೩. ವೇಸ್ಸನ್ತರವಗ್ಗೋ

೧. ವೇಸ್ಸನ್ತರಪಞ್ಹೋ

೧. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಬ್ಬೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಪುತ್ತದಾರಂ ದೇನ್ತಿ, ಉದಾಹು ವೇಸ್ಸನ್ತರೇನೇವ ರಞ್ಞಾ ಪುತ್ತದಾರಂ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಪುತ್ತದಾರಂ ದೇನ್ತಿ, ನ ವೇಸ್ಸನ್ತರೇನೇವ ರಞ್ಞಾ ಪುತ್ತದಾರಂ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಅಪಿ ಚ ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ತೇಸಂ ಅನುಮತೇನ ದೇನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಭರಿಯಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಅನುಮತಾ, ದಾರಕಾ ಪನ ಬಾಲತಾಯ ವಿಲಪಿಂಸು [ಲಾಲಪಿಂಸು (ಸೀ. ಪೀ.)], ಯದಿ ತೇ ಅತ್ಥತೋ ಜಾನೇಯ್ಯುಂ, ತೇಪಿ ಅನುಮೋದೇಯ್ಯುಂ, ನ ತೇ ವಿಲಪೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ.

‘‘ದುಕ್ಕರಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಕತಂ, ಯಂ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಓರಸೇ ಪಿಯೇ ಪುತ್ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ದಾಸತ್ಥಾಯ ಅದಾಸಿ.

‘‘ಇದಮ್ಪಿ ದುತಿಯಂ ದುಕ್ಕರತೋ ದುಕ್ಕರತರಂ, ಯಂ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಓರಸೇ ಪಿಯೇ ಪುತ್ತೇ ಬಾಲಕೇ ತರುಣಕೇ ಲತಾಯ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಲತಾಯ ಅನುಮಜ್ಜೀಯನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿ.

‘‘ಇದಮ್ಪಿ ತತಿಯಂ ದುಕ್ಕರತೋ ದುಕ್ಕರತರಂ, ಯಂ ಸೋ ಸಕೇನ ಬಲೇನ ಬನ್ಧನಾ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಆಗತೇ ದಾರಕೇ ಸಾರಜ್ಜಮುಪಗತೇ ಪುನದೇವ ಲತಾಯ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಅದಾಸಿ.

‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಚತುತ್ಥಂ ದುಕ್ಕರತೋ ದುಕ್ಕರತರಂ, ಯಂ ಸೋ ದಾರಕೇ ‘ಅಯಂ ಖೋ, ತಾತ, ಯಕ್ಖೋ ಖಾದಿತುಂ ನೇತಿ ಅಮ್ಹೇ’ತಿ ವಿಲಪನ್ತೇ ‘ಮಾ ಭಾಯಿತ್ಥಾ’ತಿ ನ ಅಸ್ಸಾಸೇಸಿ.

‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚಮಂ ದುಕ್ಕರತೋ ದುಕ್ಕರತರಂ, ಯಂ ಸೋ ಜಾಲಿಸ್ಸ ಕುಮಾರಸ್ಸ ರುದಮಾನಸ್ಸ ಪಾದೇಸು ನಿಪತಿತ್ವಾ ‘ಅಲಂ, ತಾತ, ಕಣ್ಹಾಜಿನಂ ನಿವತ್ತೇಹಿ, ಅಹಮೇವ ಗಚ್ಛಾಮಿ ಯಕ್ಖೇನ ಸಹ, ಖಾದತು ಮಂ ಯಕ್ಖೋ’ತಿ ಯಾಚಮಾನಸ್ಸ ಏವಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿ.

‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಛಟ್ಠಂ ದುಕ್ಕರತೋ ದುಕ್ಕರತರಂ, ಯಂ ಸೋ ಜಾಲಿಸ್ಸ ಕುಮಾರಸ್ಸ ‘ಪಾಸಾಣಸಮಂ ನೂನ ತೇ, ತಾತ, ಹದಯಂ, ಯಂ ತ್ವಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ದುಕ್ಖಿತಾನಂ ಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ನಿಮ್ಮನುಸ್ಸಕೇ ಬ್ರಹಾರಞ್ಞೇ ಯಕ್ಖೇನ ನೀಯಮಾನೇ ನ ನಿವಾರೇಸೀ’ತಿ ವಿಲಪಮಾನಸ್ಸ ಕಾರುಞ್ಞಂ ನಾಕಾಸಿ.

‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಸತ್ತಮಂ ದುಕ್ಕರತೋ ದುಕ್ಕರತರಂ, ಯಂ ತಸ್ಸ ರುಳರುಳಸ್ಸ ಭೀಮಭೀಮಸ್ಸ ನೀತೇ ದಾರಕೇ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಮಿತೇ ನ ಫಲಿ ಹದಯಂ ಸತಧಾ ವಾ ಸಹಸ್ಸಧಾ ವಾ, ಪುಞ್ಞಕಾಮೇನ ಮನುಜೇನ ಕಿಂ ಪರದುಕ್ಖಾಪನೇನ, ನನು ನಾಮ ಸಕದಾನಂ ದಾತಬ್ಬಂ ಹೋತೀ’’ತಿ?

‘‘ದುಕ್ಕರಸ್ಸ, ಮಹಾರಾಜ, ಕತತ್ತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ದಸಸಹಸ್ಸಿಯಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ಸದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ, ದೇವಾ ದೇವಭವನೇ ಪಕಿತ್ತೇನ್ತಿ, ಅಸುರಾ ಅಸುರಭವನೇ ಪಕಿತ್ತೇನ್ತಿ, ಗರುಳಾ ಗರುಳಭವನೇ ಪಕಿತ್ತೇನ್ತಿ, ನಾಗಾ ನಾಗಭವನೇ ಪಕಿತ್ತೇನ್ತಿ, ಯಕ್ಖಾ ಯಕ್ಖಭವನೇ ಪಕಿತ್ತೇನ್ತಿ, ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ತಸ್ಸ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಅಜ್ಜೇತರಹಿ ಇಧ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಮಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ, ತಂ ಮಯಂ ದಾನಂ ಪಕಿತ್ತೇನ್ತಾ ವಿಕೋಪೇನ್ತಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಸುದಿನ್ನಂ, ಉದಾಹು ದುದ್ದಿನ್ನನ್ತಿ. ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ನಿಪುಣಾನಂ ವಿಞ್ಞೂನಂ ವಿದೂನಂ ವಿಭಾವೀನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ದಸ ಗುಣೇ ಅನುದಸ್ಸತಿ. ಕತಮೇ ದಸ? ಅಗೇಧತಾ ನಿರಾಲಯತಾ ಚಾಗೋ ಪಹಾನಂ ಅಪುನರಾವತ್ತಿತಾ ಸುಖುಮತಾ ಮಹನ್ತತಾ ದುರನುಬೋಧತಾ ದುಲ್ಲಭತಾ ಅಸದಿಸತಾ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ನಿಪುಣಾನಂ ವಿಞ್ಞೂನಂ ವಿದೂನಂ ವಿಭಾವೀನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಇಮೇ ದಸ ಗುಣೇ ಅನುದಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೋ ಪರಂ ದುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಅಪಿ ನು ತಂ ದಾನಂ ಸುಖವಿಪಾಕಂ ಹೋತಿ ಸಗ್ಗಸಂವತ್ತನಿಕ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಇಙ್ಘ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಾರಣಂ ಉಪದಸ್ಸೇಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಸೀಲವಾ ಹೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಭವೇಯ್ಯ ಪಕ್ಖಹತೋ ವಾ ಪೀಠಸಪ್ಪೀ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಬ್ಯಾಧಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ತಮೇನಂ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪುಞ್ಞಕಾಮೋ ಯಾನಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪತ್ಥಿತಂ ದೇಸಮನುಪಾಪೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ತತೋನಿದಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುಖಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ ಸಗ್ಗಸಂವತ್ತನಿಕಂ ತಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ? ಹತ್ಥಿಯಾನಂ ವಾ ಸೋ, ಭನ್ತೇ, ಪುರಿಸೋ ಲಭೇಯ್ಯ ಅಸ್ಸಯಾನಂ ವಾ ರಥಯಾನಂ ವಾ, ಥಲೇ ಥಲಯಾನಂ ಜಲೇ ಜಲಯಾನಂ ದೇವೇಸು ದೇವಯಾನಂ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಮನುಸ್ಸಯಾನಂ, ತದನುಚ್ಛವಿಕಂ ತದನುಲೋಮಿಕಂ ಭವೇ ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ತದನುಚ್ಛವಿಕಾನಿ ತದನುಲೋಮಿಕಾನಿ ಚಸ್ಸ ಸುಖಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯುಂ, ಸುಗತಿತೋ ಸುಗತಿಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ತೇನೇವ ಕಮ್ಮಾಭಿಸನ್ದೇನ ಇದ್ಧಿಯಾನಂ ಅಭಿರುಯ್ಹ ಪತ್ಥಿತಂ ನಿಬ್ಬಾನನಗರಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಪರದುಕ್ಖಾಪನೇನ ದಿನ್ನದಾನಂ ಸುಖವಿಪಾಕಂ ಹೋತಿ ಸಗ್ಗಸಂವತ್ತನಿಕಂ, ಯಂ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಬಲೀಬದ್ದೇ ದುಕ್ಖಾಪೇತ್ವಾ ಏವರೂಪಂ ಸುಖಂ ಅನುಭವತಿ.

‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಉತ್ತರಿಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ, ಯಥಾ ಪರದುಕ್ಖಾಪನೇನ ದಿನ್ನದಾನಂ ಸುಖವಿಪಾಕಂ ಹೋತಿ ಸಗ್ಗಸಂವತ್ತನಿಕಂ. ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ರಾಜಾ ಜನಪದತೋ ಧಮ್ಮಿಕಂ ಬಲಿಂ ಉದ್ಧರಾಪೇತ್ವಾ ಆಣಾಪವತ್ತನೇನ ದಾನಂ ದದೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ರಾಜಾ ತತೋನಿದಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುಖಂ ಅನುಭವೇಯ್ಯ ಸಗ್ಗಸಂವತ್ತನಿಕಂ ತಂ ದಾನ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತತೋನಿದಾನಂ ಸೋ, ಭನ್ತೇ, ರಾಜಾ ಉತ್ತರಿಂ ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸಗುಣಂ ಲಭೇಯ್ಯ. ರಾಜೂನಂ ಅತಿರಾಜಾ ಭವೇಯ್ಯ, ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಮಣಾನಂ ಅತಿಸಮಣೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಅರಹನ್ತಾನಂ ಅತಿಅರಹಾ [ಅತಿಅರಹನ್ತೋ (ಸ್ಯಾ. ಕ.)] ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಪರದುಕ್ಖಾಪನೇನ ದಿನ್ನದಾನಂ ಸುಖವಿಪಾಕಂ ಹೋತಿ ಸಗ್ಗಸಂವತ್ತನಿಕಂ, ಯಂ ಸೋ ರಾಜಾ ಬಲಿನಾ ಜನಂ ಪೀಳೇತ್ವಾ ದಿನ್ನದಾನೇನ ಏವರೂಪಂ ಉತ್ತರಿಂ ಯಸಸುಖಂ ಅನುಭವತೀ’’ತಿ.

‘‘ಅತಿದಾನಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೇನ ರಞ್ಞಾ ದಿನ್ನಂ, ಯಂ ಸೋ ಸಕಂ ಭರಿಯಂ ಪರಸ್ಸ ಭರಿಯತ್ಥಾಯ ಅದಾಸಿ, ಸಕೇ ಓರಸೇ ಪುತ್ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ದಾಸತ್ಥಾಯ ಅದಾಸಿ, ಅತಿದಾನಂ ನಾಮ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಲೋಕೇ ವಿದೂಹಿ ನಿನ್ದಿತಂ ಗರಹಿತಂ, ಯಥಾ ನಾಮ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅತಿಭಾರೇನ ಸಕಟಸ್ಸ ಅಕ್ಖೋ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಅತಿಭಾರೇನ ನಾವಾ ಓಸೀದತಿ, ಅತಿಭುತ್ತೇನ ಭೋಜನಂ ವಿಸಮಂ ಪರಿಣಮತಿ, ಅತಿವಸ್ಸೇನ ಧಞ್ಞಂ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಅತಿದಾನೇನ ಭೋಗಕ್ಖಯಂ ಉಪೇತಿ, ಅತಿತಾಪೇನ ಪಥವೀ ಉಪಡಯ್ಹತಿ, ಅತಿರಾಗೇನ ಉಮ್ಮತ್ತಕೋ ಹೋತಿ, ಅತಿದೋಸೇನ ವಜ್ಝೋ ಹೋತಿ, ಅತಿಮೋಹೇನ ಅನಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಅತಿಲೋಭೇನ ಚೋರಗ್ಗಹಣಮುಪಗಚ್ಛತಿ, ಅತಿಭಯೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಅತಿಪೂರೇನ ನದೀ ಉತ್ತರತಿ, ಅತಿವಾತೇನ ಅಸನಿ ಪತತಿ, ಅತಿಅಗ್ಗಿನಾ ಓದನಂ ಉತ್ತರತಿ, ಅತಿಸಞ್ಚರಣೇನ ನ ಚಿರಂ ಜೀವತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅತಿದಾನಂ ನಾಮ ಲೋಕೇ ವಿದೂಹಿ ನಿನ್ದಿತಂ ಗರಹಿತಂ, ಅತಿದಾನಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೇನ ರಞ್ಞಾ ದಿನ್ನಂ, ನ ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಫಲಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಅತಿದಾನಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ವಿದೂಹಿ ವಣ್ಣಿತಂ ಥುತಂ ಪಸತ್ಥಂ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಯಾದಿಸಂ ಕೀದಿಸಂ ದಾನಂ ದೇನ್ತಿ [ಕೇಚಿ ಯಾದಿಸಂ ತಾದಿಸಂ ದಾನಂ ದೇನ್ತಿ (ಸ್ಯಾ.)], ಅತಿದಾನದಾಯೀ ಲೋಕೇ ಕಿತ್ತಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಅತಿಪವರತಾಯ ದಿಬ್ಬಂ ವನಮೂಲಂ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಠಿತಾನಂ ಪರಜನಾನಂ ನ ದಸ್ಸಯತಿ, ಅಗದೋ ಅತಿಜಚ್ಚತಾಯ [ಅತಿಉಸಭತಾಯ (ಕ.)] ಪೀಳಾಯ ಸಮುಗ್ಘಾತಕೋ ರೋಗಾನಂ ಅನ್ತಕರೋ, ಅಗ್ಗಿ ಅತಿಜೋತಿತಾಯ ಡಹತಿ, ಉದಕಂ ಅತಿಸೀತತಾಯ ನಿಬ್ಬಾಪೇತಿ, ಪದುಮಂ ಪರಿಸುದ್ಧತಾಯ ನ ಉಪಲಿಮ್ಪತಿ ವಾರಿಕದ್ದಮೇನ, ಮಣಿ ಅತಿಗುಣತಾಯ ಕಾಮದದೋ, ವಜಿರಂ ಅತಿತಿಖಿಣತಾಯ ವಿಜ್ಝತಿ ಮಣಿಮುತ್ತಾಫಲಿಕಂ, ಪಥವೀ ಅತಿಮಹನ್ತತಾಯ ನರೋರಗಮಿಗಪಕ್ಖಿಜಲಸೇಲಪಬ್ಬತದುಮೇ ಧಾರೇತಿ, ಸಮುದ್ದೋ ಅತಿಮಹನ್ತತಾಯ ಅಪರಿಪೂರಣೋ, ಸಿನೇರು ಅತಿಭಾರತಾಯ ಅಚಲೋ, ಆಕಾಸೋ ಅತಿವಿತ್ಥಾರತಾಯ ಅನನ್ತೋ, ಸೂರಿಯೋ ಅತಿಪ್ಪಭತಾಯ ತಿಮಿರಂ ಘಾತೇತಿ, ಸೀಹೋ ಅತಿಜಾತಿತಾಯ ವಿಗತಭಯೋ, ಮಲ್ಲೋ ಅತಿಬಲವತಾಯ ಪಟಿಮಲ್ಲಂ ಖಿಪ್ಪಂ ಉಕ್ಖಿಪತಿ, ರಾಜಾ ಅತಿಪುಞ್ಞತಾಯ ಅಧಿಪತಿ, ಭಿಕ್ಖು ಅತಿಸೀಲವನ್ತತಾಯ ನಾಗಯಕ್ಖನರಮರೂಹಿ ನಮಸ್ಸನೀಯೋ, ಬುದ್ಧೋ ಅತಿಅಗ್ಗತಾಯ [ಅತಿವಿಸಿಟ್ಠತಾಯ (ಸ್ಯಾ.)] ಅನುಪಮೋ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅತಿದಾನಂ ನಾಮ ಲೋಕೇ ವಿದೂಹಿ ವಣ್ಣಿತಂ ಥುತಂ ಪಸತ್ಥಂ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಯಾದಿಸಂ ಕೀದಿಸಂ ದಾನಂ ದೇನ್ತಿ, ಅತಿದಾನದಾಯೀ ಲೋಕೇ ಕಿತ್ತಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅತಿದಾನೇನ ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ ದಸಸಹಸ್ಸಿಯಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ವಣ್ಣಿತೋ ಥುತೋ ಪಸತ್ಥೋ ಮಹಿತೋ ಕಿತ್ತಿತೋ, ತೇನೇವ ಅತಿದಾನೇನ ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ ಅಜ್ಜೇತರಹಿ ಬುದ್ಧೋ ಜಾತೋ ಅಗ್ಗೋ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ.

‘‘ಅತ್ಥಿ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಠಪನೀಯಂ ದಾನಂ, ಯಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತೇ ನ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ? ‘‘ದಸ ಖೋ ಪನಿಮಾನಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ದಾನಾನಿ, ಯಾನಿ ಲೋಕೇ ಅದಾನಸಮ್ಮತಾನಿ, ಯೋ ತಾನಿ ದಾನಾನಿ ದೇತಿ, ಸೋ ಅಪಾಯಗಾಮೀ ಹೋತಿ. ಕತಮಾನಿ ದಸ? ಮಜ್ಜದಾನಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಲೋಕೇ ಅದಾನಸಮ್ಮತಂ, ಯೋ ತಂ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೋ ಅಪಾಯಗಾಮೀ ಹೋತಿ. ಸಮಜ್ಜದಾನಂ…ಪೇ… ಇತ್ಥಿದಾನಂ…ಪೇ… ಉಸಭದಾನಂ…ಪೇ… ಚಿತ್ತಕಮ್ಮದಾನಂ…ಪೇ… ಸತ್ಥದಾನಂ …ಪೇ… ವಿಸದಾನಂ…ಪೇ… ಸಙ್ಖಲಿಕದಾನಂ…ಪೇ… ಕುಕ್ಕುಟಸೂಕರದಾನಂ…ಪೇ… ತುಲಾಕೂಟಮಾನಕೂಟದಾನಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಲೋಕೇ ಅದಾನಸಮ್ಮತಂ ಹೋತಿ, ಯೋ ತಂ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೋ ಅಪಾಯಗಾಮೀ ಹೋತಿ. ಇಮಾನಿ ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ದಸ ದಾನಾನಿ ಲೋಕೇ ಅದಾನಸಮ್ಮತಾನಿ, ಯೋ ತಾನಿ ದಾನಾನಿ ದೇತಿ, ಸೋ ಅಪಾಯಗಾಮೀ ಹೋತೀ’’ತಿ.

‘‘ನಾಹಂ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಅದಾನಸಮ್ಮತಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಇಮಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಮಹಾರಾಜ, ತಂ ಪುಚ್ಛಾಮಿ ‘ಅತ್ಥಿ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಠಪನೀಯಂ ದಾನಂ, ಯಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತೇ ನ ದಾತಬ್ಬ’ನ್ತಿ. ‘‘ನತ್ಥಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಲೋಕೇ ಠಪನೀಯಂ ದಾನಂ. ಯಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತೇ ನ ದಾತಬ್ಬಂ, ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಕೇಚಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾನಂ ಭೋಜನಂ ದೇನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಅಚ್ಛಾದನಂ, ಕೇಚಿ ಸಯನಂ, ಕೇಚಿ ಆವಸಥಂ, ಕೇಚಿ ಅತ್ಥರಣಪಾವುರಣಂ, ಕೇಚಿ ದಾಸಿದಾಸಂ, ಕೇಚಿ ಖೇತ್ತವತ್ಥುಂ, ಕೇಚಿ ದ್ವಿಪದಚತುಪ್ಪದಂ, ಕೇಚಿ ಸತಂ ಸಹಸ್ಸಂ ಸತಸಹಸ್ಸಂ, ಕೇಚಿ ಮಹಾರಜ್ಜಂ, ಕೇಚಿ ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ದೇನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಯದಿ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೇಚಿ ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ದೇನ್ತಿ, ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ವೇಸ್ಸನ್ತರಂ ದಾನಪತಿಂ ಅತಿಬಾಳ್ಹಂ ಪರಿಪಾತೇಸಿ ಸುದಿನ್ನೇ ಪುತ್ತೇ ಚ ದಾರೇ ಚ?

‘‘ಅಪಿ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅತ್ಥಿ ಲೋಕಪಕತಿ ಲೋಕಾಚಿಣ್ಣಂ, ಲಭತಿ ಪಿತಾ ಪುತ್ತಂ ಇಣಟ್ಟೋ ವಾ ಆಜೀವಿಕಪಕತೋ ವಾ ಆವಪಿತುಂ ವಾ [ಆಧಾಪೇತುಂ ವಾ (ಸ್ಯಾ.), ಆಧಪಿತುಂ ವಾ (ಕ.)] ವಿಕ್ಕಿಣಿತುಂ ವಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಲಭತಿ ಪಿತಾ ಪುತ್ತಂ ಇಣಟ್ಟೋ ವಾ ಆಜೀವಿಕಪಕತೋ ವಾ ಆವಪಿತುಂ ವಾ ವಿಕ್ಕಿಣಿತುಂ ವಾ’’ತಿ. ‘‘ಯದಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಲಭತಿ ಪಿತಾ ಪುತ್ತಂ ಇಣಟ್ಟೋ ವಾ ಆಜೀವಿಕಪಕತೋ ವಾ ಆವಪಿತುಂ ವಾ ವಿಕ್ಕಿಣಿತುಂ ವಾ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ರಾಜಾ ಅಲಭಮಾನೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ ಉಪದ್ದುತೋ ದುಕ್ಖಿತೋ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಧನಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾಯ ಪುತ್ತದಾರಂ ಆವಪೇಸಿ ಚ ವಿಕ್ಕಿಣಿ ಚ. ಇತಿ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೇನ ರಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದಿನ್ನಂ ಯೇವ ದಿನ್ನಂ, ಕತಂ ಯೇವ ಕತಂ. ಕಿಸ್ಸ ಪನ ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ತೇನ ದಾನೇನ ವೇಸ್ಸನ್ತರಂ ದಾನಪತಿಂ ಅತಿಬಾಳ್ಹಂ ಅಪಸಾದೇಸೀ’’ತಿ?

‘‘ನಾಹಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾನಪತಿನೋ ದಾನಂ ಗರಹಾಮಿ, ಅಪಿ ಚ ಪುತ್ತದಾರಂ ಯಾಚನ್ತೇ ನಿಮಿನಿತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏತಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಸಬ್ಭಿಕಾರಣಂ, ಯಂ ಪುತ್ತದಾರಂ ಯಾಚನ್ತೇ ಅತ್ತಾನಂ ದದೇಯ್ಯ, ಯಂ ಯಂ ಹಿ ಯಾಚನ್ತೇ ತಂ ತದೇವ ದಾತಬ್ಬಂ, ಏತಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಕಮ್ಮಂ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಪಾನೀಯಂ ಆಹರಾಪೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಯೋ ಭೋಜನಂ ದದೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಯಂ ಸೋ ಆಹರಾಪೇತಿ, ತಮೇವ ತಸ್ಸ ದೇನ್ತೋ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀ ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಪುತ್ತದಾರಂ ಯಾಚನ್ತೇ ಪುತ್ತದಾರಂ ಯೇವ ಅದಾಸಿ. ಸಚೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಯಾಚೇಯ್ಯ, ನ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ ನ ಕಮ್ಪೇಯ್ಯ ನ ರಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ಯೇವ ಸರೀರಂ ಭವೇಯ್ಯ. ಸಚೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿ ವೇಸ್ಸನ್ತರಂ ದಾನಪತಿಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಯಾಚೇಯ್ಯ ‘ದಾಸತ್ತಂ ಮೇ ಉಪೇಹೀ’ತಿ, ದಿನ್ನಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ ಯೇವಸ್ಸ ಸರೀರಂ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಸೋ ದತ್ವಾ ತಪೇಯ್ಯ [ಠಪೇಯ್ಯ (ಸೀ.)], ರಞ್ಞೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಬಹುಸಾಧಾರಣೋ.

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಕ್ಕಾ ಮಂಸಪೇಸಿ ಬಹುಸಾಧಾರಣಾ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ರಞ್ಞೋ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಬಹುಸಾಧಾರಣೋ. ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಫಲಿತೋ [ಫಲಿನೋ (?)] ರುಕ್ಖೋ ನಾನಾದಿಜಗಣಸಾಧಾರಣೋ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ರಞ್ಞೋ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಬಹುಸಾಧಾರಣೋ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ‘ಏವಾಹಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ.

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಅಧನೋ ಧನತ್ಥಿಕೋ ಧನಪರಿಯೇಸನಂ ಚರಮಾನೋ ಅಜಪಥಂ ಸಙ್ಕುಪಥಂ ವೇತ್ತಪಥಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಜಲಥಲವಾಣಿಜ್ಜಂ ಕರೋತಿ, ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ ಧನಂ ಆರಾಧೇತಿ, ಧನಪ್ಪಟಿಲಾಭಾಯ ವಾಯಮತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ದಾನಪತಿ ಅಧನೋ ಬುದ್ಧಧನೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣರತನಪ್ಪಟಿಲಾಭಾಯ ಯಾಚಕಾನಂ ಧನಧಞ್ಞಂ ದಾಸಿದಾಸಂ ಯಾನವಾಹನಂ ಸಕಲಸಾಪತೇಯ್ಯಂ ಸಕಂ ಪುತ್ತದಾರಂ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಚಜಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಯೇವ ಪರಿಯೇಸತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಮಚ್ಚೋ ಮುದ್ದಕಾಮೋ ಮುದ್ದಾಧಿಕರಣಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗೇಹೇ ಧನಧಞ್ಞಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ದತ್ವಾಪಿ ಮುದ್ದಪ್ಪಟಿಲಾಭಾಯ ವಾಯಮತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ದಾನಪತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರಧನಂ ದತ್ವಾ ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ಪರೇಸಂ ದತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಯೇವ ಪರಿಯೇಸತಿ.

‘‘ಅಪಿ ಚ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾನಪತಿನೋ ಏವಂ ಅಹೋಸಿ ‘ಯಂ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಯಾಚತಿ, ತಮೇವಾಹಂ ತಸ್ಸ ದೇನ್ತೋ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀ ನಾಮ ಹೋಮೀ’ತಿ, ಏವಂ ಸೋ ತಸ್ಸ ಪುತ್ತದಾರಮದಾಸಿ. ನ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ದಾನಪತಿ ದೇಸ್ಸತಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತದಾರಮದಾಸಿ, ನ ಅದಸ್ಸನಕಾಮತಾಯ ಪುತ್ತದಾರಮದಾಸಿ, ನ ಅತಿಬಹುಕಾ ಮೇ ಪುತ್ತದಾರಾ, ‘ನ ಸಕ್ಕೋಮಿ ತೇ ಪೋಸೇತು’ನ್ತಿ ಪುತ್ತದಾರಮದಾಸಿ, ನ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ‘ಅಪ್ಪಿಯಾ ಮೇ’ತಿ ನೀಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ಪುತ್ತದಾರಮದಾಸಿ. ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣರತನಸ್ಸೇವ ಪಿಯತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಸ್ಸ ಕಾರಣಾ ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ ಏವರೂಪಂ ಅತುಲಂ ವಿಪುಲಮನುತ್ತರಂ ಪಿಯಂ ಮನಾಪಂ ದಯಿತಂ ಪಾಣಸಮಂ ಪುತ್ತದಾರದಾನವರಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅದಾಸಿ.

‘‘ಭಾಸಿತಮ್ಪೇತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ ದೇವಾತಿದೇವೇನ ಚರಿಯಾಪಿಟಕೇ –

‘‘‘ನ ಮೇ ದೇಸ್ಸಾ ಉಭೋ ಪುತ್ತಾ, ಮದ್ದೀ ದೇವೀ ನ ದೇಸ್ಸಿಯಾ;

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಿಯಂ ಮಯ್ಹಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಿಯೇ ಅದಾಸಹ’ನ್ತಿ.

‘‘ತಸ್ಮಾ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸತರೋ ರಾಜಾ ಪುತ್ತದಾನಂ [ಪುತ್ತದಾರಂ (ಕ.)] ದತ್ವಾ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿ. ತಸ್ಸ ಅತಿಪೇಮೇನ ದುಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಬಲವಸೋಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಹದಯವತ್ಥು ಉಣ್ಹಮಹೋಸಿ. ನಾಸಿಕಾಯ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಿಯಾ ಮುಖೇನ ಉಣ್ಹೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ, ಅಸ್ಸೂನಿ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಲೋಹಿತಬಿನ್ದೂನಿ ಹುತ್ವಾ ನೇತ್ತೇಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿಂಸು. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ದುಕ್ಖೇನ ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತದಾರಮದಾಸಿ ‘ಮಾ ಮೇ ದಾನಪಥೋ ಪರಿಹಾಯೀ’ತಿ.

‘‘ಅಪಿ ಚ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ ದ್ವೇ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ದ್ವೇ ದಾರಕೇ ಅದಾಸಿ. ಕತಮೇ ದ್ವೇ? ದಾನಪಥೋ ಚ ಮೇ ಅಪರಿಹೀನೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ದುಕ್ಖಿತೇ ಚ ಮೇ ಪುತ್ತಕೇ ವನಮೂಲಫಲೇಹಿ ಇತೋನಿದಾನಂ ಅಯ್ಯಕೋ ಮೋಚೇಸ್ಸತೀತಿ. ಜಾನಾತಿ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ ‘ನ ಮೇ ದಾರಕಾ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ, ಇಮೇ ಚ ದಾರಕೇ ಅಯ್ಯಕೋ ನಿಕ್ಕಿಣಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಗಮನಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ. ಇಮೇ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ದ್ವೇ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ದ್ವೇ ದಾರಕೇ ಅದಾಸಿ.

‘‘ಅಪಿ ಚ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಯಂ ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಜಿಣ್ಣೋ ವುಡ್ಢೋ ಮಹಲ್ಲಕೋ ದುಬ್ಬಲೋ ಭಗ್ಗೋ ದಣ್ಡಪರಾಯಣೋ ಖೀಣಾಯುಕೋ ಪರಿತ್ತಪುಞ್ಞೋ, ನೇಸೋ ಸಮತ್ಥೋ ಇಮೇ ದಾರಕೇ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತು’ನ್ತಿ. ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಪಾಕತಿಕೇನ ಬಲೇನ ಇಮೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯೇ ಏವಂಮಹಿದ್ಧಿಕೇ ಏವಂಮಹಾನುಭಾವೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಪೇಳಾಯ ವಾ ಸಮುಗ್ಗೇ ವಾ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ನಿಪ್ಪಭೇ ಕತ್ವಾ ಥಾಲಕಪರಿಭೋಗೇನ [ಪದೀಪಪರಿಭೋಗೇನ (ಸ್ಯಾ.)] ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಪ್ಪಟಿಭಾಗಸ್ಸ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುನ್ತಿ.

‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಉತ್ತರಿಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಮಣಿರತನಂ ಸುಭಂ ಜಾತಿಮನ್ತಂ ಅಟ್ಠಂಸಂ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಂ ಚತುಹತ್ಥಾಯಾಮಂ ಸಕಟನಾಭಿಪರಿಣಾಹಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ಪಿಲೋತಿಕಾಯ ವೇಠೇತ್ವಾ ಪೇಳಾಯ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಕನಿಸಾನಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಚಕ್ಕವತ್ತಿರಞ್ಞೋ ಮಣಿರತನಪ್ಪಟಿಭಾಗಸ್ಸ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ.

‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಉತ್ತರಿಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ತಿಧಾ ಪಭಿನ್ನೋ ಸಬ್ಬಸೇತೋ ಸತ್ತಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಅಟ್ಠರತನುಬ್ಬೇಧೋ ನವರತನಾಯಾಮಪರಿಣಾಹೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ದಸ್ಸನೀಯೋ ಉಪೋಸಥೋ ನಾಗರಾಜಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ಸುಪ್ಪೇನ ವಾ ಸರಾವೇನ ವಾ ಪಿದಹಿತುಂ, ಗೋವಚ್ಛಕೋ ವಿಯ ವಚ್ಛಕಸಾಲಾಯ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪರಿಹರಿತುಂ ವಾ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಉಪೋಸಥನಾಗರಾಜಪ್ಪಟಿಭಾಗಸ್ಸ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ.

‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಉತ್ತರಿಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ದೀಘಪುಥುಲವಿತ್ಥಿಣ್ಣೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ದುರುತ್ತರೋ ಅಪರಿಯೋಗಾಳ್ಹೋ ಅನಾವಟೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಏಕತಿತ್ಥೇನ ಪರಿಭೋಗಂ ಕಾತುಂ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಮಹಾಸಮುದ್ದಪ್ಪಟಿಭಾಗಸ್ಸ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ.

‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಉತ್ತರಿಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಹಿಮವನ್ತೋ ಪಬ್ಬತರಾಜಾ ಪಞ್ಚಯೋಜನಸತಂ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ನಭೇ ತಿಸಹಸ್ಸಯೋಜನಾಯಾಮವಿತ್ಥಾರೋ ಚತುರಾಸೀತಿಕೂಟಸಹಸ್ಸಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಮಹಾನದೀಸತಾನಂ ಪಭವೋ ಮಹಾಭೂತಗಣಾಲಯೋ ನಾನಾವಿಧಗನ್ಧಧರೋ ದಿಬ್ಬೋಸಧಸತಸಮಲಙ್ಕತೋ ನಭೇ ವಲಾಹಕೋ ವಿಯ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಹಿಮವನ್ತಪಬ್ಬತರಾಜಪ್ಪಟಿಭಾಗಸ್ಸ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ.

‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಉತ್ತರಿಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ರತ್ತನ್ಧಕಾರತಿಮಿಸಾಯಂ ಉಪರಿಪಬ್ಬತಗ್ಗೇ ಜಲಮಾನೋ ಮಹಾಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಸುವಿದೂರೇಪಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ ಪಬ್ಬತಗ್ಗೇ ಜಲಮಾನೋ ಮಹಾಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ಸುವಿದೂರೇಪಿ ಪಾಕಟೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ.

‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಉತ್ತರಿಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಹಿಮವನ್ತೇ ಪಬ್ಬತೇ ನಾಗಪುಪ್ಫಸಮಯೇ ಉಜುವಾತೇ ವಾಯನ್ತೇ ದಸ ದ್ವಾದಸ ಯೋಜನಾನಿ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ ವಾಯತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಅಪಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸೇಹಿಪಿ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠಭವನಂ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಸುರಾಸುರಗರುಳಗನ್ಧಬ್ಬಯಕ್ಖರಕ್ಖಸಮಹೋರಗಕಿನ್ನರಇನ್ದಭವನೇಸು ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ, ಸೀಲವರಗನ್ಧೋ ಚಸ್ಸ ಸಮ್ಪವಾಯತಿ, ತೇನ ತಸ್ಸ ದಾರಕಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ದಾಸಭೋಗೇನ ಭುಞ್ಜಿತುಂ. ಅನುಸಿಟ್ಠೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಜಾಲೀ ಕುಮಾರೋ ಪಿತರಾ ವೇಸ್ಸನ್ತರೇನ ರಞ್ಞಾ ‘ಅಯ್ಯಕೋ ತೇ, ತಾತ, ತುಮ್ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಧನಂ ದತ್ವಾ ನಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ತಂ ನಿಕ್ಖಸಹಸ್ಸಂ ದತ್ವಾ ನಿಕ್ಕಿಣಾತು, ಕಣ್ಹಾಜಿನಂ ನಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ದಾಸಸತಂ ದಾಸಿಸತಂ ಹತ್ಥಿಸತಂ ಅಸ್ಸಸತಂ ಧೇನುಸತಂ ಉಸಭಸತಂ ನಿಕ್ಖಸತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತಂ ದತ್ವಾ ನಿಕ್ಕಿಣಾತು, ಯದಿ ತೇ, ತಾತ, ಅಯ್ಯಕೋ ತುಮ್ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಹತ್ಥತೋ ಆಣಾಯ ಬಲಸಾ ಮುಧಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ಅಯ್ಯಕಸ್ಸ ವಚನಂ ಕರಿತ್ಥ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸೇವ ಅನುಯಾಯಿನೋ ಹೋಥಾ’ತಿ, ಏವಮನುಸಾಸಿತ್ವಾ ಪುತ್ತೇ ಪೇಸೇಸಿ, ತತೋ ಜಾಲೀಕುಮಾರೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಯ್ಯಕೇನ ಪುಟ್ಠೋ ಕಥೇಸಿ –

‘‘‘ಸಹಸ್ಸಗ್ಘಂ ಹಿ ಮಂ ತಾತ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪಿತಾ ಅದಾ;

ಅಥೋ ಕಣ್ಹಾಜಿನಂ ಕಞ್ಞಂ, ಹತ್ಥೀನಞ್ಚ ಸತೇನ ಚಾ’’’ತಿ.

‘‘ಸುನಿಬ್ಬೇಠಿತೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಪಞ್ಹೋ; ಸುಭಿನ್ನಂ ದಿಟ್ಠಿಜಾಲಂ; ಸುಮದ್ದಿತೋ ಪರವಾದೋ; ಸಕಸಮಯೋ ಸುದೀಪಿತೋ; ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸುಪರಿಸೋಧಿತಂ; ಸುವಿಭತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ; ಏವಮೇತಂ ತಥಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ.

ವೇಸ್ಸನ್ತರಪಞ್ಹೋ ಪಠಮೋ.

೨. ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಪಞ್ಹೋ

೨. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಬ್ಬೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಗೋತಮೇನೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾ ಕತಾ’’ತಿ? ‘‘ನತ್ಥಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾ, ಗೋತಮೇನೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾ ಕತಾ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯದಿ ಏವಂ ಅಯುತ್ತಂ, ಯಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೇಹಿ ವೇಮತ್ತತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ಚತೂಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಠಾನೇಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೇಹಿ ವೇಮತ್ತತಾ ಹೋತಿ. ಕತಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ? ಕುಲವೇಮತ್ತತಾ ಪಧಾನವೇಮತ್ತತಾ [ಅದ್ಧಾನವೇಮತ್ತತಾ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಪೀ.)] ಆಯುವೇಮತ್ತತಾ ಪಮಾಣವೇಮತ್ತತಾತಿ. ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಚತೂಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೇಹಿ ವೇಮತ್ತತಾ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಬುದ್ಧಾನಂ ರೂಪೇ ಸೀಲೇ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನೇ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜೇ ದಸತಥಾಗತಬಲೇ ಛಅಸಾಧಾರಣಞಾಣೇ ಚುದ್ದಸಬುದ್ಧಞಾಣೇ ಅಟ್ಠಾರಸಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇ ಕೇವಲೇ ಚ ಬುದ್ಧಗುಣೇ [ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇ (ಸೀ. ಪೀ.)] ನತ್ಥಿ ವೇಮತ್ತತಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮಸಮಾ’’ತಿ.

‘‘ಯದಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮಸಮಾ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಗೋತಮೇನೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾ ಕತಾ’’ತಿ? ‘‘ಅಪರಿಪಕ್ಕೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಞಾಣೇ ಅಪರಿಪಕ್ಕಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ಗೋತಮೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಮಭಿನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಅಪರಿಪಕ್ಕಂ ಞಾಣಂ ಪರಿಪಾಚಯಮಾನೇನ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾ ಕತಾ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಅಪರಿಪಕ್ಕೇ ಞಾಣೇ ಅಪರಿಪಕ್ಕಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ, ನನು ನಾಮ ಞಾಣಂ ಪರಿಪಾಚೇತ್ವಾ ಪರಿಪಕ್ಕೇ ಞಾಣೇ ನಿಕ್ಖಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ?

‘‘ಬೋಧಿಸತ್ತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವಿಪರೀತಂ ಇತ್ಥಾಗಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಿಸ್ಸ ಅರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಅರತಿಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಞ್ಞತರೋ ಮಾರಕಾಯಿಕೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ‘ಅಯಂ ಖೋ ಕಾಲೋ ಅರತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿನೋದನಾಯಾ’ತಿ ವೇಹಾಸೇ ಠತ್ವಾ ಇದಂ ವಚನಮಬ್ರವಿ –

‘‘ಮಾರಿಸ, ಮಾ ಖೋ ತ್ವಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ಅಹೋಸಿ, ಇತೋ ತೇ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪಾತುಭವಿಸ್ಸತಿ ಸಹಸ್ಸಾರಂ ಸನೇಮಿಕಂ ಸನಾಭಿಕಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಂ, ಪಥವಿಗತಾನಿ ಚ ತೇ ರತನಾನಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಾನಿ ಚ ಸಯಮೇವ ಉಪಗಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತಿ, ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಪರಿತ್ತದೀಪಪರಿವಾರೇಸು ಚತೂಸು ಮಹಾದೀಪೇಸು ಏಕಮುಖೇನ ಆಣಾ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಪರೋಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ತೇ ಪುತ್ತಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸೂರಾ ವೀರಙ್ಗರೂಪಾ ಪರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಾ, ತೇಹಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪರಿಕಿಣ್ಣೋ ಸತ್ತರತನಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತುದ್ದೀಪಮನುಸಾಸಿಸ್ಸಸೀ’ತಿ.

‘‘ಯಥಾ ನಾಮ ದಿವಸಸನ್ತತ್ತಂ ಅಯೋಸೂಲಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪಡಹನ್ತಂ ಕಣ್ಣಸೋತಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ತಂ ವಚನಂ ಕಣ್ಣಸೋತಂ ಪವಿಸಿತ್ಥ, ಇತಿ ಸೋ ಪಕತಿಯಾವ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ವಚನೇನ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜಿ ಸಂವಿಜ್ಜಿ ಸಂವೇಗಮಾಪಜ್ಜಿ.

‘‘ಯಥಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹತಿಮಹಾಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಜಲಮಾನೋ ಅಞ್ಞೇನ ಕಟ್ಠೇನ ಉಪಡಹಿತೋ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಜಲೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪಕತಿಯಾವ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ವಚನೇನ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜಿ ಸಂವಿಜ್ಜಿ ಸಂವೇಗಮಾಪಜ್ಜಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾಪಥವೀ ಪಕತಿತಿನ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಹರಿತಸದ್ದಲಾ ಆಸಿತ್ತೋದಕಾ ಚಿಕ್ಖಲ್ಲಜಾತಾ ಪುನದೇವ ಮಹಾಮೇಘೇ ಅಭಿವುಟ್ಠೇ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಚಿಕ್ಖಲ್ಲತರಾ ಅಸ್ಸ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪಕತಿಯಾವ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ತಸ್ಸಾ ದೇವತಾಯ ವಚನೇನ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜಿ ಸಂವಿಜ್ಜಿ ಸಂವೇಗಮಾಪಜ್ಜೀ’’ತಿ.

‘‘ಅಪಿ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಯದಿ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ಪಟಿನಿವತ್ತೇಯ್ಯ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ದಿಬ್ಬೇ ಚಕ್ಕರತನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ಚ ಪಲೋಭನತ್ಥಾಯ ತಾಯ ದೇವತಾಯ ಮುಸಾ ಭಣಿತಂ, ಯದಿಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ನ ನಿವತ್ತೇಯ್ಯ. ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ‘ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ದಳ್ಹಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ, ‘ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’ತಿ ದಳ್ಹಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖಯಂ ಪತ್ತೋ.

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಅನೋತತ್ತದಹತೋ ಉದಕಂ ಗಙ್ಗಂ ನದಿಂ ಪವಿಸತಿ, ಗಙ್ಗಾಯ ನದಿಯಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪವಿಸತಿ, ಮಹಾಸಮುದ್ದತೋ ಪಾತಾಲಮುಖಂ ಪವಿಸತಿ, ಅಪಿ ನು, ಮಹಾರಾಜ, ತಂ ಉದಕಂ ಪಾತಾಲಮುಖಗತಂ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯ, ಮಹಾಸಮುದ್ದತೋ ಗಙ್ಗಂ ನದಿಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯ, ಗಙ್ಗಾಯ ನದಿಯಾ ಪುನ ಅನೋತತ್ತಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಚತುರೋ ಚ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ಕುಸಲಂ ಪರಿಪಾಚಿತಂ ಇಮಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಕಾರಣಾ, ಸೋಯಂ ಅನ್ತಿಮಭವೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ ಪರಿಪಕ್ಕಂ ಬೋಧಿಞಾಣಂ ಛಹಿ ವಸ್ಸೇಹಿ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಪಿ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಚಕ್ಕರತನಕಾರಣಾ [ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಕಾರಣಾ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಪೀ.)] ಪಟಿನಿವತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ [ಪರಿನಿವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ (ಸೀ. ಪೀ. ಕ.)]? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ.

‘‘ಅಪಿ ಚ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾಪಥವೀ ಪರಿವತ್ತೇಯ್ಯ ಸಕಾನನಾ ಸಪಬ್ಬತಾ, ನತ್ವೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತೇಯ್ಯ ಅಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ. ಆರೋಹೇಯ್ಯಪಿ ಚೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಗಙ್ಗಾಯ ಉದಕಂ ಪಟಿಸೋತಂ, ನತ್ವೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತೇಯ್ಯ ಅಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ; ವಿಸುಸ್ಸೇಯ್ಯಪಿ ಚೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಅಪರಿಮಿತಜಲಧರೋ ಗೋಪದೇ ಉದಕಂ ವಿಯ, ನತ್ವೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತೇಯ್ಯ ಅಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ; ಫಲೇಯ್ಯಪಿ ಚೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಾ ಸತಧಾ ವಾ ಸಹಸ್ಸಧಾ ವಾ, ನತ್ವೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತೇಯ್ಯ ಅಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ; ಪತೇಯ್ಯುಮ್ಪಿ ಚೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಸತಾರಕಾ ಲೇಡ್ಡು ವಿಯ ಛಮಾಯಂ, ನತ್ವೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತೇಯ್ಯ ಅಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ; ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯಪಿ ಚೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಆಕಾಸೋ ಕಿಲಞ್ಜಮಿವ, ನತ್ವೇವ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತೇಯ್ಯ ಅಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಪದಾಲಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಬನ್ಧನಾನ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕತಿ ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಾನೀ’’ತಿ? ‘‘ದಸ ಖೋ ಪನಿಮಾನಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಾನಿ, ಯೇಹಿ ಬನ್ಧನೇಹಿ ಬದ್ಧಾ ಸತ್ತಾ ನ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾಪಿ ಪಟಿನಿವತ್ತನ್ತಿ. ಕತಮಾನಿ ದಸ? ಮಾತಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಂ, ಪಿತಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಂ, ಭರಿಯಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಂ, ಪುತ್ತಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಂ, ಞಾತೀ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಂ, ಮಿತ್ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಂ, ಧನಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಂ, ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಂ, ಇಸ್ಸರಿಯಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಂ, ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಂ, ಇಮಾನಿ ಖೋ ಮಹಾರಾಜ ದಸ ಲೋಕೇ ಬನ್ಧನಾನಿ, ಯೇಹಿ ಬನ್ಧನೇಹಿ ಬದ್ಧಾ ಸತ್ತಾ ನ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾಪಿ ಪಟಿನಿವತ್ತನ್ತಿ, ತಾನಿ ದಸ ಬನ್ಧನಾನಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಛಿನ್ನಾನಿ ಪದಾಲಿತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ನ ಪಟಿನಿವತ್ತತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯದಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಅರತಿಚಿತ್ತೇ ದೇವತಾಯ ವಚನೇನ ಅಪರಿಪಕ್ಕೇ ಞಾಣೇ ಅಪರಿಪಕ್ಕಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಮಭಿನಿಕ್ಖನ್ತೋ, ಕಿಂ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ಕತಾಯ, ನನು ನಾಮ ಸಬ್ಬಭಕ್ಖೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಂ ಆಗಮಯಮಾನೇನಾ’’ತಿ?

‘‘ದಸ ಖೋ ಪನಿಮೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುಗ್ಗಲಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಓಞ್ಞಾತಾ ಅವಞ್ಞಾತಾ ಹೀಳಿತಾ ಖೀಳಿತಾ ಗರಹಿತಾ ಪರಿಭೂತಾ ಅಚಿತ್ತೀಕತಾ. ಕತಮೇ ದಸ? ಇತ್ಥೀ, ಮಹಾರಾಜ, ವಿಧವಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಓಞ್ಞಾತಾ ಅವಞ್ಞಾತಾ ಹೀಳಿತಾ ಖೀಳಿತಾ ಗರಹಿತಾ ಪರಿಭೂತಾ ಅಚಿತ್ತೀಕತಾ. ದುಬ್ಬಲೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಅಮಿತ್ತಞಾತಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಮಹಗ್ಘಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಅಗರುಕುಲವಾಸಿಕೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಪಾಪಮಿತ್ತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಧನಹೀನೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಆಚಾರಹೀನೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಕಮ್ಮಹೀನೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಪಯೋಗಹೀನೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಓಞ್ಞಾತೋ ಅವಞ್ಞಾತೋ ಹೀಳಿತೋ ಖೀಳಿತೋ ಗರಹಿತೋ ಪರಿಭೂತೋ ಅಚಿತ್ತೀಕತೋ. ಇಮೇ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ದಸ ಪುಗ್ಗಲಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಓಞ್ಞಾತಾ ಅವಞ್ಞಾತಾ ಹೀಳಿತಾ ಖೀಳಿತಾ ಗರಹಿತಾ ಪರಿಭೂತಾ ಅಚಿತ್ತೀಕತಾ. ಇಮಾನಿ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ದಸ ಠಾನಾನಿ ಅನುಸ್ಸರಮಾನಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ‘ಮಾಹಂ ಕಮ್ಮಹೀನೋ ಅಸ್ಸಂ ಪಯೋಗಹೀನೋ ಗರಹಿತೋ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಯಂನೂನಾಹಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ ಅಸ್ಸಂ ಕಮ್ಮಗರು ಕಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ ಕಮ್ಮಸೀಲೋ ಕಮ್ಮಧೋರಯ್ಹೋ ಕಮ್ಮನಿಕೇತವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ವಿಹರೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ, ಏವಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಞಾಣಂ ಪರಿಪಾಚೇನ್ತೋ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಂ ಅಕಾಸೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಂ ಕರೋನ್ತೋ ಏವಮಾಹ ‘ನ ಖೋ ಪನಾಹಂ ಇಮಾಯ ಕಟುಕಾಯ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ಅಧಿಗಚ್ಛಾಮಿ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಂ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸಂ, ಸಿಯಾ ನು ಖೋ ಅಞ್ಞೋ ಮಗ್ಗೋ ಬೋಧಾಯಾ’ತಿ. ಅಪಿ ನು ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ಆರಬ್ಭ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ?

‘‘ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಖೋ ಪನಿಮೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಚಿತ್ತದುಬ್ಬಲೀಕರಣಾ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇಹಿ ದುಬ್ಬಲೀಕತಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ. ಕತಮೇ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ? ಕೋಧೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಚಿತ್ತದುಬ್ಬಲೀಕರಣೋ ಧಮ್ಮೋ, ಯೇನ ದುಬ್ಬಲೀಕತಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ, ಉಪನಾಹೋ…ಪೇ… ಮಕ್ಖೋ…ಪೇ… ಪಳಾಸೋ…ಪೇ… ಇಸ್ಸಾ…ಪೇ… ಮಚ್ಛರಿಯಂ…ಪೇ… ಮಾಯಾ…ಪೇ… ಸಾಠೇಯ್ಯಂ…ಪೇ… ಥಮ್ಭೋ…ಪೇ… ಸಾರಮ್ಭೋ…ಪೇ… ಮಾನೋ…ಪೇ… ಅತಿಮಾನೋ …ಪೇ… ಮದೋ…ಪೇ… ಪಮಾದೋ…ಪೇ… ಥಿನಮಿದ್ಧಂ…ಪೇ… ತನ್ದಿ [ನನ್ದೀ (ಪೀ. ಕ.)] …ಪೇ… ಆಲಸ್ಯಂ…ಪೇ… ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ…ಪೇ… ರೂಪಾ…ಪೇ… ಸದ್ದಾ…ಪೇ… ಗನ್ಧಾ…ಪೇ… ರಸಾ…ಪೇ… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ…ಪೇ… ಖುದಾಪಿಪಾಸಾ…ಪೇ… ಅರತಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಚಿತ್ತದುಬ್ಬಲೀಕರಣೋ ಧಮ್ಮೋ, ಯೇನ ದುಬ್ಬಲೀಕತಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ. ಇಮೇ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಚಿತ್ತದುಬ್ಬಲೀಕರಣಾ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇಹಿ ದುಬ್ಬಲೀಕತಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ.

ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಖುದಾಪಿಪಾಸಾ [ಖುದಾಪಿಪಾಸಾ (ಸೀ. ಪೀ. ಕ.)] ಕಾಯಂ ಪರಿಯಾದಿಯಿಂಸು, ಕಾಯೇ ಪರಿಯಾದಿನ್ನೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ. ಸತಸಹಸ್ಸಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಪ್ಪಾನಂ [ಕಪ್ಪೇ (ಕ.)] ಚತುರೋ ಚ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ಕಪ್ಪೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಚತುನ್ನಂ ಯೇವ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಅಭಿಸಮಯಂ ಅನ್ವೇಸಿ ತಾಸು ತಾಸು ಜಾತೀಸು, ಕಿಂ ಪನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಭವೇ ಅಭಿಸಮಯಜಾತಿಯಂ ಮಗ್ಗಂ ಆರಬ್ಭ ಸತಿಸಮ್ಮೋಸೋ ಹೇಸ್ಸತಿ? ಅಪಿ ಚ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ‘ಸಿಯಾ ನು ಖೋ ಅಞ್ಞೋ ಮಗ್ಗೋ ಬೋಧಾಯಾ’ತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಏಕಮಾಸಿಕೋ ಸಮಾನೋ ಪಿತು ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮನ್ತೇ ಸೀತಾಯ ಜಮ್ಬುಚ್ಛಾಯಾಯ ಸಿರಿಸಯನೇ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿಚಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರಂ ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾಸಿ…ಪೇ… ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾಸೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಏವಮೇತಂ ತಥಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮಿ, ಞಾಣಂ ಪರಿಪಾಚೇನ್ತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಂ ಅಕಾಸೀ’’ತಿ.

ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಪಞ್ಹೋ ದುತಿಯೋ.

೩. ಕುಸಲಾಕುಸಲಬಲವತರಪಞ್ಹೋ

೩. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕತಮಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಬಲವತರಂ ಕುಸಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಂ ವಾ’’ತಿ? ‘‘ಕುಸಲಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಧಿಮತ್ತಂ ಬಲವತರಂ, ನೋ ತಥಾ ಅಕುಸಲ’ನ್ತಿ. ‘‘ನಾಹಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ತಂ ವಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮಿ ‘ಕುಸಲಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಬಲವತರಂ, ನೋ ತಥಾ ಅಕುಸಲ’ನ್ತಿ, ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಇಧ ಪಾಣಾತಿಪಾತಿನೋ ಅದಿನ್ನಾದಾಯಿನೋ ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರಿನೋ ಮುಸಾವಾದಿನೋ ಗಾಮಘಾತಿಕಾ ಪನ್ಥದೂಸಕಾ ನೇಕತಿಕಾ ವಞ್ಚನಿಕಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ತಾವತಕೇನ ಪಾಪೇನ ಲಭನ್ತಿ ಹತ್ಥಚ್ಛೇದಂ ಪಾದಚ್ಛೇದಂ ಹತ್ಥಪಾದಚ್ಛೇದಂ ಕಣ್ಣಚ್ಛೇದಂ ನಾಸಚ್ಛೇದಂ ಕಣ್ಣನಾಸಚ್ಛೇದಂ ಬಿಲಙ್ಗಥಾಲಿಕಂ ಸಙ್ಖಮುಣ್ಡಿಕಂ ರಾಹುಮುಖಂ ಜೋತಿಮಾಲಿಕಂ ಹತ್ಥಪಜ್ಜೋತಿಕಂ ಏರಕವತ್ತಿಕಂ ಚೀರಕವಾಸಿಕಂ ಏಣೇಯ್ಯಕಂ ಬಳಿಸಮಂಸಿಕಂ ಕಹಾಪಣಿಕಂ ಖಾರಾಪತಚ್ಛಿಕಂ ಪಲಿಘಪರಿವತ್ತಿಕಂ ಪಲಾಲಪೀಠಕಂ ತತ್ತೇನಪಿ ತೇಲೇನ ಓಸಿಞ್ಚನಂ ಸುನಖೇಹಿಪಿ ಖಾದಾಪನಂ ಜೀವಸೂಲಾರೋಪನಂ ಅಸಿನಾಪಿ ಸೀಸಚ್ಛೇದಂ, ಕೇಚಿ ರತ್ತಿಂ ಪಾಪಂ ಕತ್ವಾ ರತ್ತಿಂ ಯೇವ ವಿಪಾಕಂ ಅನುಭವನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ರತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ದಿವಾ ಯೇವ ಅನುಭವನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ದಿವಾ ಕತ್ವಾ ದಿವಾ ಯೇವ ಅನುಭವನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ದಿವಾ ಕತ್ವಾ ರತ್ತಿಂ ಯೇವ ಅನುಭವನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ದಿವಸೇ ವೀತಿವತ್ತೇ ಅನುಭವನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ವಿಪಾಕಂ ಅನುಭವನ್ತಿ. ಅತ್ಥಿ ಪನ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕೋಚಿ ಏಕಸ್ಸ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ವಾ ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಾ ದಸನ್ನಂ ವಾ ಸತಸ್ಸ ವಾ ಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಸಪರಿವಾರಂ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಭೋಗಂ ವಾ ಯಸಂ ವಾ ಸುಖಂ ವಾ ಅನುಭವಿತಾ ಸೀಲೇನ ವಾ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮೇನ ವಾ’’ತಿ?

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಚತ್ತಾರೋ ಪುರಿಸಾ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ತೇನೇವ ಸರೀರದೇಹೇನ ತಿದಸಪುರೇ ಸಮನುಪ್ಪತ್ತಾ’’ತಿ [ಯಸಮನುಪತ್ತಾತಿ (ಸೀ. ಪೀ.)]. ‘‘ಕೋ ಚ ಕೋ ಚ ಭನ್ತೇ’’ತಿ? ‘‘ಮನ್ಧಾತಾ, ಮಹಾರಾಜ, ರಾಜಾ, ನಿಮಿ ರಾಜಾ, ಸಾಧೀನೋ ರಾಜಾ, ಗುತ್ತಿಲೋ ಚ ಗನ್ಧಬ್ಬೋ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅನೇಕೇಹಿ ತಂ ಭವಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಅನ್ತರಿತಂ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪೇತಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ [ದೀಪಿತಂ, ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪೇತಂ (ಕ.)] ಪರೋಕ್ಖಂ, ಯದಿ ಸಮತ್ಥೋಸಿ ವತ್ತಮಾನಕೇ ಭವೇ ಭಗವತೋ ಧರಮಾನಕಾಲೇ ಕಥೇಹೀ’’ತಿ? ‘‘ವತ್ತಮಾನಕೇಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಭವೇ ಪುಣ್ಣಕೋ ದಾಸೋ ಥೇರಸ್ಸ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಭೋಜನಂ ದತ್ವಾ ತದಹೇವ ಸೇಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಂ ಅಜ್ಝುಪಗತೋ, ಸೋ ಏತರಹಿ ಪುಣ್ಣಕೋ ಸೇಟ್ಠೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿ, ಗೋಪಾಲಮಾತಾ ದೇವೀ ಅತ್ತನೋ ಕೇಸೇ ವಿಕ್ಕಿಣಿತ್ವಾ ಲದ್ಧೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಹಾಪಣೇಹಿ ಥೇರಸ್ಸ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಸ ಅತ್ತಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ದತ್ವಾ ತದಹೇವ ರಞ್ಞೋ ಚನ್ದಪಜ್ಜೋತಸ್ಸ [ಉದೇನಸ್ಸ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಟ್ಠಾನಂ ಪತ್ತಾ. ಸುಪ್ಪಿಯಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಗಿಲಾನಭಿಕ್ಖುನೋ ಅತ್ತನೋ ಊರುಮಂಸೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದನೀಯಂ ದತ್ವಾ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಯೇವ ರೂಳ್ಹವಣಾ ಸಞ್ಛವೀ [ಸಚ್ಛವೀ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಅರೋಗಾ ಜಾತಾ. ಮಲ್ಲಿಕಾ ದೇವೀ ಭಗವತೋ ಆಭಿದೋಸಿಕಂ ಕುಮ್ಮಾಸಪಿಣ್ಡಂ ದತ್ವಾ ತದಹೇವ ರಞ್ಞೋ ಕೋಸಲಸ್ಸ ಅಗ್ಗಮಹೇಸೀ ಜಾತಾ. ಸುಮನೋ ಮಾಲಾಕಾರೋ ಅಟ್ಠಹಿ ಸುಮನಪುಪ್ಫಮುಟ್ಠೀಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಪೂಜೇತ್ವಾ ತಂ ದಿವಸಂ ಯೇವ ಮಹಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪತ್ತೋ. ಏಕಸಾಟಕೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಉತ್ತರಸಾಟಕೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಪೂಜೇತ್ವಾ ತಂ ದಿವಸಂ ಯೇವ ಸಬ್ಬಟ್ಠಕಂ ಲಭಿ, ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಭೋಗಞ್ಚ ಯಸಞ್ಚ ಅನುಭವಿಂಸೂ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಛ ಜನೇ ಯೇವ ಅದ್ದಸಾಸೀ’’ತಿ. ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅಕುಸಲಂ ಯೇವ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಬಲವತರಂ, ನೋ ತಥಾ ಕುಸಲಂ. ಅಹಞ್ಹಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಏಕದಿವಸಂ ಯೇವ ದಸಪಿ ಪುರಿಸೇ ಪಸ್ಸಾಮಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೇನ ಸೂಲೇಸು ಆರೋಪೇನ್ತೇ, ವೀಸಮ್ಪಿ ತಿಂಸಮ್ಪಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪಿ ಪುರಿಸಸತಮ್ಪಿ ಪುರಿಸಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸಾಮಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೇನ ಸೂಲೇಸು ಆರೋಪೇನ್ತೇ. ನನ್ದಕುಲಸ್ಸ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಭದ್ದಸಾಲೋ ನಾಮ ಸೇನಾಪತಿಪುತ್ತೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ಚ ರಞ್ಞಾ ಚನ್ದಗುತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಾಮೋ ಸಮುಪಬ್ಯೂಳ್ಹೋ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಙ್ಗಾಮೇ ಉಭತೋ ಬಲಕಾಯೇ ಅಸೀತಿಕಬನ್ಧರೂಪಾನಿ ಅಹೇಸುಂ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸೀಸಕಬನ್ಧೇ ಪರಿಪಾತೇ [ಪರಿಪುಣ್ಣೇ (ಸಬ್ಬತ್ಥ)] ಏಕಂ ಕಬನ್ಧರೂಪಂ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಪಾಪಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೇನ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಆಪನ್ನಾ. ಇಮಿನಾಪಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಾರಣೇನ ಭಣಾಮಿ ಅಕುಸಲಂ ಯೇವ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಬಲವತರಂ, ನೋ ತಥಾ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಸುಯ್ಯತಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಕೋಸಲೇನ ರಞ್ಞಾ ಅಸದಿಸದಾನಂ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಯ್ಯತೀ’’ತಿ. ‘‘ಅಪಿ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕೋಸಲರಾಜಾ ತಂ ಅಸದಿಸಂ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ತತೋನಿದಾನಂ ಕಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಭೋಗಂ ವಾ ಯಸಂ ವಾ ಸುಖಂ ವಾ ಪಟಿಲಭೀ’’ತಿ [ಪಟಿಲಭತೀತಿ (ಕ.)]? ‘‘ನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ. ‘‘ಯದಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕೋಸಲರಾಜಾ ಏವರೂಪಂ ಅನುತ್ತರಂ ದಾನಂ ದತ್ವಾಪಿ ನ ಲಭಿ [ನ ಲಭತಿ (ಕ.)] ತತೋನಿದಾನಂ ಕಞ್ಚಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಭೋಗಂ ವಾ ಯಸಂ ವಾ ಸುಖಂ ವಾ, ತೇನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅಕುಸಲಂ ಯೇವ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಬಲವತರಂ, ನೋ ತಥಾ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಪರಿತ್ತತ್ತಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಕುಸಲಂ ಖಿಪ್ಪಂ ಪರಿಣಮತಿ, ವಿಪುಲತ್ತಾ ಕುಸಲಂ ದೀಘೇನ ಕಾಲೇನ ಪರಿಣಮತಿ, ಉಪಮಾಯಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಏತಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಪರನ್ತೇ ಜನಪದೇ ಕುಮುದಭಣ್ಡಿಕಾ ನಾಮ ಧಞ್ಞಜಾತಿ ಮಾಸಲೂನಾ [ಮಾಸಪೂರಾ (ಕ.)] ಅನ್ತೋಗೇಹಗತಾ ಹೋತಿ, ಸಾಲಯೋ ಛಪ್ಪಞ್ಚಮಾಸೇಹಿ ಪರಿಣಮನ್ತಿ, ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಅನ್ತರಂ ಕೋ ವಿಸೇಸೋ ಕುಮುದಭಣ್ಡಿಕಾಯ ಚ ಸಾಲೀನಞ್ಚಾ’’ತಿ? ‘‘ಪರಿತ್ತತ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ಕುಮುದಭಣ್ಡಿಕಾಯ, ವಿಪುಲತ್ತಾ ಚ ಸಾಲೀನಂ. ಸಾಲಯೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ರಾಜಾರಹಾ ರಾಜಭೋಜನಂ, ಕುಮುದಭಣ್ಡಿಕಾ ದಾಸಕಮ್ಮಕರಾನಂ ಭೋಜನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪರಿತ್ತತ್ತಾ ಅಕುಸಲಂ ಖಿಪ್ಪಂ ಪರಿಣಮತಿ, ವಿಪುಲತ್ತಾ ಕುಸಲಂ ದೀಘೇನ ಕಾಲೇನ ಪರಿಣಮತೀ’’ತಿ.

‘‘ಯಂ ತತ್ಥ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಖಿಪ್ಪಂ ಪರಿಣಮತಿ, ತಂ ನಾಮ ಲೋಕೇ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಬಲವತರಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲಂ ಬಲವತರಂ, ನೋ ತಥಾ ಕುಸಲಂ. ಯಥಾ ನಾಮ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಯೋಧೋ ಮಹತಿಮಹಾಯುದ್ಧಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಟಿಸತ್ತುಂ ಉಪಕಚ್ಛಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಖಿಪ್ಪತರಂ ಸಾಮಿನೋ ಉಪನೇಯ್ಯ, ಸೋ ಯೋಧೋ ಲೋಕೇ ಸಮತ್ಥೋ ಸೂರೋ ನಾಮ. ಯೋ ಚ ಭಿಸಕ್ಕೋ ಖಿಪ್ಪಂ ಸಲ್ಲಂ ಉದ್ಧರತಿ ರೋಗಮಪನೇತಿ, ಸೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ಛೇಕೋ ನಾಮ. ಯೋ ಗಣಕೋ ಸೀಘಸೀಘಂ ಗಣೇತ್ವಾ ಖಿಪ್ಪಂ ದಸ್ಸಯತಿ, ಸೋ ಗಣಕೋ ಛೇಕೋ ನಾಮ. ಯೋ ಮಲ್ಲೋ ಖಿಪ್ಪಂ ಪಟಿಮಲ್ಲಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉತ್ತಾನಕಂ ಪಾತೇತಿ, ಸೋ ಮಲ್ಲೋ ಸಮತ್ಥೋ ಸೂರೋ ನಾಮ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಂ ಖಿಪ್ಪಂ ಪರಿಣಮತಿ ಕುಸಲಂ ವಾ ಅಕುಸಲಂ ವಾ, ತಂ ಲೋಕೇ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಉಭಯಮ್ಪಿ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಮ್ಮಂ ಸಮ್ಪರಾಯವೇದನೀಯಮೇವ, ಅಪಿ ಚ ಖೋ ಅಕುಸಲಂ ಸಾವಜ್ಜತಾಯ ಖಣೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ಹೋತಿ, ಪುಬ್ಬಕೇಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಖತ್ತಿಯೇಹಿ ಠಪಿತೋ ಏಸೋ ನಿಯಮೋ ‘ಯೋ ಪಾಣಂ ಹನತಿ, ಸೋ ದಣ್ಡಾರಹೋ…ಪೇ… ಯೋ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತಿ…ಪೇ… ಯೋ ಪರದಾರಂ ಗಚ್ಛತಿ…ಪೇ… ಯೋ ಮುಸಾ ಭಣತಿ…ಪೇ… ಯೋ ಗಾಮಂ ಘಾತೇತಿ…ಪೇ… ಯೋ ಪನ್ಥಂ ದೂಸೇತಿ…ಪೇ… ಯೋ ನಿಕತಿಂ ಕರೋತಿ…ಪೇ… ಯೋ ವಞ್ಚನಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ದಣ್ಡಾರಹೋ ವಧಿತಬ್ಬೋ ಛೇತ್ತಬ್ಬೋ ಭೇತ್ತಬ್ಬೋ ಹನ್ತಬ್ಬೋ’ತಿ. ತಂ ತೇ ಉಪಾದಾಯ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ದಣ್ಡೇನ್ತಿ ವಧೇನ್ತಿ ಛಿನ್ದನ್ತಿ ಭಿನ್ದನ್ತಿ ಹನನ್ತಿ ಚ, ಅಪಿ ನು, ಮಹಾರಾಜ, ಅತ್ಥಿ ಕೇಹಿಚಿ ಠಪಿತೋ ನಿಯಮೋ ‘ಯೋ ದಾನಂ ವಾ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ವಾ ರಕ್ಖತಿ, ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಸ ಧನಂ ವಾ ಯಸಂ ವಾ ದಾತಬ್ಬ’ನ್ತಿ; ಅಪಿ ನು ತಂ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಧನಂ ವಾ ಯಸಂ ವಾ ದೇನ್ತಿ, ಚೋರಸ್ಸ ಕತಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಧಬನ್ಧನಂ ವಿಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಯದಿ, ಮಹಾರಾಜ, ದಾಯಕಾನಂ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಧನಂ ವಾ ಯಸಂ ವಾ ದದೇಯ್ಯುಂ, ಕುಸಲಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ದಾಯಕೇ ನ ವಿಚಿನನ್ತಿ ‘ಧನಂ ವಾ ಯಸಂ ವಾ ದಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಂ ನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ. ಇಮಿನಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣೇನ ಅಕುಸಲಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ, ಸಮ್ಪರಾಯೇವ ಸೋ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಬಲವತರಂ ವೇದನಂ ವೇದಯತೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ತವಾದಿಸೇನ ಬುದ್ಧಿಮನ್ತೇನ ವಿನಾ ನೇಸೋ ಪಞ್ಹೋ ಸುನಿಬ್ಬೇಠಿಯೋ, ಲೋಕಿಕಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಲೋಕುತ್ತರೇನ ವಿಞ್ಞಾಪಿತ’’ನ್ತಿ.

ಕುಸಲಾಕುಸಲಬಲವತರಪಞ್ಹೋ ತತಿಯೋ.

೪. ಪುಬ್ಬಪೇತಾದಿಸಪಞ್ಹೋ

೪. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಇಮೇ ದಾಯಕಾ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಪೇತಾನಂ ಆದಿಸನ್ತಿ [ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ (ಕ. ಸೀ.)] ‘ಇದಂ ತೇಸಂ ಪಾಪುಣಾತೂ’ತಿ, ಅಪಿ ನು ತೇ ಕಿಞ್ಚಿ ತತೋನಿದಾನಂ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಲಭನ್ತೀ’’ತಿ? ‘‘ಕೇಚಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ನಪ್ಪಟಿಲಭನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಕೇ, ಭನ್ತೇ, ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ಕೇ ನಪ್ಪಟಿಲಭನ್ತೀ’’ತಿ? ‘‘ನಿರಯೂಪಪನ್ನಾ, ಮಹಾರಾಜ, ನಪ್ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ಸಗ್ಗಗತಾ ನಪ್ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗತಾ ನಪ್ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ಚತುನ್ನಂ ಪೇತಾನಂ ತಯೋ ಪೇತಾ ನಪ್ಪಟಿಲಭನ್ತಿ ವನ್ತಾಸಿಕಾ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಿನೋ ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕಾ, ಲಭನ್ತಿ ಪೇತಾ ಪರದತ್ತೂಪಜೀವಿನೋ, ತೇಪಿ ಸರಮಾನಾ ಯೇವ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ತೇನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ದಾಯಕಾನಂ ದಾನಂ ವಿಸೋಸಿತಂ [ವಿಸೋತಂ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಹೋತಿ ಅಫಲಂ, ಯೇಸಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕತಂ ಯದಿ ತೇ ನಪ್ಪಟಿಲಭನ್ತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ದಾನಂ ಅಫಲಂ ಹೋತಿ ಅವಿಪಾಕಂ, ದಾಯಕಾ ಯೇವ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಅನುಭವನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಾರಣೇನ ಮಂ ಸಞ್ಞಾಪೇಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೇಚಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಮಚ್ಛಮಂಸಸುರಾಭತ್ತಖಜ್ಜಕಾನಿ ಪಟಿಯಾದೇತ್ವಾ ಞಾತಿಕುಲಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಯದಿ ತೇ ಞಾತಕಾ ತಂ ಉಪಾಯನಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ಅಪಿ ನು ತಂ ಉಪಾಯನಂ ವಿಸೋಸಿತಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯ ವಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಸಾಮಿಕಾನಂ ಯೇವ ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ದಾಯಕಾ ಯೇವ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಅನುಭವನ್ತಿ. ಯಥಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಗಬ್ಭಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ಅಸತಿ ಪುರತೋ ನಿಕ್ಖಮನಮುಖೇ ಕೇನ ನಿಕ್ಖಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಪವಿಟ್ಠೇನೇವ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ದಾಯಕಾ ಯೇವ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಅನುಭವನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಹೋತು, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಏವಮೇತಂ ತಥಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮಿ, ದಾಯಕಾ ಯೇವ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಅನುಭವನ್ತಿ, ನ ಮಯಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ವಿಲೋಮೇಮಾತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯದಿ ಇಮೇಸಂ ದಾಯಕಾನಂ ದಿನ್ನದಾನಂ ಪುಬ್ಬಪೇತಾನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತೇ ಚ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಅನುಭವನ್ತಿ. ತೇನ ಹಿ ಯೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ ಲುದ್ದೋ ಲೋಹಿತಪಾಣೀ ಪದುಟ್ಠಮನಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಮನುಸ್ಸೇ ಘಾತೇತ್ವಾ ದಾರುಣಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಪೇತಾನಂ ಆದಿಸೇಯ್ಯ ‘ಇಮಸ್ಸ ಮೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಪುಬ್ಬಪೇತಾನಂ ಪಾಪುಣಾತೂ’ತಿ, ಅಪಿ ನು ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಪುಬ್ಬಪೇತಾನಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕೋ ತತ್ಥ ಹೇತು ಕಿಂ ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕುಸಲಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಅಕುಸಲಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ? ‘‘ನೇಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಹೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಮಾ ಚ ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ‘ವಿಸಜ್ಜಕೋ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ಅಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಪುಚ್ಛಿ, ‘ಕಿಸ್ಸ ಆಕಾಸೋ ನಿರಾಲಮ್ಬೋ, ಕಿಸ್ಸ ಗಙ್ಗಾ ಉದ್ಧಮ್ಮುಖಾ ನ ಸನ್ದತಿ, ಕಿಸ್ಸ ಇಮೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ದಿಜಾ ಚ ದ್ವಿಪದಾ ಮಿಗಾ ಚತುಪ್ಪದಾ’ತಿ ತಮ್ಪಿ ಮಂ ತ್ವಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ. ‘‘ನಾಹಂ ತಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ವಿಹೇಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಅಪಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾಹನತ್ಥಾಯ [ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ (ಕ.)] ಸನ್ದೇಹಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾಮಿ, ಬಹೂ ಮನುಸ್ಸಾ ಲೋಕೇ ವಾಮಗಾಮಿನೋ [ಪಾಪಗಾಹಿನೋ (ಸ್ಯಾ.)] ವಿಚಕ್ಖುಕಾ, ‘ಕಿನ್ತಿ ತೇ ಓತಾರಂ ನ ಲಭೇಯ್ಯು’ನ್ತಿ ಏವಾಹಂ ತಂ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ. ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಹ ಅಕತೇನ ಅನನುಮತೇನ ಸಹ ಪಾಪಂ ಕಮ್ಮಂ ಸಂವಿಭಜಿತುಂ.

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಮನುಸ್ಸಾ ಉದಕನಿಬ್ಬಾಹನೇನ ಉದಕಂ ಸುವಿದೂರಮ್ಪಿ ಹರನ್ತಿ, ಅಪಿ ನು, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕ್ಕಾ ಘನಮಹಾಸೇಲಪಬ್ಬತೋ [ಪಬ್ಬತತೋ (ಕ.)] ನಿಬ್ಬಾಹನೇನ ಯಥಿಚ್ಛಿತಂ ಹರಿತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕ್ಕಾ ಕುಸಲಂ ಸಂವಿಭಜಿತುಂ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಕುಸಲಂ ಸಂವಿಭಜಿತುಂ. ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕ್ಕಾ ತೇಲೇನ ಪದೀಪೋ ಜಾಲೇತುಂ, ಅಪಿ ನು, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕ್ಕಾ ಉದಕೇನ ಪದೀಪೋ ಜಾಲೇತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕ್ಕಾ ಕುಸಲಂ ಸಂವಿಭಜಿತುಂ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಕುಸಲಂ ಸಂವಿಭಜಿತುಂ. ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಸ್ಸಕಾ ತಳಾಕತೋ ಉದಕಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಧಞ್ಞಂ ಪರಿಪಾಚೇನ್ತಿ, ಅಪಿ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕ್ಕಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದತೋ ಉದಕಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಧಞ್ಞಂ ಪರಿಪಾಚೇತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಕ್ಕಾ ಕುಸಲಂ ಸಂವಿಭಜಿತುಂ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಕುಸಲಂ ಸಂವಿಭಜಿತು’’ನ್ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಸಕ್ಕಾ ಕುಸಲಂ ಸಂವಿಭಜಿತುಂ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಕುಸಲಂ ಸಂವಿಭಜಿತುಂ. ಕಾರಣೇನ ಮಂ ಸಞ್ಞಾಪೇಹಿ, ನಾಹಂ ಅನ್ಧೋ ಅನಾಲೋಕೋ ಸುತ್ವಾ ವೇದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ‘‘ಅಕುಸಲಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಥೋಕಂ, ಕುಸಲಂ ಬಹುಕಂ, ಥೋಕತ್ತಾ ಅಕುಸಲಂ ಕತ್ತಾರಂ ಯೇವ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಬಹುಕತ್ತಾ ಕುಸಲಂ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತೀ’’ತಿ. ‘‘ಓಪಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ.

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪರಿತ್ತಂ ಏಕಂ ಉದಕಬಿನ್ದು ಪಥವಿಯಂ ನಿಪತೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಉದಕಬಿನ್ದು ದಸಪಿ ದ್ವಾದಸಪಿ ಯೋಜನಾನಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಯತ್ಥ ತಂ ಉದಕಬಿನ್ದು ನಿಪತಿತಂ, ತತ್ಥೇವ ಪರಿಯಾದಿಯತೀ’’ತಿ. ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ? ‘‘ಪರಿತ್ತತ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ಉದಕಬಿನ್ದುಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪರಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಂ ಪರಿತ್ತತ್ತಾ ಕತ್ತಾರಂ ಯೇವ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಸಂವಿಭಜಿತುಂ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹತಿಮಹಾಮೇಘೋ ಅಭಿವಸ್ಸೇಯ್ಯ ತಪ್ಪಯನ್ತೋ ಧರಣಿತಲಂ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾಮೇಘೋ ಸಮನ್ತತೋ ಓತ್ಥರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಪೂರಯಿತ್ವಾ ಸೋ ಮಹಾಮೇಘೋ ಸೋಬ್ಭಸರ ಸರಿತಸಾಖಾಕನ್ದರಪದರದಹತಳಾಕ [ಮಾತಿಕಾತಳಾಕ (ಕ.)] ಉದಪಾನಪೋಕ್ಖರಣಿಯೋ ದಸಪಿ ದ್ವಾದಸಪಿ ಯೋಜನಾನಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ? ‘‘ಮಹನ್ತತ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ಮೇಘಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕುಸಲಂ ಬಹುಕಂ, ಬಹುಕತ್ತಾ ಸಕ್ಕಾ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿಪಿ ಸಂವಿಭಜಿತು’’ನ್ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕುಸಲಂ ಥೋಕಂ ಕುಸಲಂ ಬಹುತರ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಹಟ್ಠೋ ಪಹಟ್ಠೋ ಹಸಿತೋ ಪಮುದಿತೋ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ವೇದಜಾತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪರಾಪರಂ ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪೀತಿಮನಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಕುಸಲಂ ಪವಡ್ಢತಿ.

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಉದಪಾನೇ ಬಹುಸಲಿಲಸಮ್ಪುಣ್ಣೇ ಏಕೇನ ದೇಸೇನ ಉದಕಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯ, ಏಕೇನ ನಿಕ್ಖಮೇಯ್ಯ, ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇಪಿ ಅಪರಾಪರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಖಯಂ ಪಾಪೇತುಂ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕುಸಲಂ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಪವಡ್ಢತಿ. ವಸ್ಸಸತೇಪಿ ಚೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಕತಂ ಕುಸಲಂ ಆವಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಆವಜ್ಜಿತೇ ಆವಜ್ಜಿತೇ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಕುಸಲಂ ಪವಡ್ಢತಿ. ತಸ್ಸ ತಂ ಕುಸಲಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಯಥಿಚ್ಛಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂವಿಭಜಿತುಂ, ಇದಮೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಕುಸಲಂ ಬಹುತರಂ.

‘‘ಅಕುಸಲಂ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಕರೋನ್ತೋ ಪಚ್ಛಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹೋತಿ, ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಲೀಯತಿ ಪಟಿಕುಟತಿ ಪಟಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರೀಯತಿ ಸೋಚತಿ ತಪ್ಪತಿ ಹಾಯತಿ ಖೀಯತಿ ನ ಪರಿವಡ್ಢತಿ ತತ್ಥೇವ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಕ್ಖಾಯ ನದಿಯಾ ಮಹಾಪುಳಿನಾಯ ಉನ್ನತಾವನತಾಯ ಕುಟಿಲಸಙ್ಕುಟಿಲಾಯ ಉಪರಿತೋ ಪರಿತ್ತಂ ಉದಕಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ಹಾಯತಿ ಖೀಯತಿ ನ ಪರಿವಡ್ಢತಿ ತತ್ಥೇವ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಕುಸಲಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಲೀಯತಿ ಪಟಿಕುಟತಿ ಪಟಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರೀಯತಿ ಸೋಚತಿ ತಪ್ಪತಿ ಹಾಯತಿ ಖೀಯತಿ ನ ಪರಿವಡ್ಢತಿ ತತ್ಥೇವ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಇದಮೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕುಸಲಂ ಥೋಕ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಏವಮೇತಂ ತಥಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ.

ಪುಬ್ಬಪೇತಾದಿಸಪಞ್ಹೋ ಚತುತ್ಥೋ.

೫. ಸುಪಿನಪಞ್ಹೋ

೫. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ನರನಾರಿಯೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮ್ಪಿ ಪಾಪಕಮ್ಪಿ, ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಮ್ಪಿ, ಕತಪುಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅಕತಪುಬ್ಬಮ್ಪಿ, ಖೇಮಮ್ಪಿ ಸಭಯಮ್ಪಿ, ದೂರೇಪಿ ಸನ್ತಿಕೇಪಿ, ಬಹುವಿಧಾನಿಪಿ ಅನೇಕವಣ್ಣಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಕಿಞ್ಚೇತಂ ಸುಪಿನಂ ನಾಮ, ಕೋ ಚೇತಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ? ‘‘ನಿಮಿತ್ತಮೇತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಪಿನಂ ನಾಮ, ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಪಾತ [ಆಪಾಥ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಮುಪಗಚ್ಛತಿ. ಛಯಿಮೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ವಾತಿಕೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪಿತ್ತಿಕೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೇಮ್ಹಿಕೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ದೇವತೂಪಸಂಹಾರತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತತ್ರ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ಯೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಅವಸೇಸಂ ಮಿಚ್ಛಾ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೋ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಚಿನಾತಿ, ತಂ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಪಾತಮುಪಗಚ್ಛತಿ, ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಆರೋಚೇತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ, ಮಹಾರಾಜ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಚಿನಾತಿ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಆರೋಚೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಂ ಯೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಪಾತಮುಪಗಚ್ಛತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಆದಾಸೋ ನ ಸಯಂ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಛಾಯಂ ವಿಚಿನಾತಿ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಛಾಯಂ ಆನೇತ್ವಾ ಆದಾಸಂ ಆರೋಪೇತಿ [ಆರೋಚೇತಿ (ಕ.)], ಅಥ ಖೋ ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ಛಾಯಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಆದಾಸಸ್ಸ ಆಪಾತಮುಪಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ನ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಚಿನಾತಿ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಆರೋಚೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಪಾತಮುಪಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಪಿ ನು ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ ‘ಏವಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಖೇಮಂ ವಾ ಭಯಂ ವಾ’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ ‘ಏವಂವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಖೇಮಂ ವಾ ಭಯಂ ವಾ’ತಿ, ನಿಮಿತ್ತೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಥೇತಿ, ತತೋ ತೇ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಇಙ್ಘ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಾರಣಂ ಮೇ ದಸ್ಸೇಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸರೀರೇ ತಿಲಕಾ ಪೀಳಕಾ ದದ್ದೂನಿ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ ಲಾಭಾಯ ವಾ ಅಲಾಭಾಯ ವಾ, ಯಸಾಯ ವಾ ಅಯಸಾಯ ವಾ, ನಿನ್ದಾಯ ವಾ ಪಸಂಸಾಯ ವಾ, ಸುಖಾಯ ವಾ ದುಕ್ಖಾಯ ವಾ, ಅಪಿ ನು ತಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪೀಳಕಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ‘ಇಮಂ ನಾಮ ಮಯಂ ಅತ್ಥಂ ನಿಪ್ಫಾದೇಸ್ಸಾಮಾ’’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಯಾದಿಸೇ ತಾ ಓಕಾಸೇ ಪೀಳಕಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತತ್ಥ ತಾ ಪೀಳಕಾ ದಿಸ್ವಾ ನೇಮಿತ್ತಕಾ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತಿ ‘ಏವಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ ‘ಏವಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಖೇಮಂ ವಾ ಭಯಂ ವಾ’ತಿ, ನಿಮಿತ್ತೇ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಥೇತಿ, ತತೋ ತೇ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ, ಉದಾಹು ಜಾಗರನ್ತೋ [ಜಗ್ಗನ್ತೋ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ? ‘‘ಯೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಸೋ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ನಾಪಿ ಜಾಗರನ್ತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಪಿ ಚ ಓಕ್ಕನ್ತೇ ಮಿದ್ಧೇ ಅಸಮ್ಪತ್ತೇ ಭವಙ್ಗೇ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಮಿದ್ಧಸಮಾರೂಳ್ಹಸ್ಸ, ಮಹಾರಾಜ, ಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಗತಂ ಹೋತಿ, ಭವಙ್ಗಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ, ಅಪ್ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಸುಪಿನೋ ನ ಹೋತಿ, ಪವತ್ತಮಾನೇ ಚಿತ್ತೇ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ.

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ತಿಮಿರೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಅಪ್ಪಭಾಸೇ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೇಪಿ ಆದಾಸೇ ಛಾಯಾ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಿದ್ಧಸಮಾರೂಳ್ಹೇ ಚಿತ್ತೇ ಭವಙ್ಗಗತೇ ತಿಟ್ಠಮಾನೇಪಿ ಸರೀರೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಸುಪಿನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಆದಾಸೋ, ಏವಂ ಸರೀರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ; ಯಥಾ ಅನ್ಧಕಾರೋ, ಏವಂ ಮಿದ್ಧಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ; ಯಥಾ ಆಲೋಕೋ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಿಕೋತ್ಥಟಸ್ಸ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಪಭಾ ನ ದಿಸ್ಸತಿ ಸನ್ತಾ ಯೇವ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಯಾ ಆಲೋಕೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಿದ್ಧಸಮಾರೂಳ್ಹಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಗತಂ ಹೋತಿ, ಭವಙ್ಗಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಅಪ್ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತೇ ಸುಪಿನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸೂರಿಯೋ, ಏವಂ ಸರೀರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ; ಯಥಾ ಮಹಿಕೋತ್ಥರಣಂ, ಏವಂ ಮಿದ್ಧಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ; ಯಥಾ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸನ್ತೇಪಿ ಸರೀರೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಮಿದ್ಧಸಮಾರೂಳ್ಹಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಗತಸ್ಸ ಸನ್ತೇಪಿ ಸರೀರೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತೇಪಿ ಸರೀರೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಜಾಗರನ್ತಸ್ಸ, ಮಹಾರಾಜ, ಚಿತ್ತಂ ಲೋಲಂ ಹೋತಿ ವಿವಟಂ ಪಾಕಟಂ ಅನಿಬದ್ಧಂ, ಏವರೂಪಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಪಾತಂ ನ ಉಪೇತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸಂ ವಿವಟಂ ಪಾಕಟಂ ಅಕಿರಿಯಂ ಅರಹಸ್ಸಂ ರಹಸ್ಸಕಾಮಾ ಪರಿವಜ್ಜೇನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಜಾಗರನ್ತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ಆಪಾತಂ ನ ಉಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಾಗರನ್ತೋ ಸುಪಿನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಿಕ್ಖುಂ ಭಿನ್ನಾಜೀವಂ ಅನಾಚಾರಂ ಪಾಪಮಿತ್ತಂ ದುಸ್ಸೀಲಂ ಕುಸೀತಂ ಹೀನವೀರಿಯಂ ಕುಸಲಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಆಪಾತಂ ನ ಉಪೇನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಜಾಗರನ್ತಸ್ಸ ದಿಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ಆಪಾತಂ ನ ಉಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಾಗರನ್ತೋ ಸುಪಿನಂ ನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅತ್ಥಿ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಮಹಾರಾಜ, ಅತ್ಥಿ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಕತಮಂ ಆದಿ, ಕತಮಂ ಮಜ್ಝಂ, ಕತಮಂ ಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಯೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾಯಸ್ಸ ಓನಾಹೋ ಪರಿಯೋನಾಹೋ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಮನ್ದತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಕಾಯಸ್ಸ, ಅಯಂ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಆದಿ; ಯೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಪಿನಿದ್ದಾಪರೇತೋ ವೋಕಿಣ್ಣಕಂ ಜಗ್ಗತಿ [ವೋಕಿಣ್ಣತಂ ಗಚ್ಛತಿ (ನಿಸ್ಯ)], ಇದಂ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಮಜ್ಝಂ; ಭವಙ್ಗಗತಿ ಪರಿಯೋಸನಂ. ಮಜ್ಝೂಪಗತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಪಿನಿದ್ದಾಪರೇತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿ ಯತಚಾರೀ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ ಠಿತಧಮ್ಮೋ ಅಚಲಬುದ್ಧಿ ಪಹೀನಕೋತೂಹಲಸದ್ದಂ ವನಮಜ್ಝೋಗಾಹಿತ್ವಾ ಸುಖುಮಂ ಅತ್ಥಂ ಚಿನ್ತಯತಿ, ನ ಚ ಸೋ ತತ್ಥ ಮಿದ್ಧಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ಸೋ ತತ್ಥ ಸಮಾಹಿತೋ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಸುಖುಮಂ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಜಾಗರೋ ನ ಮಿದ್ಧಸಮಾಪನ್ನೋ, ಮಜ್ಝೂಪಗತೋ ಕಪಿನಿದ್ದಾಪರೇತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋತೂಹಲಸದ್ದೋ, ಏವಂ ಜಾಗರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ; ಯಥಾ ವಿವಿತ್ತಂ ವನಂ, ಏವಂ ಕಪಿನಿದ್ದಾಪರೇತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ; ಯಥಾ ಸೋ ಕೋತೂಹಲಸದ್ದಂ ಓಹಾಯ ಮಿದ್ಧಂ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತೋ ಸುಖುಮಂ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ಜಾಗರೋ ನ ಮಿದ್ಧಸಮಾಪನ್ನೋ ಕಪಿನಿದ್ದಾಪರೇತೋ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಏವಮೇತಂ ತಥಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ.

ಸುಪಿನಪಞ್ಹೋ ಪಞ್ಚಮೋ.

೬. ಅಕಾಲಮರಣಪಞ್ಹೋ

೬. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೇ ತೇ ಸತ್ತಾ ಮರನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕಾಲೇ ಯೇವ ಮರನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಅಕಾಲೇಪಿ ಮರನ್ತೀ’’ತಿ? ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾಲೇಪಿ ಮರಣಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಕಾಲೇಪಿ ಮರಣ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕೇ ಕಾಲೇ ಮರನ್ತಿ, ಕೇ ಅಕಾಲೇ ಮರನ್ತೀ’’ತಿ? ‘‘ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ತಯಾ ಅಮ್ಬರುಕ್ಖಾ ವಾ ಜಮ್ಬುರುಕ್ಖಾ ವಾ, ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ ವಾ ಪನ ಫಲರುಕ್ಖಾ ಫಲಾನಿ ಪತನ್ತಾನಿ ಆಮಾನಿ ಚ ಪಕ್ಕಾನಿ ಚಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಯಾನಿ ತಾನಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಫಲಾನಿ ರುಕ್ಖತೋ ಪತನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಕಾಲೇ ಯೇವ ಪತನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಅಕಾಲೇಪೀ’’ತಿ? ‘‘ಯಾನಿ ತಾನಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಫಲಾನಿ ಪರಿಪಕ್ಕಾನಿ ವಿಲೀನಾನಿ ಪತನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಕಾಲೇ ಪತನ್ತಿ. ಯಾನಿ ಪನ ತಾನಿ ಅವಸೇಸಾನಿ ಫಲಾನಿ ತೇಸು ಕಾನಿಚಿ ಕಿಮಿವಿದ್ಧಾನಿ ಪತನ್ತಿ, ಕಾನಿಚಿ ಲಗುಳಹತಾನಿ [ಸಕುಣಪಹತಾ (ಸ್ಯಾ.), ಲಕುಟಹತಾನಿ (ಸೀ. ಪೀ. ಕ.)] ಪತನ್ತಿ, ಕಾನಿಚಿ ವಾತಪ್ಪಹತಾನಿ ಪತನ್ತಿ, ಕಾನಿಚಿ ಅನ್ತೋಪೂತಿಕಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಪತನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಅಕಾಲೇ ಪತನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೇ ತೇ ಜರಾವೇಗಹತಾ ಮರನ್ತಿ, ತೇ ಯೇವ ಕಾಲೇ ಮರನ್ತಿ, ಅವಸೇಸಾ ಕೇಚಿ ಕಮ್ಮಪ್ಪಟಿಬಾಳ್ಹಾ ಮರನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಗತಿಪ್ಪಟಿಬಾಳ್ಹಾ ಮರನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಕಿರಿಯಪ್ಪಟಿಬಾಳ್ಹಾ ಮರನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೇ ತೇ ಕಮ್ಮಪ್ಪಟಿಬಾಳ್ಹಾ ಮರನ್ತಿ, ಯೇಪಿ ತೇ ಗತಿಪ್ಪಟಿಬಾಳ್ಹಾ ಮರನ್ತಿ, ಯೇಪಿ ತೇ ಕಿರಿಯಪ್ಪಟಿಬಾಳ್ಹಾ ಮರನ್ತಿ, ಯೇಪಿ ತೇ ಜರಾವೇಗಪ್ಪಟಿಬಾಳ್ಹಾ ಮರನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕಾಲೇ ಯೇವ ಮರನ್ತಿ, ಯೋಪಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಗತೋ ಮರತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಾಲೋ, ಕಾಲೇ ಯೇವ ಸೋ ಮರತಿ. ಯೋಪಿ ವಿಜಾತಘರೇ ಮರತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಾಲೋ, ಸೋಪಿ ಕಾಲೇ ಯೇವ ಮರತಿ. ಯೋಪಿ ಮಾಸಿಕೋ ಮರತಿ…ಪೇ… ಯೋಪಿ ವಸ್ಸಸತಿಕೋ ಮರತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಾಲೋ, ಕಾಲೇ ಯೇವ ಸೋ ಮರತಿ, ತೇನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಮರನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕಾಲೇ ಯೇವ ಮರನ್ತೀ’’ತಿ.

‘‘ಸತ್ತಿಮೇ, ಮಹಾರಾಜ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಉತ್ತರಿಂ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಅಕಾಲೇ ಮರನ್ತಿ. ಕತಮೇ ಸತ್ತ? ಜಿಘಚ್ಛಿತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಭೋಜನಂ ಅಲಭಮಾನೋ ಉಪಹತಬ್ಭನ್ತರೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಉತ್ತರಿಂ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಪಿಪಾಸಿತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಾನೀಯಂ ಅಲಭಮಾನೋ ಪರಿಸುಕ್ಖಹದಯೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಉತ್ತರಿಂ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಅಹಿನಾ ದಟ್ಠೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವಿಸವೇಗಾಭಿಹತೋ ತಿಕಿಚ್ಛಕಂ ಅಲಭಮಾನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಉತ್ತರಿಂ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ವಿಸಮಾಸಿತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಡಯ್ಹನ್ತೇಸು ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇಸು ಅಗದಂ ಅಲಭಮಾನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಉತ್ತರಿಂ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಅಗ್ಗಿಗತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಝಾಯಮಾನೋ ನಿಬ್ಬಾಪನಂ ಅಲಭಮಾನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಉತ್ತರಿಂ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಉದಕಗತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪತಿಟ್ಠಂ ಅಲಭಮಾನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಉತ್ತರಿಂ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಸತ್ತಿಹತೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಆಬಾಧಿಕೋ ಭಿಸಕ್ಕಂ ಅಲಭಮಾನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಉತ್ತರಿಂ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಇಮೇ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತ್ತ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಉತ್ತರಿಂ ಆಯುಸ್ಮಿಂ ಅಕಾಲೇ ಮರನ್ತಿ. ತತ್ರಾಪಾಹಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಏಕಂಸೇನ ವದಾಮಿ.

‘‘ಅಟ್ಠವಿಧೇನ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತ್ತಾನಂ ಕಾಲಙ್ಕಿರಿಯಾ ಹೋತಿ, ವಾತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ಪಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ಸೇಮ್ಹಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ಸನ್ನಿಪಾತಿಕೇನ ಉತುವಿಪರಿಣಾಮೇನ ವಿಸಮಪರಿಹಾರೇನ ಓಪಕ್ಕಮಿಕೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತ್ತಾನಂ ಕಾಲಙ್ಕಿರಿಯಾ ಹೋತಿ. ತತ್ರ, ಮಹಾರಾಜ, ಯದಿದಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ ಕಾಲಙ್ಕಿರಿಯಾ, ಸಾ ಯೇವ ತತ್ಥ ಸಾಮಯಿಕಾ [ಸಾಮಾಯಿಕಾ (ಕ.)] ಕಾಲಙ್ಕಿರಿಯಾ, ಅವಸೇಸಾ ಅಸಾಮಯಿಕಾ ಕಾಲಙ್ಕಿರಿಯಾತಿ. ಭವತಿ ಚ –

‘‘‘ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ಪಿಪಾಸಾಯ, ಅಹಿದಟ್ಠಾ [ಅಹಿದಟ್ಠೋ (ಸೀ.), ಅಹಿನಾ ದಟ್ಠೋ (ಪೀ.)] ವಿಸೇನ ಚ;

ಅಗ್ಗಿಉದಕಸತ್ತೀಹಿ, ಅಕಾಲೇ ತತ್ಥ ಮೀಯತಿ;

ವಾತಪಿತ್ತೇನ ಸೇಮ್ಹೇನ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನುತೂಹಿ ಚ;

ವಿಸಮೋಪಕ್ಕಮಕಮ್ಮೇಹಿ, ಅಕಾಲೇ ತತ್ಥ ಮೀಯತೀ’ತಿ.

‘‘ಕೇಚಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತ್ತಾ ಪುಬ್ಬೇ ಕತೇನ ತೇನ ತೇನ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ ಮರನ್ತಿ. ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರೇ ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ಮಾರೇತಿ, ಸೋ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ಪರಿಪೀಳಿತೋ ಛಾತೋ ಪರಿಕಿಲನ್ತೋ ಸುಕ್ಖಮಿಲಾತಹದಯೋ ಬುಭುಕ್ಖಿತೋ [ಸುಕ್ಖಿತೋ (ಸೀ. ಪೀ. ಕ.)] ವಿಸುಕ್ಖಿತೋ ಝಾಯನ್ತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಪರಿಡಯ್ಹನ್ತೋ ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ಯೇವ ಮರತಿ ದಹರೋಪಿ ಮಜ್ಝಿಮೋಪಿ ಮಹಲ್ಲಕೋಪಿ, ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಸಾಮಯಿಕಮರಣಂ.

‘‘ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರೇ ಪಿಪಾಸಾಯ ಮಾರೇತಿ, ಸೋ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪೇತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕೋ ಸಮಾನೋ ಲೂಖೋ ಕಿಸೋ ಪರಿಸುಕ್ಖಿತಹದಯೋ ಪಿಪಾಸಾಯ ಯೇವ ಮರತಿ ದಹರೋಪಿ ಮಜ್ಝಿಮೋಪಿ ಮಹಲ್ಲಕೋಪಿ, ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಸಾಮಯಿಕಮರಣಂ.

‘‘ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರೇ ಅಹಿನಾ ಡಂಸಾಪೇತ್ವಾ ಮಾರೇತಿ, ಸೋ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಜಗರಮುಖೇನೇವ ಅಜಗರಮುಖಂ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಮುಖೇನೇವ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಮುಖಂ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ತೇಹಿ ಖಾಯಿತಖಾಯಿತೋ ಅಹೀಹಿ ದಟ್ಠೋ ಯೇವ ಮರತಿ ದಹರೋಪಿ ಮಜ್ಝಿಮೋಪಿ ಮಹಲ್ಲಕೋಪಿ, ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಸಾಮಯಿಕಮರಣಂ.

‘‘ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರೇ ವಿಸಂ ದತ್ವಾ ಮಾರೇತಿ, ಸೋ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಡಯ್ಹನ್ತೇಹಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇಹಿ ಭಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಸರೀರೇನ ಕುಣಪಗನ್ಧಂ ವಾಯನ್ತೋ ವಿಸೇನೇವ ಮರತಿ ದಹರೋಪಿ ಮಜ್ಝಿಮೋಪಿ ಮಹಲ್ಲಕೋಪಿ, ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಸಾಮಯಿಕಮರಣಂ.

‘‘ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರೇ ಅಗ್ಗಿನಾ ಮಾರೇತಿ, ಸೋ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಙ್ಗಾರಪಬ್ಬತೇನೇವ ಅಙ್ಗಾರಪಬ್ಬತಂ ಯಮವಿಸಯೇನೇವ ಯಮವಿಸಯಂ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ದಡ್ಢವಿದಡ್ಢಗತ್ತೋ ಅಗ್ಗಿನಾ ಯೇವ ಮರತಿ ದಹರೋಪಿ ಮಜ್ಝಿಮೋಪಿ ಮಲಲ್ಲಕೋಪಿ, ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಸಾಮಯಿಕಮರಣಂ.

‘‘ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರೇ ಉದಕೇನ ಮಾರೇತಿ, ಸೋ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹತವಿಲುತ್ತಭಗ್ಗದುಬ್ಬಲಗತ್ತೋ ಖುಬ್ಭಿತಚಿತ್ತೋ [ಖುಭಿತಚಿತ್ತೋ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಉದಕೇನೇವ [ಉದಕೇ ಯೇವ (ಬಹೂಸು)] ಮರತಿ ದಹರೋಪಿ ಮಜ್ಝಿಮೋಪಿ ಮಹಲ್ಲಕೋಪಿ, ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಸಾಮಯಿಕಮರಣಂ.

‘‘ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪರೇ ಸತ್ತಿಯಾ ಮಾರೇತಿ, ಸೋ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಕೋಟ್ಟಿತವಿಕೋಟ್ಟಿತೋ ಸತ್ತಿಮುಖಸಮಾಹತೋ ಸತ್ತಿಯಾ ಯೇವ ಮರತಿ ದಹರೋಪಿ ಮಜ್ಝಿಮೋಪಿ ಮಹಲ್ಲಕೋಪಿ, ಇದಮ್ಪಿ ತಸ್ಸ ಸಾಮಯಿಕಮರಣಂ’’.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಯಂ ವದೇತಿ, ಇಙ್ಘ ಮೇ ತ್ವಂ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಅತಿದಿಸಾತಿ’’. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹತಿಮಹಾಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಆದಿನ್ನತಿಣಕಟ್ಠಸಾಖಾಪಲಾಸೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಭಕ್ಖೋ ಉಪಾದಾನಸಙ್ಖಯಾ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಸೋ ಅಗ್ಗಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಸಮಯೇ ನಿಬ್ಬುತೋ ನಾಮಾ’ತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಬಹೂನಿ ದಿವಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಜೀವಿತ್ವಾ ಜರಾಜಿಣ್ಣೋ ಆಯುಕ್ಖಯಾ ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಮರತಿ, ಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಸಮಯೇ ಮರಣಮುಪಗತೋ’ತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹತಿಮಹಾಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಆದಿನ್ನತಿಣಕಟ್ಠಸಾಖಾಪಲಾಸೋ ಅಸ್ಸ, ತಂ ಅಪರಿಯಾದಿನ್ನೇ ಯೇವ ತಿಣಕಟ್ಠಸಾಖಾಪಲಾಸೇ ಮಹತಿಮಹಾಮೇಘೋ ಅಭಿಪ್ಪವಸ್ಸಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಪೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಯೇ ನಿಬ್ಬುತೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪುರಿಮಕೇನ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಮಸಮಗತಿಕೋ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಗನ್ತುಕೇನ, ಭನ್ತೇ, ಮೇಘೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ಸೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಸಮಯೇ ನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಸೋ ಆಗನ್ತುಕೇನ ರೋಗೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ ಪಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ ಸೇಮ್ಹಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ ಸನ್ನಿಪಾತಿಕೇನ ವಾ ಉತುಪರಿಣಾಮಜೇನ ವಾ ವಿಸಮಪರಿಹಾರಜೇನ ವಾ ಓಪಕ್ಕಮಿಕೇನ ವಾ ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ವಾ ಪಿಪಾಸಾಯ ವಾ ಸಪ್ಪದಟ್ಠೇನ ವಾ ವಿಸಮಾಸಿತೇನ ವಾ ಅಗ್ಗಿನಾ ವಾ ಉದಕೇನ ವಾ ಸತ್ತಿವೇಗಪ್ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಅತ್ಥಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಗಗನೇ ಮಹತಿಮಹಾವಲಾಹಕೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ನಿನ್ನಞ್ಚ ಥಲಞ್ಚ ಪರಿಪೂರಯನ್ತೋ ಅಭಿವಸ್ಸತಿ, ಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಮೇಘೋ ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ವಸ್ಸತೀ’ತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಚಿರಂ ಜೀವಿತ್ವಾ ಜರಾಜಿಣ್ಣೋ ಆಯುಕ್ಖಯಾ ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಮರತಿ, ಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಸಮಯೇ ಮರಣಮುಪಗತೋ’ತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಗಗನೇ ಮಹತಿಮಹಾವಲಾಹಕೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಮಹತಾ ವಾತೇನ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾವಲಾಹಕೋ ಸಮಯೇ ವಿಗತೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ವಲಾಹಕೋ ಪುರಿಮೇನ ವಲಾಹಕೇನ ಸಮಸಮಗತಿಕೋ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಗನ್ತುಕೇನ, ಭನ್ತೇ, ವಾತೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ಸೋ ವಲಾಹಕೋ ಅಸಮಯಪ್ಪತ್ತೋ ಯೇವ ವಿಗತೋ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಸೋ ಆಗನ್ತುಕೇನ ರೋಗೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ…ಪೇ… ಸತ್ತಿವೇಗಪ್ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಬಲವಾ ಆಸೀವಿಸೋ ಕುಪಿತೋ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಪುರಿಸಂ ಡಂಸೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ತಂ ವಿಸಂ ಅನೀತಿಕಂ ಅನುಪದ್ದವಂ ಮರಣಂ ಪಾಪೇಯ್ಯ, ತಂ ವಿಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಅನೀತಿಕಮನುಪದ್ದವಂ ಕೋಟಿಗತ’ನ್ತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಚಿರಂ ಜೀವಿತ್ವಾ ಜರಾಜಿಣ್ಣೋ ಆಯುಕ್ಖಯಾ ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಮರತಿ, ಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಜೀವಿತಕೋಟಿಗತೋ ಸಾಮಯಿಕಂ ಮರಣಮುಪಗತೋ’ತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಬಲವತಾ ಆಸೀವಿಸೇನ ದಟ್ಠಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಆಹಿತುಣ್ಡಿಕೋ ಅಗದಂ ದತ್ವಾ ಅವಿಸಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ವಿಸಂ ಸಮಯೇ ವಿಗತಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ವಿಸಂ ಪುರಿಮಕೇನ ವಿಸೇನ ಸಮಸಮಗತಿಕಂ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಗನ್ತುಕೇನ, ಭನ್ತೇ, ಅಗದೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತಂ ವಿಸಂ ಅಕೋಟಿಗತಂ ಯೇವ ವಿಗತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಸೋ ಆಗನ್ತುಕೇನ ರೋಗೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ…ಪೇ… ಸತ್ತಿವೇಗಪ್ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಸ್ಸಾಸೋ ಸರಂ ಪಾತೇಯ್ಯ, ಸಚೇ ಸೋ ಸರೋ ಯಥಾಗತಿಗಮನಪಥಮತ್ಥಕಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಸರೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಯಥಾಗತಿಗಮನಪಥಮತ್ಥಕಂ ಗತೋ ನಾಮಾ’ತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಚಿರಂ ಜೀವಿತ್ವಾ ಜರಾಜಿಣ್ಣೋ ಆಯುಕ್ಖಯಾ ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಮರತಿ, ಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಸಮಯೇ ಮರಣಮುಪಗತೋ’ತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಇಸ್ಸಾಸೋ ಸರಂ ಪಾತೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ತಂ ಸರಂ ತಸ್ಮಿಂ ಯೇವ ಖಣೇ ಕೋಚಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸರೋ ಯಥಾಗತಿಗಮನಪಥಮತ್ಥಕಂ ಗತೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ಸರೋ ಪುರಿಮಕೇನ ಸರೇನ ಸಮಸಮಗತಿಕೋ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಗನ್ತುಕೇನ, ಭನ್ತೇ, ಗಹಣೇನ ತಸ್ಸ ಸರಸ್ಸ ಗಮನಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಸೋ ಆಗನ್ತುಕೇನ ರೋಗೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ…ಪೇ… ಸತ್ತಿವೇಗಪ್ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಲೋಹಮಯಂ ಭಾಜನಂ ಆಕೋಟೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಆಕೋಟನೇನ ಸದ್ದೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಯಥಾಗತಿಗಮನಪಥಮತ್ಥಕಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಸದ್ದೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಯಥಾಗತಿಗಮನಪಥಮತ್ಥಕಂ ಗತೋ ನಾಮಾ’ತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಬಹೂನಿ ದಿವಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಜೀವಿತ್ವಾ ಜರಾಜಿಣ್ಣೋ ಆಯುಕ್ಖಯಾ ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಮರತಿ, ಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಸಮಯೇ ಮರಣಮುಪಾಗತೋ’ತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಲೋಹಮಯಂ ಭಾಜನಂ ಆಕೋಟೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಆಕೋಟನೇನ ಸದ್ದೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಸದ್ದೇ ಅದೂರಗತೇ ಕೋಚಿ ಆಮಸೇಯ್ಯ, ಸಹ ಆಮಸನೇನ ಸದ್ದೋ ನಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸದ್ದೋ ಯಥಾಗತಿಗಮನಪಥಮತ್ಥಕಂ ಗತೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ಸದ್ದೋ ಪುರಿಮಕೇನ ಸದ್ದೇನ ಸಮಸಮಗತಿಕೋ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಗನ್ತುಕೇನ, ಭನ್ತೇ, ಆಮಸನೇನ ಸೋ ಸದ್ದೋ ಉಪರತೋ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಸೋ ಆಗನ್ತುಕೇನ ರೋಗೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ…ಪೇ… ಸತ್ತಿವೇಗಪ್ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ ಮಹಾರಾಜ ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಖೇತ್ತೇ ಸುವಿರೂಳ್ಹಂ ಧಞ್ಞಬೀಜಂ ಸಮ್ಮಾ ಪವತ್ತಮಾನೇನ ವಸ್ಸೇನ ಓತತವಿತತಆಕಿಣ್ಣಬಹುಫಲಂ ಹುತ್ವಾ [ಉಟ್ಠಿತಆಕಿಣ್ಣಬಹುಫಲಂ ಭವಿತ್ವಾ (ಸ್ಯಾ.)] ಸಸ್ಸುಟ್ಠಾನಸಮಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಂ ಧಞ್ಞಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಅನೀತಿಕಮನುಪದ್ದವಂ ಸಮಯಸಮ್ಪತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’ತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಬಹೂನಿ ದಿವಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಜೀವಿತ್ವಾ ಜರಾಜಿಣ್ಣೋ ಆಯುಕ್ಖಯಾ ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಮರತಿ, ಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಅನೀತಿಕೋ ಅನುಪದ್ದವೋ ಸಮಯೇ ಮರಣಮುಪಗತೋ’ತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಖೇತ್ತೇ ಸುವಿರೂಳ್ಹಂ ಧಞ್ಞಬೀಜಂ ಉದಕೇನ ವಿಕಲಂ ಮರೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಧಞ್ಞಂ ಅಸಮಯಸಮ್ಪತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಧಞ್ಞಂ ಪುರಿಮಕೇನ ಧಞ್ಞೇನ ಸಮಸಮಗತಿಕಂ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಗನ್ತುಕೇನ, ಭನ್ತೇ, ಉಣ್ಹೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತಂ ತಂ ಧಞ್ಞಂ ಮತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಸೋ ಆಗನ್ತುಕೇನ ರೋಗೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ…ಪೇ… ಸತ್ತಿವೇಗಪ್ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

‘‘ಸುತಪುಬ್ಬಂ ಪನ ತಯಾ, ಮಹಾರಾಜ, ‘ಸಮ್ಪನ್ನತರುಣಸಸ್ಸಂ ಕಿಮಯೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸಮೂಲಂ ನಾಸೇನ್ತೀ’’’ತಿ? ‘‘ಸುತಪುಬ್ಬಞ್ಚೇವ ತಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಞ್ಚಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಸ್ಸಂ ಕಾಲೇ ನಟ್ಠಂ, ಉದಾಹು ಅಕಾಲೇ ನಟ್ಠ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಅಕಾಲೇ, ಭನ್ತೇ, ಯದಿ ಖೋ ತಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಸ್ಸಂ ಕಿಮಯೋ ನ ಖಾದೇಯ್ಯುಂ, ಸಸ್ಸುದ್ಧರಣಸಮಯಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಆಗನ್ತುಕೇನ ಉಪಘಾತೇನ ಸಸ್ಸಂ ವಿನಸ್ಸತಿ, ನಿರುಪಘಾತಂ ಸಸ್ಸಂ ಸಸ್ಸುದ್ಧರಣಸಮಯಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಸೋ ಆಗನ್ತುಕೇನ ರೋಗೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ…ಪೇ… ಸತ್ತಿವೇಗಪ್ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾ ಮರತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

‘‘ಸುತಪುಬ್ಬಂ ಪನ ತಯಾ, ಮಹಾರಾಜ, ‘ಸಮ್ಪನ್ನೇ ಸಸ್ಸೇ ಫಲಭಾರನಮಿತೇ ಮಞ್ಚರಿತಪತ್ತೇ ಕರಕವಸ್ಸಂ ನಾಮ ವಸ್ಸಜಾತಿ ನಿಪತಿತ್ವಾ ವಿನಾಸೇತಿ ಅಫಲಂ ಕರೋತೀ’ತಿ? ‘‘ಸುತಪುಬ್ಬಞ್ಚೇವ ತಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಞ್ಚಾ’’ತಿ. ‘‘ಅಪಿ ನು ಖೋ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಸ್ಸಂ ಕಾಲೇ ನಟ್ಠಂ, ಉದಾಹು ಅಕಾಲೇ ನಟ್ಠ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಅಕಾಲೇ, ಭನ್ತೇ, ಯದಿ ಖೋ ತಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಸ್ಸಂ ಕರಕವಸ್ಸಂ ನ ವಸ್ಸೇಯ್ಯ ಸಸ್ಸುದ್ಧರಣಸಮಯಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಆಗನ್ತುಕೇನ ಉಪಘಾತೇನ ಸಸ್ಸಂ ವಿನಸ್ಸತಿ, ನಿರುಪಘಾತಂ ಸಸ್ಸಂ ಸಸ್ಸುದ್ಧರಣಸಮಯಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ, ಸೋ ಆಗನ್ತುಕೇನ ರೋಗೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ ಪಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ ಸೇಮ್ಹಸಮುಟ್ಠಾನೇನ ವಾ ಸನ್ನಿಪಾತಿಕೇನ ವಾ ಉತುಪರಿಣಾಮಜೇನ ವಾ ವಿಸಮಪರಿಹಾರಜೇನ ವಾ ಓಪಕ್ಕಮಿಕೇನ ವಾ ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ವಾ ಪಿಪಾಸಾಯ ವಾ ಸಪ್ಪದಟ್ಠೇನ ವಾ ವಿಸಮಾಸಿತೇನ ವಾ ಅಗ್ಗಿನಾ ವಾ ಉದಕೇನ ವಾ ಸತ್ತಿವೇಗಪ್ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ವಾ ಅಕಾಲೇ ಮರತಿ. ಯದಿ ಪನ ಆಗನ್ತುಕೇನ ರೋಗೇನ ಪಟಿಪೀಳಿತೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಮಯೇವ ಮರಣಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ. ಇದಮೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ.

‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಅಬ್ಭುತಂ ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸುದಸ್ಸಿತಂ ಕಾರಣಂ, ಸುದಸ್ಸಿತಂ ಓಪಮ್ಮಂ ಅಕಾಲೇ ಮರಣಸ್ಸ ಪರಿದೀಪನಾಯ, ‘ಅತ್ಥಿ ಅಕಾಲೇ ಮರಣ’ನ್ತಿ ಉತ್ತಾನೀಕತಂ ಪಾಕಟಂ ಕತಂ ವಿಭೂತಂ ಕತಂ, ಅಚಿತ್ತವಿಕ್ಖಿತ್ತಕೋಪಿ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಮನುಜೋ ಏಕಮೇಕೇನಪಿ ತಾವ ಓಪಮ್ಮೇನ ನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ‘ಅತ್ಥಿ ಅಕಾಲೇ ಮರಣ’ನ್ತಿ, ಕಿಂ ಪನ ಮನುಜೋ ಸಚೇತನೋ? ಪಠಮೋಪಮ್ಮೇನೇವಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಸಞ್ಞತ್ತೋ ‘ಅತ್ಥಿ ಅಕಾಲೇ ಮರಣ’ನ್ತಿ, ಅಪಿ ಚ ಅಪರಾಪರಂ ನಿಬ್ಬಾಹನಂ ಸೋತುಕಾಮೋ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿ’’ನ್ತಿ.

ಅಕಾಲಮರಣಪಞ್ಹೋ ಛಟ್ಠೋ.

೭. ಚೇತಿಯಪಾಟಿಹಾರಿಯಪಞ್ಹೋ

೭. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನಂ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ಹೋತಿ, ಉದಾಹು ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಯೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ಏಕಚ್ಚಾನಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಾನಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ಕತಮೇಸಂ, ಭನ್ತೇ, ಹೋತಿ, ಕತಮೇಸಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ತಿಣ್ಣನ್ನಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ಹೋತಿ. ಕತಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ? ಇಧ, ಮಹಾರಾಜ, ಅರಹಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತೋವ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ‘ಏವಂನಾಮ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ಹೋತೂ’ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅರಹತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ದೇವತಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ ‘ಇಮಿನಾ ಪಾಟಿಹೀರೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಪಗ್ಗಹಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ಪಸನ್ನಾ ಕುಸಲೇನ ಅಭಿವಡ್ಢಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ, ಏವಂ ದೇವತಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಇತ್ಥೀ ವಾ ಪುರಿಸೋ ವಾ ಸದ್ಧೋ ಪಸನ್ನೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಮೇಧಾವೀ ಬುದ್ಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಯೋನಿಸೋ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾ ಗನ್ಧಂ ವಾ ಮಾಲಂ ವಾ ದುಸ್ಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಚೇತಿಯೇ ಉಕ್ಖಿಪತಿ ‘ಏವಂನಾಮ ಹೋತೂ’ತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಇಮೇಸಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಯದಿ, ಮಹಾರಾಜ, ತೇಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತಿ, ಖೀಣಾಸವಸ್ಸಪಿ ಛಳಭಿಞ್ಞಸ್ಸ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಚೇತಿಯೇ ಪಾಟಿಹೀರಂ ನ ಹೋತಿ, ಅಸತಿಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಾಟಿಹೀರೇ ಚರಿತಂ ದಿಸ್ವಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ಓಕಪ್ಪೇತಬ್ಬಂ ನಿಟ್ಠಂ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಂ ‘ಸುಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಅಯಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತೋ’’’ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಏವಮೇತಂ ತಥಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ.

ಚೇತಿಯಪಾಟಿಹಾರಿಯಪಞ್ಹೋ ಸತ್ತಮೋ.

೮. ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯಪಞ್ಹೋ

೮. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೇ ತೇ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಯೇವ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತಿ, ಉದಾಹು ಕಸ್ಸಚಿ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಹೋತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ಕಸ್ಸ ಭನ್ತೇ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಸ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ? ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ, ಮಹಾರಾಜ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೂಪಪನ್ನಸ್ಸ…ಪೇ… ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಕುಹಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಮಾತುಘಾತಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಪಿತುಘಾತಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಅರಹನ್ತಘಾತಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಸಙ್ಘಭೇದಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕಸ್ಸ…ಪೇ… ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ… ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕಸ್ಸ…ಪೇ… ತೇರಸನ್ನಂ ಗರುಕಾಪತ್ತೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ…ಪೇ… ಪಣ್ಡಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಯೋಪಿ ಮನುಸ್ಸದಹರಕೋ ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತಿ. ಇಮೇಸಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸೋಳಸನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಯೇ ತೇ ಪನ್ನರಸ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿರುದ್ಧಾ ಯೇವ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತು ವಾ ಮಾ ವಾ ಹೋತು, ಅಥ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಮನುಸ್ಸದಹರಕಸ್ಸ ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತಿ? ಏತ್ಥ ತಾವ ಪಞ್ಹೋ ಭವತಿ ‘ನನು ನಾಮ ದಹರಕಸ್ಸ ನ ರಾಗೋ ಹೋತಿ, ನ ದೋಸೋ ಹೋತಿ, ನ ಮೋಹೋ ಹೋತಿ, ನ ಮಾನೋ ಹೋತಿ, ನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ, ನ ಅರತಿ ಹೋತಿ, ನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಹೋತಿ, ಅಮಿಸ್ಸಿತೋ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಸೋ ನಾಮ ದಹರಕೋ ಯುತ್ತೋ ಚ ಪತ್ತೋ ಚ ಅರಹತಿ ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತು’’’ನ್ತಿ.

‘‘ತಞ್ಞೇವೇತ್ಥ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನಾಹಂ ಕಾರಣೇನ ಭಣಾಮಿ ‘ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತೀ’ತಿ. ಯದಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕೋ ರಜನೀಯೇ ರಜ್ಜೇಯ್ಯ, ದುಸ್ಸನೀಯೇ ದುಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಮೋಹನೀಯೇ ಮುಯ್ಹೇಯ್ಯ, ಮದನೀಯೇ ಮಜ್ಜೇಯ್ಯ, ದಿಟ್ಠಿಂ ವಿಜಾನೇಯ್ಯ, ರತಿಞ್ಚ ಅರತಿಞ್ಚ ವಿಜಾನೇಯ್ಯ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ವಿತಕ್ಕೇಯ್ಯ, ಭವೇಯ್ಯ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ, ಅಪಿ ಚ, ಮಹಾರಾಜ, ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಬಲಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಪರಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಂ ಥೋಕಂ ಮನ್ದಂ ಅವಿಭೂತಂ, ಅಸಙ್ಖತಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಗರುಕಾ ಭಾರಿಕಾ ವಿಪುಲಾ ಮಹತೀ. ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕೋ, ಮಹಾರಾಜ, ತೇನ ದುಬ್ಬಲೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿತ್ತಕೇನ ಮನ್ದೇನ ಅವಿಭೂತೇನ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಗರುಕಂ ಭಾರಿಕಂ ವಿಪುಲಂ ಮಹತಿಂ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ.

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಾ ಗರುಕೋ ಭಾರಿಕೋ ವಿಪುಲೋ ಮಹನ್ತೋ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಅತ್ತನೋ ಪಾಕತಿಕೇನ ಥಾಮಬಲವೀರಿಯೇನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಾನಂ ಉದ್ಧರಿತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ? ‘‘ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ಪುರಿಸಸ್ಸ, ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತರಾಜಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಬಲಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಪರಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಂ ಥೋಕಂ ಮನ್ದಂ ಅವಿಭೂತಂ, ಅಸಙ್ಖತಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಗರುಕಾ ಭಾರಿಕಾ ವಿಪುಲಾ ಮಹತೀ. ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕೋ ತೇನ ದುಬ್ಬಲೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿತ್ತೇನ ಮನ್ದೇನ ಅವಿಭೂತೇನ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಗರುಕಂ ಭಾರಿಕಂ ವಿಪುಲಂ ಮಹತಿಂ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಯಂ ಮಹಾಪಥವೀ ದೀಘಾ ಆಯತಾ ಪುಥುಲಾ ವಿತ್ಥತಾ ವಿಸಾಲಾ ವಿತ್ಥಿಣ್ಣಾ ವಿಪುಲಾ ಮಹನ್ತಾ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾಪಥವಿಂ ಸಕ್ಕಾ ಪರಿತ್ತಕೇನ ಉದಕಬಿನ್ದುಕೇನ ತೇಮೇತ್ವಾ ಉದಕಚಿಕ್ಖಲ್ಲಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ? ‘‘ಪರಿತ್ತತ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ಉದಕಬಿನ್ದುಸ್ಸ, ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಮಹಾಪಥವಿಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಬಲಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಪರಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಂ ಥೋಕಂ ಮನ್ದಂ ಅವಿಭೂತಂ, ಅಸಙ್ಖತಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ದೀಘಾ ಆಯತಾ ಪುಥುಲಾ ವಿತ್ಥತಾ ವಿಸಾಲಾ ವಿತ್ಥಿಣ್ಣಾ ವಿಪುಲಾ ಮಹನ್ತಾ. ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕೋ ತೇನ ದುಬ್ಬಲೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿತ್ತಕೇನ ಮನ್ದೇನ ಅವಿಭೂತೇನ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಮಹತಿಂ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಬಲದುಬ್ಬಲಪರಿತ್ತಅಪ್ಪಥೋಕಮನ್ದಗ್ಗಿ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ತಾವತಕೇನ ಮನ್ದೇನ ಅಗ್ಗಿನಾ ಸಕ್ಕಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಆಲೋಕಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ? ‘‘ಮನ್ದತ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ಅಗ್ಗಿಸ್ಸ, ಲೋಕಸ್ಸ ಮಹನ್ತತ್ತಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಬಲಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಪರಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಂ ಥೋಕಂ ಮನ್ದಂ ಅವಿಭೂತಂ, ಮಹತಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರೇನ ಪಿಹಿತಂ. ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಕರಂ ಞಾಣಾಲೋಕಂ ದಸ್ಸಯಿತುಂ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತಿ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ, ಮಹಾರಾಜ, ಆತುರೋ ಕಿಸೋ ಅಣುಪರಿಮಿತಕಾಯೋ ಸಾಲಕಕಿಮಿ ಹತ್ಥಿನಾಗಂ ತಿಧಾ ಪಭಿನ್ನಂ ನವಾಯತಂ ತಿವಿತ್ಥತಂ ದಸಪರಿಣಾಹಂ ಅಟ್ಠರತನಿಕಂ ಸಕಟ್ಠಾನಮುಪಗತಂ ದಿಸ್ವಾ ಗಿಲಿತುಂ ಪರಿಕಡ್ಢೇಯ್ಯ, ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಾಲಕಕಿಮಿ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ ತಂ ಹತ್ಥಿನಾಗಂ ಗಿಲಿತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ, ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ? ‘‘ಪರಿತ್ತತ್ತಾ, ಭನ್ತೇ, ಸಾಲಕಕಿಮಿಸ್ಸ, ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಹತ್ಥಿನಾಗಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಬಲಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಪರಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಂ ಥೋಕಂ ಮನ್ದಂ ಅವಿಭೂತಂ, ಮಹತೀ ಅಸಙ್ಖತಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು. ಸೋ ತೇನ ದುಬ್ಬಲೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿತ್ತಕೇನ ಮನ್ದೇನ ಅವಿಭೂತೇನ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಮಹತಿಂ ಅಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಊನಕಸತ್ತವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಏವಮೇತಂ ತಥಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ.

ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯಪಞ್ಹೋ ಅಟ್ಠಮೋ.

೯. ಏಕನ್ತಸುಖನಿಬ್ಬಾನಪಞ್ಹೋ

೯. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಕಿಂ ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಉದಾಹು ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ? ‘‘ಏಕನ್ತಸುಖಂ, ಮಹಾರಾಜ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ದುಕ್ಖೇನ ಅಮಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ.

‘‘ನ ಮಯಂ ತಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ವಚನಂ ಸದ್ದಹಾಮ ‘ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನ’ನ್ತಿ, ಏವಮೇತ್ಥ ಮಯಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಪಚ್ಚೇಮ ‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸ’ನ್ತಿ, ಕಾರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಪಲಭಾಮ ‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸ’ನ್ತಿ. ಕತಮಂ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ? ಯೇ ತೇ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ದಿಸ್ಸತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಆತಾಪೋ ಪರಿತಾಪೋ ಠಾನಚಙ್ಕಮನಿಸಜ್ಜಾಸಯನಾಹಾರಪರಿಗ್ಗಹೋ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಉಪರೋಧೋ ಆಯತನಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪೀಳನಂ ಧನಧಞ್ಞಪಿಯಞಾತಿಮಿತ್ತಪ್ಪಜಹನಂ. ಯೇ ಕೇಚಿ ಲೋಕೇ ಸುಖಿತಾ ಸುಖಸಮಪ್ಪಿತಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಆಯತನೇ ರಮೇನ್ತಿ ಬ್ರೂಹೇನ್ತಿ, ಮನಾಪಿಕಮನಾಪಿಕಬಹುವಿಧಸುಭನಿಮಿತ್ತೇನ ರೂಪೇನ ಚಕ್ಖುಂ ರಮೇನ್ತಿ ಬ್ರೂಹೇನ್ತಿ, ಮನಾಪಿಕಮನಾಪಿಕಗೀತವಾದಿತಬಹುವಿಧಸುಭನಿಮಿತ್ತೇನ ಸದ್ದೇನ ಸೋತಂ ರಮೇನ್ತಿ ಬ್ರೂಹೇನ್ತಿ, ಮನಾಪಿಕಮನಾಪಿಕಪುಪ್ಫಫಲಪತ್ತತಚಮೂಲಸಾರಬಹುವಿಧಸುಭನಿಮಿತ್ತೇನ ಗನ್ಧೇನ ಘಾನಂ ರಮೇನ್ತಿ ಬ್ರೂಹೇನ್ತಿ, ಮನಾಪಿಕಮನಾಪಿಕಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜಲೇಯ್ಯಪೇಯ್ಯಸಾಯನೀಯಬಹುವಿಧಸುಭನಿಮಿತ್ತೇನ ರಸೇನ ಜಿವ್ಹಂ ರಮೇನ್ತಿ ಬ್ರುಹೇನ್ತಿ, ಮನಾಪಿಕಮನಾಪಿಕಸಣ್ಹಸುಖುಮಮುದುಮದ್ದವಬಹುವಿಧಸುಭನಿಮಿತ್ತೇನ ಫಸ್ಸೇನ ಕಾಯಂ ರಮೇನ್ತಿ ಬ್ರೂಹೇನ್ತಿ, ಮನಾಪಿಕಮನಾಪಿಕಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಕಸುಭಾಸುಭಬಹುವಿಧವಿತಕ್ಕಮನಸಿಕಾರೇನ ಮನಂ ರಮೇನ್ತಿ ಬ್ರೂಹೇನ್ತಿ. ತುಮ್ಹೇ ತಂ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಮನೋಬ್ರೂಹನಂ ಹನಥ ಉಪಹನಥ, ಛಿನ್ದಥ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಥ, ರುನ್ಧಥ ಉಪರುನ್ಧಥ. ತೇನ ಕಾಯೋಪಿ ಪರಿತಪತಿ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪರಿತಪತಿ, ಕಾಯೇ ಪರಿತತ್ತೇ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖವೇದನಂ ವೇದಿಯತಿ, ಚಿತ್ತೇ ಪರಿತತ್ತೇ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖವೇದನಂ ವೇದಯತಿ. ನನು ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋಪಿ [ಮಾಗನ್ದಿಯೋಪಿ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಭಗವನ್ತಂ ಗರಹಮಾನೋ ಏವಮಾಹ ‘ಭೂನಹು [ಭೂತಹಚ್ಚೋ (ಪೀ.), ಭೂನಹಚ್ಚೋ (ಕ.)] ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’ತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ಯೇನಾಹಂ ಕಾರಣೇನ ಬ್ರೂಮಿ ‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸ’’’ನ್ತಿ.

‘‘ನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸಂ, ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಯಂ ಪನ ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಬ್ರೂಸಿ ‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ, ನೇತಂ ದುಕ್ಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಏಸೋ, ನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯೇಸನಂ ಏತಂ, ಏಕನ್ತಸುಖಂ ಯೇವ, ಮಹಾರಾಜ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸಂ. ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವದಾಮಿ. ಅತ್ಥಿ, ಮಹಾರಾಜ, ರಾಜೂನಂ ರಜ್ಜಸುಖಂ ನಾಮಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಅತ್ಥಿ ರಾಜೂನಂ ರಜ್ಜಸುಖ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಅಪಿ ನು ಖೋ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ರಜ್ಜಸುಖಂ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ರಾಜಾನೋ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ಕುಪಿತೇ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚನ್ತನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಪಟಿಸೇಧಾಯ ಅಮಚ್ಚೇಹಿ ಪರಿಣಾಯಕೇಹಿ ಭಟೇಹಿ ಬಲತ್ಥೇಹಿ ಪರಿವುತಾ ಪವಾಸಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಪಟಿಪೀಳಿತಾ ಸಮವಿಸಮೇ ಪರಿಧಾವನ್ತಿ, ಮಹಾಯುದ್ಧಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಿ, ಜೀವಿತಸಂಸಯಞ್ಚ ಪಾಪುಣನ್ತೀ’’ತಿ? ‘‘ನೇತಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ರಜ್ಜಸುಖಂ ನಾಮ, ರಜ್ಜಸುಖಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಏಸೋ, ದುಕ್ಖೇನ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ರಾಜಾನೋ ರಜ್ಜಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ರಜ್ಜಸುಖಂ ಅನುಭವನ್ತಿ, ಏವಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ರಜ್ಜಸುಖಂ ದುಕ್ಖೇನ ಅಮಿಸ್ಸಂ, ಅಞ್ಞಂ ತಂ ರಜ್ಜಸುಖಂ, ಅಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸಂ. ಯೇ ಪನ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ, ತೇ ಕಾಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಆತಾಪೇತ್ವಾ ಠಾನಚಙ್ಕಮನಿಸಜ್ಜಾಸಯನಾಹಾರಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಮಿದ್ಧಂ ಉಪರುನ್ಧಿತ್ವಾ ಆಯತನಾನಿ ಪಟಿಪೀಳೇತ್ವಾ ಕಾಯಞ್ಚ ಜೀವಿತಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಭವನ್ತಿ, ನಿಹತಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಾ ವಿಯ ರಾಜಾನೋ ರಜ್ಜಸುಖಂ. ಏವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸಂ, ಅಞ್ಞಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಅಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ.

‘‘ಅಪರಮ್ಪಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಉತ್ತರಿಂ ಕಾರಣಂ ಸುಣೋಹಿ ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸಂ, ಅಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅಞ್ಞಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ. ಅತ್ಥಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಿಪ್ಪವನ್ತಾನಂ ಸಿಪ್ಪಸುಖಂ ನಾಮಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಅತ್ಥಿ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಿಪ್ಪವನ್ತಾನಂ ಸಿಪ್ಪಸುಖ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಅಪಿ ನು ಖೋ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಿಪ್ಪಸುಖಂ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ಆಚರಿಯಾ [ಇದಂ ಪದಂ ಸೀ. ಪೀ. ಪೋತ್ಥಕೇಸು ನತ್ಥಿ] ಆಚರಿಯಾನಂ ಅಭಿವಾದನಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನೇನ ಉದಕಾಹರಣಘರಸಮ್ಮಜ್ಜನದನ್ತಕಟ್ಠಮುಖೋದಕಾನುಪ್ಪದಾನೇನ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಪಟಿಗ್ಗಹಣಉಚ್ಛಾದನನಹಾಪನಪಾದಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಸಕಚಿತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪರಚಿತ್ತಾನುವತ್ತನೇನ ದುಕ್ಖಸೇಯ್ಯಾಯ ವಿಸಮಭೋಜನೇನ ಕಾಯಂ ಆತಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ? ‘‘ನೇತಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಿಪ್ಪಸುಖಂ ನಾಮ, ಸಿಪ್ಪಪರಿಯೇಸನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಏಸೋ, ದುಕ್ಖೇನ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಆಚರಿಯಾ ಸಿಪ್ಪಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಸಿಪ್ಪಸುಖಂ ಅನುಭವನ್ತಿ, ಏವಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಸಿಪ್ಪಸುಖಂ ದುಕ್ಖೇನ ಅಮಿಸ್ಸಂ, ಅಞ್ಞಂ ತಂ ಸಿಪ್ಪಸುಖಂ, ಅಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸಂ. ಯೇ ಪನ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ, ತೇ ಕಾಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಆತಾಪೇತ್ವಾ ಠಾನಚಙ್ಕಮನಿಸಜ್ಜಾಸಯನಾಹಾರಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಮಿದ್ಧಂ ಉಪರುನ್ಧಿತ್ವಾ ಆಯತನಾನಿ ಪಟಿಪೀಳೇತ್ವಾ ಕಾಯಞ್ಚ ಜೀವಿತಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಭವನ್ತಿ, ಆಚರಿಯಾ ವಿಯ ಸಿಪ್ಪಸುಖಂ. ಏವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಏಕನ್ತಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನ ದುಕ್ಖೇನ ಮಿಸ್ಸಂ, ಅಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅಞ್ಞಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಏವಮೇತಂ ತಥಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ.

ಏಕನ್ತಸುಖನಿಬ್ಬಾನಪಞ್ಹೋ ನವಮೋ.

೧೦. ನಿಬ್ಬಾನರೂಪಸಣ್ಠಾನಪಞ್ಹೋ

೧೦. ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನ’ನ್ತಿ ಯಂ ವದೇಸಿ, ಸಕ್ಕಾ ಪನ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ರೂಪಂ ವಾ ಸಣ್ಠಾನಂ ವಾ ವಯಂ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಓಪಮ್ಮೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ವಾ ಹೇತುನಾ ವಾ ನಯೇನ ವಾ ಉಪದಸ್ಸಯಿತು’’ನ್ತಿ? ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ, ಮಹಾರಾಜ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ರೂಪಂ ವಾ ಸಣ್ಠಾನಂ ವಾ ವಯಂ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಓಪಮ್ಮೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ವಾ ಹೇತುನಾ ವಾ ನಯೇನ ವಾ ಉಪದಸ್ಸಯಿತು’’ನ್ತಿ. ‘‘ಏತಮ್ಪಾಹಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮಿ, ಯಂ ಅತ್ಥಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ರೂಪಂ ವಾ ಸಣ್ಠಾನಂ ವಾ ವಯಂ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಓಪಮ್ಮೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ವಾ ಹೇತುನಾ ವಾ ನಯೇನ ವಾ ಅಪಞ್ಞಾಪನಂ, ಕಾರಣೇನ ಮಂ ಸಞ್ಞಾಪೇಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಹೋತು, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾರಣೇನ ತಂ ಸಞ್ಞಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ. ಅತ್ಥಿ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ನಾಮಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಅತ್ಥೇಸೋ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ’’ತಿ. ‘‘ಸಚೇ ತಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿ ಏವಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ ‘ಕಿತ್ತಕಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಂ, ಕತಿ ಪನ ತೇ ಸತ್ತಾ, ಯೇ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಪಟಿವಸನ್ತೀ’ತಿ, ಏವಂ ಪುಟ್ಠೋ ತ್ವಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಿನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಸಚೇ ಮಂ, ಭನ್ತೇ, ಕೋಚಿ ಏವಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ ‘ಕಿತ್ತಕಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಂ, ಕತಿ ಪನ ತೇ ಸತ್ತಾ, ಯೇ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಪಟಿವಸನ್ತೀ’ತಿ, ತಮಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಏವಂ ವದೇಯ್ಯಂ ‘ಅಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಮಂ ತ್ವಂ ಅಮ್ಭೋ ಪುರಿಸ ಪುಚ್ಛಸಿ, ನೇಸಾ ಪುಚ್ಛಾ ಕೇನಚಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಠಪನೀಯೋ ಏಸೋ ಪಞ್ಹೋ. ಅವಿಭತ್ತೋ ಲೋಕಕ್ಖಾಯಿಕೇಹಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಂ ಪರಿಮಿನಿತುಂ ಸತ್ತಾ ವಾ ಯೇ ತತ್ಥ ವಾಸಮುಪಗತಾತಿ ಏವಾಹಂ ಭನ್ತೇ ತಸ್ಸ ಪಟಿವಚನಂ ದದೇಯ್ಯ’’’ನ್ತಿ.