೩. ಹೇರಞ್ಞಕಾನಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅಹೋರತ್ತಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಹೇರಞ್ಞಕಾನಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಂ ಕಿರ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಹಂಸವತೀನಗರೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಪರೇಸಂ ಭತಕೋ ಹುತ್ವಾ ಜೀವನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸುಜಾತಸ್ಸ ನಾಮ ಸತ್ಥುಸಾವಕಸ್ಸ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪಡ್ಢದುಸ್ಸಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ತಾವತಿಂಸೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಕೋಸಲರಞ್ಞೋ ಗಾಮಭೋಜಕಸ್ಸ ಚೋರವೋಸಾಸಕಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಹೇರಞ್ಞಕಾನೀತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಪಿತು ಅಚ್ಚಯೇನ ರಞ್ಞಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಗಾಮಭೋಜಕಟ್ಠಾನೇ ಠಪಿತೋ ಜೇತವನಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಅತ್ತನೋ ಕನಿಟ್ಠಸ್ಸ ತಂ ಠಾನನ್ತರಂ ದಾಪೇತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೦.೩೧-೪೦) –

‘‘ಪದುಮುತ್ತರಭಗವತೋ, ಸುಜಾತೋ ನಾಮ ಸಾವಕೋ;

ಪಂಸುಕೂಲಂ ಗವೇಸನ್ತೋ, ಸಙ್ಕಾರೇ ಚರತೇ ತದಾ.

‘‘ನಗರೇ ಹಂಸವತಿಯಾ, ಪರೇಸಂ ಭತಕೋ ಅಹಂ;

ಉಪಡ್ಢದುಸ್ಸಂ ದತ್ವಾನ, ಸಿರಸಾ ಅಭಿವಾದಯಿಂ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸುಕತೇನ, ಚೇತನಾಪಣಿಧೀಹಿ ಚ;

ಜಹಿತ್ವಾ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ತಾವತಿಂಸಮಗಚ್ಛಹಂ.

‘‘ತೇತ್ತಿಂಸಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವಿನ್ದೋ, ದೇವರಜ್ಜಮಕಾರಯಿಂ;

ಸತ್ತಸತ್ತತಿಕ್ಖತ್ತುಞ್ಚ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಅಹೋಸಹಂ.

‘‘ಪದೇಸರಜ್ಜಂ ವಿಪುಲಂ, ಗಣನಾತೋ ಅಸಙ್ಖಿಯಂ;

ಉಪಡ್ಢದುಸ್ಸದಾನೇನ, ಮೋದಾಮಿ ಅಕುತೋಭಯೋ.

‘‘ಇಚ್ಛಮಾನೋ ಚಹಂ ಅಜ್ಜ, ಸಕಾನನಂ ಸಪಬ್ಬತಂ;

ಖೋಮದುಸ್ಸೇಹಿ ಛಾದೇಯ್ಯಂ, ಅಡ್ಢದುಸ್ಸಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಸತಸಹಸ್ಸಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ದಾನಮದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಅಡ್ಢದುಸ್ಸಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕನಿಟ್ಠಭಾತರಂ ತತೋ ಕಮ್ಮತೋ ನಿವತ್ತೇತುಕಾಮೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಮ್ಮೇ ಅಭಿರತಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಚೋದೇನ್ತೋ –

೧೪೫. ‘‘ಅಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅಹೋರತ್ತಾ, ಜೀವಿತಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ;

ಆಯು ಖೀಯತಿ ಮಚ್ಚಾನಂ, ಕುನ್ನದೀನಂವ ಓದಕಂ.

೧೪೬. ‘‘ಅಥ ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ಕರಂ ಬಾಲೋ ನ ಬುಜ್ಝತಿ;

ಪಚ್ಛಾಸ್ಸ ಕಟುಕಂ ಹೋತಿ, ವಿಪಾಕೋ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಪಕೋ’’ತಿ. –

ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಅಚ್ಚಯನ್ತೀತಿ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಅಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಹೋರತ್ತಾತಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾ. ಜೀವಿತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಖಣಿಕನಿರೋಧವಸೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಖಣೇ ಖಣೇ, ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಜಾಯಸಿ ಚ ಜಿಯ್ಯಸಿ ಚ ಮಿಯ್ಯಸಿ ಚ ಚವಸಿ ಚ ಉಪಪಜ್ಜಸಿ ಚಾ’’ತಿ. ಆಯು ಖೀಯತಿ ಮಚ್ಚಾನನ್ತಿ ಮರಿತಬ್ಬಸಭಾವತ್ತಾ ಮಚ್ಚಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾನಂ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಯು ‘‘ಯೋ ಚಿರಂ ಜೀವತಿ, ಸೋ ವಸ್ಸಸತಂ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೧; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೪೩; ಅ. ನಿ. ೭.೭೪) ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಪರಮಾಯು ಖೀಯತಿ ಖಯಞ್ಚ ಸಮ್ಭೇದಞ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ, ಯಥಾ ಕಿಂ? ಕುನ್ನದೀನಂವ ಓದಕಂ ಯಥಾ ನಾಮ ಕುನ್ನದೀನಂ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾನಂ ಖುದ್ದಕನದೀನಂ ಉದಕಂ ಚಿರಂ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಲಹುತರಂ ಖೀಯತಿ, ಆಗತಮತ್ತಂಯೇವ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಯು ಲಹುತರಂ ಖೀಯತಿ ಖಯಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಉದಕಮೇವ ‘‘ಓದಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಮನೋಯೇವ ಮಾನಸನ್ತಿ.

ಅಥ ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ಕರಂ ಬಾಲೋ ನ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂ ಸಂಸಾರೇ ಅನಿಚ್ಚೇಪಿ ಸಮಾನೇ ಬಾಲೋ ಲೋಭವಸೇನ ವಾ ಕೋಧವಸೇನ ವಾ ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋತಿ, ಕರೋನ್ತೋಪಿ ನ ಬುಜ್ಝತಿ, ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೋ ಚ ‘‘ಪಾಪಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಅಬುಜ್ಝನಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಏವರೂಪೋ ದುಕ್ಖೋ ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಪನ ಅಜಾನನತೋ ‘‘ನ ಬುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಛಾಸ್ಸ ಕಟುಕಂ ಹೋತೀತಿ ಯದಿಪಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಏವರೂಪೋ ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ನ ಬುಜ್ಝತಿ, ತತೋ ಪಚ್ಛಾ ಪನ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಬಾಲಸ್ಸ ಕಟುಕಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ದುಕ್ಖಮೇವ ಹೋತಿ. ವಿಪಾಕೋ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಪಕೋ ಯಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಪಾಪಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಾಮ ವಿಪಾಕೋ ಪಾಪಕೋ ನಿಹೀನೋ ಅನಿಟ್ಠೋ ಏವಾತಿ. ಇಮಂ ಪನ ಓವಾದಂ ಸುತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ ರಾಜಾನಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಸದತ್ಥಂ ನಿಪ್ಫಾದೇಸಿ.

ಹೇರಞ್ಞಕಾನಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.