನಾಪಿ ಫಲಧಮ್ಮಾತಿ.

೧೫. ಮಾತುಘಾತಾದೀಸು ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಹಿತಸುಖಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಹಿತಸುಖಾವಹಾ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಆಸೀಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಅಸುಭಾಸುಖಾನಿಚ್ಚಾನತ್ತೇಸು ಸುಭಾದಿವಿಪರಿಯಾಸದಳ್ಹತಾಯ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀಸು ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸುಭಾದೀಸು ಸುಭಾದಿವಿಪರೀತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವಾತಿ ಮುಸಾಸಭಾವಾ. ಅನೇಕೇಸು ಆನನ್ತರಿಯೇಸು ಕತೇಸು ಯಂ ತತ್ಥ ಬಲವಂ, ತಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ನ ಇತರಾನೀತಿ ಏಕನ್ತವಿಪಾಕಜನಕತಾಯ ನಿಯತತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ‘‘ವಿಪಾಕದಾನೇ ಸತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಖನ್ಧಭೇದಾನನ್ತರನ್ತಿ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ. ಚುತಿ ಹಿ ಮರಣನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಭ. ೧೯೩) ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ. ಏತೇನ ವಚನೇನ ಸತಿ ಫಲದಾನೇ ಚುತಿಅನನ್ತರೋ ಏವ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಏತೇಸಂ ಫಲಕಾಲೋತಿ ಫಲಕಾಲನಿಯಮೇನೇವ ನಿಯತತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ನ ಫಲದಾನನಿಯಮೇನಾತಿ ನಿಯತಫಲಕಾಲಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾನಮ್ಪಿ ನಿಯತತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರವಿಕಲತಾದೀಹಿ ಅವಿಪಚ್ಚಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ವಿಯ ಬಲವತಾ ಆನನ್ತರಿಯೇನ ವಿಪಾಕೇ ದಿನ್ನೇ ಅವಿಪಚ್ಚಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಆನನ್ತರಿಯಾನಂ ಫಲದಾನೇ ನಿಯತಸಭಾವಾ ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ಚ ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಫಲದಾನನಿಯಮೇನೇವ ನಿಯತತಾ ಆನನ್ತರಿಯತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅವಸ್ಸಞ್ಚ ನಿಯತಸಭಾವಾ ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ಚ ತೇಸಂ ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬಲವತೋ ಆನನ್ತರಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಏಕನ್ತೇನ ಫಲದಾನತೋ.

ನನು ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕದಾಯಕೇ ಅಸತಿ ಚುತಿಅನನ್ತರಮೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಫಲದಾನತೋ ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ನಿಯತಸಭಾವಾ ಚ ಪವತ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕೇನ ಚೇತೋಪಣಿಧಿವಸೇನ ಉಪಘಾತಕೇನ ಚ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅನನ್ತರೇಕನ್ತಫಲದಾಯಕತ್ತಾಭಾವಾ, ನ ಪನ ಆನನ್ತರಿಯಕಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಿಯ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕಂ ಫಲನಿವತ್ತಕಂ ಅತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಾನನ್ತರಿಯಕಾನಂ ಅವೀಚಿಫಲತ್ತಾ, ನ ಚ ಹೇಟ್ಠುಪಪತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛತೋ ಸೀಲವತೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ವಿಯ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಜನಕಕಮ್ಮಫಲಂ ಆನನ್ತರಿಯಕಫಲಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ಅತ್ಥಿ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ಅವೀಚಿಪಾತನತೋ, ನ ಚ ಆನನ್ತರಿಯಕೋಪಘಾತಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂಯೇವ ಅನನ್ತರೇಕನ್ತವಿಪಾಕಜನಕಸಭಾವಾ ಪವತ್ತೀತಿ.

ಅನೇಕಾನಿ ಚ ಆನನ್ತರಿಯಕಾನಿ ಕತಾನಿ ಏಕನ್ತೇ ವಿಪಾಕೇ ಸನ್ನಿಯತತ್ತಾ ಉಪರತಾವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಾಸಙ್ಕತ್ತಾ ನಿಚ್ಛಿತಾನಿ ಸಭಾವತೋ ನಿಯತಾನೇವ. ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಪನ ಫಲಂ ಅನನ್ತರಂ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂ ಅನನ್ತರೇ ನಿಯುತ್ತಾನಿ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಅನನ್ತರಕರಣಸೀಲಾನಿ ಅನನ್ತರಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ ಚಾತಿ ಸಭಾವತೋ ಆನನ್ತರಿಯಕಾನೇವ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಪನ ಸಮಾನಸಭಾವೇಸು ಏಕೇನ ವಿಪಾಕೇ ದಿನ್ನೇ ಇತರಾನಿ ಅತ್ತನಾ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ತೇನೇವ ಕತತ್ತಾ ನ ದುತಿಯಂ ತತಿಯಮ್ಪಿ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಸಮತ್ಥತಾವಿಘಾತತ್ತಾತಿ ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ನಿಯತಾನನ್ತರಿಯತಾನಿವತ್ತೀತಿ. ನ ಹಿ ಸಮಾನಸಭಾವಂ ಸಮಾನಸಭಾವಸ್ಸ ಸಮತ್ಥತಂ ವಿಹನತೀತಿ. ಏಕಸ್ಸ ಪನ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನೀತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಸಭಾವಾತಿ ಸಚ್ಚಸಭಾವಾ.

೧೬. ಪರಿಪುಣ್ಣಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾವ ಇಧ ‘‘ಮಗ್ಗಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ. ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇಪಿ ಹಿ ಯೇ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ, ನ ಪನ ಸಯಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ಮಗ್ಗಹೇತುಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೩೯) ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಪನ ತತ್ಥೇವ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋ ಅಮೋಹೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಹೇತೂ’’ತಿ ಆದಿನಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಗ್ಗೋ ಚೇವ ಹೇತು ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ವುತ್ತನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತಯೋ ನಯಾ ವುತ್ತಾ, ಹೇತುಬಹುತಾವಸೇನ ತತಿಯೋ ನಯೋ ಇಧ ದುತಿಯೋ ವುತ್ತೋ.

ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಪಿ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವೇ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಸಹಜಾತೇ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ಅನುವತ್ತಯಮಾನೋ ತೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಧಮ್ಮೇ ತಥೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುವತ್ತಯಮಾನೋ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ, ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಪತಿದ್ವಯಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪತಿ ಏತೇಸ’’ನ್ತಿ ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ಆಗತಂ ಅತ್ಥನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೬.೧೧) ‘‘ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ, ಮಗ್ಗಾಧಿಪತೀ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿ ಅಧಿಪತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪತಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪೇಕಸೇಸವಸೇನ ಸಮಾನಸದ್ದತ್ಥವಸೇನ ವಾ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೭. ಅನುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬೋ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ಪಟಿಸಿದ್ಧೋ, ನ ಉಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಭಾವೋ ಏವಾತಿ ತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವಿಗತಾ ಅತೀತಾಪಿ ನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯದಿ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಸಿಯುಂ, ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಏವಮಾದಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ತು ವುತ್ತನ್ತಿ. ಅನಾಗತಾನಿ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ಅತೀತೇ ಅನಾಗತೇ ವಾ ಕಮ್ಮೇ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನಾನಿಪ್ಫನ್ನೇತಿ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಾರಣೇಕದೇಸಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ‘‘ಅವಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

೧೮. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವನ್ತಿ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಭಾವಂ.

೨೦. ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಾತಿ ಏವಂ ಚಕ್ಖಾದಿಭಾವೇನ ಫುಸನಾದಿಭಾವೇನ ಚ ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ. ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾತಿ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮಾಸವಿಸಯೇ ಅಧಿಕಾರತ್ಥಂ ಪವತ್ತಿಅತ್ಥಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾ. ತೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸುಞ್ಞತಂ ಆನೇಞ್ಜಞ್ಚ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸುಞ್ಞತಾದೀಸು ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ನ ಪಸೀದತಿ ನ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ, ಯೋ ಚ ಇತಿಹ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಜಾನೋ, ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ. ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ. ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವಾತಿ ಝಾನಗೋಚರೇ ಕಸಿಣಾದಿಮ್ಹಿ. ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಅಜ್ಝತ್ತರತೋತಿ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ರತೋ, ಸಮಾಧಿಗೋಚರೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವಾ ರತೋ. ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಏಕೋ ಸನ್ತುಸಿತೋ ತಮಾಹು ಭಿಕ್ಖು’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೬೨) ಗಾಥಾಸೇಸೋ.

ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಝಾನಂ ಸಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತತ್ಥೋ ಅಜ್ಝತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಹೋತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಸಕಸನ್ತತಿನಿಯಕಂ. ಅಜ್ಝತ್ತೇ ಭವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇಸುಪಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಾ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ-ಸದ್ದೋ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಅಜ್ಝತ್ತಸದ್ದೋ, ಅತ್ಥಿ ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸದ್ದಾನಂ ಬಹಿದ್ಧಾಬಾಹಿರ-ಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ವಿಸೇಸೋ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸದ್ದೋ ಹಿ ಸಪರಸನ್ತಾನಿಕೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ರೂಪಾದೀಸು ಬಾಹಿರ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಸಕಸನ್ತಾನಿಕೇಸ್ವೇವ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀಸು ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸ್ವೇವ ಬಹಿದ್ಧಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಸಮಾನತ್ತಾ ನ ಇದಮೇತ್ಥ ಉದಾಹರಣಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಅಜ್ಝತ್ತೇ ಭವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ವಚನತ್ಥೋ. ಯಞ್ಚ ಅಜ್ಝತ್ತೇ ಭವಂ, ತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇನ ತಂವಾಚಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಮಾನತ್ಥತಾ. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಭಾವತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ-ಸದ್ದೇ ಅಜ್ಝತ್ತ-ಸದ್ದೋ ತತ್ಥ ಪವತ್ತೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ.

ಅಯಂ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ, ವಿಹಾರೋತಿ ವಿಹಾರಸುಞ್ಞತಾಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೮೭) ಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮತಾಯ ರೂಪಾದಿರತಿಯಾ ಚ ಆದೀನವಂ ವತ್ವಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಹಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತನ್ತಿ ವಿಸಯಭೂತಂ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಸುಞ್ಞತಂ, ಸುಞ್ಞತಾಫಲಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಾಪಿ ಯಂ ಮುಹುತ್ತಂ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಮುಹುತ್ತಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಗೇವ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಇಸ್ಸರಿಯಾನಂ ಬಹುಲಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಇಸ್ಸರಿಯಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ‘‘ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅರಹತ್ತಫಲಾಧಿಗಮೇನ ವಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ತಂಜನಕೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ತಂ ತೇಸಂ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನಂ. ವಿಸಯೋ ಚ ಅನಞ್ಞತ್ಥಭಾವೋವ ಯಥಾ ‘‘ಆಕಾಸೇ ಸಕುಣಾ ಉದಕೇ ಮಚ್ಛಾ’’ತಿ, ಬುದ್ಧಾ ಚ ಅಞ್ಞತ್ಥ ದಿಸ್ಸಮಾನಾಪಿ ವಿವೇಕಪಬ್ಭಾರತಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿನಿನ್ನಾವ, ತೇನ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಅನನ್ತರಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಾ ತೇಸಂ ವಿಸಯೋ, ತಬ್ಬಿಸಯತಾ ಚ ಸಚ್ಚಕಸುತ್ತೇನ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೬೪ ಆದಯೋ) ದೀಪೇತಬ್ಬಾ.

೨೨. ಯೇಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಸನಿದಸ್ಸನಾ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಗೋಚರಭಾವೋವ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಾ ಅನಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಾಯತನಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಹಿ ಏಕೀಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ನಾನತ್ತಕರೋ ಸಭಾವೋ, ಸೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚರಿತುಂ ಯುತ್ತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾವಬೋಧೋ ಹೋತೀತಿ. ಸಯಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಞ್ಚ ಪಟಿಮುಖಭಾವೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪತನಂ ಪಟಿಹನನಭಾವೋ, ಯೇನ ಬ್ಯಾಪಾರಾದಿವಿಕಾರಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಹಿತೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಿಸಯೇಸು ವಿಕಾರುಪ್ಪತ್ತಿ.

ತಿಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧-೬. ಮೂಲಟ್ಠೇನಾತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನೇನ ಮೂಲಭಾವೇನ, ನ ಪಚ್ಚಯಮತ್ತಟ್ಠೇನ ಹೇತುಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಮಾಸಾಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸಭಾವೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾಠಾನಂ ವಿಸೇಸೋ. ತಥೇವಾತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋವ. ಸಹೇತುಕಾನಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವತೋ ‘‘ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯೋಗತ್ಥತ್ತಾ. ಸಹ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಏಕಪುಞ್ಜೇ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಸಹೇತುಕಾನಂ ಹೇತೂಹಿ ಸಮಾನದೇಸಗಹಣಾನಂ ಹೇತುಆದಿಸಬ್ಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿವಸೇನ ಸಹ ಹೇತೂಹಿ ಏಕೀಭಾವುಪಗಮನಂ, ತತೋ ಏವ ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ದುಕಾನಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಹಿ ಪದತ್ಥನಾನತ್ತೇನ ದುಕನ್ತರಂ ವುಚ್ಚತಿ. ನ ಹಿ ಹೇತುದುಕಸಙ್ಗಹಿತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಸಹೇತುಕದುಕಾದೀಹಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇ ಏವ ಪನ ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕಾದಿಭಾವತೋ ಸಹೇತುಕದುಕಾದೀಹಿ ವುತ್ತಾ. ಏವಂ ಸಹೇತುಕದುಕಸಙ್ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವತೋ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೇನ ವುತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವುತ್ತತಾಪೇಕ್ಖಂ ದುಕನ್ತರವಚನನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ. ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಜಾನನಞ್ಹಿ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ತಥಾ ದೇಸನಾಞಾಣಞ್ಚಾತಿ. ತೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಪ್ಪಕಾರತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಸಕಲೇಕದೇಸವಸೇನ ಪಠಮದುಕಂ ದುತಿಯತತಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಾದಯೋ ತಯೋ ದುಕಾ ವುತ್ತಾ. ಸಕಲಞ್ಹಿ ಪಠಮದುಕಂ ದುತಿಯದುಕೇಕದೇಸೇನ ಸಹೇತುಕಪದೇನ ತತಿಯದುಕೇಕದೇಸೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದೇನ ಚ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮದುಕಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಪಠಮದುಕೇಕದೇಸಂ ನಹೇತುಪದಂ ಸಕಲೇನ ದುತಿಯದುಕೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಛಟ್ಠದುಕೋ ವುತ್ತೋ. ಇದಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏತೇನ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವವಸೇನ ದೀಪಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಭವೋ ಹಿ ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ. ಯಥಾ ಹೇತುಸಹೇತುಕಾತಿ ಇದಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಗಹಿತಂ, ಏವಂ ಹೇತುಅಹೇತುಕಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಪಠಮದುಕಂ ದುತಿಯತತಿಯದುಕೇಸು ದುತಿಯಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ ಚ, ಅಹೇತುಕಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನ ಚ ಹೇತೂ, ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ, ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನ ಚ ಹೇತೂ’’ತಿ ಯೇ ದ್ವೇ ದುಕಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತೇಸಂ ಸಮ್ಭವವಸೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಖೋ ಪನ-ಪದೇನ ಅಪರೇಸಮ್ಪಿ ದುಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ರ ಯದೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ರಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ. ಅಯಂ ಅತಿರೇಕತ್ಥೋತಿ ಇದಾನಿ ಯಂ ವಕ್ಖತಿ, ತಮತ್ಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅಞ್ಞಥಾಪೀತಿ ಏತೇಸಂ ವಿಸುಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ದ್ವೇ ದುಕಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸಹ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪನ ಅಯಮ್ಪಿ ದುಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ, ಏತೇಸು ಪನ ಪಞ್ಚಸು ದುಕೇಸು ದುತಿಯದುಕೇನ ತತಿಯದುಕೋ ವಿಯ, ಚತುತ್ಥದುಕೇನ ಪಞ್ಚಮದುಕೋ ವಿಯ ಚ ಛಟ್ಠದುಕೇನ ನಿನ್ನಾನತ್ಥತ್ತಾ ‘‘ನ ಹೇತು ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಅಯಂ ದುಕೋ ನ ವುತ್ತೋ. ದಸ್ಸಿತನಿನ್ನಾನತ್ಥನಯೋ ಹಿ ಸೋ ಪುರಿಮದುಕೇಹೀತಿ. ಇತರೇಸು ಚತೂಸು ಹೇತೂ ಚೇವ ಅಹೇತುಕದುಕೇನ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ಹೇತೂ ಚೇವ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತದುಕೋ, ಹೇತುಸಹೇತುಕದುಕೇನ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೋ ಚ ನಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೋ ವಿಯ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ತೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಪಚ್ಛಿಮದುಕೇ ‘‘ಹೇತೂ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಪದಂ ಚತುತ್ಥದುಕೇ ಪಠಮಪದೇನ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತ್ತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ಹೇತೂ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಏತೇನ ನಿನ್ನಾನತ್ತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಅವಸಿಟ್ಠೇ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದುಕೇ ‘‘ಅಹೇತುಕಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನ ಚ ಹೇತೂ’’ತಿ ಪದಂ ಛಟ್ಠದುಕೇ ದುತಿಯಪದೇನ ಏಕತ್ಥತ್ತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಇದಾನಿ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ ಚಾ’’ತಿ ಇದಮೇವೇಕಂ ಪದಂ ಅವಸಿಟ್ಠಂ, ನ ಚ ಏಕೇನ ಪದೇನ ದುಕೋ ಹೋತೀತಿ ತಞ್ಚ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಚತುತ್ಥದುಕೇ ದುತಿಯಪದೇನ ಪನ ಸಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ಛಟ್ಠದುಕೇ ಪಠಮಪದಸ್ಸ ವಚನಂ ದುಕಪೂರಣತ್ಥಂ, ಏತೇನ ವಾ ಗತಿದಸ್ಸನೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೋ ಸಮ್ಭವದುಕೋ ಪಠಮದುಕೇ ದುತಿಯತತಿಯದುಕಪಕ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸಿತೋ, ತೇಸು ಚ ಪಠಮದುಕಪಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ.

೭-೧೩. ಸಮಾನಕಾಲೇನ ಅಸಮಾನಕಾಲೇನ ಕಾಲವಿಮುತ್ತೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಮತ್ತೇನ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ದೀಪೇತುಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯವಚನಂ, ನ ಸಹೇತುಕವಚನಂ ವಿಯ ಸಮಾನಕಾಲಾನಮೇವ, ನಾಪಿ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ತಂಸಭಾವಸ್ಸ ಅನತ್ಥನ್ತರಭೂತಸ್ಸ. ಸಙ್ಖತ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಸಮೇತೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತಭಾವಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ದುಕನ್ತರವಚನೇ ಕಾರಣಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಅಸಙ್ಖತಾತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಅವಿನಿಚ್ಛಿತತ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನವಸೇನ ಮಾತಿಕಾಠಪನತೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉದ್ದೇಸೇನ ಹಿ ಕುಸಲಾದಿಸಭಾವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಅಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಬಹುವಚನೇನ ಉದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತೋತಿ. ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ ಪಥವಿಯಾದಿ ವಾ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ಅಯಂ ಅತ್ಥನಯೋ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ರೂಪನ್ತಿ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೋ. ನ ಲುಜ್ಜತಿ ನ ಪಲುಜ್ಜತೀತಿ ಯೋ ಗಹಿತೋ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಲೋಕೋತಿ ತಂಗಹಣರಹಿತಾನಂ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ನತ್ಥಿ ಲೋಕತಾ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ವಾ ಲೋಕೋ, ತತ್ಥ ತೇನೇವ ಲೋಕಸಭಾವೇನ ವಿದಿತಾತಿ ಲೋಕಿಯಾ.

ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ತೇನೇವ ನವಿಜಾನಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಾದಿಕಸ್ಸ ಚ ನಾನತ್ತಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥನಾನತ್ತತೋ ದುಕೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಪನ ದುಕೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ದುಕಬಹುತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಯತ್ತಕಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ತತ್ತಕಾ ದುಕಾ ವುತ್ತಾ ಸಮತ್ತಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ. ತೇಸು ಚ ದುಕಸ್ಸ ಪಚ್ಛೇದೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ಪದಂ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಗಾಹಕಂ ನ ಸಿಯಾ, ನಿದ್ದೇಸೇನ ಚ ವಿರುದ್ಧಂ ಇದಂ ವಚನಂ. ಯೋ ಚ ತತ್ಥ ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಅಯಂ ದುಕೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ, ಸೋ ಚ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ನ ಹಿ ಸಮತ್ಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪಾಳಿಂ ಪಟಿಸೇಧೇತುನ್ತಿ, ನ ಚ ಕೇನಚಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ತೇನೇವಾತಿ ಅಯಂ ಪದತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಆದಿಪದಸ್ಸ ಅನಿಯಮಿತಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ಪದತ್ಥೋ, ತಂ ವತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ದುತಿಯಪದಸ್ಸ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪರಂ ಅನಿಯಮಿತಂ ಪದತ್ಥೋತಿ ಲೋಕಸಿದ್ಧಮೇತಂ, ತಥೇವ ಚ ನಿದ್ದೇಸೋ ಪವತ್ತೋ, ನ ಚೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಭೇದೇನ ದುಕಭೇದೋ ಸಮತ್ತೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಯತ್ತಕಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ, ತತ್ತಕಾ ದುಕಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ದುಕಬಹುತಾ. ನ ಹಿ ಏಕಂಯೇವ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಕೇನಚಿ ನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಞ್ಚ, ಕಿನ್ತು ಅಪರಮ್ಪಿ ಅಪರಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಸಙ್ಗಹೇ ದುಕೋ ಸಮತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ಪದಂ ಅನಿಯಮೇನ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಗಾಹಕನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣನಾನತ್ತೇನ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಯಂ ದುಕೋ ವುತ್ತೋ, ನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥನ್ತರತಾಯಾತಿ. ಏತಸ್ಸ ಪನ ದುಕಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪರಾಸಿನಿದ್ದೇಸೋ ದುಕಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮೇಕದೇಸೇಸು ದುಕಪದದ್ವಯಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ. ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿರವಸೇಸದುಕಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೪-೧೯. ಚಕ್ಖುತೋಪಿ…ಪೇ… ಮನತೋಪೀತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವೀಥೀಸು ತದನುಗತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವೀಥೀಸು ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಏವ ಪನ ವಣತೋ ಯೂಸಂ ವಿಯ ಪಗ್ಘರಣಕಅಸುಚಿಭಾವೇನ ಸನ್ದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏವ ‘‘ಆಸವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಪಗ್ಘರಣಕಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ನಿರುಳ್ಹೋ ಆಸವಸದ್ದೋತಿ. ಧಮ್ಮತೋ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭುನ್ತಿ ತತೋ ಪರಂ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ವುತ್ತಂ. ಏತೇ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಧಮ್ಮೇ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ತತೋ ಪರಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ. ನನು ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಾದೀನಿಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಆಲಮ್ಬಿತೇಸು ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಸವಭಾವೇನ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ತತೋ ಪರತಾಭಾವತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಗೋತ್ರಭುವಚನೇನ ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಪುರೇಚಾರಿಕಪರಿಕಮ್ಮಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ, ಪಠಮಮಗ್ಗಪುರೇಚಾರಿಕಮೇವ ವಾ ಗೋತ್ರಭು ಅವಧಿನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ, ತತೋ ಪರಂ ಮಗ್ಗಫಲಸಮಾನತಾಯ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಞ್ಚ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಫಲೇಸು ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪವತ್ತಿ ನಿವಾರಿತಾ ಆಸವಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸವನ್ತೀತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ದುವಿಧೋ ಹಿ ಅವಧಿ ಅಭಿವಿಧಿವಿಸಯೋ ಅನಭಿವಿಧಿವಿಸಯೋ ಚ. ಅಭಿವಿಧಿವಿಸಯಂ ಕಿರಿಯಾ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ‘‘ಆಭವಗ್ಗಾ ಭಗವತೋ ಯಸೋ ಗತೋ’’ತಿ, ಇತರಂ ಬಹಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಪಾಟಲಿಪುತ್ತಾ ವುಟ್ಠೋ ದೇವೋ’’ತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಆ-ಕಾರೋ ಅಭಿವಿಧಿಅತ್ಥೋ ಇಧ ಗಹಿತೋತಿ ‘‘ಅನ್ತೋಕರಣತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೋ ಚಿರಪರಿವುತ್ಥತಾ ಪುರಾಣಭಾವೋ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಭವತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೨) ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಸವಭವಾಸವಾನಞ್ಚ ಚಿರಪರಿವುತ್ಥತಾಯ ದಸ್ಸಿತಾಯ ತಬ್ಭಾವಭಾವೀನಂ ಕಾಮಾಸವದಿಟ್ಠಾಸವಾನಞ್ಚ ಚಿರಪರಿವುತ್ಥತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಓಕಾಸಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಮಾನಾದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅತ್ತತ್ತನಿಯಾದಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅಭಿಬ್ಯಾಪನಂ ಮದಕರಣವಸೇನ ಆಸವಸದಿಸತಾ ಚ ಏತೇಸಂಯೇವ, ನಾಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಏತೇಸ್ವೇವ ಆಸವಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಯತಂ ವಾ ಸವನ್ತಿ ಫಲನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ. ನ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಆಸವೇಹಿ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ. ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಣೋ ವಿಯ ಆಸವೇ ಪಗ್ಘರನ್ತಿ, ತೇ ಅಸಮ್ಪಯೋಗೇ ಅತಬ್ಭಾವೇಪಿ ಸಹ ಆಸವೇಹೀತಿ ಸಾಸವಾ, ಆಸವವನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಓಸಾನದುಕೇ ‘‘ನೋ ಆಸವಾ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಾಸವಾನಂ ಸಹೇತುಕಾನಂ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ತಂಸಹಿತತಾ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಏವಂ ಸೇಸಗೋಚ್ಛಕೇಸುಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಗ್ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಪಿಚ ‘‘ನೋ ಆಸವಾ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಸವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ಚತುತ್ಥದುಕೇ ದುತಿಯಪದೇನ ನಿನ್ನಾನಂ, ನ ಚ ಏಕೇನ ದುಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಓಸಾನದುಕಯೋಜನಾ ಞಾಯಾಗತಾತಿ ಕತಾ. ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ಪನ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಹೇತುಕತಾ ನತ್ಥೀತಿ ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ದುಕಯೋಜನಾಯ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ನಹೇತುಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಓಸಾನದುಕಯೋಜನಾ ಕತಾ. ಯೇ ವಾ ಪನ ಪಠಮೇ ದುಕೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋ, ತತಿಯಸ್ಸ ದ್ವೇ, ಪಠಮಸ್ಸ ದುತಿಯೇ ಏಕೋ, ತತಿಯೇ ದ್ವೇ, ದುತಿಯಸ್ಸ ತತಿಯೇ ಏಕೋ, ದುತಿಯೇ ಚ ತತಿಯಸ್ಸ ಏಕೋತಿ ಅಟ್ಠ ದುಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇಸು ತೀಹಿ ಇತರೇ ಚ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಗೋಚ್ಛಕೇಸುಪಿ.

೨೦-೨೫. ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ, ಸತಿಪಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ನ ವಿನಾ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ತೇಸಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಓರಮ್ಭಾಗಿಯುದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಙ್ಗಹಿತೇಹಿ ಚ ತಂತಂಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮನಿಯಮೋ ಭವನಿಯಮೋ ಚ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಕತಾನಿಪಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ. ಸಂಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ವಾ ಸಂಯೋಜನಿಯಾ, ಸಂಯೋಜನೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ವಾ. ದೂರಗತಸ್ಸಪಿ ಆಕಡ್ಢನತೋ ನಿಸ್ಸರಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಬನ್ಧನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ಗನ್ಥಕರಣಂ ಸಙ್ಖಲಿಕಚಕ್ಕಲಕಾನಂ ವಿಯ ಪಟಿಬದ್ಧತಾಕರಣಂ ವಾ ಗನ್ಥನಂ ಗನ್ಥೋ, ಸಂಸಿಲಿಸಕರಣಂ ಯೋಜನಂ ಯೋಗೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಞ್ಞುನಾ ಪನ ಭಗವತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇಸು ಚ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದಿಯಮಾನಂ ತಂ ತಂ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತಥಾ ತಥಾ ಆಸವಸಂಯೋಜನಗನ್ಥಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ‘‘ಕಿಮತ್ಥಂ ಏತೇಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಾ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ವುತ್ತಾ ಏವ ಪುನ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ.

೨೬-೩೭. ಗನ್ಥನಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಗನ್ಥಕರಣಂ ಗನ್ಥನಂ, ಗನ್ಥನೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಗನ್ಥನಿಯಾ, ಗನ್ಥಯಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ, ಗನ್ಥಯಿತುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ವಾ ಗನ್ಥನಿಯಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಓಘನಿಯಾದೀಸುಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನಾತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಏತಂ ಧಾತ್ವತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಓಘನಿಯಾತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ಕತಾ.

೫೦-೫೪. ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರತೋ ಆಮಸನ್ತೀತಿ ಪರಾಮಾಸಾ. ಪರತೋತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ. ಆಮಸನ್ತೀತಿ ಸಭಾವಪಟಿಸೇಧೇನ ಪರಿಮಜ್ಜನ್ತಿ.

೫೫-೬೮. ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ವಿಚಿತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಆಲಮ್ಬಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾರಮ್ಮಣಾ. ಚಿನ್ತನಂ ಗಹಣಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪಲದ್ಧಿ. ಚೇತಸಿ ನಿಯುತ್ತಾ, ಚೇತಸಾ ಸಂಸಟ್ಠಾ ವಾ ಚೇತಸಿಕಾ. ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತಾಯ ಏಕೀಭಾವಮಿವುಪಗಮನಂ ನಿರನ್ತರಭಾವುಪಗಮನಂ. ಯೇಸಂ ರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತನ್ತಿ ನಿರನ್ತರಭಾವಾನುಪಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏಕತೋ ವತ್ತಮಾನಾಪೀತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಏಕತೋ ಅವತ್ತಮಾನಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ – ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪಾನಂ ಕಿಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸಟ್ಠತಾ, ಉದಾಹು ವಿಸಂಸಟ್ಠತಾತಿ? ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಂಸಟ್ಠತಾ, ನಾಪಿ ವಿಸಂಸಟ್ಠತಾ ಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ಅನಾಸಙ್ಕನೀಯಸಭಾವತ್ತಾ. ಚತುನ್ನಞ್ಹಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸಟ್ಠಸಭಾವತ್ತಾ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿಪಿ ಸೋ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸಿಯಾ ಆಸಙ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಇತರೇಹಿ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ತೇಹಿ ವಿಸಂಸಟ್ಠಸಭಾವತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪನ ರೂಪಾನಂ ರೂಪೇಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸಂಸಟ್ಠತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾಭಾವತೋ ವಿಸಂಸಟ್ಠತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ರೂಪೇಹಿ ನ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಏಸ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಭಾವೋತಿ. ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಪದೇಸು ಸಂಸಟ್ಠಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಸದ್ದಾ ಚಿತ್ತಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚಿತ್ತಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಾ ಚ ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಚಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಉಪಾದಿಯನ್ತೇವಾತಿ ಭೂತಾನಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಏವ, ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ಗಯ್ಹನ್ತಿ ನಿಸ್ಸೀಯನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಏತಾನಿ ಗಯ್ಹನ್ತಿ ನಿಸ್ಸೀಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಾ. ಅಥ ವಾ ಭೂತಾನಿ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ವಣ್ಣನಿಭಾದಿಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಉಪಾದಾ.