೧. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಂ

ತಿಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಕಥಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಇದಾನಿ ಇತಿ ಮೇ…ಪೇ… ಕಥನೋಕಾಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ.

೧. ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋತಿ ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು ವೇದನಾಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ತೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಹೋತಿ. ನನು ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ದ್ವಾದಸೇತಾನಿ ಪದಾನಿ, ನ ತೀಣೀತಿ ವೇದನಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪದತ್ತಯಾವಯವತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಬ್ಬಪದೇಹೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಯುತ್ತಂ. ‘‘ವೇದನಾಯಾ’’ತಿ ಹಿ ವಿಸುಂ ಪದಂ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಪದಸ್ಸ ಅವಯವೋ ಹೋತಿ, ನಾಪಿ ಸುಖಾದಿಪದಭಾವಂ ಭಜತೀತಿ ತೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಕಥಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಸಿಯಾತಿ? ಅಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಕಾರತ್ಥಗಮಕಸ್ಸ ಪದಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಪದತ್ತಾ. ಪಜ್ಜತಿ ಅವಬುಜ್ಝೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಹಿ ಪದಂ, ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಚ ಪದಸಮುದಾಯೇನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮತ್ತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಪದಸಮುದಾಯೋ ‘‘ಪದ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಇತರೇಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಮುದಾಯಾನಂ ಅವಯವೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋತಿ ಯುತ್ತೋ.

ಗನ್ಥತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಪದಸಹೇತುಕಪದಾದೀಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಗನ್ಥತೋ ಚ ಹೇತುಅತ್ಥಸಹೇತುಕತ್ಥಾದೀಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಹೇತುಕಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಾ ಹಿ ಹೇತುದುಕೇ ಹೇತೂಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಹೇತುದುಕಸಮ್ಬನ್ಧಾ, ಹೇತುಸಹೇತುಕದುಕೋ ಹೇತುದುಕಸಹೇತುಕದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಉಭಯೇಕಪದವಸೇನ. ತಥಾ ಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೋ ಹೇತುದುಕಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನಹೇತುಸಹೇತುಕದುಕೋ ಏಕದ್ವಿಪದವಸೇನ ಹೇತುದುಕಸಹೇತುಕದುಕಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ. ಕಣ್ಣಿಕಾ ವಿಯಾತಿ ಪುಪ್ಫಮಯಕಣ್ಣಿಕಾ ವಿಯ. ಘಟಾ ವಿಯಾತಿ ಪುಪ್ಫಹತ್ಥಕಾದೀಸು ಪುಪ್ಫಾದೀನಂ ಸಮೂಹೋ ವಿಯ. ಕಣ್ಣಿಕಾಘಟಾದೀಸು ಹಿ ಪುಪ್ಫಾದೀನಿ ವಣ್ಟಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಥಾಸಮ್ಬನ್ಧತಾ ಏತೇಸಂ ದುಕಾನಂ ವುತ್ತಾ. ದುಕಸಾಮಞ್ಞತೋತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಹೇತುದುಕಾದೀಹಿ ದುಕವಸೇನ ಸಮಾನಭಾವಾ. ಅಞ್ಞೇಹೀತಿ ಸಾರಮ್ಮಣದುಕಾದೀಹಿ. ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಪದೇಸೋ ಯೇಸಂ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಸಪ್ಪದೇಸಾ. ಯೇಸಂ ಪನ ನತ್ಥಿ, ತೇ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ.

‘‘ಕಚ್ಚಿ ನು ಭೋತೋ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಭೋತೋ ಅನಾಮಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಸದ್ದೋ ಅನಾಮಯತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ಬಾಹಿತಿಕಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೬೧) ಭಗವತೋ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಯೋ ವಣ್ಣೇನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ‘‘ಯೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಅನವಜ್ಜೋ’’ತಿ ಕುಸಲೋ ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ವುತ್ತೋ. ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸುಖವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬಸಾವಜ್ಜರಹಿತಾ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಾದಯೋ ಕುಸಲಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಚ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತೇ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ನ ಏಕನ್ತೇನ ಸುಖವಿಪಾಕಾಯೇವಾತಿ ಅನವಜ್ಜತ್ಥೋ ಕುಸಲಸದ್ದೋ. ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನನ್ತಿ ಕುಸಲಸದ್ದಯೋಗೇನ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ವಾ ನಾಮಕಿರಿಯಾಪಯೋಜನಾದೀಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಚ್ಚಗೀತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಸಾಮಿವಚನಂ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ, ನಚ್ಚಗೀತಸ್ಸ ವಿಸೇಸೇಸೂತಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಾನಹೇತು ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀತಿ ಪುಞ್ಞವಿಪಾಕನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮಂ ‘‘ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸುಞ್ಞಧಮ್ಮತ್ತಾ ಸಭಾವಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸುಞ್ಞತತ್ಥೋ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಸಲಯನ್ತಿ…ಪೇ… ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಅತ್ಥವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ಸಲನಸ್ಸ ಅತ್ಥದೀಪನಾನಿ ಚಲನಾದೀನಿ ತೀಣಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಾದೀಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಸಯಮಾನಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ರಾಗಾದಿಅಸುಚಿಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ನಾನಾವಿಧದುಕ್ಖಹೇತುತೋ ಚ ಕುಚ್ಛಿತೇನ ಆಕಾರೇನ ಸಯನ್ತಿ. ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಞಾಣಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸೇನ ಞಾಣೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ಕುಸಲಾ. ಉಪ್ಪನ್ನಂಸಾನುಪ್ಪನ್ನಂಸಭಾಗೇಸು ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಪಹಾನಾನುಪ್ಪಾದನೇಹಿ ಲುನನ್ತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನದ್ವಯಂ ವಿಯ.

ಸತ್ತಾದಿಗಾಹಕಾನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಗೋಚರಾ ಸತ್ತಾದಯೋ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನಾ ನ ನಿಸ್ಸಭಾವಾ, ಕಿನ್ತು ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ. ನ ಚ ಧಾರಿಯಮಾನಸಭಾವಾ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ನ ಹಿ ರುಪ್ಪನಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇ ರೂಪಾದಯೋ, ಕಕ್ಖಳಾದೀಹಿ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಪಥವೀಆದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪನ ಅವಬೋಧೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ನಾಮವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾವಿಞ್ಞಾತೇ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಅಞ್ಞೇ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಾರೀಯನ್ತಿ ವಾ ಪಚ್ಚಯೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಧಾರೀಯನ್ತೀತಿ ಉಪಧಾರೀಯನ್ತಿ, ಲಕ್ಖೀಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಕುಸಲಾತಿ ಕುಸಲಪಟಿಸೇಧನಮತ್ತಂ ಕುಸಲಾಭಾವಮತ್ತವಚನಂ ತದಞ್ಞಮತ್ತವಚನಂ ವಾ ಏತಂ ನ ಹೋತಿ, ಕಿನ್ತು ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಮಿತ್ತಾ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಚನತಾ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತತತಿಯರಾಸಿವಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯದಿ ಹಿ ಕುಸಲಾಭಾವಮತ್ತವಚನಂ ಅಕುಸಲಸದ್ದೋ, ತೇನ ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅಬ್ಯಾಕತವಚನೇನೇವ ಚ ತತಿಯೋ ರಾಸಿ ವುತ್ತೋ ನ ಸಿಯಾ, ಕುಸಲಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚಾತಿ ದುಕೋವಾಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ತಿಕೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಅಕುಸಲವಚನೇನ ನ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ಸಿಯಾ, ‘‘ಅನಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಕುಸಲಾನಂ ವಿಯ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಞ್ಚ ಅಭಾವಮತ್ತಸಮ್ಭವಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾವಮತ್ತವಚನೇ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಮತ್ತಂ ವಿಯ ಕುಸಲಾಭಾವಮತ್ತಂ ಅಕುಸಲಂ ನ ಕೋಚಿ ರಾಸೀತಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ತತಿಯೋ ರಾಸಿ ನ ಸಿಯಾ. ತತಿಯರಾಸಿಭಾವೇನ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಕುಸಲೋ ಚ ಏಕೋ ರಾಸೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ನಾಭಾವವಚನತಾ, ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿಅತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವತೋ ಚ ಅಕುಸಲಸದ್ದಸ್ಸ ಕುಸಲಾಭಾವಮತ್ತವಚನತಾ ನ ಹೋತಿ, ನಾಪಿ ತದಞ್ಞಮತ್ತವಚನತಾ ತತಿಯರಾಸಿವಚನತೋ ಏವ. ಯದಿ ಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಅಕುಸಲಾ ಚೇತಸಿಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಅಚೇತಸಿಕಾ ವಿಯ, ಕುಸಲಾಕುಸಲವಚನೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ತತಿಯರಾಸಿಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಚೇತಸಿಕದುಕೋ ವಿಯ ಅಯಞ್ಚ ದುಕೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ, ನ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ತತಿಯೋ ರಾಸಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ವುತ್ತೋ ಚ ಸೋ, ತಸ್ಮಾ ನ ತದಞ್ಞಮತ್ತವಚನಂ ಅಕುಸಲಸದ್ದೋ, ಪಾರಿಸೇಸೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇಸು ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ ಲೋಕೇ ‘‘ಅಮಿತ್ತಾ’’ತಿ ಸಾಸನೇ ‘‘ಅಲೋಭೋ’’ತಿ ಇಧಾಪಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಚನತಾ ಅಕುಸಲಸದ್ದಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಾ, ತತ್ಥ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ಚ ನ ಇತರವಚನತಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೋ ಚ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ ತಪ್ಪಹೇಯ್ಯಭಾವತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಕುಸಲವಿನಾಸನತೋ. ನ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಮಹಾಬಲವತಾಯ ಪನ ಕುಸಲಾಯೇವ ಪಯೋಗನಿಪ್ಫಾದಿತಾ ಸದಾನುಸಯಿತೇ ಅಕುಸಲೇ ತದಙ್ಗವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಜಹನ್ತೀತಿ.

ನ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಅಕಥಿತಾ. ಕಥಂ ಪನೇತೇ ಅಕಥಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ನನು ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ತಿಕದುಕಪದೇಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಚನೇಹಿ ಫಸ್ಸಾದಿವಚನೇಹಿ ಚ ಕಥಿತಾತಿ? ನೋ ನ ಕಥಿತಾ, ತಾನಿ ಪನ ವಚನಾನಿ ಇಧ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಅನನುವತ್ತನತೋ. ನ ಹಿ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಾನಿ ಇಧ ಅನುವತ್ತನ್ತೀತಿ ತಬ್ಬಚನೀಯಭಾವೇನ ಅಕಥಿತತಾ ನ ಹೋತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲವಚನಾನಿ ಪನ ಇಧ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನುವತ್ತನ್ತೀತಿ ತಬ್ಬಚನೀಯಭಾವೇನ ಅಕಥಿತತಾ ಞಾಯತೀತಿ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ವಾ ಅವಿಪಾಕಾ, ಅಬ್ಯಾಕತವಚನೇನೇವ ಚ ಅವಿಪಾಕತ್ಥಾ ಞಾಯನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಞಾಪಕಸಾಧನೀಯಂ, ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿಯಾದಿಕುಸಲೇನ ಭಗವತಾ ಯೇಸಂ ಅವಬೋಧನತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಚನಾನನ್ತರಂ ತದತ್ಥಪಟಿವೇಧತೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇಹಿ ಪನ ಯಥಾ ತೇಸಂ ಅವಬೋಧನತ್ಥಂ ಭಗವತಾ ತಂ ತಂ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಚ ತೇಹಿ ತದತ್ಥೋ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಆಚರಿಯೇ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಸುತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಯೋ ಚ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಅಕಥಿತತ್ತಾ, ಕುಸಲಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಅಕಥಿತತ್ತಾ ಅಕುಸಲಾಪೀ’’ತಿ, ಸೋಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾಪಕಸಾಧನೀಯವಚನೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ನಿವಾರೇತಬ್ಬೋ ಅನುವತ್ತಮಾನವಚನವಚನೀಯಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಅವಿಪಾಕವಚನಂ ವುತ್ತಂ ಕುಸಲವಚನಞ್ಚ ಅವುತ್ತಂ, ಯತೋ ಅವಿಪಾಕವಚನಸ್ಸ ಅಧಿಕತಭಾವೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ತಬ್ಬಚನೀಯಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಕುಸಲಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತತಾ, ಏವಂ ಅಕುಸಲಾನಞ್ಚ ಅನಬ್ಯಾಕತಭಾವೇ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ಅಥ ವಾ ವಿ-ಸದ್ದೋ ವಿರೋಧವಚನೋ, ಆ-ಸದ್ದೋ ಅಭಿಮುಖಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೋ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧಾಭಿಮುಖಾ ಕತಾ, ಲಕ್ಖಣವಿರೋಧತೋ ವಿನಾಸಕವಿನಾಸಿತಬ್ಬತೋ ಚಾತಿ ಬ್ಯಾಕತಾ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ. ನ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ. ತೇ ಹಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ವಿಯ ವಿರುದ್ಧಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಅವಿಪಾಕತಾ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕತಾ ವಿಯ ಸುಖವಿಪಾಕತಾಯ ಸುಖವಿಪಾಕತಾ ವಿಯ ಚ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕತಾಯ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕತಾಹಿ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ನಾಪಿ ತೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಜಹನ್ತಿ, ನ ಚ ತೇ ಕೇನಚಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋಮತಿ.

ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಏತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಅವಜ್ಜನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಾ, ಗರಹಿತಬ್ಬಭಾವರಹಿತಾ ನಿದ್ದೋಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ನೇಸಂ ಅಗರಹಿತಬ್ಬಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಗಾರಯ್ಹವಿರಹಮತ್ತಂ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ನಿದ್ದೋಸಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಅನವಜ್ಜವಚನಮತ್ತೇನ ತೇಸಮ್ಪಿ ಕುಸಲತಾಪತ್ತಿದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ಸುಖವಿಪಾಕವಚನಂ ಆಹ. ಅವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖಾ ವಾ ಇಧ ಅನವಜ್ಜಾತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಬಾಹಿತಿಕಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೬೧) ವಿಯ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಾವಜ್ಜಾ ವಿರಹಿತಾವಜ್ಜಮತ್ತಾ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಅನವಜ್ಜವಚನೇನ ಅವಜ್ಜವಿನಾಸನಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಪನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಸವಿಪಾಕತಾಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಲಕ್ಖಣೇ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ತಂ ಸುಖವಿಪಾಕವಚನಂ ಅವೋಚ. ಸಿದ್ಧೋ ಹಿ ಪುರಿಮೇನೇವ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಕುಸಲಾನಂ ವಿಸೇಸೋತಿ. ಸುಖೋ ವಿಪಾಕೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸುಖವಿಪಾಕಾ. ತೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞೇ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಭಾವೇ ಸುಖವಿಪಾಕವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ತೇಸಂ ಸುಖವಿಪಾಕಸಬ್ಭಾವಮೇವ. ಅನವಜ್ಜಾ ಚ ತೇ ಸುಖವಿಪಾಕಾ ಚಾತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ. ಕುಸಲಾ ಲಕ್ಖೀಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ, ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ. ನನು ತೇ ಏವ ಕುಸಲಾ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ, ಕಥಂ ತೇ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಹೋನ್ತೀತಿ? ವಿಞ್ಞಾತಾವಿಞ್ಞಾತಸದ್ದತ್ಥಭಾವೇನ ಲಕ್ಖಣಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವಯುತ್ತಿತೋ. ಕುಸಲಸದ್ದತ್ಥವಸೇನ ಹಿ ಅವಿಞ್ಞಾತಾ ಕುಸಲಾ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಸದ್ದತ್ಥಭಾವೇನ ವಿಞ್ಞಾತಾ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ. ಅಥ ವಾ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಲಕ್ಖಣಂ, ಸಭಾವೋ. ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ ಚ ತೇ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚಾತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ, ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾ ಹುತ್ವಾ ಲಕ್ಖಿಯಮಾನಾ ಸಭಾವಾ ಕುಸಲಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಥ ವಾ ಅನವಜ್ಜವಚನೇನ ಅನವಜ್ಜತ್ತಂ ಆಹ, ಸುಖವಿಪಾಕವಚನೇನ ಸುಖವಿಪಾಕತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನವಜ್ಜಞ್ಚ ಸುಖವಿಪಾಕೋ ಚ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಂ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತೇಸಂ ಕರಣತ್ಥೇ ಚ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಚ ಲಕ್ಖಣಸದ್ದೇ ಸಭಾವಭೂತನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ, ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಸಭಾವೇನ ಲಕ್ಖಿಯಮಾನಾ ತಂಸಭಾವವನ್ತೋ ಚ ಕುಸಲಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಅನವಜ್ಜವಚನೇನ ಪವತ್ತಿಸುಖತಂ ಕುಸಲಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸುಖವಿಪಾಕವಚನೇನ ವಿಪಾಕಸುಖತಂ. ಪುರಿಮಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಸಭಾವವಸೇನ ಲಕ್ಖಣತಾವಚನಂ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಕಾಲನ್ತರೇ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾಯಾತಿ. ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ಕುಸಲಾನಂ ಅತ್ತಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ವಿಸುದ್ಧವಿಪಾಕತಂ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಸಭಾವತೋ ನಿವತ್ತೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಸಭಾವತೋ ಸವಿಪಾಕತ್ತದೀಪಕತ್ತಾ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ. ಪುರಿಮೇನ ವಾ ವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ ರಸೇನ ಅಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸನರಸತಂ ದೀಪೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕರಸತಂ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೇನ ವೋದಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಫಲತ್ಥೇನ ಸುಖವಿಪಾಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಂ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಕುಸಲಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ತತೋ ಹಿ ತೇ ಅನವಜ್ಜಾ ಜಾತಾತಿ. ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಕುಸಲಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇ ಹಿ ಸುಖವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸುಖವಿಪಾಕಸದ್ದೇ ಸುಖಸದ್ದೋ ಇಟ್ಠಪರಿಯಾಯವಚನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಟ್ಠಚತುಕ್ಖನ್ಧವಿಪಾಕಾ ಹಿ ಕುಸಲಾ, ನ ಸುಖವೇದನಾವಿಪಾಕಾವ. ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖೋಪಸಮಸುಖವಿಪಾಕತಾಯ ಚ ಸಮ್ಭವೋ ಏವ ನತ್ಥಿ. ನ ಹಿ ತಂವಿಪಾಕೋತಿ. ಯದಿ ಪನ ವಿಪಾಕಸದ್ದೋ ಫಲಪರಿಯಾಯವಚನಂ, ನಿಸ್ಸನ್ದವಿಪಾಕೇನ ಇಟ್ಠರೂಪೇನಾಪಿ ಸುಖವಿಪಾಕತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಸಾವಜ್ಜದುಕ್ಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ ವುತ್ತವಿಧಿಅನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ಚ ಯೋಜನಾ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಪಾಕಾರಹತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತಬ್ಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅವಿಪಾಕಾರಹಸಭಾವಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ. ಯಥೇವ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾರಹಾ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಂಲಕ್ಖಣತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ವುತ್ತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಅವಿಪಾಕಾರಹಾ ಅವಿಪಾಕಾತಿ ಏವಂಲಕ್ಖಣತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನಾಹೋಸಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ, ಅತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ, ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೩೪) ಏವಂಪಕಾರಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವಾನಾಪತ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವಾಪತ್ತಿ ವಾ ನ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ತೇ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾರಹಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತ್ತಾ, ಅವಿಪಾಕಾರಹಾ ವಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತ್ತಾಭಾವಾತಿ.

ಕುಸಲಾತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವಾತಿಆದೀನೀತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪದಾನಿ ದ್ವೇ, ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಪದಾನಿ ದ್ವೇ, ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಪದಾನಿ ದ್ವೇತಿ. ಏಕತ್ಥನಾನತ್ಥಾನೀತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ಏಕತ್ಥನಾನತ್ಥತಂ ಚೋದೇತಿ, ನ ಛನ್ನಂ. ದೋಸಮೇತ್ಥ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಚೋದಕೋ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಞತ್ವಾ ಆಚರಿಯೋ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಏಕತ್ಥನಾನತ್ಥತಾಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅಸಮತ್ತಾ ತೇ ಚೋದನಾ, ಅವಸಿಟ್ಠಂ ತಾವ ಬ್ರೂಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯದಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ ಇನ್ದಸಕ್ಕಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಸದ್ದಮತ್ತೇ ಏವ ಭೇದೋ, ಏವಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ, ನ ಅತ್ಥೇತಿ. ಯಥಾ ‘‘ಇನ್ದೋ ಸಕ್ಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಇನ್ದೋ ಇನ್ದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಸದಿಸಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸದಿಸಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಇತರೇಸುಪಿ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸದಿಸತಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸದಿಸತಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಅಥ ನಾನತ್ಥಾನಿ, ಇನ್ದಕುವೇರಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ಭೇದೋ, ತಥಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸದ್ದಾದೀನನ್ತಿ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಚ ಛ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಅತ್ಥಾ ಭಿನ್ನಾ ವುತ್ತಾತಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದೀನಂ ಕುಸಲಛಕ್ಕಾದಿಭಾವೋ, ಹೇತುದುಕಾದೀನಞ್ಚ ಹೇತುಚತುಕ್ಕಾದಿಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ.

ನನು ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಇನ್ದಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ರೂಪಾಭೇದಾ ಅತ್ಥಾಭೇದೋತಿ ಛಕ್ಕಭಾವೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮಿದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ‘‘ತಿಕದುಕಾನಂ ಚತುಕ್ಕತಿಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ಏಕತ್ಥಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಇನ್ದಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ ವುತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಮಾಸಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಅಭಿನ್ನರೂಪಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥಭೇದೋ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ, ಏವಮಪಿ ಯಥಾ ಏಕೋ ಮಾಸಸದ್ದೋ ಅಭಿನ್ನರೂಪೋ ಕಾಲಂ ಅಪರಣ್ಣವಿಸೇಸಂ ಸುವಣ್ಣಮಾಸಞ್ಚ ವದತಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋಪಿ ಏಕೋ ಭಿನ್ನೇ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತುಮರಹತೀತಿ ಕಾಲಾದೀನಂ ಮಾಸಪದತ್ಥತಾಯ ವಿಯ ತಬ್ಬಚನೀಯಭಿನ್ನತ್ಥಾನಂ ಧಮ್ಮಪದತ್ಥತಾಯ ಅಭೇದೋತಿ ಚತುಕ್ಕತಿಕಭಾವೋ ಏವ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ, ನಾಪಜ್ಜತಿ ಏಕಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಜಾತಿಗುಣಕಿರಿಯಾಭಿನ್ನಾನಂ ಅನಭಿಧಾನತೋ. ನ ಹಿ ಮಾಸ-ಸದ್ದೋ ಏಕೋ ಜಾತಿಭಿನ್ನಾನಂ ಕಾಲಾದೀನಂ ಅನ್ತರೇನ ಸರೂಪೇಕಸೇಸಂ ವಾಚಕೋ ಹೋತಿ. ಇಧ ಚ ಯದಿ ಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ಕತೋ ಸಿಯಾ, ದುತಿಯೋ ತತಿಯೋ ಚ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ವುತ್ತೋ ಚ ಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾದಿ-ಸದ್ದಾ ವಿಯ ಅಭಿನ್ನಕುಸಲಾದಿಜಾತೀಸು ರೂಪಸಾಮಞ್ಞೇಪಿ ಮಾಸ-ಸದ್ದಾ ವಿಯ ತಯೋ ವಿನಿವತ್ತಅಞ್ಞಜಾತೀಸು ವತ್ತಮಾನಾ ತಯೋ ದ್ವೇ ಚ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಾ ಆಪನ್ನಾತಿ ತಿಕದುಕಾನಂ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವೋ ಏವ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ.

ಪದಾನಞ್ಚ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪದಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ತಥಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಪದಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಪದಾನಞ್ಚ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಹಿ ಇಚ್ಛಿತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಛನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ. ಇದಂ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ಚೋದೇತಿ, ನನು ನಾನತ್ಥತ್ತೇ ಸತಿ ಅತ್ಥನ್ತರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೇಸು ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತ-ಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ ಯುತ್ತೋ ಏವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಪನ ಸಿದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಪುರಿಮಚೋದನಾ ಕತಾ ‘‘ತಿಕದುಕಾನಂ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ಇಧ ಪನ ತಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಸಾಧೇತುಂ ಇದಂ ಚೋದಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ – ಯದಿ ಪನ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವಂ ನ ಇಚ್ಛಸಿ, ಪದಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ, ಸೋ ಚ ಸಮಾನವಿಭತ್ತೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಏಕತ್ಥತ್ತೇ ಸತಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತ್ವಂ ಪನ ನಾನತ್ಥತಂ ವದಸೀತಿ ಪದಾನಞ್ಚ ತೇ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೇವ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ. ನಿಯಮನತ್ಥೋ ಚ-ಸದ್ದೋ. ಪುಬ್ಬಾಪರ…ಪೇ… ನಿಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ನಾನತ್ಥತಂ ಪನ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅವಸ್ಸಞ್ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿರೋಧಾಪತ್ತಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾಪಿ ಚೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುಚ್ಛಾ ಹಿ ಪದವಿಪಲ್ಲಾಸಕರಣೇನ ಧಮ್ಮಾ ಏವ ಕುಸಲಾತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಾನಂ ಇಧ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಏಕತ್ಥತಂ ದೀಪೇತಿ, ತವ ಚ ನಾನತ್ಥತಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ನೇವ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ಕತ್ವಾ ತಾಯಪಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ವುಚ್ಚತಿ ಚ ತಥಾ ಸಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ನ ನಾನತ್ಥತಾ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋತಿ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕತ್ಥತ್ತಮೇವ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ಏಕತ್ಥನಾನತ್ಥತ್ತೇಹಿ ಚೋದೇತಿ. ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತ್ತಾತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಯಥಾ ತೀಹಿ ಇನ್ದ-ಸದ್ದೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಇನ್ದತ್ಥಾನಂ ಇನ್ದಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಾ ತತೋ ಅನಞ್ಞೇಸಂ ಸಕ್ಕಪುರಿನ್ದದಸಹಸ್ಸಕ್ಖಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಏಕತ್ತಂ, ಏವಂ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಾ ತತೋ ಅನಞ್ಞೇಸಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತ-ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಏಕತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಭಾವೋತಿ ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ, ನಾಸಭಾವಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ. ಹೋತು ಭಾವೋ, ತತೋ ಕಿನ್ತಿ? ಯದಿ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದಾನಂ ನಾನತ್ಥತಾ, ತೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಭಾವೋ, ತತೋ ಅನಞ್ಞಂ ಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ವಾ ಏಕೇಕಮೇವ ಭಾವೋ. ಭಾವಭೂತಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞೇ ದ್ವೇ ಅಭಾವಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಹಿ ಅನಞ್ಞೇ ಕುಸಲಾದೀಸು ದ್ವೇ ಯೇ ಕೇಚಿ ಅಭಾವಾ. ಯೋಪಿ ಚ ಸೋ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಭಾವೋತಿ ಗಹಿತೋ, ಸೋಪಿ ಸಮಾನರೂಪೇಸು ತೀಸು ಧಮ್ಮಸದ್ದೇಸು ಅಯಮೇವ ಭಾವತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ ನಿಯಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಾವತ್ಥತ್ತೇ ಸತಿ ಅಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ ತತೋ ಅನಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವತ್ತಂ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅಭಾವತ್ತಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಇನ್ದಸ್ಸ ಅಮನುಸ್ಸತ್ತೇ ತತೋ ಅನಞ್ಞೇಸಂ ಸಕ್ಕಾದೀನಂ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

ನನು ಏವಮಪಿ ಏಕಸ್ಸ ಭಾವತ್ತಂ ವಿನಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಾವತ್ತಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತತ್ಥ ಚ ಏಕೇನೇವ ಭಾವೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಭಾವತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ತೇಹಿ ಅನಞ್ಞೇಸಂ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಭಾವತ್ತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಾನಂ ನಾನತ್ಥಭಾವಸ್ಸ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ. ನ ಹಿ ತಿಣ್ಣಂ ಭಾವತ್ತೇ ನಾನತ್ಥತಾ ಅತ್ಥಿ, ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಚ ಸಾ ತಯಾತಿ. ನನು ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವತ್ತೇಪಿ ನಾನತ್ಥತಾ ನ ಸಿಯಾತಿ? ಮಾ ಹೋತು ನಾನತ್ಥತಾ, ತವ ಪನ ನಾನತ್ಥತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಏಸೋ ದೋಸೋ’’ತಿ ವದಾಮಿ, ನ ಪನ ಮಯಾ ನಾನತ್ಥತಾ ಏಕತ್ಥತಾ ವಾ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಕುತೋ ಮೇ ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಅಭಾವತ್ತಂ ಆಪನ್ನೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನಞ್ಞೇ ಕುಸಲಾದಯೋಪಿ ಅಭಾವಾ ಏವ ಸಿಯುನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಅನಿಯಮೇನ ಯೇ ಕೇಚಿ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಾವತ್ತಂ ಆಪನ್ನಾ, ತೇಹಿ ಅನಞ್ಞೇಸಂ ಕುಸಲಾದೀಸು ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಅಭಾವತ್ತಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಏಕಸ್ಸ ಭಾವತ್ತಾ. ಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇಹಿ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಕುಸಲಪರೋಪಿ ಅಭಾವೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತಂ ಅನಿಯಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಭಾವಸಾಧನತ್ಥಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಅಕುಸಲಪರಸ್ಸ ವಾ ಅಬ್ಯಾಕತಪರಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭಾವತ್ತೇ ಸತಿ ತೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಕುಸಲಪರೋಪಿ ಅಭಾವೋ ಸಿಯಾತಿ.

ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ನಾಮ ಯುತ್ತಿ. ಕುಸಲಕುಸಲಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಏಕನ್ತಏಕತ್ಥತಂ, ಕುಸಲರೂಪಚಕ್ಖುಮ-ಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಏಕನ್ತನಾನತ್ಥತಞ್ಚ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಯಾಯಂ ಪುನರುತ್ತಿ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಾಪತ್ತಿ ಅಸಮ್ಬನ್ಧವಿರೋಧಾಭಾವಾಪತ್ತಿ ದೋಸಾರೋಪನಯುತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಬ್ಬಾ ಸಾ ಅಯುತ್ತಿ, ತಥಾ ಏಕತ್ಥನಾನತ್ಥತಾಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಾ ಯಾ ಅನುಮತಿ ಯಥಾನುಮತಿ ಅನುಮತಿಯಾ ಅನುಮತಿಯಾ ವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿತೋ. ಅನುಮತಿಯಾ ಅನುರೂಪಂ ವಾ ಯಥಾನುಮತಿ, ಯಥಾ ಅನುಮತಿ ಪವತ್ತಾ, ತಥಾ ತದನುರೂಪಂ ವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುಮತಿ ಹಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಮಭಿನ್ನೇಸು ಕತ್ಥಚಿ ಕಿರಿಯಾಗುಣಾದಿಪರಿಗ್ಗಹವಿಸೇಸೇನ ಅವಿವಟಸದ್ದತ್ಥವಿವರಣತ್ಥಂ ಪವತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಇನ್ದೋ ಪುರಿನ್ದದೋ’’ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಭಿನ್ನೇಸು ಯಥಾ ‘‘ಧವೋ ಖದಿರೋ ಪಲಾಸೋ ಚ ಆನೀಯನ್ತೂ’’ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಭೇದಾಭೇದವನ್ತೇಸು ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ‘‘ನೀಲುಪ್ಪಲಂ ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸೋ’’ತಿ, ತಾಯ ತಾಯ ಅನುಮತಿಯಾ ತದನುರೂಪಞ್ಚ ತೇ ತೇ ವೋಹಾರಾ ಸಿದ್ಧಾ. ತಸ್ಮಾ ಇಹಾಪಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಾನಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ವಿಸೇಸತ್ಥಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಸಮಾನೇ ಅತ್ಥೇ ಭೇದಾಭೇದಯುತ್ತೇ ಪವತ್ತಿ ಅನುಮತಾತಿ ತಾಯ ತಾಯ ಅನುಮತಿಯಾ ತದನುರೂಪಞ್ಚ ಸಿದ್ಧೋ ಏಸೋ ವೋಹಾರೋ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣ’’ನ್ತಿ.

ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ತಸ್ಸ ದೀಪೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಅತ್ತನಾ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಾದಿಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದಸ್ಸ ದೀಪೇನ್ತಿ ತದತ್ಥಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವದೀಪನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ. ಇಮಿನಾವಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಆದೀಸು ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ನಯೇನ. ಸೋ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮಾನೋ, ನ ಕುಸಲ-ಸದ್ದೋ ಆರೋಗ್ಯಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತೀತಿ ‘‘ಕುಚ್ಛಿತೇ ಸಲಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ, ಸೋ ಚ ವಿಸೇಸನಯೋ ‘‘ಇತೋ ಪರಂ ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ವಕ್ಖಾಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಪನೀತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಕುಸಲಾದಿವಿಸೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿಆದಯೋ ವಿಸೇಸಾತಿ.

೨. ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಸುಖವೇದನಾವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸುಖವೇದನಾಯಂ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದನಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೯ ಆದಯೋ) ಸುಖ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸುಖವೇದನಾಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯತ್ಥೋ ಸುಖ-ಸದ್ದೋ ಕಾಯಸುಖನಂ ಕಾಯಾನುಗ್ಗಹಂ ಸಾತವಿಸೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ, ನ ಪನ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ ಸುಖಂ ವಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೦೯), ಯೋ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖತೋ’’ತಿಏವಮಾದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೩) ಸುಖ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸಾತಸಾಮಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಸುಖಹೇತೂನಂ ಪವತ್ತಿ, ತಂ ಸುಖಮೂಲಂ. ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಚ ಕಾಮಸಮತಿಕ್ಕಮಾದಿಕೇ ವಿರಾಗೇ ಚ ಸತಿ ಸುಖಹೇತೂನಂ ಪುಞ್ಞಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದೀನಂ ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತಂ ‘‘ಸುಖಮೂಲಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಾ ‘‘ರೂಪಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಞ್ಞಾನೀತಿ ಯದಿದಂ ವಚನಂ, ತಂ ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಅಧಿವಚನಂ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕವಿಪಚ್ಚನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಖಪಚ್ಚಯಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಇಟ್ಠಾನಂ ಠಾನಂ ಓಕಾಸೋ ಸಗ್ಗಾ ನನ್ದನಞ್ಚಾತಿ ‘‘ಸುಖಾ ಸಗ್ಗಾ ಸುಖಂ ನನ್ದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಸುಖವಿಹಾರಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಿಹಾರಾದೀ. ನೀವರಣಾದಿಬ್ಯಾಬಾಧರಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖನಿಬ್ಬಾಪನತೋ ತಂನಿರೋಧತ್ತಾ ವಾ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸನ್ತಂ, ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖೇ. ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಮಯಾ, ಆನನ್ದ, ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೬೭) ಸುಖೋಪೇಕ್ಖಾಸು ಚ ಇಟ್ಠಾಸೂತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ.

ದುಕ್ಖವತ್ಥೂತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ. ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಜಾತಿಆದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ತಬ್ಬತ್ಥುಕಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯೇತಿ ದುಕ್ಖಹೇತುಮ್ಹಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಜನಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇತಿ ದುಕ್ಖಜನಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಾಯಭೂತಾನಂ ಅನಿಟ್ಠರೂಪಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಠಾನೇ. ಪಚ್ಚಯಸದ್ದೋ ಹಿ ಜನಕೇ ಜನಕಸಹಾಯೇ ಚ ಪವತ್ತತೀತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫, ೪೫-೪೬, ೭೬) ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಾದೀಸು ಪವತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ವತ್ಥುಞ್ಚ ಕರಜಕಾಯಂ ಸುಖಯತಿ ಲದ್ಧಸ್ಸಾದೇ ಅನುಗ್ಗಹಿತೇ ಕರೋತೀತಿ ಸುಖಾ. ಸುಖಾತಿ ವೇದನಾಸದ್ದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸುಖಭಾವಮತ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಕಾಸನೇನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತಾ ನ ಕತಾ. ಸಭಾವತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪತೋ ಚ ಯಂ ಇಟ್ಠಂ, ತದನುಭವನಂ ಇಟ್ಠಾಕಾರಾನುಭವನಂ ವಾ ಇಟ್ಠಾನುಭವನಂ.

ಸಮನ್ತಿ ಅವಿಸಮಂ. ಸಮಾ ಏಕೀಭಾವೂಪಗತಾ ವಿಯ ಯುತ್ತಾ, ಸಮಂ ವಾ ಸಹ ಯುತ್ತಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏಕುಪ್ಪಾದಾತಿ ಏಕೋ ಸಮಾನೋ ಉಪ್ಪಾದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ, ಸಮಾನಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಕಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಾನಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏಕನಿರೋಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಸಮಾನುಪ್ಪಾದಾ ಸಮಾನನಿರೋಧಾ ಚ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನಿವಾರಿತೋ ಹೋತಿ. ಏವಮಪಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏಕವತ್ಥುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ ಏಕನಿರೋಧಾ ಏಕವತ್ಥುಕಾ ಚ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ. ಏವಮಪಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪೇಸು ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಸೇಸಮಹಾಭೂತೋಪಾದಾರೂಪಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ತಾನಿ ಏಕವತ್ಥುಕಾನೀತಿ, ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ ವಾ ಭೂತಾನಿ ಏಕಂ ವತ್ಥು ಏತೇಸು ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಏಕವತ್ಥುಕಾನೀತಿ ಕಪ್ಪೇನ್ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ…ಪೇ… ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ. ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕವೀಥಿಯಞ್ಚ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾನಂ ನಾನಾವೀಥಿಯಂ ಪರಸನ್ತಾನೇ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಭಿನ್ನವತ್ಥುಕಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏಕವತ್ಥುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಏಕವತ್ಥುಕಾ ಹುತ್ವಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ. ಏವಮಪಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣಾದೀನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಏಕನಿರೋಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯೇ ಏಕನಿರೋಧಾ ಹುತ್ವಾ ಏಕವತ್ಥುಕಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ, ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ. ಕಿಂ ಪನ ನಾನುಪ್ಪಾದಾಪಿ ಏವಂ ತಿವಿಧಲಕ್ಖಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ ಏವಾತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ ಏವ ಏವಂ ತಿವಿಧಲಕ್ಖಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೩. ವಿಪಕ್ಕಭಾವಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಯಥಾ ಸಾಲಿಬೀಜಾದೀನಂ ಫಲಾನಿ ತಂಸದಿಸಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ವಿಪಕ್ಕಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ವಿಪಾಕನಿರುತ್ತಿಞ್ಚ ಲಭನ್ತಿ, ನ ಮೂಲಙ್ಕುರಪತ್ತಖನ್ಧನಾಳಾನಿ, ಏವಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಫಲಾನಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಸಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಸುಕ್ಕಕಣ್ಹಾದಿಭಾವೇನ ಚ ತಂಸದಿಸಾನಿ ವಿಪಕ್ಕಭಾವಮಾಪನ್ನಾನೀತಿ ವಿಪಾಕನಿರುತ್ತಿಂ ಲಭನ್ತಿ, ನ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾಪಿ ಕಮ್ಮಾಸದಿಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಜಾತಿಜರಾಸಭಾವಾತಿ ಜಾಯನಜೀರಣಸಭಾವಾ. ವಿಪಾಕಪಕತಿಕಾತಿ ವಿಪಚ್ಚನಪಕತಿಕಾ. ವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವತಾ ಚ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಾವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಮಾನಸನ್ತಾನೇ ಸಬ್ಯಾಪಾರತಾ, ತೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾದಿಕುಸಲಾನಂ ಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಾದಿಅಕುಸಲಾನಞ್ಚ ವಿಪಾಕಾನುಪ್ಪಾದನೇಪಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ವಿಪಕ್ಕಭಾವನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಭಾವ-ಸದ್ದೇನ ಸಭಾವೋ ಏವ ವುತ್ತೋ. ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಪಕ್ಕಸಭಾವಂ ದುತಿಯಸ್ಸ ವುತ್ತಂ ವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಉಭಯಸಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಾ’’ತಿ ಆಹ.

೪. ಉಪೇತೇನ ಆದಿನ್ನಾ ಉಪಾದಿನ್ನಾ. ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಉಪೇತಂ, ಕೇನ ಚ ಉಪೇತಂ, ಕಥಞ್ಚ ಉಪೇತಂ, ಕೇ ಚ ತೇನ ಆದಿನ್ನಾತಿ? ಸತಿ ಚ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಉಪೇತಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾ ಉಪಯ-ಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾಹಿ ಚತುಬ್ಬಿಧುಪಾದಾನಭೂತಾಹಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಉಪೇತಂ, ತೇಹಿ ಚ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಉಪೇತಂ, ನ ಸಮನ್ನಾಗಮವಸೇನ. ಸತಿ ಚ ಸಬ್ಬತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಾದಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತೇ ಯೇಹಿ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಏತಾನಿ ಫಲಾನೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೇಹಿ ವಿಯ ಆದಿನ್ನಾನಿ, ತಾನಿ ತೇಭೂಮಕಕಮ್ಮಾನಿ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ಉಪೇತನ್ತಿ ಇಧ ಗಹಿತಾನಿ. ತೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ಉಪಾದಿನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥನಯೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ನ ವಚನಾನುಪುಬ್ಬೇನಾತಿ. ಏತ್ಥಾಹ – ಯದಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಉಪೇತೇನ ಆದಿನ್ನಾ ಉಪಾದಿನ್ನಾ, ಸಬ್ಬತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಚ ತಣ್ಹಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಚ ಉಪೇತಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮೇ ಏವ ನಿರುಳ್ಹೋ, ತೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಹೇತೂಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಫಲಾನಂ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ತೇಹಿಫಲಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಉಪ-ಸದ್ದೇನ ಚ ಉಪೇತತಾಮತ್ತಂ ಜೋತಿತಂ, ನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ಸಮನ್ನಾಗಮನಿವತ್ತಕಂ, ಆದಿನ್ನ-ಸದ್ದೇನ ಚ ಗಹಿತತಾಮತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತಾವಿಸೇಸೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉಪಾದಿನ್ನತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಬೋಧನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾಪವತ್ತಿತೋ. ಯೇಸಞ್ಹಿ ಬೋಧನತ್ಥಂ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಾ’’ತಿ ಏತಂ ವುತ್ತಂ, ತೇ ತೇನೇವ ವಚನೇನ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಧಮ್ಮೇ ಬುಜ್ಝಿಂಸು, ಏತರಹಿ ಪನ ತಾವತಾ ಬುಜ್ಝಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ಸುತ್ವಾ ತದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಏಸಾ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ ಕತಾ ‘‘ಕಮ್ಮುನಾ’’ತಿ.

ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಉಪ-ಸದ್ದೋ ಉಪೇತಂ ದೀಪೇತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಉಪ-ಸದ್ದೋ ಸಮಾಸೇ ಪಯುಜ್ಜಮಾನೋ ‘‘ಅತಿಮಾಲಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅತಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅತಿಕ್ಕಮನಂ ಸಸಾಧನಂ ಉಪಗಮನಂ ಸಸಾಧನಂ ವದತಿ, ಉಪಗಮನಞ್ಚ ಉಪಾದಾನಉಪಯೋ, ತೇನ ಉಪಗತಂ ಉಪೇತಂ. ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಯಂ ಅಸತಿ ಉಪಾದಾನೇ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ‘‘ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ತೇಭೂಮಕಕಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪುರಿಮಜಾತುಪ್ಪನ್ನೇನ ಉಪಾದಾನೇನ ಉಪಗತತ್ತಾ ‘‘ಉಪೇತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನ ಹಿ ಕೋಚಿ ಅನುಪಗ್ಗಮ್ಮ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೀತಿ. ತೇನ ಉಪೇತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಪುನಬ್ಭವಸ್ಸ ಆದಾನಂ ಹೋತಿ. ಕಮ್ಮುನಾ ಹಿ ಸಾಸವೇನ ಸತ್ತಾ ಆದಿಯನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವಂ, ತಸ್ಮಾ ಆದಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪಾಕಟೋ ಪುನಬ್ಭವೋ. ಸೋ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಸಙ್ಗಹೋ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಜಾತಿವಚನೇ ಸಮವರುದ್ಧೋತಿ ಉಪಾದಿನ್ನವಚನೇನ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಚ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನೀತಿ ಧಾತುಕಥಾಯಂ ಪಕಾಸಿತಮೇತಂ. ತಸ್ಮಾ ಉಪೇತೇನ ಆದಿನ್ನಾತಿ ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಸಿದ್ಧೋ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ. ಉಪಾದಿನ್ನ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಿಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಉಪಾದಿನ್ನಸದ್ದಾನಪೇಕ್ಖಂ ಅತ್ಥಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಮಾ ಏವ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪನ ಉಪಾದಾನಿಯಂ ಉಪಾದಿನ್ನಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಿಸೇಸನೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನಾ ಚ ತೇ ಉಪಾದಾನಿಯಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

೫. ಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ ದಸ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾತಿ ತೇಹಿ ವಿಬಾಧಿತಾ ಉಪತಾಪಿತಾ ಚ. ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಂಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ನಿನ್ನಾನತ್ತಾ ಏಕೀಭಾವಮಿವ ಗತಾ ವಿಸಾದೀಹಿ ವಿಯ ಸಪ್ಪಿಆದಯೋ ವಿದೂಸಿತಾ ಮಲೀನಾ ವಿಬಾಧಿತಾ ಉಪತಾಪಿತಾ ಚ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ’’ತಿ. ಸಂಕಿಲೇಸಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ತಂ ಲದ್ಧುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆರಮ್ಮಣಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋತಿ ಏತೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಾನತಿಕ್ಕಮನಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ, ವತ್ಥಯುಗಿಕಸುಙ್ಕಸಾಲಿಕಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೬. ಸಹ ವಿತಕ್ಕೇನ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಚನಸೇಸೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಅವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸಪಿ ಭವತಿ-ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ. ಮತ್ತಾತಿ ಪಮಾಣವಾಚಕಂ ಏಕಂ ಪದನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಚಾರೋವ ಮತ್ತಾ ಏತೇಸ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೀಸು ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ವಿಚಾರೋವ ಏತೇಸಂ ಮತ್ತಾ, ತತೋ ಉದ್ಧಂ ವಿತಕ್ಕೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಮಪರೋ ಅತ್ಥೋ – ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ. ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ ಧಮ್ಮಾ ಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಸಿಟ್ಠೇನ ವಿಚಾರೇನ ಸವಿಚಾರಾ, ಏತೇ ಪನ ವಿಚಾರಮತ್ತೇನ ವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾತವಿಸೇಸರಹಿತೇನ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಚಾರಮತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ವಿಚಾರಮತ್ತವನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಚಾರಮತ್ತವಚನೇನ ಅವಿತಕ್ಕತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ಅವಿತಕ್ಕಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಜೋತನತ್ಥಂ ಅವಿತಕ್ಕವಚನಂ. ಅವಿತಕ್ಕಾ ಹಿ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಚ ಸನ್ತಿ ಅವಿಚಾರಾ ಚಾತಿ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸು ಅವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವಿಚಾರಮತ್ತಾವಅವಿತಕ್ಕಾತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ. ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಪನ ಯಥಾಕಾಮಂ ಹೋತೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅವಿತಕ್ಕಭಾವೇನ ಸಹ ವಿಚಾರಮತ್ತತಾಯ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ’’ತಿ ಪದಾನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋ.

ಅಥ ವಾ ಸವಿಚಾರಾ ದುವಿಧಾ ಸವಿತಕ್ಕಾ ಅವಿತಕ್ಕಾ ಚ, ತೇಸು ಅವಿತಕ್ಕೇ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಆದಿಪದಂ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಚಾರಾ ಚ ದುವಿಧಾ ಸವಿತಕ್ಕಾ ಅವಿತಕ್ಕಾ ಚ, ತೇಸು ಸವಿತಕ್ಕೇ ನಿವತ್ತೇತುಂ ತತಿಯಪದಂ ವುತ್ತಂ. ಯೇ ಪನ ದ್ವೀಹಿಪಿ ನಿವತ್ತಿತಾ ಅವಿತಕ್ಕಾ ಸವಿತಕ್ಕಾ ಚ ಸವಿಚಾರಾ ಅವಿಚಾರಾ ಚ, ತೇಸು ಅಞ್ಞತರದಸ್ಸನಂ ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಉಭಯದಸ್ಸನಂ ವಾ. ಉಭಯದಸ್ಸನೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಯದಿ ‘‘ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಆದಿಪದತ್ಥತಾವ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಅಥ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಅನ್ತಪದತ್ಥತಾ. ಅಥ ಪನ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ ಸವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾನಂ ವಿಯ ಅತ್ಥನ್ತರಾಭಾವೋ ವಾ ಸಙ್ಕರದೋಸೋ ವಾ ಏಕಸ್ಸೇವ ಸವಿತಕ್ಕಾವಿತಕ್ಕತಾಸವಿಚಾರಾವಿಚಾರತಾವಿರೋಧೋ ವಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞತರದಸ್ಸನೇನ ಇತರಮ್ಪಿ ಪಕಾಸೇತುಂ ಅವಿತಕ್ಕವಚನೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇಸು ವತ್ತಬ್ಬೇಸು ಸವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೇ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಅವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ವಿತಕ್ಕಾಭಾವೇನ ಏತೇ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ, ನ ವಿಚಾರತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅವಿತಕ್ಕವಚನೇನ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ ವಿಸೇಸಿತಾ.

೭. ಉಪೇಕ್ಖತೀತಿ ವೇದಯಮಾನಾಪಿ ಮಜ್ಝತ್ತವೇದನಾ ಸುಖಾಕಾರೇ ದುಕ್ಖಾಕಾರೇ ಚ ಉದಾಸಿನಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಉಪೇತಾ ಯುತ್ತಾ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅವಿರುದ್ಧಾ ಇಕ್ಖಾ ಅನುಭವನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ವಿಸೇಸದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ನಾನತ್ತದಸ್ಸನವಸೇನ. ಯದಿ ಹಿ ಪೀತಿಸಹಗತಾ ಏವ ಸುಖಸಹಗತಾ ಸಿಯುಂ, ‘‘ಪೀತಿಸಹಗತಾ’’ತಿ ಏತೇನೇವ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ಸುಖಸಹಗತಾ’’ತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಸುಖಸಹಗತಾ’’ತಿ ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ‘‘ಪೀತಿಸಹಗತಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತತೋ ತಿಕಂ ಪೂರೇನ್ತೇನ ದುಕ್ಖಸಹಗತಪದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ವೇದನಾತ್ತಿಕೋ ಏವಾಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತವಚನಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪೀತಿಸಹಗತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸುಖಸಹಗತಾ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಪೀತಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಸುಖಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ ಸಪ್ಪೀತಿಕಸುಖತೋ ಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಥ ವಾ ಪೀತಿಸುಖಾನಂ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತಾನಂ ನಾನತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ತಿಕೋ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಪೀತಿಸಹಗತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಸುಖೇಕದೇಸೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ನ ಪೀತಿ. ‘‘ಸುಖಸಹಗತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪೀತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ನ ಸುಖಂ. ಪೀತಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸುಖಸಹಗತಾ ಚ ಪುರಿಮೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಸಿದ್ಧೋ ಪೀತಿಸುಖಾನಂ ವಿಸೇಸೋತಿ.

೮. ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸನತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಭಾವನಾಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು ಚ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮದಸ್ಸನಂ ತದತಿಸಯೋ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥೇತ್ಥ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ದಸ್ಸನಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ. ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ, ನ ಪಹಾಯಕಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ. ತಥಾ ಹಿ ಸತಿ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಹಾಯಕೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಪಹಾಯಕೋ ಅತ್ಥಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಞ್ಚ ಪುನಪ್ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಾ, ನಾಪಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ತತಿಯಪದೇನ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಏವಾತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬಪದಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೯. ಏವಮತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಾಯುತ್ತಿತೋ ಚ ಸದ್ದಾಯುತ್ತಿತೋ ಚ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಮತ್ತೇಸು ಹಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇಸು ಅಹೇತುಕಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ ಅತ್ಥಾಯುತ್ತಿ, ಪಹಾತಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇ ಚ ಸತಿ ನ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸದ್ದತೋ ಪಹಾಯಕತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪಟಿಸೇಧಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಸಮಾಸೋ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಸದ್ದಾಯುತ್ತಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಪಹಾತಬ್ಬ-ಸದ್ದಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಯೇಸಂ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ಸಮಾಸೋ, ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸಂ ನೇವತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ. ಅತ್ಥಾಯುತ್ತಿ ಮಾ ಹೋತು, ಸದ್ದೋ ಪನ ಇಧಾಪಿ ನ ಯುತ್ತೋ. ಏಕನ್ತಯೋಗೀನಂ ಅತ್ಥಿ-ಸದ್ದಮೇವ ಹಿ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತು-ಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಯುತ್ತೋ, ನ ಪಟಿಸೇಧಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನಾನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಏತಂ ಕತಂ, ಸದ್ದೋ ಪನ ಯಥಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಪನ ಯುಜ್ಜತಿ – ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ. ಕೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೋತಿ? ದಸ್ಸನೇನ ಭಾವನಾಯ ಚ. ತಯಿದಂ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಪದಂ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಪದೇಹಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತೇಹಿ ಯುತ್ತೇನ ಯೇ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ ನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ ಚ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಟಿಸೇಧಞ್ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತೇ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮವಚನಂ ವಿಯ ಹಿ ಪುರಿಮಪದದ್ವಯಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮಪಟಿಸೇಧನೇನ ತದಞ್ಞಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಮೇತಂ ಹೋತಿ, ನ ಅಹೇತುಕಪದಂ ವಿಯ ಹೇತುವಿರಹಪ್ಪಕಾಸನೇನಾತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ದ್ವೇ ಪಟಿಸೇಧಾ ಯುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಹೇತುಯೇವ ಹಿ ತೇಸಂ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ ಹೇತೂನಂ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಪಹಾತಬ್ಬಾಸಙ್ಕಾಸಬ್ಭಾವೇ ಹೋತಿ, ಪಹಾತಬ್ಬಾಸಙ್ಕಾ ಚ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತಿ ಸಿಯಾ, ತೇಸಂ ಪನ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಹೇತುಯೇವ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತದಭಾವಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾಸಙ್ಕಾ ನತ್ಥೀತಿ ತಂನಿವಾರಣತ್ಥೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನೇವದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಗಹಣಂ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಇತರಥಾ ಹಿ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ನ ಕಾರಣಸಾಧನೀಯೋ ಏಸೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥಸ್ಸೇವ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಹೇತುಯೇವ ಹಿ ತೇಸಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇಸಞ್ಹಿ ನೇವದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಪದವಚನೀಯಾನಂ ಯೋ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಏವಂಪಕಾರೋ ಹೇತು ನತ್ಥಿ. ತೇ ಹಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ಸಹೇತುಕಾ ಅಹೇತುಕಾ ಚಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ನೇವದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦. ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಇದಂ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಗೋತ್ರಭುಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಹೇತುಭಾವೇನ ಅಪಚಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋ. ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಹಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತನಿಯತ್ತೇಪಿ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಸಮುದಯನಿರೋಧಾನಂ ಅಧಿಗಮಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಹೇತುಹೇತುಫಲಭಾವೋ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೧೯). ಅತ್ಥೋತಿ ಹಿ ಹೇತುಫಲಂ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಹೇತೂತಿ. ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪುರಿಮೇ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಿಮೇ ಕೇವಲಾ. ಪುರಿಮೇ ವಿಯ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಅತ್ಥೇಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸೀಸೇನ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ದುತಿಯೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ‘‘ಆಚಯಂ ಗಾಮಿನೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅನುನಾಸಿಕಲೋಪೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಚಿನನ್ತೀತಿ ವಾ ಆಚಯಾ, ಆಚಯಾ ಹುತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೧೧. ಸತ್ತ ಪನ ಸೇಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾತಿ ಸೇಕ್ಖಾ, ತೇಸಂ ಇಮೇತಿ ಸೇಕ್ಖಾ, ಅಞ್ಞಾಸಾಧಾರಣಾ ಮಗ್ಗಫಲತ್ತಯಧಮ್ಮಾ. ಸಯಮೇವ ಸಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾನಮೇತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಯೇ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖನ್ತಿ, ತೇ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಅಕ್ಖರತ್ಥೋ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾ ಏತೇಸಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಾತಿ. ನ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಯತ್ಥ ಸೇಕ್ಖಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥಾಯಂ ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಲೋಕಿಯನಿಬ್ಬಾನೇಸು ಅಸೇಕ್ಖಭಾವಾನಾಪತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಮ್ಪಿ ಅನುಪಗಮನತೋ ಏತಾ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾ ಅಟ್ಠಸು ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತುಮಗ್ಗಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಫಲಧಮ್ಮಾಪಿ ತಾಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾತಿ ಚ, ತಂಸಿಕ್ಖಾಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅರಹತೋ ಇತರೇಸಂ ವಿಯ ಸೇಕ್ಖತ್ತೇ ಸತಿ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಏತೇತಿ ಚ, ಸಿಕ್ಖಾ ಸೀಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಆಸಙ್ಕಿತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸೇಕ್ಖಭಾವಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ. ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಿಕ್ಖಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ನ ಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಕೇವಲಂ ಸಿಕ್ಖಾಫಲಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ನ ಸಿಕ್ಖಾವಚನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ನಾಪಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸೇಕ್ಖವಚನಂ, ನ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾತಿಆದಿಅತ್ಥೇಹಿ ಅಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲೇಸು ಪನ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾವಚನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಚ ಸೇಕ್ಖವಚನಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲವುತ್ತೀತಿ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಸೇಕ್ಖಾ ಹೋನ್ತಿ ಏವ.

ಸೇಕ್ಖಾತಿ ವಾ ಅಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಅನನ್ತರಮೇವ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾನಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ನ ಲೋಕಿಯನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಅಸೇಕ್ಖತಾಪತ್ತಿ. ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ವಾ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅಸೇಕ್ಖತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಚ ಅತ್ಥೇಹಿ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಕತ್ವಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಆಪನ್ನಾತಿ? ನ, ತಂಸದಿಸೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರಾ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗತೋ ಹಿ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಕರಣಂ ವಿಪಾಕಭಾವಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏವ ಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ಅರಹತ್ತಫಲಭಾವಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಕುಸಲಸುಖತೋ ಚ ವಿಪಾಕಸುಖಂ ಸನ್ತತರತಾಯ ಪಣೀತತರನ್ತಿ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ಚ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಸೇಕ್ಖಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ.

೧೨. ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾಸಮತ್ಥತಾದೀಹಿ ಪರಿತ್ತಾ. ‘‘ಕಿಲೇಸ…ಪೇ… ತಾಯಾ’’ತಿ ಅತ್ಥತ್ತಯಮ್ಪಿ ಕುಸಲೇಸು ಯುಜ್ಜತಿ, ವಿಪಾಕಕಿರಿಯೇಸು ದೀಘಸನ್ತಾನತಾವ. ಪಮಾಣಕರೇಹಿ ವಾ ಓಳಾರಿಕೇಹಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪರಿತ್ತಾ. ತೇಹಿ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸುಖುಮೇಹಿ ರೂಪತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪಮಾಣಮಹತ್ತಂ ಗತಾತಿ ಮಹಗ್ಗತಾ. ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ.

೧೪. ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನಾತಿ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿಯಮಾನಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ತಿತ್ತಿಂ ನ ಜನೇನ್ತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಯಮಾನಾಪಿ ಫಲಧಮ್ಮಾತಿ.

೧೫. ಮಾತುಘಾತಾದೀಸು ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಹಿತಸುಖಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಹಿತಸುಖಾವಹಾ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಆಸೀಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಅಸುಭಾಸುಖಾನಿಚ್ಚಾನತ್ತೇಸು ಸುಭಾದಿವಿಪರಿಯಾಸದಳ್ಹತಾಯ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀಸು ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸುಭಾದೀಸು ಸುಭಾದಿವಿಪರೀತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವಾತಿ ಮುಸಾಸಭಾವಾ. ಅನೇಕೇಸು ಆನನ್ತರಿಯೇಸು ಕತೇಸು ಯಂ ತತ್ಥ ಬಲವಂ, ತಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ನ ಇತರಾನೀತಿ ಏಕನ್ತವಿಪಾಕಜನಕತಾಯ ನಿಯತತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ‘‘ವಿಪಾಕದಾನೇ ಸತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಖನ್ಧಭೇದಾನನ್ತರನ್ತಿ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ. ಚುತಿ ಹಿ ಮರಣನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಭ. ೧೯೩) ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ. ಏತೇನ ವಚನೇನ ಸತಿ ಫಲದಾನೇ ಚುತಿಅನನ್ತರೋ ಏವ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಏತೇಸಂ ಫಲಕಾಲೋತಿ ಫಲಕಾಲನಿಯಮೇನೇವ ನಿಯತತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ನ ಫಲದಾನನಿಯಮೇನಾತಿ ನಿಯತಫಲಕಾಲಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾನಮ್ಪಿ ನಿಯತತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರವಿಕಲತಾದೀಹಿ ಅವಿಪಚ್ಚಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾ ವಿಯ ಬಲವತಾ ಆನನ್ತರಿಯೇನ ವಿಪಾಕೇ ದಿನ್ನೇ ಅವಿಪಚ್ಚಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಆನನ್ತರಿಯಾನಂ ಫಲದಾನೇ ನಿಯತಸಭಾವಾ ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ಚ ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಫಲದಾನನಿಯಮೇನೇವ ನಿಯತತಾ ಆನನ್ತರಿಯತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅವಸ್ಸಞ್ಚ ನಿಯತಸಭಾವಾ ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ಚ ತೇಸಂ ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬಲವತೋ ಆನನ್ತರಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಏಕನ್ತೇನ ಫಲದಾನತೋ.

ನನು ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕದಾಯಕೇ ಅಸತಿ ಚುತಿಅನನ್ತರಮೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಫಲದಾನತೋ ಆನನ್ತರಿಯಸಭಾವಾ ನಿಯತಸಭಾವಾ ಚ ಪವತ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕೇನ ಚೇತೋಪಣಿಧಿವಸೇನ ಉಪಘಾತಕೇನ ಚ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅನನ್ತರೇಕನ್ತಫಲದಾಯಕತ್ತಾಭಾವಾ, ನ ಪನ ಆನನ್ತರಿಯಕಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಿಯ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕಂ ಫಲನಿವತ್ತಕಂ ಅತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಾನನ್ತರಿಯಕಾನಂ ಅವೀಚಿಫಲತ್ತಾ, ನ ಚ ಹೇಟ್ಠುಪಪತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛತೋ ಸೀಲವತೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ವಿಯ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಜನಕಕಮ್ಮಫಲಂ ಆನನ್ತರಿಯಕಫಲಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ಅತ್ಥಿ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ಅವೀಚಿಪಾತನತೋ, ನ ಚ ಆನನ್ತರಿಯಕೋಪಘಾತಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂಯೇವ ಅನನ್ತರೇಕನ್ತವಿಪಾಕಜನಕಸಭಾವಾ ಪವತ್ತೀತಿ.

ಅನೇಕಾನಿ ಚ ಆನನ್ತರಿಯಕಾನಿ ಕತಾನಿ ಏಕನ್ತೇ ವಿಪಾಕೇ ಸನ್ನಿಯತತ್ತಾ ಉಪರತಾವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವಾಸಙ್ಕತ್ತಾ ನಿಚ್ಛಿತಾನಿ ಸಭಾವತೋ ನಿಯತಾನೇವ. ಚುತಿಅನನ್ತರಂ ಪನ ಫಲಂ ಅನನ್ತರಂ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂ ಅನನ್ತರೇ ನಿಯುತ್ತಾನಿ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಅನನ್ತರಕರಣಸೀಲಾನಿ ಅನನ್ತರಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ ಚಾತಿ ಸಭಾವತೋ ಆನನ್ತರಿಯಕಾನೇವ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಪನ ಸಮಾನಸಭಾವೇಸು ಏಕೇನ ವಿಪಾಕೇ ದಿನ್ನೇ ಇತರಾನಿ ಅತ್ತನಾ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ತೇನೇವ ಕತತ್ತಾ ನ ದುತಿಯಂ ತತಿಯಮ್ಪಿ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಸಮತ್ಥತಾವಿಘಾತತ್ತಾತಿ ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ನಿಯತಾನನ್ತರಿಯತಾನಿವತ್ತೀತಿ. ನ ಹಿ ಸಮಾನಸಭಾವಂ ಸಮಾನಸಭಾವಸ್ಸ ಸಮತ್ಥತಂ ವಿಹನತೀತಿ. ಏಕಸ್ಸ ಪನ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನೀತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಸಭಾವಾತಿ ಸಚ್ಚಸಭಾವಾ.

೧೬. ಪರಿಪುಣ್ಣಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾವ ಇಧ ‘‘ಮಗ್ಗಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ. ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇಪಿ ಹಿ ಯೇ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಂ ಲಭನ್ತಿ, ನ ಪನ ಸಯಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ಮಗ್ಗಹೇತುಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೩೯) ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಪನ ತತ್ಥೇವ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋ ಅಮೋಹೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಹೇತೂ’’ತಿ ಆದಿನಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಗ್ಗೋ ಚೇವ ಹೇತು ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ವುತ್ತನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತಯೋ ನಯಾ ವುತ್ತಾ, ಹೇತುಬಹುತಾವಸೇನ ತತಿಯೋ ನಯೋ ಇಧ ದುತಿಯೋ ವುತ್ತೋ.

ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಪಿ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವೇ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಸಹಜಾತೇ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ಅನುವತ್ತಯಮಾನೋ ತೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಧಮ್ಮೇ ತಥೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುವತ್ತಯಮಾನೋ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ, ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಪತಿದ್ವಯಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪತಿ ಏತೇಸ’’ನ್ತಿ ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ಆಗತಂ ಅತ್ಥನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೬.೧೧) ‘‘ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ, ಮಗ್ಗಾಧಿಪತೀ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿ ಅಧಿಪತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪತಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪೇಕಸೇಸವಸೇನ ಸಮಾನಸದ್ದತ್ಥವಸೇನ ವಾ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೭. ಅನುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬೋ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ಪಟಿಸಿದ್ಧೋ, ನ ಉಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಭಾವೋ ಏವಾತಿ ತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವಿಗತಾ ಅತೀತಾಪಿ ನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯದಿ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಸಿಯುಂ, ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಏವಮಾದಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ತು ವುತ್ತನ್ತಿ. ಅನಾಗತಾನಿ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಿ ಅತೀತೇ ಅನಾಗತೇ ವಾ ಕಮ್ಮೇ ಪುರಿಮನಿಪ್ಫನ್ನೇ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನಾನಿಪ್ಫನ್ನೇತಿ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಾರಣೇಕದೇಸಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ‘‘ಅವಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

೧೮. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವನ್ತಿ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಭಾವಂ.

೨೦. ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಾತಿ ಏವಂ ಚಕ್ಖಾದಿಭಾವೇನ ಫುಸನಾದಿಭಾವೇನ ಚ ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ. ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾತಿ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮಾಸವಿಸಯೇ ಅಧಿಕಾರತ್ಥಂ ಪವತ್ತಿಅತ್ಥಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾ. ತೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಸುಞ್ಞತಂ ಆನೇಞ್ಜಞ್ಚ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸುಞ್ಞತಾದೀಸು ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ನ ಪಸೀದತಿ ನ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ, ಯೋ ಚ ಇತಿಹ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಜಾನೋ, ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ. ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ. ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವಾತಿ ಝಾನಗೋಚರೇ ಕಸಿಣಾದಿಮ್ಹಿ. ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಅಜ್ಝತ್ತರತೋತಿ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ರತೋ, ಸಮಾಧಿಗೋಚರೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ವಾ ರತೋ. ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಏಕೋ ಸನ್ತುಸಿತೋ ತಮಾಹು ಭಿಕ್ಖು’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೬೨) ಗಾಥಾಸೇಸೋ.

ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಝಾನಂ ಸಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತತ್ಥೋ ಅಜ್ಝತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಹೋತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಸಕಸನ್ತತಿನಿಯಕಂ. ಅಜ್ಝತ್ತೇ ಭವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇಸುಪಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಾ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ-ಸದ್ದೋ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಅಜ್ಝತ್ತಸದ್ದೋ, ಅತ್ಥಿ ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸದ್ದಾನಂ ಬಹಿದ್ಧಾಬಾಹಿರ-ಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ವಿಸೇಸೋ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸದ್ದೋ ಹಿ ಸಪರಸನ್ತಾನಿಕೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ರೂಪಾದೀಸು ಬಾಹಿರ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಸಕಸನ್ತಾನಿಕೇಸ್ವೇವ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀಸು ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸ್ವೇವ ಬಹಿದ್ಧಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಸಮಾನತ್ತಾ ನ ಇದಮೇತ್ಥ ಉದಾಹರಣಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಅಜ್ಝತ್ತೇ ಭವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ವಚನತ್ಥೋ. ಯಞ್ಚ ಅಜ್ಝತ್ತೇ ಭವಂ, ತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇನ ತಂವಾಚಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಮಾನತ್ಥತಾ. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಭಾವತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ-ಸದ್ದೇ ಅಜ್ಝತ್ತ-ಸದ್ದೋ ತತ್ಥ ಪವತ್ತೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ.

ಅಯಂ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ, ವಿಹಾರೋತಿ ವಿಹಾರಸುಞ್ಞತಾಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೮೭) ಸಙ್ಗಣಿಕಾರಾಮತಾಯ ರೂಪಾದಿರತಿಯಾ ಚ ಆದೀನವಂ ವತ್ವಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಹಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತನ್ತಿ ವಿಸಯಭೂತಂ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಸುಞ್ಞತಂ, ಸುಞ್ಞತಾಫಲಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಾಪಿ ಯಂ ಮುಹುತ್ತಂ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಮುಹುತ್ತಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಗೇವ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಇಸ್ಸರಿಯಾನಂ ಬಹುಲಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಇಸ್ಸರಿಯಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ‘‘ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅರಹತ್ತಫಲಾಧಿಗಮೇನ ವಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ತಂಜನಕೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ತಂ ತೇಸಂ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನಂ. ವಿಸಯೋ ಚ ಅನಞ್ಞತ್ಥಭಾವೋವ ಯಥಾ ‘‘ಆಕಾಸೇ ಸಕುಣಾ ಉದಕೇ ಮಚ್ಛಾ’’ತಿ, ಬುದ್ಧಾ ಚ ಅಞ್ಞತ್ಥ ದಿಸ್ಸಮಾನಾಪಿ ವಿವೇಕಪಬ್ಭಾರತಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿನಿನ್ನಾವ, ತೇನ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಅನನ್ತರಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಾ ತೇಸಂ ವಿಸಯೋ, ತಬ್ಬಿಸಯತಾ ಚ ಸಚ್ಚಕಸುತ್ತೇನ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೬೪ ಆದಯೋ) ದೀಪೇತಬ್ಬಾ.

೨೨. ಯೇಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ಸನಿದಸ್ಸನಾ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಗೋಚರಭಾವೋವ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ, ತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಾ ಅನಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಾಯತನಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಹಿ ಏಕೀಭೂತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ನಾನತ್ತಕರೋ ಸಭಾವೋ, ಸೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚರಿತುಂ ಯುತ್ತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾವಬೋಧೋ ಹೋತೀತಿ. ಸಯಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಞ್ಚ ಪಟಿಮುಖಭಾವೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪತನಂ ಪಟಿಹನನಭಾವೋ, ಯೇನ ಬ್ಯಾಪಾರಾದಿವಿಕಾರಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಹಿತೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಿಸಯೇಸು ವಿಕಾರುಪ್ಪತ್ತಿ.

ತಿಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧-೬. ಮೂಲಟ್ಠೇನಾತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನೇನ ಮೂಲಭಾವೇನ, ನ ಪಚ್ಚಯಮತ್ತಟ್ಠೇನ ಹೇತುಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಮಾಸಾಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸಭಾವೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾಠಾನಂ ವಿಸೇಸೋ. ತಥೇವಾತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋವ. ಸಹೇತುಕಾನಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವತೋ ‘‘ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯೋಗತ್ಥತ್ತಾ. ಸಹ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಏಕಪುಞ್ಜೇ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಸಹೇತುಕಾನಂ ಹೇತೂಹಿ ಸಮಾನದೇಸಗಹಣಾನಂ ಹೇತುಆದಿಸಬ್ಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತ-ಸದ್ದೋ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿವಸೇನ ಸಹ ಹೇತೂಹಿ ಏಕೀಭಾವುಪಗಮನಂ, ತತೋ ಏವ ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ದುಕಾನಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮನಾನತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಹಿ ಪದತ್ಥನಾನತ್ತೇನ ದುಕನ್ತರಂ ವುಚ್ಚತಿ. ನ ಹಿ ಹೇತುದುಕಸಙ್ಗಹಿತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಸಹೇತುಕದುಕಾದೀಹಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇ ಏವ ಪನ ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕಾದಿಭಾವತೋ ಸಹೇತುಕದುಕಾದೀಹಿ ವುತ್ತಾ. ಏವಂ ಸಹೇತುಕದುಕಸಙ್ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವತೋ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೇನ ವುತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವುತ್ತತಾಪೇಕ್ಖಂ ದುಕನ್ತರವಚನನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ. ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಜಾನನಞ್ಹಿ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ತಥಾ ದೇಸನಾಞಾಣಞ್ಚಾತಿ. ತೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಪ್ಪಕಾರತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಸಕಲೇಕದೇಸವಸೇನ ಪಠಮದುಕಂ ದುತಿಯತತಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಾದಯೋ ತಯೋ ದುಕಾ ವುತ್ತಾ. ಸಕಲಞ್ಹಿ ಪಠಮದುಕಂ ದುತಿಯದುಕೇಕದೇಸೇನ ಸಹೇತುಕಪದೇನ ತತಿಯದುಕೇಕದೇಸೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದೇನ ಚ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮದುಕಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಪಠಮದುಕೇಕದೇಸಂ ನಹೇತುಪದಂ ಸಕಲೇನ ದುತಿಯದುಕೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಛಟ್ಠದುಕೋ ವುತ್ತೋ. ಇದಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏತೇನ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವವಸೇನ ದೀಪಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಭವೋ ಹಿ ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ. ಯಥಾ ಹೇತುಸಹೇತುಕಾತಿ ಇದಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಗಹಿತಂ, ಏವಂ ಹೇತುಅಹೇತುಕಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಪಠಮದುಕಂ ದುತಿಯತತಿಯದುಕೇಸು ದುತಿಯಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ ಚ, ಅಹೇತುಕಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನ ಚ ಹೇತೂ, ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ, ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನ ಚ ಹೇತೂ’’ತಿ ಯೇ ದ್ವೇ ದುಕಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತೇಸಂ ಸಮ್ಭವವಸೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಖೋ ಪನ-ಪದೇನ ಅಪರೇಸಮ್ಪಿ ದುಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ರ ಯದೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ರಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ. ಅಯಂ ಅತಿರೇಕತ್ಥೋತಿ ಇದಾನಿ ಯಂ ವಕ್ಖತಿ, ತಮತ್ಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅಞ್ಞಥಾಪೀತಿ ಏತೇಸಂ ವಿಸುಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ದ್ವೇ ದುಕಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸಹ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪನ ಅಯಮ್ಪಿ ದುಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ, ಏತೇಸು ಪನ ಪಞ್ಚಸು ದುಕೇಸು ದುತಿಯದುಕೇನ ತತಿಯದುಕೋ ವಿಯ, ಚತುತ್ಥದುಕೇನ ಪಞ್ಚಮದುಕೋ ವಿಯ ಚ ಛಟ್ಠದುಕೇನ ನಿನ್ನಾನತ್ಥತ್ತಾ ‘‘ನ ಹೇತು ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಅಯಂ ದುಕೋ ನ ವುತ್ತೋ. ದಸ್ಸಿತನಿನ್ನಾನತ್ಥನಯೋ ಹಿ ಸೋ ಪುರಿಮದುಕೇಹೀತಿ. ಇತರೇಸು ಚತೂಸು ಹೇತೂ ಚೇವ ಅಹೇತುಕದುಕೇನ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ಹೇತೂ ಚೇವ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತದುಕೋ, ಹೇತುಸಹೇತುಕದುಕೇನ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೋ ಚ ನಹೇತುಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೋ ವಿಯ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ತೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಪಚ್ಛಿಮದುಕೇ ‘‘ಹೇತೂ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಪದಂ ಚತುತ್ಥದುಕೇ ಪಠಮಪದೇನ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣತ್ತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ಹೇತೂ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಏತೇನ ನಿನ್ನಾನತ್ತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಅವಸಿಟ್ಠೇ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದುಕೇ ‘‘ಅಹೇತುಕಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನ ಚ ಹೇತೂ’’ತಿ ಪದಂ ಛಟ್ಠದುಕೇ ದುತಿಯಪದೇನ ಏಕತ್ಥತ್ತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಇದಾನಿ ‘‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ ಚಾ’’ತಿ ಇದಮೇವೇಕಂ ಪದಂ ಅವಸಿಟ್ಠಂ, ನ ಚ ಏಕೇನ ಪದೇನ ದುಕೋ ಹೋತೀತಿ ತಞ್ಚ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಚತುತ್ಥದುಕೇ ದುತಿಯಪದೇನ ಪನ ಸಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ಛಟ್ಠದುಕೇ ಪಠಮಪದಸ್ಸ ವಚನಂ ದುಕಪೂರಣತ್ಥಂ, ಏತೇನ ವಾ ಗತಿದಸ್ಸನೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೋ ಸಮ್ಭವದುಕೋ ಪಠಮದುಕೇ ದುತಿಯತತಿಯದುಕಪಕ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸಿತೋ, ತೇಸು ಚ ಪಠಮದುಕಪಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ.

೭-೧೩. ಸಮಾನಕಾಲೇನ ಅಸಮಾನಕಾಲೇನ ಕಾಲವಿಮುತ್ತೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಮತ್ತೇನ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ದೀಪೇತುಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯವಚನಂ, ನ ಸಹೇತುಕವಚನಂ ವಿಯ ಸಮಾನಕಾಲಾನಮೇವ, ನಾಪಿ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ತಂಸಭಾವಸ್ಸ ಅನತ್ಥನ್ತರಭೂತಸ್ಸ. ಸಙ್ಖತ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಸಮೇತೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತಭಾವಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ದುಕನ್ತರವಚನೇ ಕಾರಣಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಅಸಙ್ಖತಾತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಅವಿನಿಚ್ಛಿತತ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನವಸೇನ ಮಾತಿಕಾಠಪನತೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉದ್ದೇಸೇನ ಹಿ ಕುಸಲಾದಿಸಭಾವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಅಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಬಹುವಚನೇನ ಉದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತೋತಿ. ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ ಪಥವಿಯಾದಿ ವಾ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ಅಯಂ ಅತ್ಥನಯೋ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ರೂಪನ್ತಿ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೋ. ನ ಲುಜ್ಜತಿ ನ ಪಲುಜ್ಜತೀತಿ ಯೋ ಗಹಿತೋ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಲೋಕೋತಿ ತಂಗಹಣರಹಿತಾನಂ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ನತ್ಥಿ ಲೋಕತಾ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ವಾ ಲೋಕೋ, ತತ್ಥ ತೇನೇವ ಲೋಕಸಭಾವೇನ ವಿದಿತಾತಿ ಲೋಕಿಯಾ.

ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ತೇನೇವ ನವಿಜಾನಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಸದ್ದಾಯತನಾದಿಕಸ್ಸ ಚ ನಾನತ್ತಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥನಾನತ್ತತೋ ದುಕೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಪನ ದುಕೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ದುಕಬಹುತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಯತ್ತಕಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ತತ್ತಕಾ ದುಕಾ ವುತ್ತಾ ಸಮತ್ತಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ. ತೇಸು ಚ ದುಕಸ್ಸ ಪಚ್ಛೇದೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ಪದಂ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಗಾಹಕಂ ನ ಸಿಯಾ, ನಿದ್ದೇಸೇನ ಚ ವಿರುದ್ಧಂ ಇದಂ ವಚನಂ. ಯೋ ಚ ತತ್ಥ ‘‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಅಯಂ ದುಕೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ, ಸೋ ಚ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ನ ಹಿ ಸಮತ್ಥಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪಾಳಿಂ ಪಟಿಸೇಧೇತುನ್ತಿ, ನ ಚ ಕೇನಚಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ತೇನೇವಾತಿ ಅಯಂ ಪದತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಆದಿಪದಸ್ಸ ಅನಿಯಮಿತಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ಪದತ್ಥೋ, ತಂ ವತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ದುತಿಯಪದಸ್ಸ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪರಂ ಅನಿಯಮಿತಂ ಪದತ್ಥೋತಿ ಲೋಕಸಿದ್ಧಮೇತಂ, ತಥೇವ ಚ ನಿದ್ದೇಸೋ ಪವತ್ತೋ, ನ ಚೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಭೇದೇನ ದುಕಭೇದೋ ಸಮತ್ತೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಯತ್ತಕಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ, ತತ್ತಕಾ ದುಕಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ದುಕಬಹುತಾ. ನ ಹಿ ಏಕಂಯೇವ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಕೇನಚಿ ನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಞ್ಚ, ಕಿನ್ತು ಅಪರಮ್ಪಿ ಅಪರಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಸಙ್ಗಹೇ ದುಕೋ ಸಮತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ಪದಂ ಅನಿಯಮೇನ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಗಾಹಕನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣನಾನತ್ತೇನ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಯಂ ದುಕೋ ವುತ್ತೋ, ನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥನ್ತರತಾಯಾತಿ. ಏತಸ್ಸ ಪನ ದುಕಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪರಾಸಿನಿದ್ದೇಸೋ ದುಕಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮೇಕದೇಸೇಸು ದುಕಪದದ್ವಯಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ. ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಿದ್ದೇಸೋ ನಿರವಸೇಸದುಕಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೪-೧೯. ಚಕ್ಖುತೋಪಿ…ಪೇ… ಮನತೋಪೀತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವೀಥೀಸು ತದನುಗತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವೀಥೀಸು ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಏವ ಪನ ವಣತೋ ಯೂಸಂ ವಿಯ ಪಗ್ಘರಣಕಅಸುಚಿಭಾವೇನ ಸನ್ದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏವ ‘‘ಆಸವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಪಗ್ಘರಣಕಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ನಿರುಳ್ಹೋ ಆಸವಸದ್ದೋತಿ. ಧಮ್ಮತೋ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭುನ್ತಿ ತತೋ ಪರಂ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ವುತ್ತಂ. ಏತೇ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಧಮ್ಮೇ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ತತೋ ಪರಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ. ನನು ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಾದೀನಿಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚೇ? ನ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಆಲಮ್ಬಿತೇಸು ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಸವಭಾವೇನ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ತತೋ ಪರತಾಭಾವತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಗೋತ್ರಭುವಚನೇನ ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಪುರೇಚಾರಿಕಪರಿಕಮ್ಮಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ, ಪಠಮಮಗ್ಗಪುರೇಚಾರಿಕಮೇವ ವಾ ಗೋತ್ರಭು ಅವಧಿನಿದಸ್ಸನಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ, ತತೋ ಪರಂ ಮಗ್ಗಫಲಸಮಾನತಾಯ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಞ್ಚ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಫಲೇಸು ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪವತ್ತಿ ನಿವಾರಿತಾ ಆಸವಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸವನ್ತೀತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ದುವಿಧೋ ಹಿ ಅವಧಿ ಅಭಿವಿಧಿವಿಸಯೋ ಅನಭಿವಿಧಿವಿಸಯೋ ಚ. ಅಭಿವಿಧಿವಿಸಯಂ ಕಿರಿಯಾ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ‘‘ಆಭವಗ್ಗಾ ಭಗವತೋ ಯಸೋ ಗತೋ’’ತಿ, ಇತರಂ ಬಹಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಪಾಟಲಿಪುತ್ತಾ ವುಟ್ಠೋ ದೇವೋ’’ತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಆ-ಕಾರೋ ಅಭಿವಿಧಿಅತ್ಥೋ ಇಧ ಗಹಿತೋತಿ ‘‘ಅನ್ತೋಕರಣತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೋ ಚಿರಪರಿವುತ್ಥತಾ ಪುರಾಣಭಾವೋ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಭವತಣ್ಹಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೨) ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಸವಭವಾಸವಾನಞ್ಚ ಚಿರಪರಿವುತ್ಥತಾಯ ದಸ್ಸಿತಾಯ ತಬ್ಭಾವಭಾವೀನಂ ಕಾಮಾಸವದಿಟ್ಠಾಸವಾನಞ್ಚ ಚಿರಪರಿವುತ್ಥತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಓಕಾಸಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಮಾನಾದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅತ್ತತ್ತನಿಯಾದಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಅಭಿಬ್ಯಾಪನಂ ಮದಕರಣವಸೇನ ಆಸವಸದಿಸತಾ ಚ ಏತೇಸಂಯೇವ, ನಾಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಏತೇಸ್ವೇವ ಆಸವಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಯತಂ ವಾ ಸವನ್ತಿ ಫಲನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ. ನ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಆಸವೇಹಿ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ. ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಣೋ ವಿಯ ಆಸವೇ ಪಗ್ಘರನ್ತಿ, ತೇ ಅಸಮ್ಪಯೋಗೇ ಅತಬ್ಭಾವೇಪಿ ಸಹ ಆಸವೇಹೀತಿ ಸಾಸವಾ, ಆಸವವನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಓಸಾನದುಕೇ ‘‘ನೋ ಆಸವಾ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಾಸವಾನಂ ಸಹೇತುಕಾನಂ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ತಂಸಹಿತತಾ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಏವಂ ಸೇಸಗೋಚ್ಛಕೇಸುಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಗ್ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಪಿಚ ‘‘ನೋ ಆಸವಾ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಸವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ಚತುತ್ಥದುಕೇ ದುತಿಯಪದೇನ ನಿನ್ನಾನಂ, ನ ಚ ಏಕೇನ ದುಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಸವವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಓಸಾನದುಕಯೋಜನಾ ಞಾಯಾಗತಾತಿ ಕತಾ. ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ಪನ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಹೇತುಕತಾ ನತ್ಥೀತಿ ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ದುಕಯೋಜನಾಯ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ನಹೇತುಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಓಸಾನದುಕಯೋಜನಾ ಕತಾ. ಯೇ ವಾ ಪನ ಪಠಮೇ ದುಕೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇಪೇ ಏಕೋ, ತತಿಯಸ್ಸ ದ್ವೇ, ಪಠಮಸ್ಸ ದುತಿಯೇ ಏಕೋ, ತತಿಯೇ ದ್ವೇ, ದುತಿಯಸ್ಸ ತತಿಯೇ ಏಕೋ, ದುತಿಯೇ ಚ ತತಿಯಸ್ಸ ಏಕೋತಿ ಅಟ್ಠ ದುಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇಸು ತೀಹಿ ಇತರೇ ಚ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಗೋಚ್ಛಕೇಸುಪಿ.

೨೦-೨೫. ಕಿಲೇಸಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ, ಸತಿಪಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ನ ವಿನಾ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ತೇಸಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಓರಮ್ಭಾಗಿಯುದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಙ್ಗಹಿತೇಹಿ ಚ ತಂತಂಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಮ್ಮನಿಯಮೋ ಭವನಿಯಮೋ ಚ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಕತಾನಿಪಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ. ಸಂಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ವಾ ಸಂಯೋಜನಿಯಾ, ಸಂಯೋಜನೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ವಾ. ದೂರಗತಸ್ಸಪಿ ಆಕಡ್ಢನತೋ ನಿಸ್ಸರಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಬನ್ಧನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ಗನ್ಥಕರಣಂ ಸಙ್ಖಲಿಕಚಕ್ಕಲಕಾನಂ ವಿಯ ಪಟಿಬದ್ಧತಾಕರಣಂ ವಾ ಗನ್ಥನಂ ಗನ್ಥೋ, ಸಂಸಿಲಿಸಕರಣಂ ಯೋಜನಂ ಯೋಗೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಞ್ಞುನಾ ಪನ ಭಗವತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇಸು ಚ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದಿಯಮಾನಂ ತಂ ತಂ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತಥಾ ತಥಾ ಆಸವಸಂಯೋಜನಗನ್ಥಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ‘‘ಕಿಮತ್ಥಂ ಏತೇಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಾ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ವುತ್ತಾ ಏವ ಪುನ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ.

೨೬-೩೭. ಗನ್ಥನಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಗನ್ಥಕರಣಂ ಗನ್ಥನಂ, ಗನ್ಥನೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಗನ್ಥನಿಯಾ, ಗನ್ಥಯಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ, ಗನ್ಥಯಿತುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ವಾ ಗನ್ಥನಿಯಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಓಘನಿಯಾದೀಸುಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನಾತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಏತಂ ಧಾತ್ವತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಓಘನಿಯಾತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ಕತಾ.

೫೦-೫೪. ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪರತೋ ಆಮಸನ್ತೀತಿ ಪರಾಮಾಸಾ. ಪರತೋತಿ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ. ಆಮಸನ್ತೀತಿ ಸಭಾವಪಟಿಸೇಧೇನ ಪರಿಮಜ್ಜನ್ತಿ.

೫೫-೬೮. ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ವಿಚಿತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಆಲಮ್ಬಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾರಮ್ಮಣಾ. ಚಿನ್ತನಂ ಗಹಣಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪಲದ್ಧಿ. ಚೇತಸಿ ನಿಯುತ್ತಾ, ಚೇತಸಾ ಸಂಸಟ್ಠಾ ವಾ ಚೇತಸಿಕಾ. ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತಾಯ ಏಕೀಭಾವಮಿವುಪಗಮನಂ ನಿರನ್ತರಭಾವುಪಗಮನಂ. ಯೇಸಂ ರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತನ್ತಿ ನಿರನ್ತರಭಾವಾನುಪಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏಕತೋ ವತ್ತಮಾನಾಪೀತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಏಕತೋ ಅವತ್ತಮಾನಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ – ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪಾನಂ ಕಿಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸಟ್ಠತಾ, ಉದಾಹು ವಿಸಂಸಟ್ಠತಾತಿ? ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತತ್ತಾ ನ ಸಂಸಟ್ಠತಾ, ನಾಪಿ ವಿಸಂಸಟ್ಠತಾ ಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ಅನಾಸಙ್ಕನೀಯಸಭಾವತ್ತಾ. ಚತುನ್ನಞ್ಹಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸಟ್ಠಸಭಾವತ್ತಾ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿಪಿ ಸೋ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸಿಯಾ ಆಸಙ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಇತರೇಹಿ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ತೇಹಿ ವಿಸಂಸಟ್ಠಸಭಾವತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಪನ ರೂಪಾನಂ ರೂಪೇಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸಂಸಟ್ಠತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾಭಾವತೋ ವಿಸಂಸಟ್ಠತಾ ಚ ರೂಪಾನಂ ರೂಪೇಹಿ ನ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಏಸ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಭಾವೋತಿ. ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಪದೇಸು ಸಂಸಟ್ಠಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿಸದ್ದಾ ಚಿತ್ತಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚಿತ್ತಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಾ ಚ ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಚಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಉಪಾದಿಯನ್ತೇವಾತಿ ಭೂತಾನಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಏವ, ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ಗಯ್ಹನ್ತಿ ನಿಸ್ಸೀಯನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಏತಾನಿ ಗಯ್ಹನ್ತಿ ನಿಸ್ಸೀಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಾ. ಅಥ ವಾ ಭೂತಾನಿ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ವಣ್ಣನಿಭಾದಿಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಉಪಾದಾ.

೭೫-೮೨. ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಸಂ-ಸದ್ದಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಕಿಲಿಸನ್ತೀತಿ ಕಿಲೇಸಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ.

೮೩-೧೦೦. ಕಾಮಾವಚರಾದೀಸು ಅಯಮಪರೋ ಅತ್ಥೋ – ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಕಾಮೋ, ಏವಂ ರೂಪಾರೂಪತಣ್ಹಾ ರೂಪಂ ಅರೂಪಞ್ಚ. ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ತಾನಿ ಯತ್ಥ ಅವಚರನ್ತಿ, ತೇ ಕಾಮಾವಚರಾದಯೋತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅಞ್ಞಭೂಮೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅಕಾಮಾವಚರಾದಿತಾ ಕಾಮಾವಚರಾದಿತಾ ಚ ನಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇಪಿ ‘‘ಏತ್ಥಾವಚರಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅವೀಚಿಪರನಿಮ್ಮಿತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋಕಾಸಾಯ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತದೋಕಾಸತಾ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯದಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನಸದ್ದಸ್ಸ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ, ಮಗ್ಗಾದಿಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ‘‘ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತೇಭೂಮಕಗಹಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ ಸಬ್ಬದಾ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಪರಿಯಾಪನ್ನನಿಚ್ಛಯತೋ. ಅಥ ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಕಾರಿಕಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಪನ್ನಾ ಪಟಿಪನ್ನಾ ಗಹಿತಾತಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ.

ಅನೀಯ-ಸದ್ದೋ ಬಹುಲಾ ಕತ್ತುಅಭಿಧಾಯಕೋತಿ ವಟ್ಟಚಾರಕತೋ ನಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನೀಯಾ, ನೀ-ಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಯ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ ಕ-ಕಾರತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಿಯ್ಯಾನಕರಣಸೀಲಾ ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ. ಉತ್ತರಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನಾ ಸಉತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾವ ಉತ್ತರಿತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಅತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ರಾಗಾದೀನನ್ತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ದಸನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಬ್ಬನಿಯತಾಕುಸಲಾನಂ ವಾ. ತೇಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಾ ಸತ್ತಾ ಕನ್ದನ್ತಿ ಅಕನ್ದನ್ತಾಪಿ ಕನ್ದನಕಾರಣಭಾವತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠತಾವಸೇನ ಚ ‘‘ಸರಣಾ’’ತಿ ಆಹ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಗಾದೀನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾವ ಗಹಿತಾತಿ ಞಾಯತಿ. ರಣ-ಸದ್ದೋ ವಾ ರಾಗಾದಿರೇಣೂಸು ನಿರುಳ್ಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ರಣಂ ವಾ ಯುದ್ಧಂ, ‘‘ಕಾಮಾ ತೇ ಪಠಮಾ ಸೇನಾ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೪೩೮; ಮಹಾನಿ. ೨೮, ೬೮, ೧೪೯; ಚೂಳನಿ. ನನ್ದಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪೭) ಏವಮಾದಿಕಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಸೇನಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಯುದ್ಧೇನ ಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಯುದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ಸರಣಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ. ಅರಣವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೨೩ ಆದಯೋ) ಪನ ಸದುಕ್ಖಾ ಸಉಪಘಾತಾ ಸಉಪಾಯಾಸಾ ಸಪರಿಳಾಹಾ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾಭೂತಾ ಕಾಮಸುಖಾನುಯೋಗಾದಯೋ ‘‘ಸರಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ರಣಭಾವೋ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಕಸಭಾವಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಸರಣತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಪಿಟ್ಠಿದುಕಾ ಸಮತ್ತಾ.

ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೦೧-೧೦೮. ವಿಜ್ಜಾರಾಸನ್ತೋಗಧಧಮ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಾಸಭಾಗತಾಯ ತದೇಕದೇಸೇ ವಿಜ್ಜಾಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ. ವಜಿರಸ್ಸ ಯತ್ಥ ತಂ ಪತತಿ, ತತ್ಥ ಅಭೇಜ್ಜಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ಮಣಿಪಾಸಾಣಾದಿ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ತೇನ ಗಮನಮಗ್ಗೋ ವಿರುಹತಿ, ಏವಮೇವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಯತ್ಥ ಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅಭೇಜ್ಜೋ ಕಿಲೇಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ಭಿನ್ನೋ ಪುನ ವಿರುಹತೀತಿ ವಜಿರುಪಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತದುಪಚಾರೇನ ಬಾಲಾ ಯಥಾ ‘‘ಮಞ್ಚಾ ಘೋಸನ್ತೀ’’ತಿ. ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತೀತಿ ಅಪಾಯಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ ದೋಭಗ್ಗಿಯಂ. ತಪನಸ್ಸ ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಹಿತಾತಿ ತಪನಿಯಾ.

ದಾಸಾದೀಸುಪಿ ಸಿರಿವಡ್ಢಕಾದಿಸದ್ದಾ ವಿಯ ಅತಥತ್ತಾ ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಅಧಿವಚನಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಧಿವಚನನಿರುತ್ತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಪದಾನಿ ಸಮಾನತ್ಥಾನಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಚ ವಚನಂ ಅಧಿವಚನಾದಿಭಾವಂ ಭಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸುಪಿ ವಚನವಿಸೇಸೇಸು ವಿಸೇಸೇನ ಪವತ್ತೇಹಿ ಅಧಿವಚನಾದಿಸದ್ದೇಹಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಚನಾನಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಏತೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಯಂ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ಅಧಿ-ಸದ್ದೋ ಉಪರಿಭಾಗೇ, ಉಪರಿ ವಚನಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಕಸ್ಸ ಉಪರಿ? ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ವಿದಿತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ಅಧೀನಂ ವಾ ವಚನಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಕೇನ ಅಧೀನಂ? ಅತ್ಥೇನ. ತಥಾ ತಂತಂಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ನಿಚ್ಛಿತಂ, ನಿಯತಂ ವಾ ವಚನಂ ನಿರುತ್ತಿ. ಪಥವೀಧಾತುಪುರಿಸಾದಿತಂತಂಪಕಾರೇನ ಞಾಪನತೋ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಅಧಿವಚನಾದಿಪದಾನಂ ಸಬ್ಬವಚನೇಸು ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿರಿವಡ್ಢಕಧನವಡ್ಢಕಪ್ಪಕಾರಾನಮೇವ ಅಭಿಲಾಪಾನಂ ಅಧಿವಚನತಾ, ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಏವಂಪಕಾರಾನಮೇವ ನಿದ್ಧಾರಣವಚನಾನಂ ನಿರುತ್ತಿತಾ, ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋತಿ ಏವಂಪಕಾರಾನಮೇವ ಏಕಮೇವತ್ಥಂ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಞಾಪೇನ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿತಾ ಚ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ.

೧೦೯-೧೧೮. ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾತಿ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಫಸ್ಸಾದಿನಾಮಕತ್ತಾ ಪಥವಿಯಾದೀನಂ ಕೇಸಕುಮ್ಭಾದಿನಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿ ವಿಯ ನಾಮನ್ತರಾನಾಪಜ್ಜನತೋ ಚ ಸದಾ ಅತ್ತನಾವ ಕತನಾಮತಾಯ ಚತುಕ್ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನ ನಾಮಂ. ನಮನಂ ಅವಿನಾಭಾವತೋ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖತಾ, ನಮನಹೇತುಭೂತತಾ ನಾಮನಂ. ಅಥ ವಾ ಅಧಿವಚನಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ವಿಯ ಅಧಿವಚನಂ ನಾಮಮನ್ತರೇನ ಯೇ ಅನುಪಚಿತಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಗಹಣಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ನಾಮಾಯತ್ತಗ್ಗಹಣಾ ನಾಮಂ. ರೂಪಂ ಪನ ವಿನಾಪಿ ನಾಮಸಾಧನಂ ಅತ್ತನೋ ರುಪ್ಪನಸಭಾವೇನ ಗಹಣಂ ಉಪಯಾತೀತಿ ರೂಪಂ.

೧೧೯-೧೨೩. ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪವತ್ತಂ, ಇತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಂ, ಮಜ್ಝೇ ಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಪ್ಪನಾಪರಿಚ್ಛೇದಪಞ್ಞಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಕುಸಲತಾ. ವುಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲಭಾವೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುಟ್ಠಾನೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಕರಣಞಾಣಂ. ಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಚ ಮನಸಿ ಕರಣಂ ಮನಸಿಕಾರೋ.

೧೨೪-೧೩೪. ಸುಚಿಸೀಲತಾ ಸೋರಚ್ಚಂ. ಸಾ ಹಿ ಸೋಭನಕಮ್ಮರತತಾತಿ. ಸಮ್ಮೋದಕಸ್ಸ, ಸಮ್ಮೋದಕೋ ವಾ ಮುದುಭಾವೋ ಸಮ್ಮೋದಕಮುದುಭಾವೋ, ಸಣ್ಹವಾಚತಾ. ‘‘ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕೇಸು ದ್ವಾರೇಸೂತಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಾನೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ತದಪಿ ಞಾಣಂ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ ನಿಮಿತ್ತೇ ವಿಸಯೇ ವಾ. ವೀರಿಯಸೀಸೇನಾತಿ ವೀರಿಯಪಾಮೋಕ್ಖೇನ. ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಬಲನ್ತಿ ವೀರಿಯೋಪತ್ಥಮ್ಭೇನ ಹಿ ಕುಸಲಭಾವನಾ ಬಲವತೀ ಥಿರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಥಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಬಲವತೀ ಕುಸಲಭಾವನಾ ಬಲವನ್ತೋ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ ಸಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಸವಿಗ್ಗಹಂ ವಿಯ ಚ ಸುಟ್ಠು ಉಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ‘‘ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮಥೋ ಚ ಏವಂ ಆಕಾರೋತಿ ‘‘ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತೋ ಗಯ್ಹತೀತಿ. ಉದ್ಧಚ್ಚಮಿವ ಚಿತ್ತಂ ನ ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ, ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವಾ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ.

೧೩೫-೧೪೨. ಸೀಲಮೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವಿಯಮಾನಂ ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಮ್ಪಿ ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ‘‘ಸೀಲಪರಿಪೂರಣತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೀಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾತಿ ಕಾರಣಸೀಲಮ್ಪಿ ಫಲಸೀಲಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪನ್ನಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಕತಮೇ ಚ ಥಪತಿ ಅಕುಸಲಾ ಸೀಲಾ? ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಪಾಪಕೋ ಆಜೀವೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೬೪) ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕುಸಲಸೀಲಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ‘‘ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ಖೋ ಪನ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಚ ಪಧಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞಾಣಾದಿಸಙ್ಖಾತಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ಚೇವಾತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ಖೋ ಪನಾತಿ ಚ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಸಮಾನತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ. ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಪ್ಪಕಾರದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಪಧಾನಾನುರೂಪದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ವಾ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಪವತ್ತಕಿರಿಯಸ್ಸ ವಾ. ಸಂವೇಗೋತಿ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಂ ಞಾಣಂ, ಓತ್ತಪ್ಪಮೇವ ವಾ. ಸಮತ್ತಂ ತುಸ್ಸನಂ ತಿತ್ತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಿ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸನ್ತುಟ್ಠೀತಿ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿ, ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ. ವೀರಿಯಪ್ಪವಾಹೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಪಟಿಗಮನಂ ನಿವತ್ತನಂ ಪಟಿವಾನಂ, ತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಟಿವಾನೀ, ನ ಪಟಿವಾನೀ ಅಪ್ಪಟಿವಾನೀ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಪ್ಪಟಿವಾನಿತಾ. ವಿಮುಚ್ಚನಂ ನಾಮ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಧಿಮುತ್ತತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಚ ನಿಸ್ಸಟತಾ ಚ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗೇ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೇ ಪುನ ಸಂದಹನವಸೇನ. ಅನುಪ್ಪಾದಭೂತೇತಿ ತಂತಂಫಲೇ. ಅನುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಅನುಪ್ಪಾದಕರೋ ಮಗ್ಗೋ ಅನುಪ್ಪಾದೋ, ತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ.

ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧. ‘‘ಯೇ ವಾ ಪನ…ಪೇ… ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ವಿಯ ನ ವಿಸುಂ ‘‘ತೇಪಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಉದ್ದಿಟ್ಠಾವಸೇಸೇ ಚ ಪನ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪೇತುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪನಾಯ ಅವರೋಧಿತಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಏತಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೀಯಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಸರೂಪೇನ ಪನ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ದುತಿಯೇನ ಹೋತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಿದ್ದೇಸೋ ಚ ನ ಕತೋ, ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಪನ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಯೇ ವಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸೇ ಅವರೋಧೋ ಯುತ್ತೋ. ಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ನಿದ್ದೇಸಾವಸಾನೇ ವುತ್ತಸ್ಸಾತಿ.

ಪುಚ್ಛಾಪರಿಚ್ಛೇದವಚನೇನೇವ ಪುಚ್ಛಾಭಾವೇ ವಿಞ್ಞಾತೇ ಪುಚ್ಛಾವಿಸೇಸಞಾಪನತ್ಥಂ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ. ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹೀತಿ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೧೫೦; ಚೂಳನಿ. ಪುಣ್ಣಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧೨; ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧೮) ಆಗತಾ ಪುಚ್ಛಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ. ಅಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಞಾಣೇನ ಅಞ್ಞಾತಭಾವಂ ಆಹ. ಅದಿಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸನಭೂತೇನ ಞಾಣೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ವಿಯ ಅದಿಟ್ಠತಂ. ಅತುಲಿತನ್ತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ತುಲಾಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತುಲಿತತಂ. ಅತೀರಿತನ್ತಿ ತೀರಣಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಕತಞಾಣಕಿರಿಯಾಸಮಾಪನತಂ. ಅವಿಭೂತನ್ತಿ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪಾಕಟಭಾವಂ. ಅವಿಭಾವಿತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಪಾಕಟೀಕತಭಾವಂ. ಅದಿಟ್ಠಂ ಜೋತೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ. ಅನುಮತಿಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಪುಚ್ಛಾಯ ಹಿ ‘‘ಕಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಮತೀ’’ತಿ ಅನುಮತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋತಿ. ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ.

ಪಭೇದತೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನನ್ತಿ ಮಾತಿಕಾದೇಸನಂ ಆಹ. ತತ್ಥ ಹಿ ಪುರತೋ ಕುಸಲಾದಿಕೇ ಪಭೇದೇ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛತೋ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ‘‘ಪಭೇದವನ್ತದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸಂ ಆಹ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಮಾತಿಕಾಯ ಸವಿಸೇಸನಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಚ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಧಾನಾ, ಪಧಾನಞ್ಚ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಧಮ್ಮಾನಮೇವ ಪಧಾನಾನಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಪನ ವಿಸೇಸವನ್ತೋ ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ಪಭೇದವನ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಯಂ ಪದಾನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋತಿ. ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿ ಏವಮೇವ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ‘‘ಪಭೇದತೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನಂ ದೀಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಾ ದೇಸೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಅವೋಹಾರದೇಸನತೋ ಧಮ್ಮಾನಮೇವ ದೇಸೇತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇಸಞ್ಚ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಾವಹನತೋ ಪಭೇದವನ್ತಾನಂ ದೇಸೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಕುಸಲಾ…ಪೇ… ದೀಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವಮೇವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತದೀಪನಸ್ಸ ಹೇತುಂ ಸಕಾರಣಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ಧಮ್ಮಾಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಮತ್ತವಚನೇನ ಸಮೂಹಾದಿಘನವಸೇನ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಏಕತ್ತವಿನಿಬ್ಭೋಗಕರಣಂ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಞಾಣಂ ಆವಹತಿ ಪಭೇದದೇಸನಾ, ತಥಾ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾದಿಅತ್ಥಾನಞ್ಚ ದೀಪನತೋ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿಞಾಣಞ್ಚ ಆವಹತಿ. ‘‘ಪಭೇದವನ್ತದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಇದಾನಿ ಯೇ ತೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಭೇದ…ಪೇ… ಯುಜ್ಜತಿ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಯುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಉದ್ದೇಸೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೋ, ಪುಚ್ಛಾ ಸಂಸಯಿತಪ್ಪಧಾನಾ, ನ ಚ ಧಮ್ಮಭಾವೋ ಸಂಸಯಿತೋ, ಕುಸಲಾದಿಭೇದೋ ಪನ ಸಂಸಯಿತೋತಿ ನಿಚ್ಛಿತಸಂಸಯಿತವಸೇನಾಯಂ ಪದಾನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋ.

ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ. ಕಿಮತ್ಥಮಾಹ ಭಗವಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆಹ ‘‘ಸಮಯೇ ನಿದ್ದಿಸಿ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ…ಪೇ… ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಮಯೇ. ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಯಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾನ ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಬೋಧೇತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಭೋಜನಗಮನಾದಿಸಮಯನಾನತ್ತೇ ಸಮವಾಯಾದಿನಾನತ್ತೇ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಚಿತ್ತನಿಯಮಿತಾ ವಿಸೇಸಿತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಅಭಾವಾ ಚಿತ್ತನಿಯಮಿತೇ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಬೋಧೇತುಂ ವಿಸೇಸನಮೇವ ತಾವ ಚಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿದ್ದಿಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋಪಿ ಹಿ ಸಮಯೋ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರತ್ಥಂ ವಿಸೇಸನಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ವಿಸೇಸನಭೂತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ತದುಪಕಾರತ್ಥಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವನ್ತಿ. ಸನ್ತತಿಘನಾದೀನಂ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ನಿರನ್ತರತಾಯ ಏಕೀಭೂತಾನಮಿವ ಪವತ್ತಿ ಸನ್ತತಿಘನತಾ, ತಥಾ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಏಕಸಮೂಹವಸೇನ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಕಿಚ್ಚಭೇದವಸೇನ ಏಕಾರಮ್ಮಣತಾವಸೇನ ಚ ಏಕೀಭೂತಾನಮಿವ ಪವತ್ತಿ ಸಮೂಹಾದಿಘನತಾತಿ.

ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚಾತಿ ಯುತ್ತಕಾಲಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಞ್ಚ. ಖಣೋತಿ ಓಕಾಸೋ. ತಥಾಗತುಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ಹಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಪಟಿಲಾಭಹೇತುತ್ತಾ. ಖಣೋ ಏವ ಚ ಸಮಯೋ. ಯೋ ‘‘ಖಣೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಮಯೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಏಕೋವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಹಾಸಮಯೋತಿ ಮಹಾಸಮೂಹೋ. ಸಮಯೋಪಿ ಖೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪರಿಪೂರಣಸ್ಸ ಹೇತುಪಿ. ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೇತಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪವಾದಕೇ. ತತ್ಥ ಹಿ ನಿಸಿನ್ನಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸಮಯಂ ಪವದನ್ತೀತಿ. ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಹಿತಪಟಿಲಾಭಾ. ಅಭಿಸಮೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಅಭಿಸಮಯೋ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋತಿ ಪೀಳನಾದೀನಿ ಅಭಿಸಮಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕೀಭಾವಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ, ಅಭಿಸಮಯಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋತಿ ತಾನೇವ ತಥಾ ಏಕತ್ತೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ಪೀಳನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹಿಂ ಸನಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಕರಣಂ. ಸನ್ತಾಪೋ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದಿಭಾವೇನ ಸನ್ತಾಪನಂ ಪರಿದಹನಂ.

‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಕುಸಲೇಸು ಅಬ್ಯಾಕತೇಸು ಚ ಕೇಸುಚಿ ಖಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ನನು ಕುಸಲಾನಞ್ಚ ನವಮೇನ ಖಣೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ? ನೋ ನ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ನವಮೋ ಏವ ಖಣೋ, ಚತುಚಕ್ಕಾನಿಪಿ ಖಣೋತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿಖಣಮನ್ತರೇನ ನತ್ಥಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಖಣೋ ಇಧ ಗಹಿತೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಸಯಮನಸಿಕಾರಾಧೀನಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ಸಾಧಾರಣಫಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನವಮೋತಿ ಅಟ್ಠಕ್ಖಣೇ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಂ. ಚತುಚಕ್ಕಂ ವತ್ತತೀತಿ ಪುನ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚತುಚಕ್ಕಂ ವಿಪರಿವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓಕಾಸಭೂತಾನೀತಿ ಅತ್ತನೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತು ಕುಸಲಾನೀ’’ತಿ ಅನುಮತಿದಾನಂ ವಿಯ ಭೂತಾನಿ.

ಚಿತ್ತಕಾಲೋತಿ ಧಮ್ಮೇನೇವ ಸತಾ ಕಾಲೋ ವಿಸೇಸಿತೋ, ನ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿತ್ಥ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಏತೇನ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೇನ, ನಾಪಿ ತಸ್ಸ ವಿಜಾನನಕಿಚ್ಚೇನ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂವಿಧೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಕಮಪ್ಪವತ್ತಾ ವಿಸೇಸಾ ಏವ ಪಟಿಪಾಟೀತಿ ಬೀಜಭಾವೋ ಚ ಪಟಿಪಾಟೀತಿ ವತ್ತುಮರಹತೀತಿ ಇಮಿನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಬೀಜಕಾಲೋತಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಪಾಟಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹ. ಧಮ್ಮಪಟಿಪಾಟಿಂ ವಾತಿ ಅಟ್ಠಕಲಾಪಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಸಞ್ಚಿತಾ ವಿಯ ಗಯ್ಹಮಾನಕಾಲಾ ಏವ ಕಾಲಸಞ್ಚಯೋ, ಯಥಾ ವಾ ತಥಾ ವಾ ಕಾಲೋತಿ ಏಕಂ ಸಭಾವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತದಭಿನಿವೇಸನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ‘‘ಸೋ ಪನೇಸ ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಕೋ’’ತಿ ಆಹ. ಞತ್ವಾ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇತರೋ ಪನ ಹೇತೂತಿ ಏಸ ಸಮಯೋ ಪಚ್ಚಯೋವ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ ನ ಹೇತುಹೇತು ಸಾಧಾರಣಹೇತು ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮವಾಯೋ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗೀ, ಹೇತು ಪನ ಏಕೇಕೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನೇನ ತಂತಂದ್ವಾರಿಕಾನಂ ಕುಸಲಾನಞ್ಚ ತಪ್ಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ. ಏಕಕಾರಣವಾದೋತಿ ಪಕತಿಕಾರಣವಾದೋ, ಇಸ್ಸರಕಾರಣವಾದೋ ವಾ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ಅವಯವಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಸಮುದಾಯೋ ವುತ್ತೋ. ಅಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಯಾವ ಸಹಾಯಕಾರಣಸಮಾಗಮೋ ನ ಹೋತಿ, ತಾವ ಫಲಸ್ಸ ಅನಿಪ್ಫಾದನಂ ಸಮಾಗಮೇ ನಿಪ್ಫಾದನಸಮತ್ಥಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನಞ್ಚ. ಸಮಾಗಮೋ ಚ ಯೇಸು ಯುಜ್ಜಮಾನೇಸು ನಿಬ್ಯಾಪಾರೇಸುಪಿ ಫಲಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಭಾವೋತಿ.

ಅಸಾಮಗ್ಗೀ…ಪೇ… ಪತ್ತಿತೋತಿ ಚಕ್ಖುರೂಪಾಲೋಕಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಅಸಮವೇತಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಹೇತುಭಾವೇ ಸತಿ ಸಮವೇತಾನಞ್ಚ ತಂಸಭಾವಾವಿನಿವತ್ತಿತೋ ಹೇತುಭಾವಾನಾಪತ್ತಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ಸಭಾವನ್ತರಂ ಅಞ್ಞೇನ ಸಹಿತಂ ಸಭಾವನ್ತರಂ ಹೋತೀತಿ. ಏಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅನ್ಧಸತೇ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅನ್ಧೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಞ್ಞಥಾ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಏಕಸ್ಸ ಅನ್ಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾಸಮತ್ಥತಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ, ನಾಪಿ ಏಕಸ್ಸ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅಸಮತ್ಥತಾ ವುತ್ತಾ, ಕಿನ್ತು ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಿಸುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಏವಾತಿ ಉಪಮಾವಚನಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನಾಪಿ ಉಪಮೋಪಮಿತಬ್ಬಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನ ಹಿ ಉಪಮಿತಬ್ಬೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಏಕಸ್ಸ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಅಸಮತ್ಥತಾ ವುತ್ತಾ, ಕಿನ್ತು ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಿಸುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಸಹಿತಾನಂ ಅಸಮತ್ಥತಾತಿ. ಅನ್ಧಸತಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಚ ಅನ್ಧಸತಂ ಸಹಿತಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಮಿತಬ್ಬಾಸಮಾನತಾಪತ್ತಿತೋ. ಸಾಧಾ…ಪೇ… ಠಿತಭಾವೋತಿ ಯೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಫಲಪ್ಪವತ್ತಿ ತೇಸಂ ಸಮೋಧಾನೇ, ಯಥಾ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ತೇಸು ಫಲಪ್ಪವತ್ತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಿಮಾಹ. ನ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಮೋಧಾನಮತ್ತಂ ಸಾಮಗ್ಗೀ. ನ ಹಿ ಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಮೋಧಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ, ಕಟ್ಠಕಪಾಲಪಾಸಾಣಸಮೋಧಾನಂ ವಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ. ತನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸನಂ. ಅಸಾ…ಪೇ… ಸಿದ್ಧೋತಿ ನಾಯಮತ್ಥೋ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ ವಿಸುಂ ಅಹೇತೂನಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಸಹಿತಾನಂ ಹೇತುಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೇ ಯುತ್ತಿಮಗ್ಗನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ.

ಮನುಸ್ಸತ್ತಾದೀನಂ ಖಣಾವಯವಾನಂ ಸಾಮಗ್ಗೀ ಖಣಸಾಮಗ್ಗೀ, ತಂ ವಿನಾ ಸೋ ನವಮಚಕ್ಕಸಮ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಖಣೋ ನತ್ಥಿ. ಸಾ ಏವ ಹಿ ಖಣಸಾಮಗ್ಗೀ ಸೋ ಖಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖಣ…ಪೇ… ದೀಪೇತಿ ಅತ್ತನೋ ದುಲ್ಲಭತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖಣತ್ಥೋ ವಾ ಸಮಯಸದ್ದೋ ಖಣಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಯೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಸೋ ಯಸ್ಮಿಂ ದುಲ್ಲಭೇ ಖಣೇ ಸತೀತಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವನವಸೇನ ತದಾಯತ್ತಾಯ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುಲ್ಲಭಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಸಮವಾಯ…ಪೇ… ವುತ್ತಿಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಇತೋ ಪರೇಸು ಚ ಯೋಜನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಂತಂದೀಪನೇ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಚತ್ತಾರೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ ಧನುಗ್ಗಹಾ ಸಿಕ್ಖಿತಾ ಕತಹತ್ಥಾ ಕತುಪಾಸನಾ ಚತುದ್ದಿಸಾ ಠಿತಾ ಅಸ್ಸು, ಅಥ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ‘ಅಹಂ ಇಮೇಸಂ…ಪೇ… ಕತುಪಾಸನಾನಂ ಕಣ್ಡೇ ಖಿತ್ತೇ ಖಿತ್ತೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಪಥವಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೨೮) ಏವಂ ವುತ್ತಜವನಪುರಿಸಸ್ಸ. ತಾವ ಪರಿತ್ತಕೋತಿ ಗಮನಸ್ಸಾದಾನಂ ದೇವಪುತ್ತಾನಂ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಮುಖಂ ಧಾವನ್ತಾನಂ ಸಿರಸಿ ಪಾದೇ ಚ ಬದ್ಧಖುರಧಾರಾಸನ್ನಿಪಾತತೋ ಚ ಪರಿತ್ತತರೋ ಕಾಲೋ. ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಯೋ ಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ತೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದಕಚಿತ್ತೇನ ‘‘ಏವಂ ಪರಿತ್ತೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ. ಯಥಾ ಚಾಹಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೋ ಕುಸಲಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೋತಿ ತಸ್ಸ ಪರಿತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ. ಸದ್ದಸ್ಸ ದೀಪನಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಪಕತಿವಾದೀನಂ ಮಹತೋ ವಿಯ ಅಣುವಾದೀನಂ ದ್ವಿಅಣುಕಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ಏಕಸ್ಸೇವ. ಹೇತು…ಪೇ… ವುತ್ತಿತಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿದೀಪನತೋ ತಪ್ಪರಭಾವಾ ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪರಾಯತ್ತವುತ್ತಿದೀಪನತಾ ವುತ್ತಾ. ಸತಿ ಪನ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತಭಾವೇ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗೀಆಯತ್ತತಾ ಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತೇನ ದೀಪಿಯತೀತಿ ಅತಪ್ಪರಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ತಂದೀಪನತಾ ನ ವುತ್ತಾ. ಅನೇನ ಸಮಯೇನ ಕತ್ತುಭೂತೇನ, ಅನೇನ ಸಮಯೇನ ವಾ ಕರಣಭೂತೇನ ಭಗವತಾ ಪಟಿಸೇಧಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಪುರಿಮಾಸು ದೀಪನಾಸು.

ಅಧಿಕರಣವಸೇನಾತಿ ಆಧಾರವಸೇನ. ಏತ್ಥಾತಿ ಕಾಲಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೇ ಸಮಯೇ ಗಹಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಲೋಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಆಧಾರಭಾವೇನೇವ ಸಞ್ಞಾತೋ ‘‘ಅಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ ತಂಖಣಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರತೋ ಚ ಅಭಾವಾ. ಭಾವೋತಿ ಕಿರಿಯಾ. ಕಿರಿಯಾಯ ಕಿರಿಯನ್ತರಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಂ. ಯಥಾ ಗಾವೀಸು ದುಯ್ಹಮಾನಾಸು ಗತೋ, ದುದ್ಧಾಸು ಆಗತೋತಿ ದೋಹನಕಿರಿಯಾ ಗಮನಕಿರಿಯಾಯ ಲಕ್ಖಣಂ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಹಾಪಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ಸತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ ಏವ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವೇನ ಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸತ್ತಾವಿರಹಾಭಾವತೋತಿ ಸಮಯಸ್ಸ ಸತ್ತಾಕಿರಿಯಾಯ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾ ಫಸ್ಸಾದಿಭವನಕಿರಿಯಾ ಚ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮಯಸದ್ದೇ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಲಕ್ಖಣಭೂತಭಾವಯುತ್ತೋತಿ.

ಉದ್ದಾನತೋತಿ ಉದ್ದೇಸತೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ. ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ವತ್ಥುಕಾಮಭಾವಂ ಭಜನ್ತೋ ಕಾಮನೀಯವಸೇನ ಭಜತಿ, ನ ಕಾಮನವಸೇನಾತಿ ಕಾಮನವಸೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಏವ ಹೋತಿ, ನ ವತ್ಥುಕಾಮೋ. ದುವಿಧೋಪೇಸೋತಿ ವಚನೇನ ದುವಿಧಸ್ಸಪಿ ಸಹಿತಸ್ಸ ಅವಚರಣಪ್ಪದೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇನ ವತ್ಥುಕಾಮಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿದೇಸೋ ರೂಪಾರೂಪಧಾತುದ್ವಯಂ ಅಪನೀತಂ ಹೋತಿ. ನನು ಚ ದುವಿಧೋಪಿ ಸಹಿತೋ ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂಸು ಪವತ್ತತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ವತ್ಥುಕಾಮತ್ತಾ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ರೂಪಾರೂಪರಾಗಾನಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮಭಾವಸಿದ್ಧಿತೋತಿ? ತಂ ನ, ಬಹಲಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಕಾಮಭಾವೇನ ಇಧ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂಸು ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ನಿಕನ್ತಿ ಇಧ ನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಸುಖುಮತ್ತಾ. ‘‘ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಕಾಮೇ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾಪಿ ಹಿ ‘‘ದುವಿಧೋಪೇಸೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತದೇಕದೇಸಭೂತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಹಿತತಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಕಾಮರಾಗತಬ್ಬತ್ಥುಕಧಮ್ಮಾವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ, ನಿರವಸೇಸೋ ವಾ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಕಾಮರಾಗೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾರೂಪತಣ್ಹಾಅರೂಪತಣ್ಹಾನಿರೋಧತಣ್ಹಾಭೇದೋ ಇಧ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅನವಸೇಸಪ್ಪವತ್ತಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದುವಿಧೋಪೇಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವತ್ಥುಕಾಮೋಪಿ ಚ ಅಪ್ಪಕೋ ಇಧಾಪಿ ನ ವತ್ತತಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಮತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣವತ್ಥುಕಾಮತ್ತಾ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾವ ಇಧ ಗಹಿತಾ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಸಸತ್ಥಾವಚರೋಪಮಾ ಯುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ‘‘ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೬೩; ವಿಭ. ೬೨೫) ಏತ್ಥ ರೂಪಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಕಾಮಾವಚರಾವಚರನ್ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯಾತಿ. ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನಾತಿಆದಿಕೇ ‘‘ಕಾಮೋ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಣ್ಹಮಾಹ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಾಮಞ್ಚೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕಾಮೇ ಅವಚಾರೇತೀತಿ ಕಾಮಾವಚಾರ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಚಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಕತಂ.

ರುಳ್ಹಿಸದ್ದೇನಾತಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ರುಳ್ಹೇನ ಸದ್ದೇನ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ವಾ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕತಾಯ ತಂಸದಿಸೇಸು ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ರುಳ್ಹೇನ ಸದ್ದೇನ. ಅಥ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸತಿಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ತಂನಿಮಿತ್ತಯುತ್ತೇ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿದೇವ ವಿಸಯೇ ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಚಿರಕಾಲತಾವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತವಿರಹೇಪಿ ಪವತ್ತಿ ರುಳ್ಹಿ ನಾಮ ಯಥಾ ‘‘ಮಹಿಯಂ ಸೇತೀತಿ ಮಹಿಂಸೋ, ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಗಾವೋ’’ತಿ, ಏವಂ ಕುಸಲಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ರುಳ್ಹಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಞ್ಞಾನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ಧ. ಸ. ೧೬) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಭಾವಾ ಕುಸಲಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಕೋಸಲ್ಲಯೋಗಾ ಕುಸಲನ್ತಿ ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋ ಹೋತಿ. ಕುಸಲನ್ತಿ ಕುಸಲಭಾವಂ ಆಹ.

ವಿಪಾಕಾದೀನಂ ಅವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಕುಸಲಮೇವ ಅನವಜ್ಜಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ. ಅನವಜ್ಜಲಕ್ಖಣಮೇವಾತಿ ಸುಖವಿಪಾಕಸಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಭಾವನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಅವಧಾರಣಂ ಕತಂ, ತಂನಿವಾರಣಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಂ ವತ್ಥುಕಾಮತಾಯ ಕತಂ. ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ರಸೇನ ವೋದಾನಭಾವರಸಂ. ಫಲಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೇನ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ಸಭಾವೋ ಕಕ್ಖಳಾದಿಫುಸನಾದಿಕೋ ಅಸಾಧಾರಣೋ. ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸಾಧಾರಣೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವೋ. ಇಧ ಚ ಕುಸಲಲಕ್ಖಣಂ ಸಬ್ಬಕುಸಲಸಾಧಾರಣಸಭಾವತ್ತಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅಕುಸಲಾದೀಹಿ ಅಸಾಧಾರಣತಾಯ ಸಭಾವೋ ವಾ. ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಹನಾಕಾರೋ. ಫಲಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಪ್ಪಟಿಬಿಮ್ಬಭಾವೇನ, ಪಟಿಮುಖಂ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ.

ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಸಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚವಿಸಿಟ್ಠಂ ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ಆಹ. ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಯಥಾ ಯಥಾ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಥಾ ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ. ಯಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಚಿನೋತಿ, ಯಞ್ಚ ಕಮ್ಮುನಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಚಿತಂ, ತಂ ತಥಾ ‘‘ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಪರಿತ್ತಕಿರಿಯದ್ವಯಂ ಅನ್ತಿಮಜವನಞ್ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಚಿನ್ತನವಿಚಿತ್ತತಾದಿವಸೇನ ‘‘ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಹಸಿತುಪ್ಪಾದೋ ಪನ ಅಞ್ಞಜವನಗತಿಕೋವ. ಚಿತ್ತಾನಂ ಪನಾತಿ ವಿಚಿತ್ರಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಹಿ ಸಮುದಾಯವೋಹಾರೇನ ಅವಯವೋಪಿ ‘‘ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ಪಬ್ಬತನದೀಸಮುದ್ದಾದಿಏಕದೇಸೇಸು ದಿಟ್ಠೇಸು ಪಬ್ಬತಾದಯೋ ದಿಟ್ಠಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ. ಚರಣಂ ನಾಮ ಗಹೇತ್ವಾ ಚರಿತಬ್ಬಚಿತ್ತಪಟೋ. ರೂಪಾನೀತಿ ಬಿಮ್ಬಾನಿ.

ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ ವದತಿ. ಚಿತ್ತಕತಮೇವಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ. ತಂ ಪನ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭೇದ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತನ್ತಿ ಸಣ್ಠಾನನಾನತ್ತಂ, ಭಿನ್ನಸಣ್ಠಾನಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗವತೋ ಸರೀರಸ್ಸ ವಾ ನಾನತ್ತಂ. ವೋಹಾರವಸೇನ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಭಾವೇನ ವೋಹರಿತಬ್ಬೇಸು ಪತ್ಥನಾವಿಸೇಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತೋ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸಾ. ಏವಮಿದಂ ಕಮ್ಮನಾನತ್ತಂ ವೋಹಾರನಾನತ್ತತೋ ಹೋತಿ. ಅಪಾ…ಪೇ… ಕಾದಿತಾತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಆದಿ-ಸದ್ದೇಹಿ ಗತಿಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತಭಾವೇ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಸು ಚ ನಾನಾಕರಣಾನಿ ಸುತ್ತಾಗತಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಕಮ್ಮನಾನತ್ತಾದಿವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಸೇನ ಕಮ್ಮನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿಸದಿಸಸಭಾವತಾ ಹಿ ನಾನತ್ತನ್ತಿ. ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಭಾವೇನ ಚ ಪುಥುತ್ತಂ, ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಮಚ್ಛರಿಯಾದೀಹಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಚ ಪುಥುತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಬಹುಪ್ಪಕಾರತಾ ಹಿ ಪುಥುತ್ತನ್ತಿ. ಅನ್ನದಾನಾದಿವಸೇನ ದಾನಾದೀನಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವಿರತಿಆದಿವಸೇನ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದೀನಂ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಾದಿವಸೇನ ಮಚ್ಛರಿಯಾದೀನಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಞ್ಚ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಕೇಕಸ್ಸ ಹಿ ಪಕಾರಸ್ಸ ಭೇದೋ ಪಭೇದೋತಿ. ನಾನತ್ತಾದೀನಂ ವವತ್ಥಾನಂ ತಥಾ ತಥಾ ವವತ್ಥಿತತಾ ನಿಚ್ಛಿತತಾ. ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತಾದೀನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಕಮ್ಮನಾನತ್ತಾದೀಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಹಿ ತಾನೀತಿ.

ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಕಮ್ಮತೋ ಪವತ್ತಿಂ ತದನುಕ್ಕಮೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ಅನಾಗತಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತಾದಿನಿಪ್ಫತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಸಂಸಾರಂ ಘಟೇನ್ತೋ ‘‘ಕಮ್ಮನಾನಾಕರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇನ ಕಮ್ಮವಚನೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ, ಲಿಙ್ಗಾದಿವಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಭವಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ, ಗತಿಆದಿವಚನೇನ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ತತ್ಥ ಗತೀತಿ ನಿರಯಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಗತಿಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಾಸಂ ನಾನಾಕರಣಂ ಅಪದಾದಿಭಾವೋ. ತಾ ಹಿ ತಥಾ ಭಿನ್ನಾತಿ. ಉಪಪತ್ತೀತಿ ಗೋಮಹಿಂಸಾದಿಖತ್ತಿಯಾದಿಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಿಉಪಪತ್ತಿಯೋ, ತಾಸಂ ನಾನಾಕರಣಂ ಉಚ್ಚಾದಿತಾ. ಖತ್ತಿಯೋ ಏವ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಕುಲಭೋಗಇಸ್ಸರಿಯಾದೀಹಿ ಉಚ್ಚೋ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ನೀಚೋ. ತೇಹಿ ಏವ ಹೀನತಾಯ ಹೀನೋ, ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತತಾಯ ಪಣೀತೋ, ಅಡ್ಢತಾಯ ಸುಗತೋ, ದಲಿದ್ದತಾಯ ದುಗ್ಗತೋ. ಕುಲವಸೇನ ವಾ ಉಚ್ಚನೀಚತಾ, ಇಸ್ಸರಿಯವಸೇನ ಹೀನಪಣೀತತಾ, ಭೋಗವಸೇನ ಸುಗತದುಗ್ಗತತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣತಾತಿ ಓದಾತಸಾಮಾದಿವಣ್ಣಸುದ್ಧಿಅಸುದ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸುಜಾತದುಜ್ಜಾತತಾತಿ ನಿಗ್ರೋಧಪರಿಮಣ್ಡಲಾದಿಆರೋಹಪರಿಣಾಹೇಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ವಾ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಪುಣ್ಣಾಪರಿಪುಣ್ಣಜಾತತಾವಸೇನ. ಸುಸಣ್ಠಿತದುಸ್ಸಣ್ಠಿತತಾತಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಸಣ್ಠಾನವಸೇನ.

ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಕತಭಾವಸಾಧಕಂ ಸುತ್ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮತೋ’’ತಿಆದಿ. ಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ತತೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜಮಾನಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಕತಮೇವಾತಿ ಸಾಧೇತಿ. ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತತೋ ಲಿಙ್ಗತೋ ಪವತ್ತಮಾನಲಿಙ್ಗಸಞ್ಞಾ ಮೂಲಕಾರಣತೋ ಕಮ್ಮತೋ ಆಸನ್ನಕಾರಣತೋ ಲಿಙ್ಗತೋ ಚ ಪವತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಕಮ್ಮತೋ…ಪೇ… ಪವತ್ತರೇ’’ತಿ ಆಹ. ಅಥ ವಾ ಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಸಞ್ಞಾ ಚ ಲಿಙ್ಗಸಞ್ಞಾ, ತಾ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಕಮ್ಮತೋ ಲಿಙ್ಗತೋ ಚ ಪವತ್ತರೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಞ್ಞಾತೋ ಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ತೇ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಲಿಙ್ಗಸಞ್ಞಾತೋ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿವೋಹಾರಭೇದಂ ಧಮ್ಮಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ವೋಹರಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನದ್ಧಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಸೇನ ಚಿತ್ತಕತಂ ಚಿತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತಂ.

ಲೋಕೋ ಏವ ಪಜಾತತ್ತಾ ಪಜಾತಿ ಪುರಿಮಪಾದಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ಪಚ್ಛಿಮಪಾದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ರಥಸ್ಸ ಆಣಿ ನಿಬನ್ಧನಾ, ಏವಂ ಸತ್ತಲೋಕರಥಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ನಿಬನ್ಧನನ್ತಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಮಾಯ ಚ ಗಾಥಾಯ ಅದ್ಧದ್ವಯವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಕತತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಕಿತ್ತಿನ್ತಿ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಕಿತ್ತನಂ ಪತ್ಥಟಯಸತಂ. ಪಸಂಸನ್ತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಸಂಸನಂ ಥುತಿಂ. ಕಮ್ಮನಾನಾಕರಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತನಾನಾಕರಣಂ ಕಮ್ಮಜೇಹಿ ಅನುಮಿಯಮಾನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ ವಾ ನಾನಾಕರಣಂ.

ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾತಿ ಕಮ್ಮಸಯಾ. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ದಾಯಂ ತೇನ ದಾತಬ್ಬಂ ಆದಿಯನ್ತೀತಿ ಕಮ್ಮದಾಯಾದಾ. ಅಣ್ಡಜಾದೀನಞ್ಚ ಯೋನೀನಂ ಕಮ್ಮತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಕಮ್ಮಮೇವ ಯೋನಿ ಅತ್ತಭಾವಪಟಿಲಾಭನಿಮಿತ್ತಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಯೋನೀ. ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಕಮ್ಮಂ ಬನ್ಧು ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಬನ್ಧೂ.

ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ. ತಸ್ಸ ಪನ ಅಲದ್ಧೋಕಾಸತಾ ಅಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಪಟಿಬಾಹಿತತ್ತಾ ತದವಿಪಚ್ಚನೋಕಾಸೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಅಪರಾಪರಿಯವೇದನೀಯಕಮ್ಮವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕಾಲಗತಿಪಯೋಗಾದಿಸಹಕಾರೀಪಚ್ಚಯವಿಕಲತಾಯ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಕಚ್ಚಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಚಿತ್ರೇನ ಏಕಚ್ಚಭೂತಂ ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಚಿತ್ರಮಾಹ.

ಅನುಭವಿತ್ವಾ ಭವಿತ್ವಾ ಚ ಅಪಗತಂ ಭೂತಾಪಗತಂ. ಅನುಭೂತಭೂತತಾ ಹಿ ಭೂತತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಭೂತಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ. ಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಹಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಿಸೇಸೀಯತೀತಿ. ಅನುಭೂತಸದ್ದೋ ಚ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಭಾವತೋ ಅನುಭವಕವಾಚಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವಿಕಪ್ಪಗಾಹವಸೇನ ರಾಗಾದೀಹಿ ತಬ್ಬಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಚ ಅಕುಸಲಂ ಕುಸಲಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವತಿ, ನ ವಿಪಾಕೋ ಕಮ್ಮವೇಗಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ, ನಾಪಿ ಕಿರಿಯಾ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಅತಿದುಬ್ಬಲತಾಯ ಸಹೇತುಕಾನಞ್ಚ ಖೀಣಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾವತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅತಿಸನ್ತವುತ್ತಿತ್ತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮನಯೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೇವ ವತ್ತುಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ‘‘ಭೂತಾಪಗತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೬೫೧-೬೬೨; ವಿಭ. ೩೯೦-೩೯೧) ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂಸದಿಸಾನಂ ಪಹಾನಂ, ವುದ್ಧಿ ಚ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಪನ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಞ್ಚ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖತಂ ವುತ್ತಂ ಭೂತಾಪಗತಭಾವಾಭಿಧಾನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ.

ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಓಕಾಸಕರಣವಸೇನ ಉಪ್ಪತಿತಂ ಅತೀತಕಮ್ಮಞ್ಚ ತತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಆರದ್ಧೋ ಅನಾಗತೋ ವಿಪಾಕೋ ಚ ‘‘ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ ವಿನಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಞ್ಚೇತನಿಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೨೧೭, ೨೧೯) ವುತ್ತಂ. ತಾಸು ತಾಸು ಭೂಮೀಸೂತಿ ಮನುಸ್ಸದೇವಾದಿಅತ್ತಭಾವಸಙ್ಖಾತೇಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಅನಾಪಾದಿತತಾಯ ಅಸಮೂಹತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಲದ್ಧಭೂಮಿಕಂ ‘‘ಭೂಮಿಲದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಆಹಿತೋ ವಿಯ. ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇಪಿ ಚ ಓಕಾಸೋ ಕತೋ ಏತೇನಾತಿ, ಓಕಾಸೋ ಕತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಚ ದುವಿಧತ್ಥೇಪಿ ಏವಮೇವ ಕತಸದ್ದಸ್ಸ ಪರನಿಪಾತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸಬ್ಬದಾ ಅವತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ಗಮಿಯಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿಕಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ. ಅನ್ತರಾಯೇವಾತಿ ಭೂಮಿಲದ್ಧೇ ಸಭೂಮಿಯಂ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನೇ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನತೀತಂ ಅನನಾಗತಞ್ಚ ಖಣತ್ತಯೇಕದೇಸಗತಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ‘‘ಖಣತ್ತಯಗತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ದೇಸನಾಯ ಪಧಾನೇನ ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಸೀಸ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಞ್ಹಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಂ ಪತ್ವಾ ದೇಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಹೋತಿ, ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಅಕುಸಲಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ. ಚೇತನಾತಿ ಕೇಚಿ. ಅಕುಸಲಭಾಗಿಯಾತಿ ರಾಗಾದಯೋ ಏಕನ್ತಅಕುಸಲಾ. ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಿಕಾತಿ ಫಸ್ಸಾದಯೋಪಿ ತಪ್ಪಕ್ಖಿಕಾ. ಮನೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಹಜಾತೋಪಿ ಮನೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಅಧಿಪತಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ತದನುವತ್ತನತಾಯ ಅನ್ವದೇವ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಾ, ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಮನಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ವುತ್ತಾ. ಚಿತ್ತೇನ ನೀಯತೀತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ತಣ್ಹಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಾ. ಪಭಸ್ಸರನ್ತಿ ಸಭಾವಪಣ್ಡರತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಅರಕ್ಖಿತೇತಿ ಸತಿಯಾ ಅನುನಯಪಟಿಘಾದೀಹಿ ಅರಕ್ಖಿತೇ, ರಾಗಾದೀಹಿ ಬ್ಯಾಪನ್ನೇ, ತೇಹಿ ಏವ ಅವಸ್ಸುತೇ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭಾವಸಾಧನೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಬಲದಾನವಸೇನ ಸುತ್ತಾನುರಕ್ಖಣಂ, ಇಧ ವಾ ಉಪಸಂಹತಾನಂ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಚಿರಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕತರಪಞ್ಞಂ ತ್ವನ್ತಿಆದಿ ನ ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹಂ, ಏವಂ ಭಗವಾ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಪಞ್ಞಾ ಪನ ಕಿಮತ್ಥಿಯಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಏಕಂ ಸುತ್ತಂ. ‘‘ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಪಹಾನತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ.

ಸಾತನ್ತಿ ಸಭಾವವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಮಧುರನ್ತಿ ಮಧುರಂ ವಿಯಾತಿ ಉಪಮಾವಸೇನ. ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾತಿ ಪುನಬ್ಭವಕರಣಸೀಲಾ. ತತ್ರತತ್ರಾಭಿನನ್ದನತೋ ನನ್ದೀ, ನನ್ದಿಭೂತೋ ರಾಗೋ ನನ್ದಿರಾಗೋ, ನನ್ದಿರಾಗಭಾವೇನ ಸಹಗತಾತಿ ನನ್ದಿರಾಗಸಹಗತಾತಿ ನ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಸಹಗತಭಾವೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಹಗತಸದ್ದೋ ತಣ್ಹಾಯ ನನ್ದಿರಾಗಭಾವಂ ಜೋತೇತಿ. ನನ್ದಿರಾಗಭೂತಾತಿ ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ನಿಸ್ಸಯೇತಿ ಪಾದಕೇ. ರೂಪಾರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನನ್ತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಆಕಾಸಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಂ. ಸಂಸಟ್ಠೇತಿ ಖೀರೋದಕಂ ವಿಯ ಸಮೋದಿತೇ ಏಕೀಭಾವಮಿವ ಗತೇ. ಸಹಜಾತೇತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಹಜಾತೇ, ನ ಸಹಜಾತಮತ್ತೇ. ಇಧಾಪೀತಿ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪದೇ ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸಂಸಟ್ಠಸದ್ದೋ ಸಹಜಾತೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ. ಅರೂಪಂ ರೂಪೇನಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುನಾ. ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಅನವಸೇಸಸಙ್ಗಹೇನ ಕತೋ ಅತಿಸಯನಿದ್ದೇಸೋ.

ಅನಾಭಟ್ಠತಾಯೇವಾತಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ದಿಟ್ಠತಾದಯೋ ವಿಯ ಅಭಾಸಿತಬ್ಬತಾ ಅನಾಭಟ್ಠತಾ. ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸದಿಸಸ್ಸ ದುತಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕತಾವಚನೇನ ಇಮಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾಸಿತಬ್ಬತಾಯ ನ ಗಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಅಭಾಸಿತತ್ತಾ ಏವ ತತ್ಥ ದೇಸೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ನ ಗಹಿತೋ ನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ನ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಭಟ್ಠತಾಯ ಏವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನ ಗಹಿತೋ ನ ತಸ್ಸತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ನಿಯಮೇತ್ವಾವಾತಿ ಪರತೋ ಏವಂವಿಧಸ್ಸೇವ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವವಚನತೋ ಇಧ ತದವಚನೇನೇವ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ.

ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಾರಂ ವತ್ಥೂತಿ ವುತ್ತಂ, ದ್ವಾರೇನ ವಾ ತಂಸಹಾಯಭೂತಂ ಹದಯವತ್ಥು ವುತ್ತಂ. ಸರಸಭಾವೇನಾತಿ ಸಕಿಚ್ಚಭಾವೇನ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಕಿಚ್ಚಾ, ಅಞ್ಞಾಸಾಧಾರಣೋ ವಾ ರಸಿತಬ್ಬೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ಭಾವೋ ಸರಸಭಾವೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಭಾವೋ ಸಙ್ಖಾರಸಭಾವೋತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ. ‘‘ಸರಸಸಭಾವೇನಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ವಾ ಸರಸೇನ, ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಭಾವೇನ.

ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿತಾ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ತೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರಬಾಹುಲ್ಲತೋ. ಅತೀತಾದಿಭಾವೋ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇಸು, ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕನಿಬ್ಬಾನಾನಮ್ಪಿ ವಾ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಏಕದ್ವಿನಕುತೋಚಿಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಅನಾಪಾಥಗತಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಗೋಚರಗತಾ ಸುಖುಮರಜಾದಿರೂಪಂ ವಿಯ ವತ್ಥುಪರಿತ್ತತಾಯ ತತ್ತಾಯೋಗುಳೇ ಪತಿತೋದಕಬಿನ್ದುರೂಪಂ ವಿಯ ಖಣಪರಿತ್ತತಾಯ ಅತಿದೂರತಾಯ ಅಚ್ಚಾಸನ್ನಾದಿತಾಯ ಅತೀತಾನಾಗತತಾಯ ಚ. ವಿಸಯೋ ಅನಞ್ಞತ್ಥಭಾವೇನ, ಗೋಚರೋ ಚ ತತ್ಥ ಚರಣೇನ ವುತ್ತೋ, ತಬ್ಬಿಸಯನಿಚ್ಛಯೇನ ಮನೋ ಪಟಿಸರಣಂ. ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ‘‘ನೇಸಂ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತೀ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಅನುಪಪತ್ತಿತೋ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುದಿಬ್ಬಸೋತಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಅನಾಪಾಥಗತಾನಿ ರೂಪಾದೀನಿ ಆಲಮ್ಬಿಯಮಾನಾನಿ ನ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಿ ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಇತರಥಾ ಚ ದಿಟ್ಠಾನಿ ‘‘ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸೂತಿ.

ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತಿ ಮನಸಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೂಪಗಮನೇನ. ಘಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ಪಟಿಮುಖಭಾವಾಪಾಥಂ ಗನ್ತ್ವಾ. ಸರಭಾಣಕಸ್ಸ ಓಸಾರಕಸ್ಸ. ಪಕತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ಆಪಾಥಗಮನಞ್ಚ ಭೋಜನಪರಿಣಾಮಉತುಭೋಜನವಿಸೇಸಉಸ್ಸಾಹಾದೀಹಿ ಕಲ್ಯಂ, ರೋಗಿನೋ ವಾತಾದೀಹಿ ಚ ಉಪದ್ದುತಂ ವಾ ಕಾಯಂ ಅನುವತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಜಾಗರಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚಲನಪಚ್ಚಯಾನಂ ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖಉತುಭೋಜನಾದಿಉಪನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಚಿತ್ತಪಣಿದಹನಸದಿಸಾಸದಿಸಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಸುಪಿನದಸ್ಸನೇ ಧಾತುಕ್ಖೋಭಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸುತಸ್ಸ ಅನಾಗತಬುದ್ಧರೂಪಾದಿನೋ ಪಸಾದದಾತುಕಾಮತಾವತ್ಥುಸ್ಸ ತಂಸದಿಸತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ದಿಟ್ಠಸುತಸಮ್ಬನ್ಧೇನೇವ. ನ ಕೇವಲಂ ತಂಸದಿಸತಾವ ಉಭಯಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಿನ್ತು ತಬ್ಬಿಪಕ್ಖತಾ ತದೇಕದೇಸತಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾದಿಕೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೇನಚಿ ವುತ್ತೇ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಸುತೇ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಸದ್ದಹನಂ ಸದ್ಧಾ, ಸಯಮೇವ ತಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ರೋಚನಂ ರುಚಿ, ‘‘ಏವಂ ವಾ ಏವಂ ವಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಕಾರವಿಚಾರಣಂ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕೋ, ವಿಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮನಂ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿ.

ಗೇರುಕಹರಿತಾಲಞ್ಜನಾದಿಧಾತೂಸು. ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಸುಭಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ. ತಂ ಸುಭನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ರಞ್ಜನೀಯತ್ತಾ ಚ ಲೋಭಸ್ಸ ವತ್ಥು. ನಿಯಮಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ನಿಯಮಿತವಸೇನ. ಏವಮಿತರೇಸು ದ್ವೀಸು. ಆಭೋಗೋ ಆಭುಜಿತಂ. ಲೂಖಪುಗ್ಗಲಾ ದೋಸಬಹುಲಾ. ಅದೋಸಬಹುಲಾ ಸಿನಿದ್ಧಪುಗ್ಗಲಾ. ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಪೀತಿನಿನ್ನಚಿತ್ತತಾ. ಇಮೇಹಿ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪೀತಿಯಾ ಸೋಮನಸ್ಸವಿಪ್ಪಯೋಗಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಾ ಆಯತನಭಾವತೋ ಹತ್ಥಾರೋಹಾದಿಸಿಪ್ಪಮೇವ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಂ. ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದಿಕಮ್ಮಮೇವ ಕಮ್ಮಾಯತನಂ. ಆಯುವೇದಾದಿವಿಜ್ಜಾ ಏವ ವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಂ. ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೇತಿ ದೋಮನಸ್ಸಬ್ಯಾಪಾದರಹಿತೇ ರೂಪಭವೇ. ಧಮ್ಮಪದಾತಿ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಾ. ಪಿಲವನ್ತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ ಪದಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಯೋಗಾತಿ ಭಾವನಾಭಿಯೋಗಾ ಸಮಾಧಿತೋ. ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಂ ವತ್ಥೂನಂ ನಿಮ್ಮಲಭಾವಕಿರಿಯಾ. ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನತಿವತ್ತನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನತಾ. ಗಮ್ಭೀರಾನಂ ಞಾಣೇನ ಚರಿತಬ್ಬಾನಂ, ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇನ ವಾ ಚರಿತಬ್ಬಾನಂ ಸುತ್ತನ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ.

ವಂಸೋತಿ ಅನುಕ್ಕಮೋ. ತನ್ತೀತಿ ಸನ್ತತಿ. ಪವೇಣೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಚಾರಿತ್ತಕಿರಿಯಾಪಬನ್ಧಸ್ಸ ವಚನಂ. ಚಾರಿತ್ತಸೀಲತ್ತಾ ಸೀಲಮಯಂ. ‘‘ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಚೀಭೇದೇನ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಪರಿಣತತ್ತಾ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಾನಂ ಆರದ್ಧಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಯತೋ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನಾದೀಸು ಆಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಚಿನ್ತನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಾನಂ ಆರದ್ಧನ್ತಿ ತತ್ಥ ದಾನಮಯಂ ಕುಸಲಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ದಾನವತ್ಥುಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಕಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಸ್ಸ ಕುಸಲಂ ನ ಹೋತೀತಿ. ತಂ ಪನ ದಾನಮಯಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋತಿ ತದೇವ ಭಜೇಯ್ಯ, ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ. ಕುಲವಂಸಾದಿವಸೇನಾತಿ ಉದಾಹರಣಮತ್ತಮೇವೇತಂ. ಅತ್ತನಾ ಸಮಾದಿನ್ನವತ್ತವಸೇನ ಸಪ್ಪುರಿಸವತ್ತಗಾಮಜನಪದವತ್ತಾದಿವಸೇನ ಚ ಚಾರಿತ್ತಸೀಲತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಭೇರಿಆದಿವತ್ಥುಸಹಿತಂ ಕತ್ವಾ. ವಿಜ್ಜಮಾನಕವತ್ಥುನ್ತಿ ಭೇರಿಆದಿವತ್ಥುಂ. ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಘೋಸನಾದೀಸು ಚ ಸವತ್ಥುಕಂ ಕತ್ವಾ ಸದ್ದಸ್ಸ ದಾನಂ ಸದ್ದವತ್ಥೂನಂ ಠಾನಕರಣಾನಂ ಸಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣಮೇವಾತಿ ತಸ್ಸ ಚಿನ್ತನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನವತ್ಥುಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಇಧ ಚ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫) ದಾನಮಯಾದಿಭಾವಂ, ಅಪರತ್ಥ ಚ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ? ತೀಣಿ…ಪೇ… ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭಾವಞ್ಚ ವದನ್ತೋ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಚಾತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಅಞ್ಞಾಯತನತ್ತಾ ಚ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ.

ಪರಿಭೋಗರಸೋ ಪರಿಭೋಗಪಚ್ಚಯಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ. ಅಯಂ ಪನ ರಸಸಮಾನತಾವಸೇನ ಗಹಣಂ ಉಪಾದಾಯ ರಸಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ನ ಸಭಾವತೋ. ಸಭಾವೇನ ಪನ ಗಹಣಂ ಉಪಾದಾಯ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ನಿಬದ್ಧನ್ತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಏವಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಬದ್ಧತ್ತಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಿಯತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಅನಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ಕಾಯದ್ವಾರಾದೀಸು ಏಕದ್ವಾರಿಕಕಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ದ್ವಾರನಿಯಮರಹಿತತ್ತಾ ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮನಿಯಮರಹಿತನ್ತಿ ಇಧ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಯ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ನ ವುತ್ತಂ. ವಿನಾ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ಏತಸ್ಸಪಿ ಚತ್ಥೋ ‘‘ಯಥಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಸು ಏಕಂ ಕಮ್ಮಂ ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ವಿನಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಚರತಿ, ನ ಏವಂ ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ತೇನಾರಮ್ಮಣೇನ ವಿನಾ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಯಥಾ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ‘‘ರೂಪಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ

ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅನಿಯತತಾಯ ‘‘ದ್ವಾರೇ ಚರನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ. ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಛಟ್ಠಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಅನುದ್ದೇಸೋ ದ್ವಾರದ್ವಾರವನ್ತಾನಂ ಸಹಾಭಾವಾ. ನಿಯತರೂಪರೂಪವಸೇನ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಕಾರರೂಪಾದೀನಞ್ಚ ಅಸಙ್ಗಹೋ.

ಪಠಮಜವನಸಮುಟ್ಠಿತಾ ವಾಯೋಧಾತು ಯದಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ರೂಪಾನಂ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಚಾಲೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಥಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸಹಿತಾವ ಸಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದಸಸು ಹಿ ದಿಸಾಸು ಯಂ ದಿಸಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ವಾ ಖಿಪಿತುಕಾಮೋ, ತಂದಿಸಾಭಿಮುಖಾನೇವ ರೂಪಾನಿ ಸಾ ಸನ್ಥಮ್ಭೇತಿ ಸನ್ಧಾರೇತಿ ಚಾತಿ ತದಭಿಮುಖಭಾವವಿಕಾರವತೀ ಹೋತಿ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಭಾವೀ ಚ ವಿಕಾರೋ ವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಭಾವೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯವಿಕಾರರೂಪುಪ್ಪಾದನೇನ ಉಪಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಯತೋ ಬಾತ್ತಿಂಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ರೂಪಿರಿಯಾಪಥವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ. ಯೋಜನಂ ಗತೋ, ದಸಯೋಜನಂ ಗತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜಾಪೇತಿ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸವಾರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ.

ವಾಯೋಧಾತುಯಾ…ಪೇ… ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುನ್ತಿ ಥಮ್ಭನಚಲನೇಸು ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮಹಾಭೂತಾನಂ ಏಕೋ ಆಕಾರವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ತೇಸಞ್ಹಿ ತದಾಕಾರತ್ತಾ ವಾಯೋಧಾತು ಥಮ್ಭೇತಿ ಚಾಲೇತಿ ಚಾತಿ. ನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾತಿ ಏತೇನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಅತ್ಥಿ, ನ ಚ ನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜೋ ಅತ್ಥೋ ನಿಚ್ಚೋ ಅತ್ಥೀತಿ. ವಿಞ್ಞತ್ತಿತಾಯಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರತಾಯ. ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವೋ ವಿಯ ಮಹಾಭೂತವಿಕಾರತಾಯ ಉಪಾದಾರೂಪಭಾವೋ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಾಯಿಕಕರಣನ್ತಿ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಂ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾರೇತಿ ಮಞ್ಞೇತಿ ಏತೇನ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನುಸಾರೇನ ಗಹಿತಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಯಂ ಕರಣಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ವಿಜಾನನೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾತತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಹಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿರಹಿತೇಸು ರುಕ್ಖಚಲನಾದೀಸು ‘‘ಇದಮೇಸ ಕಾರೇತೀ’’ತಿ ವಿಜಾನನಂ ಹೋತೀತಿ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹಿ ರೂಪೇ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಭುನೋ ಚಲನವಿಕಾರಸ್ಸ ಗಹಣಂ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಅನನ್ತರಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಞ್ಞಾತಮ್ಪಿ ಚಲನಂ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸವಿದುನೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ನೀಲಾಭಿನಿಪಾತವಸಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ನೀಲನ್ತಿ ಪವತ್ತಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಚ ಅನ್ತರಂ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಅವಿಞ್ಞಾಯಮಾನನ್ತರೇನ ಮನೋದ್ವಾರವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಗಹಿತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹೇವ ಅನುಪರಿವತ್ತೇ ಕಾಯಥಮ್ಭನವಿಕಾರಚೋಪನಸಙ್ಖಾತೇ ‘‘ಇದಮೇಸ ಕಾರೇತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ವಿಜಾನನಂ ಹೋತಿ.

ತಾಲಪಣ್ಣಾದಿರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ತದನನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಮನೋದ್ವಾರವೀಥಿಯಾ ಅವಿಞ್ಞಾಯಮಾನನ್ತರಾಯ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀನಂ ಉದಕಾದಿಸಹಚಾರಿಪ್ಪಕಾರತಂ ಸಞ್ಞಾಣಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉದಕಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ. ಏತ್ಥ ಉದಕಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿಆದಿನಾ ಚ ಉದಕಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧನಾಕಾರೇನ ರೂಪಗ್ಗಹಣಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಯಂ ಉದಕಾದಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ವಿಜಾನನೇನ ತದಾಕಾರಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾತತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏತಸ್ಸ ಪನ ಕಾಯಿಕಕರಣಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಉದಕಾದಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಚ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಗ್ಗಹಣಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ಪನ ನಾಲಮ್ಬಿತಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಯಿಕಕರಣಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಗ್ಗಹಣೋಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯವಿಕಾರಭೂತವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರಂ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಹಭೂವಿಕಾರಾಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರೇನ ಉದಕಾದಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ತಾಲಪಣ್ಣಾದಿಸಞ್ಞಾಣಾಕಾರೋ ವಿಯ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಾನನ್ತರೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಏಸ ಕಾರೇತಿ ಮಞ್ಞೇ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಜಾನನೇನೇವ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾತತಾ ವುತ್ತಾ.

ಅಯಂ ನೋ ಪಹರಿತುಕಾಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಜಾನನೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಾಕಟಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಹಿ ತದಪಾಕಟಭಾವೇ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಜಾನನಂ ಹೋತೀತಿ. ಸಮ್ಮುಖೀ…ಪೇ… ಯೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅಸಮ್ಮುಖೀಭೂತತಾಯ ಅನಾಪಾಥಗತಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಭಾವೋ ವಿಯ ಸಭಾವಭೂತಂ ತಂ ದ್ವಿಧಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ. ಪರಂ ಬೋಧೇತುಕಾಮತಾಯ ವಿನಾಪಿ ಅಭಿಕ್ಕಮನಾದಿಪ್ಪವತ್ತನೇನ ಸೋ ಚಿತ್ತಸಹಭೂವಿಕಾರೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಸಯಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ದ್ವಿಧಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಸಿದ್ಧಾತಿ ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಭಾವತೋ ತೇನೇವ ದ್ವಾರೇನ ನಾಮಲಾಭತೋ ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಪಾಕಟಭಾವವಸೇನ ಸಿದ್ಧಾ. ಕುಸಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಂ ವಾತಿ ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಪರವಾದಿನೋ ಅವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭಾವೋ ನ ಸಿದ್ಧೋ, ಇತರಸ್ಸ ಪನ ಸಿದ್ಧೋತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾನಂ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ತಿಕಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಪೇತಬ್ಬಂ.

ದ್ವಾರೇ ಚರನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ದ್ವಾರಾ ದ್ವಾರನ್ತರಚಾರಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ದ್ವಾರಸಮ್ಭೇದಾ ಕಮ್ಮಸಮ್ಭೇದೋಪೀತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾ, ಕಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಚರಣೇ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯದಿ ಪನ ದ್ವಾರಾನಮ್ಪಿ ದ್ವಾರಭಾವೇನ ಕಮ್ಮನ್ತರಚರಣಂ ಕಮ್ಮಾನಞ್ಚ ದ್ವಾರನ್ತರಚರಣಂ ನ ಸಿಯಾ, ಸುಟ್ಠುತರಂ ಕಮ್ಮದ್ವಾರವವತ್ಥಾನಂ ಸಿಯಾ. ನ ಪನ ಕಮ್ಮಾನಂ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಅಚರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಕಿನ್ತು ದ್ವಾರೇ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಞ್ಚ ಚರನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದ್ವಾರೇ ದ್ವಾರಾನಿ ನ ಚರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅದ್ವಾರಚಾರೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಕಾರಣಭೂತೇಹಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಚರನ್ತಾನಿಪಿ ವವತ್ಥಿತಾನಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮಾನೇವ, ತೇಹಿ ಪನ ದ್ವಾರಾನಿಪೀತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾನಿ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನವುತ್ತಿತಾಯ ತಬ್ಬಹುಲವುತ್ತಿತಾಯ ಚಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ವವತ್ಥಾನಯುತ್ತಿಯಾ. ತತ್ಥ ದ್ವಾರಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಕಮ್ಮಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಅದ್ವಾರಚಾರೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ದ್ವಾರನ್ತರಚಾರೀಹಿ ಕಮ್ಮೇಹಿ ದ್ವಾರಾನಂ ಅವವತ್ಥಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಪೇಕ್ಖಕಾಯದ್ವಾರಾದಿಭಾವೇಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ವವತ್ಥಿತಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಾದಿವವತ್ಥಾನಕರತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಚರನ್ತಾನಿಪಿ ಕಾಯಾದೀಹಿ ಉಪಲಕ್ಖಿತಾನೇವ ಚರನ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಏವಂಸಭಾವತ್ತಾ ಆಣತ್ತಿಹತ್ಥವಿಕಾರಾದೀಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸಪಿ ಕಾಯಾದೀಹಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬಸಭಾವಾವಬೋಧತೋ, ತಸ್ಮಾ ನ ಕಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಚರನ್ತಸ್ಸಪಿ ದ್ವಾರನ್ತರಂ ಸನಾಮಂ ದೇತಿ, ನಾಪಿ ಕಮ್ಮಂ ದ್ವಾರಸ್ಸ, ತಂತಂದ್ವಾರಮೇವ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಚರನ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋಯೇವ ದ್ವಾರಸ್ಸ ನಾಮಂ ದೇತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವವತ್ಥಾನಂ. ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ದ್ವಾರೇಸು ಅನಿಬದ್ಧತಾ ಕಮ್ಮಾನಂ ದ್ವಾರನ್ತರಚರಣಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾ, ನ ಏತಂ ವವತ್ಥಾನನ್ತಿ.

ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದ್ವಾರಕಮ್ಮೇಸು. ಕಾಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಂಸಹಜಾತಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಸಾ ತಸ್ಸ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿಕಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ತಂಸಹಜಾತಾ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತನಿಯಮೇನ ಅಞ್ಞವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸನನ್ತರೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅಭಾವಾ. ಕಾಯೇನ ಪನ ಕತತ್ತಾತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇತ್ವಾ ತಾಯ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಾದಿನಿಪ್ಫಾದನತೋ ಅತ್ತನೋ ನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ‘‘ಕಾಯೇನ ಕತಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾರಣಭೂತೋ ಹಿ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಯೋತಿ.

ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮುನಾ ಕಾಯೋ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರನ್ತಿ ಏವಂ ವವತ್ಥಿತೋ, ನ ಕಾಯೋ ಇಚ್ಚೇವ. ಯಥಾ ಸೂಚಿಕಮ್ಮುನಾ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಕರಣನ್ತಿ ವವತ್ಥಿತಾ, ನ ಸೂಚಿ ಇಚ್ಚೇವ, ತಥಾ ಇದಮ್ಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವವತ್ಥಿತಾತಿ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸೇಸಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವವತ್ಥಾನನಿಯಮಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದ್ವಾರೇ ಚರನ್ತಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿಆದಿವಚನಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದೇತಿ. ತತ್ಥ ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ದ್ವಾರಚರಣೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಚ ವವತ್ಥಾನೇ ನಾಮಲಾಭೇ ವಿಸೇಸನೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಚತೂಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಏತ್ಥ ಸುಭಾಸಿತಭಾಸನಸಙ್ಖಾತಾ ಅಪಿಸುಣವಾಚಾ, ಧಮ್ಮಭಾಸನಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ, ಪಿಯಭಾಸನಸಙ್ಖಾತಾ ಅಫರುಸವಾಚಾ, ಸಚ್ಚಭಾಸನಸಙ್ಖಾತೋ ಅಮುಸಾವಾದೋ ಚಾತಿ ಏತಾ ವಾಚಾ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸಹಸದ್ದಾ ಪನಾತಿ ತಸ್ಸ ವಿಕಾರಸ್ಸ ಸದ್ದೇನ ಸಹ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಪನ ಸೋ ನ ಯಾವ ಸದ್ದಭಾವೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದೋ ನ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಪವತ್ತೇನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೇನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸದ್ದೋ ವಿನಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಘಟ್ಟನೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ‘‘ಯಾ ತಾಯ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೬೩೬) ಹಿ ವಚನತೋ ಅಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸದ್ದೇನ ಸಹ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ.

ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸದ್ದಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ನ ಕೋಚಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಸದ್ದೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ. ಛಬ್ಬಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹಾದೀಸು ಹಿ ‘‘ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಚ ನ ಕೋಚಿ ಸದ್ದೋ ನ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಹಜಮೇವ ಜಿವ್ಹಾತಾಲುಚಲನಾದಿಕರವಿತಕ್ಕಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಸುಖುಮಸದ್ದಂ ‘‘ದಿಬ್ಬಸೋತೇನ ಸುತ್ವಾ ಆದಿಸತೀ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ಪಟ್ಠಾನೇ ಚ ಓಳಾರಿಕಸದ್ದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ವುತ್ತಾ ಸಿಯಾ. ಸದ್ದೋ ಚ ಅಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಚಾತಿ ವಿರುದ್ಧಮೇತನ್ತಿ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಞ್ಞತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾ ಘಟ್ಟನಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಘಟ್ಟನಾ. ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಏವ ವಾ. ಘಟ್ಟನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಭೂತವಿಕಾರೋ ಹಿ ‘‘ಘಟ್ಟನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಸಙ್ಘಟ್ಟನೇನ ಸಹೇವ ಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪುಬ್ಬಾಪರಭಾವೇನ. ಪಥವೀಧಾತುಯಾತಿ ಇದಂ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ವಿಯ ಚಾಲನಂ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಅಧಿಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ವಿಕಾರಸ್ಸ ಚ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಬ್ಬಿಕಾರಾನಞ್ಹಿ ಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋತಿ. ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿಧಾನಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ವಿಯ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಕಾಯಂ…ಪೇ… ನ ಲಬ್ಭತಿ. ನ ಹಿ ಚಾಲನಂ ಉಪಾದಿನ್ನಘಟ್ಟನನ್ತಿ. ಚಾಲನಞ್ಹಿ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪಾದನಪರಮ್ಪರತಾ, ಘಟ್ಟನಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಭೂತಕಲಾಪಾನಂ ಆಸನ್ನತರುಪ್ಪಾದೋತಿ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನೇನ ವಿನಾ ಪಠಮಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾಪಿ ಘಟ್ಟನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಘಟ್ಟನತ್ಥಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ, ಲದ್ಧಾಸೇವನೇನ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಘಟ್ಟನಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ನತ್ಥಿ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅಯಂ ನಾಮ ಚೇತನಾ ಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ ಮನೋ, ತಂದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ‘‘ತ್ವಂ ಫುಸನಂ ಕರೋಹಿ, ತ್ವಂ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಂ ವಿಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಕಪ್ಪನಞ್ಚ ತದೇವ. ಕಿಂ ಪಿಣ್ಡಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಯೂಹನತ್ಥವಸೇನ ಪುಚ್ಛತಿ. ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮೇ ಹಿ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣೇ ಕತ್ವಾ ಸಕಿಚ್ಚೇಸು ಪವತ್ತನಂ ಆಯೂಹನಂ, ತತ್ಥೇವ ಬ್ಯಾಪಾರಣಂ ಚೇತಯನಂ, ತಥಾಕರಣಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣನ್ತಿ. ತೇಭೂಮಕಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಲೋಕುತ್ತರಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರತ್ತಾ.

ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಚೇತಯಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಚೇತನಾಯ ಚೇತಯಿತ್ವಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚೇತನಾಪುಬ್ಬಕಂ ಕಮ್ಮಂ ತಂಚೇತನಾಸಭಾವಮೇವಾತಿ ಚೇತನಂ ಅಹಂ ಕಮ್ಮಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಸಮಾನಕಾಲತ್ತೇಪಿ ಕಾರಣಕಿರಿಯಾ ಪುಬ್ಬಕಾಲಾ ವಿಯ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾ, ಫಲಕಿರಿಯಾ ಚ ಅಪರಕಾಲಾ ವಿಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಚೇತನಾಯ ಚೇತಯಿತ್ವಾ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಚೋಪನಕಿರಿಯಂ ಮನಸಾ ಚ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಕಿರಿಯಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಾರಿಕಂ ಚೇತನಂ ಅಹಂ ಕಮ್ಮಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಯೇ ವಾತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯೇ ವಾ. ಸತೀತಿ ಧರಮಾನೇ, ಅನಿರೋಧಿತೇ ವಾ. ಕಾಯಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಸುಖದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಚೇತನಾ ಚ ಸುಖದುಕ್ಖುಪ್ಪಾದಿಕಾ ವುತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಕಮ್ಮಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಸಞ್ಚೇತನಿಯನ್ತಿ ಸಞ್ಚೇತನಸಭಾವವನ್ತಂ. ಸಮಿದ್ಧಿತ್ಥೇರೇನ ‘‘ಸಞ್ಚೇತನಿಯಂ, ಆವುಸೋ…ಪೇ… ಮನಸಾ ಸುಖಂ ಸೋ ವೇದಯತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೦; ಕಥಾ. ೫೩೯) ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ಬ್ಯಾಕತೋ. ಸುಖವೇದನೀಯನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬೋ ಸೋ ಪಞ್ಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾ ಬ್ಯಾಕತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಇತರದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಥಾ ಪನ ಸುತ್ತಾನಿ ಠಿತಾನಿ, ತಥಾ ಚೋಪನಕಿರಿಯಾನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಕಾಯವಾಚಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಕಿರಿಯಾನಿಸ್ಸಯೋ ಚ ಮನೋದ್ವಾರಾನಿ, ಯಾಯ ಪನ ಚೇತನಾಯ ತೇಹಿ ಕಾಯಾದೀಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಚೋಪನಾಭಿಜ್ಝಾದಿಕಿರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿ ವಾಸಿಆದೀಹಿ ವಿಯ ಛೇದನಾದಿಂ, ಸಾ ಚೇತನಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾಭೇದನಞ್ಚ ಕಮ್ಮದ್ವಾರವವತ್ಥಾನಞ್ಚ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಕಾಯೇನ ಚೇ ಕತಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾಯೋ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರ) ಅತಿವಿಯ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ.

ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಇಧ ಲೋಕಿಯಕಮ್ಮಕಥಾಯಂ ಅನಧಿಪ್ಪೇತೋಪಿ ಭಜಾಪಿಯಮಾನೋ ತೀಣಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಭಜತಿ. ಮನೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯನ್ತಿ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕವೀತಿಕ್ಕಮವಜ್ಜಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಕುಸಲಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಯಾಮಸತಿಸಮಾಧಿಂ ವಾ. ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಮನಸಾ ಸಂವರೋ ಸಾಧೂ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೧೬; ಧ. ಪ. ೩೬೧) ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವರಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿವಸೇನ. ನ ಹಿ ಸಾ ಮಾನಸಿಕಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ಭಜಾಪನಂ ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಹಿ ಮನೋಕಮ್ಮಮೇವ ಭಜೇಯ್ಯುಂ, ನ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಮಗ್ಗಭಜಾಪನೇನೇವ ತೇಸಂ ಭಜಾಪನಂ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ.

ಕಮ್ಮಪಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾನಮ್ಪಿ ತಂತಂದ್ವಾರೇ ಸಂಸನ್ದನಂ ಅವರೋಧನಂ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಕಮ್ಮನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾಭೇದನಞ್ಚ ದ್ವಾರಸಂಸನ್ದನಂ ನಾಮ. ‘‘ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಕಥಾ. ೫೩೯) ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಪುರಿಮಚೇತನಾ ಸಬ್ಬಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಆಣಾಪೇತ್ವಾ…ಪೇ… ಅಲಭನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಆಣತ್ತೇಹಿ ಅಮಾರಿತಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅಕಮ್ಮಪಥಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಹಞ್ಞನ್ತೂ’’ತಿ ಪವತ್ತಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ ಭವನ್ತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮವೋಹಾರಲಾಭಾ. ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ವಾ ಮನೋಕಮ್ಮವೋಹಾರವಿರಹಾ. ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವೀಆದೀಸು ಆಪಾದಯೋ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ.

ಕುಲುಮ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಗಬ್ಭಸ್ಸ, ಕುಲಸ್ಸೇವ ವಾ. ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹತಾಯ ಅನನುಜಾನನತೋ ‘‘ತವ ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ದಸವಿಧಾ ಇದ್ಧಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಇದ್ಧಿಕಥಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ಭಾವನಾಮಯನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಿದ್ಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಘಟಭೇದೋ ವಿಯ ಪರೂಪಘಾತೋ, ಉದಕವಿನಾಸೋ ವಿಯ ಇದ್ಧಿವಿನಾಸೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಉಪಮಾ ಸಂಸನ್ದತಿ. ತವ ಪಞ್ಹೋತಿ ಭಾವನಾಮಯಾಯ ಪರೂಪಘಾತೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋ ಞಾಪೇತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಅತ್ಥೋ. ಆಥಬ್ಬಣಿದ್ಧಿ ವಿಜ್ಜಾಮಯಿದ್ಧಿ ಹೋತಿ. ಸತ್ತಮೇ ಪದೇತಿ ಮಣ್ಡಲಾದಿತೋ ಸತ್ತಮೇ ಪದೇ.

ವಚನನ್ತರೇನ ಗಮೇತಬ್ಬತ್ಥಂ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ, ಸಯಮೇವ ಗಮಿತಬ್ಬತ್ಥಂ ನೀತತ್ಥಂ. ಕಿರಿಯತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ಉದಾಹು ಅಕಿರಿಯತೋತಿ ತೇನಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅವುತ್ತಮೇವ ಹಿ ಸೋ ಅನರಿಯವೋಹಾರಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವೋಹರತೀತಿ. ವಾಚಾಗಿರನ್ತಿ ವಾಚಾಸಙ್ಖಾತಂ ಗಿರಂ, ವಾಚಾನುಚ್ಚಾರಣಂ ವಾ.

ಖನ್ದಸಿವಾದಯೋ ಸೇಟ್ಠಾತಿ ಖನ್ದಾತಿ ಕುಮಾರಾ. ಸಿವಾತಿ ಮಹೇಸ್ಸರಾ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಮಿದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠಾದಯೋ ಏವ ಹಿ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ. ಚೇತನಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾತಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಚ ಸಮುಟ್ಠಿತಾಪಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚ ವೋಹಾರಂ ನ ಲಭತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ. ‘‘ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಅಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಪನ ವಚನತೋ ಸಭಾವೇನೇವ ಸಾ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ನ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾತಿ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪಕ್ಖಿಕಾವಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಾನಿ ಅಚೋಪೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತನಕಾಲೇ ಚೇತನಾಪಿ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚೇತನಾಯ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಭಾವೋ ಕಥಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ತಿವಿಧಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾ ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಕಥಾ. ೫೩೯) ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ತಬ್ಬಿರತಿವಿಸಿಟ್ಠಾ ಚೇತನಾವ ಪಾಣಾತಿಪಾತವಿರತಿಆದಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಚೇತನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ವಿರತಿಪಕ್ಖಿಕಾ’’ತಿ. ರಕ್ಖತೀತಿ ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಕಥೇತಿ. ಭಿನ್ದತೀತಿ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಕಥೇತಿ.

ಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ. ಚಕ್ಖು ಚ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರಞ್ಚಾತಿ ವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರಂ. ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣದ್ವಾರನ್ತಿ ವಾ ಅಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸೋ. ತಂ ಪನ ಚಕ್ಖುಮೇವ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ಸಂವರೋ ಸಾಧೂ’’ತಿಆದಿಕಾಯ (ಧ. ಪ. ೩೬೦) ಗಾಥಾಯ ಪಸಾದಕಾಯಚೋಪನಕಾಯಸಂವರೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಕಾಯೇನ ಸಂವರೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಇಧ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಸಂವರಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ಅಸಂವರಾ ಅಟ್ಠ ಕಥಿತಾ. ಸೀಲಸಂವರಾದಯೋಪಿ ಪಞ್ಚೇವ ಸಂವರಾ ಸಬ್ಬದ್ವಾರೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಪಿ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀನಿ ಅಸಂವರಾತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಚೇತನಾ. ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ ಸತಿಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ಪಮಾದನ್ತಿ ಕೇಚಿ. ಸೀತಾದೀಸು ಪಟಿಘೋ ಅಕ್ಖನ್ತಿ. ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಕೋಸಜ್ಜಂ.

ವಿನಾ ವಚೀದ್ವಾರೇನ ಸುದ್ಧಂ ಕಾಯದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಇದಂ ವಚೀದ್ವಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಮುಸಾವಾದಾದಿನೋಪಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವಾ ಅಸುದ್ಧತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ತಂನಿವಾರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ. ಸುದ್ಧವಚೀದ್ವಾರೋಪಲಕ್ಖಿತಂ ಪನ ವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಅಸಂವರೋತಿ ಏತೇನ ಸುದ್ಧಕಾಯದ್ವಾರೇನ ಉಪಲಕ್ಖಿತೋ ಅಸಂವರೋ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ವುತ್ತೋ. ದ್ವಾರನ್ತರಾನುಪಲಕ್ಖಿತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಂದ್ವಾರಿಕಾಕುಸಲಞ್ಚೇತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಕಮ್ಮಪಥಸಂಸನ್ದನೇ ‘‘ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅಸಂವರೋ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರದ್ವಾರವಸೇನ ವಚೀಅಸಂವರವಸೇನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಹ ಅವಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ಅಸಂವರೋ ಹಿ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಸದ್ವಾರೇ ಏವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಚ, ಕಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞದ್ವಾರೇ ಅಞ್ಞದ್ವಾರವಸೇನ ಚಾತಿ ಏವಂ ಅವಿರುದ್ಧಂ.

ಅಥ ವಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಸುದ್ಧಂ ಅಸುದ್ಧನ್ತಿ ಏತಂ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಚೋಪನೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ದ್ವಾರನ್ತರೋಪಲಕ್ಖಿತಂ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಪ್ಪತ್ತತಾಯ ವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಂ ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ತಂದ್ವಾರುಪ್ಪನ್ನಾಕುಸಲಂ ವಿಯ ‘‘ಚೋಪನಕಾಯಅಸಂವರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದ್ವಾರನ್ತರುಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಚ ತಥಾ ನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕಮ್ಮಪಥಸಂಸನ್ದನವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾ, ತದವಿರೋಧಂ ತತ್ಥೇವ ವಕ್ಖಾಮ. ಸೀಲಸಂವರಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಞಾಣಸಂವರೇ ಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸೀಲಸ್ಸ, ವೀರಿಯಸಂವರೇ ಚ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಅನ್ತೋಗಧತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಥಾವಣ್ಣನಾ