೫. ಸುಪಿನಪಞ್ಹೋ

೫. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ನರನಾರಿಯೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮ್ಪಿ ಪಾಪಕಮ್ಪಿ, ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಮ್ಪಿ, ಕತಪುಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಕತಪುಬ್ಬಮ್ಪಿ, ಖೇಮಮ್ಪಿ ಸಭಯಮ್ಪಿ, ದೂರೇಪಿ ಸನ್ತಿಕೇಪಿ, ಬಹುವಿಧಾನಿಪಿ ಅನೇಕವಣ್ಣಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚೇತಂ ಸುಪಿನಂ ನಾಮ, ಕೋ ಚೇತಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ? ‘‘ನಿಮಿತ್ತಮೇತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಪಿನಂ ನಾಮ, ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಪಾತ [ಆಪಾಥ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಮುಪಗಚ್ಛತಿ. ಛಯಿಮೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ವಾತಿಕೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪಿತ್ತಿಕೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೇಮ್ಹಿಕೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದೇವತೂಪಸಂಹಾರತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತತ್ರ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ಯೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಅವಸೇಸಂ ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೋ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಚಿನಾತಿ, ತಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಪಾತಮುಪಗಚ್ಛತಿ, ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಆರೋಚೇತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ, ಮಹಾರಾಜ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಚಿನಾತಿ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಆರೋಚೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಂ ಯೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಪಾತಮುಪಗಚ್ಛತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಆದಾಸೋ ನ ಸಯಂ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಛಾಯಂ ವಿಚಿನಾತಿ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಛಾಯಂ ಆನೇತ್ವಾ ಆದಾಸಂ ಆರೋಪೇತಿ [ಆರೋಚೇತಿ (ಕ.)], ಅಥ ಖೋ ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ಛಾಯಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಆದಾಸಸ್ಸ ಆಪಾತಮುಪಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ನ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಚಿನಾತಿ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಆರೋಚೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಪಾತಮುಪಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಪಿ ನು ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ ‘ಏವಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಖೇಮಂ ವಾ ಭಯಂ ವಾ’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ ‘ಏವಂವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಖೇಮಂ ವಾ ಭಯಂ ವಾ’ತಿ, ನಿಮಿತ್ತೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಥೇತಿ, ತತೋ ತೇ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಇಙ್ಘ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಾರಣಂ ಮೇ ದಸ್ಸೇಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸರೀರೇ ತಿಲಕಾ ಪೀಳಕಾ ದದ್ದೂನಿ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ ಲಾಭಾಯ ವಾ ಅಲಾಭಾಯ ವಾ, ಯಸಾಯ ವಾ ಅಯಸಾಯ ವಾ, ನಿನ್ದಾಯ ವಾ ಪಸಂಸಾಯ ವಾ, ಸುಖಾಯ ವಾ ದುಕ್ಖಾಯ ವಾ, ಅಪಿ ನು ತಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪೀಳಕಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ‘ಇಮಂ ನಾಮ ಮಯಂ ಅತ್ಥಂ ನಿಪ್ಫಾದೇಸ್ಸಾಮಾ’’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಯಾದಿಸೇ ತಾ ಓಕಾಸೇ ಪೀಳಕಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತತ್ಥ ತಾ ಪೀಳಕಾ ದಿಸ್ವಾ ನೇಮಿತ್ತಕಾ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತಿ ‘ಏವಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ ‘ಏವಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಖೇಮಂ ವಾ ಭಯಂ ವಾ’ತಿ, ನಿಮಿತ್ತೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಥೇತಿ, ತತೋ ತೇ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ, ಉದಾಹು ಜಾಗರನ್ತೋ [ಜಗ್ಗನ್ತೋ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ? ‘‘ಯೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಸೋ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ನಾಪಿ ಜಾಗರನ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಪಿ ಚ ಓಕ್ಕನ್ತೇ ಮಿದ್ಧೇ ಅಸಮ್ಪತ್ತೇ ಭವಙ್ಗೇ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಮಿದ್ಧಸಮಾರೂಳ್ಹಸ್ಸ, ಮಹಾರಾಜ, ಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಗತಂ ಹೋತಿ, ಭವಙ್ಗಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ, ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಸುಪಿನೋ ನ ಹೋತಿ, ಪವತ್ತಮಾನೇ ಚಿತ್ತೇ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ.

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ತಿಮಿರೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಅಪ್ಪಭಾಸೇ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೇಪಿ ಆದಾಸೇ ಛಾಯಾ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಿದ್ಧಸಮಾರೂಳ್ಹೇ ಚಿತ್ತೇ ಭವಙ್ಗಗತೇ ತಿಟ್ಠಮಾನೇಪಿ ಸರೀರೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಸುಪಿನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಆದಾಸೋ, ಏವಂ ಸರೀರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ; ಯಥಾ ಅನ್ಧಕಾರೋ, ಏವಂ ಮಿದ್ಧಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ; ಯಥಾ ಆಲೋಕೋ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಿಕೋತ್ಥಟಸ್ಸ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಪಭಾ ನ ದಿಸ್ಸತಿ ಸನ್ತಾ ಯೇವ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಯಾ ಆಲೋಕೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಿದ್ಧಸಮಾರೂಳ್ಹಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಗತಂ ಹೋತಿ, ಭವಙ್ಗಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಅಪ್ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಸುಪಿನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸೂರಿಯೋ, ಏವಂ ಸರೀರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ; ಯಥಾ ಮಹಿಕೋತ್ಥರಣಂ, ಏವಂ ಮಿದ್ಧಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ; ಯಥಾ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸನ್ತೇಪಿ ಸರೀರೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಮಿದ್ಧಸಮಾರೂಳ್ಹಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಗತಸ್ಸ ಸನ್ತೇಪಿ ಸರೀರೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತೇಪಿ ಸರೀರೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಜಾಗರನ್ತಸ್ಸ, ಮಹಾರಾಜ, ಚಿತ್ತಂ ಲೋಲಂ ಹೋತಿ ವಿವಟಂ ಪಾಕಟಂ ಅನಿಬದ್ಧಂ, ಏವರೂಪಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಪಾತಂ ನ ಉಪೇತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸಂ ವಿವಟಂ ಪಾಕಟಂ ಅಕಿರಿಯಂ ಅರಹಸ್ಸಂ ರಹಸ್ಸಕಾಮಾ ಪರಿವಜ್ಜೇನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಜಾಗರನ್ತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ಆಪಾತಂ ನ ಉಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಾಗರನ್ತೋ ಸುಪಿನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಿಕ್ಖುಂ ಭಿನ್ನಾಜೀವಂ ಅನಾಚಾರಂ ಪಾಪಮಿತ್ತಂ ದುಸ್ಸೀಲಂ ಕುಸೀತಂ ಹೀನವೀರಿಯಂ ಕುಸಲಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಪಾತಂ ನ ಉಪೇನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಜಾಗರನ್ತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ಆಪಾತಂ ನ ಉಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಾಗರನ್ತೋ ಸುಪಿನಂ ನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅತ್ಥಿ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಅತ್ಥಿ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಕತಮಂ ಆದಿ, ಕತಮಂ ಮಜ್ಝಂ, ಕತಮಂ ಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಯೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾಯಸ್ಸ ಓನಾಹೋ ಪರಿಯೋನಾಹೋ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಮನ್ದತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಕಾಯಸ್ಸ, ಅಯಂ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಆದಿ; ಯೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಪಿನಿದ್ದಾಪರೇತೋ ವೋಕಿಣ್ಣಕಂ ಜಗ್ಗತಿ [ವೋಕಿಣ್ಣತಂ ಗಚ್ಛತಿ (ನಿಸ್ಯ)], ಇದಂ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಮಜ್ಝಂ; ಭವಙ್ಗಗತಿ ಪರಿಯೋಸನಂ. ಮಜ್ಝೂಪಗತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಪಿನಿದ್ದಾಪರೇತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿ ಯತಚಾರೀ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ ಠಿತಧಮ್ಮೋ ಅಚಲಬುದ್ಧಿ ಪಹೀನಕೋತೂಹಲಸದ್ದಂ ವನಮಜ್ಝೋಗಾಹಿತ್ವಾ ಸುಖುಮಂ ಅತ್ಥಂ ಚಿನ್ತಯತಿ, ನ ಚ ಸೋ ತತ್ಥ ಮಿದ್ಧಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ಸೋ ತತ್ಥ ಸಮಾಹಿತೋ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಸುಖುಮಂ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಜಾಗರೋ ನ ಮಿದ್ಧಸಮಾಪನ್ನೋ, ಮಜ್ಝೂಪಗತೋ ಕಪಿನಿದ್ದಾಪರೇತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋತೂಹಲಸದ್ದೋ, ಏವಂ ಜಾಗರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ; ಯಥಾ ವಿವಿತ್ತಂ ವನಂ, ಏವಂ ಕಪಿನಿದ್ದಾಪರೇತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ; ಯಥಾ ಸೋ ಕೋತೂಹಲಸದ್ದಂ ಓಹಾಯ ಮಿದ್ಧಂ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತೋ ಸುಖುಮಂ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ಜಾಗರೋ ನ ಮಿದ್ಧಸಮಾಪನ್ನೋ ಕಪಿನಿದ್ದಾಪರೇತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಏವಮೇತಂ ತಥಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ.

ಸುಪಿನಪಞ್ಹೋ ಪಞ್ಚಮೋ.