೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ

೧. ಮಹಾಚುನ್ದತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸುಸ್ಸೂಸಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮಹಾಚುನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಮ್ಭಕಾರಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಕುಮ್ಭಕಾರಕಮ್ಮೇನ ಜೀವನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಏಕಂ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತಂ ಸ್ವಾಭಿಸಙ್ಖತಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಮಗಧರಟ್ಠೇ ನಾಲಕಗಾಮೇ ರೂಪಸಾರಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪುತ್ತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಚುನ್ದೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಂ ಅನುಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೧.೩೯-೫೦) –

‘‘ನಗರೇ ಹಂಸವತಿಯಾ, ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ಅಹೋಸಹಂ;

ಅದ್ದಸಂ ವಿರಜಂ ಬುದ್ಧಂ, ಓಘತಿಣ್ಣಮನಾಸವಂ.

‘‘ಸುಕತಂ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತಂ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಸ್ಸದಾಸಹಂ;

ಪತ್ತಂ ದತ್ವಾ ಭಗವತೋ, ಉಜುಭೂತಸ್ಸ ತಾದಿನೋ.

‘‘ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನೋಹಂ, ಸೋಣ್ಣಥಾಲೇ ಲಭಾಮಹಂ;

ರೂಪಿಮಯೇ ಚ ಸೋವಣ್ಣೇ, ತಟ್ಟಿಕೇ ಚ ಮಣೀಮಯೇ.

‘‘ಪಾತಿಯೋ ಪರಿಭುಞ್ಜಾಮಿ, ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ;

ಯಸಾನಞ್ಚ ಧನಾನಞ್ಚ, ಅಗ್ಗಭೂತೋ ಚ ಹೋಮಹಂ.

‘‘ಯಥಾಪಿ ಭದ್ದಕೇ ಖೇತ್ತೇ, ಬೀಜಂ ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ರೋಪಿತಂ;

ಸಮ್ಮಾಧಾರಂ ಪವೇಚ್ಛನ್ತೇ, ಫಲಂ ತೋಸೇತಿ ಕಸ್ಸಕಂ.

‘‘ತಥೇವಿದಂ ಪತ್ತದಾನಂ, ಬುದ್ಧಖೇತ್ತಮ್ಹಿ ರೋಪಿತಂ;

ಪೀತಿಧಾರೇ ಪವಸ್ಸನ್ತೇ, ಫಲಂ ಮಂ ತೋಸಯಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಯಾವತಾ ಖೇತ್ತಾ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಙ್ಘಾಪಿ ಚ ಗಣಾಪಿ ಚ;

ಬುದ್ಧಖೇತ್ತಸಮೋ ನತ್ಥಿ, ಸುಖದೋ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನಂ.

‘‘ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞ, ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸುತ್ತಮ;

ಏಕಪತ್ತಂ ದದಿತ್ವಾನ, ಪತ್ತೋಮ್ಹಿ ಅಚಲಂ ಪದಂ.

‘‘ಏಕನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಪತ್ತಮದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಪತ್ತದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತಂ ಗರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ವಿವೇಕವಾಸಞ್ಚ ಕಿತ್ತೇನ್ತೋ –

೧೪೧. ‘‘ಸುಸ್ಸೂಸಾ ಸುತವದ್ಧನೀ, ಸುತಂ ಪಞ್ಞಾಯ ವದ್ಧನಂ;

ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ, ಞಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಸುಖಾವಹೋ.

೧೪೨. ‘‘ಸೇವೇಥ ಪನ್ತಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ, ಚರೇಯ್ಯ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖಂ;

ಸಚೇ ರತಿಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ತತ್ಥ, ಸಙ್ಘೇ ವಸೇ ರಕ್ಖಿತತ್ತೋ ಸತೀಮಾ’’ತಿ. –

ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಸುಸ್ಸೂಸಾತಿ ಸೋತಬ್ಬಯುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸುತಸ್ಸ ಸೋತುಮಿಚ್ಛಾ, ಗರುಸನ್ನಿವಾಸೋಪಿ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಭೇದಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಸೋತುಮಿಚ್ಛನ್ತೇನ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವತ್ತಕರಣೇನ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಯದಾ ತೇ ಪಯಿರುಪಾಸನಾಯ ಆರಾಧಿತಚಿತ್ತಾ ಕಞ್ಚಿ ಉಪನಿಸೀದಿತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ನೇ ಉಪನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಅಧಿಗತಾಯ ಸೋತುಮಿಚ್ಛಾಯ ಓಹಿತಸೋತೇನ ಸೋತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ ಗರುಸನ್ನಿವಾಸೋಪಿ ಸುಸ್ಸೂಸಾಹೇತುತಾಯ ‘‘ಸುಸ್ಸೂಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಸುಸ್ಸೂಸಾ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಸುತಂ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಡ್ಢೇತಿ ಬ್ರೂಹೇತೀತಿ ಸುತವದ್ಧನೀ, ಬಾಹುಸಚ್ಚಕಾರೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತಂ ಪಞ್ಞಾಯ ವದ್ಧನನ್ತಿ ಯಂ ತಂ ‘‘ಸುತಧರೋ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೨೨) ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚಸ್ಸ ಬಹುಕಂ ಸುತಂ ಹೋತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೬) ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ, ತಂ ಅಕುಸಲಪ್ಪಹಾನಕುಸಲಾಧಿಗಮನಹೇತುಭೂತಂ ಪಞ್ಞಂ ವದ್ಧೇತೀತಿ ಸುತಂ ಪಞ್ಞಾಯ ವದ್ಧನಂ, ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಸುತಾವುಧೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಿ, ಸಾವಜ್ಜಂ ಪಜಹತಿ, ಅನವಜ್ಜಂ ಭಾವೇತಿ, ಸುದ್ಧಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೭).

ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಸುತಮಯಞಾಣೇ ಠಿತೋ ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಸುತಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೂಪಪರಿಕ್ಖಾಯ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನೇನ ಭಾವನಾಯ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾದಿವಿಭಾಗಂ ದುಕ್ಖಾದಿವಿಭಾಗಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ ಚ, ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಸುತಸ್ಸ ಯಥಾಪರಿಯತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೬).

‘‘ಧತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ, ಅತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೋ ಧಮ್ಮಾ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನ್ತಿ, ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಛನ್ದೋ ಜಾಯತಿ, ಛನ್ದಜಾತೋ ಉಸ್ಸಹತಿ, ಉಸ್ಸಹಿತ್ವಾ ತುಲೇತಿ, ತುಲಯಿತ್ವಾ ಪದಹತಿ, ಪಹಿತತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಕಾಯೇನ ಚೇವ ಪರಮಸಚ್ಚಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ನಂ ಅತಿವಿಜ್ಝ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೪೩೨) ಚ.

ಞಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಸುಖಾವಹೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅತ್ಥೋ ಚೇವ ದುಕ್ಖಾದಿಅತ್ಥೋ ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಞಾತೋ ಅಧಿಗತೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದಂ ಸುಖಂ ಆವಹತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಠಿತಾಯ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸುತಮತ್ತೇನೇವ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೇವೇಥ…ಪೇ…ವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಸೇವೇಥ ಪನ್ತಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನೀತಿ ಕಾಯವಿವೇಕಮಾಹ. ತೇನ ಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ವಿವೇಕಾರಹಸ್ಸೇವ ವಿವೇಕವಾಸೋತಿ ಸೀಲಸಂವರಾದಯೋ ಇಧ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚರೇಯ್ಯ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಯಥಾ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಮುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಂ ಮಗ್ಗಭಾವನಞ್ಚ ಚರೇಯ್ಯ ಪಟಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಚೇ ರತಿಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು ಯಥಾಲದ್ಧೇಸು ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಚ ರತಿಂ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಲಾಭತೋ ಅಭಿರತಿಂ ನ ಲಭೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಘೇ ಭಿಕ್ಖುಸಮೂಹೇ ರಕ್ಖಿತತ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಗಣ್ಹನತೋ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೋ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸತಿಆರಕ್ಖಾಯ ಉಪಟ್ಠಪನೇನ ಸತಿಮಾ ವಸೇಯ್ಯ ವಿಹರೇಯ್ಯ, ಏವಂ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಪಿ ನಾಮ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಮಹಾಚುನ್ದತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಜೋತಿದಾಸತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಯೇ ಖೋ ತೇತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಜೋತಿದಾಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಸಿಖಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಕಾಸುಮಾರಿಕಫಲಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಪಾದಿಯತ್ಥಜನಪದೇ ವಿಭವಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಜೋತಿದಾಸೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ವಾ ಘರಮಾವಸನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಂ ಅತ್ತನೋ ಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಭೋಜೇತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಗಾಮಸಮೀಪೇ ಪಬ್ಬತೇ ಮಹನ್ತಂ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಥೇರಂ ತತ್ಥ ವಾಸೇತ್ವಾ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೋ ಥೇರಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪಟಿಲದ್ಧಸಂವೇಗೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೧.೫೧-೫೬) –

‘‘ಕಣಿಕಾರಂವ ಜೋತನ್ತಂ, ನಿಸಿನ್ನಂ ಪಬ್ಬತನ್ತರೇ;

ಅದ್ದಸಂ ವಿರಜಂ ಬುದ್ಧಂ, ಲೋಕಜೇಟ್ಠಂ ನರಾಸಭಂ.

‘‘ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಸುಮನೋ, ಸಿರೇ ಕತ್ವಾನ ಅಞ್ಜಲಿಂ;

ಕಾಸುಮಾರಿಕಮಾದಾಯ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಸ್ಸದಾಸಹಂ.

‘‘ಏಕತಿಂಸೇ ಇತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಫಲಂ ಅದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಫಲದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಸೇಸತೋ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಸುಕುಸಲಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ದಸವಸ್ಸಿಕೋ ಪರಿಸುಪಟ್ಠಾಕೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಬಹೂಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತುಂ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಅದ್ಧಾನಪರಿಸ್ಸಮವಿನೋದನತ್ಥಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಆರಾಮಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಏಕಂ ಪಞ್ಚತಪಂ ತಪನ್ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಕಿಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ತಪನೀಯೇ ಅಞ್ಞಂ ತಪತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಕುಪಿತೋ, ‘‘ಭೋ, ಮುಣ್ಡಕ, ಕಿಂ ಅಞ್ಞಂ ತಪನೀಯ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಥೇರೋ ತಸ್ಸ –

‘‘ಕೋಪೋ ಚ ಇಸ್ಸಾ ಪರಹೇಠನಾ ಚ, ಮಾನೋ ಚ ಸಾರಮ್ಭಮದೋ ಪಮಾದೋ;

ತಣ್ಹಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಭವಸಙ್ಗತೀ ಚ, ತೇ ತಪ್ಪನೀಯಾ ನ ಹಿ ರೂಪಖನ್ಧೋ’’ತಿ. –

ಗಾಥಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತಸ್ಮಿಂ ತಿತ್ಥಿಯಾರಾಮೇ ಸಬ್ಬೇ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿಂಸು. ಥೇರೋ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಕತಿಪಾಹಂ ತತ್ಥ ವಸಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಭೂಮಿಂಯೇವ ಗತೋ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉಪಗತೇಸು ಞಾತಕೇಸು ನಾನಾಲದ್ಧಿಕೇ ಯಞ್ಞಸುದ್ಧಿಕೇ ಓವದನ್ತೋ –

೧೪೩. ‘‘ಯೇ ಖೋ ತೇ ವೇಠಮಿಸ್ಸೇನ, ನಾನತ್ತೇನ ಚ ಕಮ್ಮುನಾ;

ಮನುಸ್ಸೇ ಉಪರುನ್ಧನ್ತಿ, ಫರುಸೂಪಕ್ಕಮಾ ಜನಾ;

ತೇಪಿ ತತ್ಥೇವ ಕೀರನ್ತಿ, ನ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಪನಸ್ಸತಿ.

೧೪೪. ‘‘ಯಂ ಕರೋತಿ ನರೋ ಕಮ್ಮಂ, ಕಲ್ಯಾಣಂ ಯದಿ ಪಾಪಕಂ;

ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ದಾಯಾದೋ, ಯಂ ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಪಕುಬ್ಬತೀ’’ತಿ. – ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಯೇತಿ ಅನಿಯಮುದ್ದೇಸೋ. ತೇತಿ ಅನಿಯಮತೋ ಏವ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ. ಪದದ್ವಯಸ್ಸಾಪಿ ‘‘ಜನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಖೋತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ವೇಠಮಿಸ್ಸೇನಾತಿ ವರತ್ತಖಣ್ಡಾದಿನಾ ಸೀಸಾದೀಸು ವೇಠದಾನೇನ. ‘‘ವೇಧಮಿಸ್ಸೇನಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ. ನಾನತ್ತೇನ ಚ ಕಮ್ಮುನಾತಿ ಹನನಘಾತನಹತ್ಥಪಾದಾದಿಚ್ಛೇದನೇನ ಖುದ್ದಕಸೇಳದಾನಾದಿನಾ ಚ ನಾನಾವಿಧೇನ ಪರೂಪಘಾತಕಮ್ಮೇನ. ಮನುಸ್ಸೇತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯೇ ಕೇಚಿ ಸತ್ತೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಉಪರುನ್ಧನ್ತೀತಿ ವಿಬಾಧೇನ್ತಿ. ಫರುಸೂಪಕ್ಕಮಾತಿ ದಾರುಣಪಯೋಗಾ, ಕುರೂರಕಮ್ಮನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜನಾತಿ ಸತ್ತಾ. ತೇಪಿ ತತ್ಥೇವ ಕೀರನ್ತೀತಿ ತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಯಾಹಿ ಕಮ್ಮಕಾರಣಾಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಬಾಧಿಂಸು. ತತ್ಥೇವ ತಾಸುಯೇವ ಕಾರಣಾಸು ಸಯಮ್ಪಿ ಕೀರನ್ತಿ ಪಕ್ಖಿಪೀಯನ್ತಿ, ತಥಾರೂಪಂಯೇವ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತಥೇವ ಕೀರನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ, ಯಥಾ ಸಯಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಕಂಸು, ತಥೇವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕರೀಯನ್ತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಪಾಪೀಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಸ್ಮಾ? ನ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಪನಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ಏಕನ್ತಂ ಉಪಚಿತಂ ವಿಪಾಕಂ ಅದತ್ವಾ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಿಪಚ್ಚತೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಇದಾನಿ ‘‘ನ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಪನಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಕುಸಲಂ, ಯದಿ ವಾ ಪಾಪಕಂ ಅಕುಸಲಂ ಸತ್ತೋ ಕರೋತಿ, ಕರೋನ್ತೋ ಚ ತತ್ಥ ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಕುಬ್ಬತಿ ಉಪಚಿನೋತಿ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ದಾಯಾದೋತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಫಲಸ್ಸ ಗಣ್ಹನತೋ ತೇನ ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ದಾತಬ್ಬವಿಪಾಕಸ್ಸ ಭಾಗೀ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ, ಮಾಣವ, ಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೮೯). ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಸುತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಞಾತಕಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಯಂ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸೂತಿ.

ಜೋತಿದಾಸತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಹೇರಞ್ಞಕಾನಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಅಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅಹೋರತ್ತಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಹೇರಞ್ಞಕಾನಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಂ ಕಿರ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಹಂಸವತೀನಗರೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಪರೇಸಂ ಭತಕೋ ಹುತ್ವಾ ಜೀವನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸುಜಾತಸ್ಸ ನಾಮ ಸತ್ಥುಸಾವಕಸ್ಸ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪಡ್ಢದುಸ್ಸಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ತಾವತಿಂಸೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಕೋಸಲರಞ್ಞೋ ಗಾಮಭೋಜಕಸ್ಸ ಚೋರವೋಸಾಸಕಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಹೇರಞ್ಞಕಾನೀತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಪಿತು ಅಚ್ಚಯೇನ ರಞ್ಞಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಗಾಮಭೋಜಕಟ್ಠಾನೇ ಠಪಿತೋ ಜೇತವನಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಅತ್ತನೋ ಕನಿಟ್ಠಸ್ಸ ತಂ ಠಾನನ್ತರಂ ದಾಪೇತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೦.೩೧-೪೦) –

‘‘ಪದುಮುತ್ತರಭಗವತೋ, ಸುಜಾತೋ ನಾಮ ಸಾವಕೋ;

ಪಂಸುಕೂಲಂ ಗವೇಸನ್ತೋ, ಸಙ್ಕಾರೇ ಚರತೇ ತದಾ.

‘‘ನಗರೇ ಹಂಸವತಿಯಾ, ಪರೇಸಂ ಭತಕೋ ಅಹಂ;

ಉಪಡ್ಢದುಸ್ಸಂ ದತ್ವಾನ, ಸಿರಸಾ ಅಭಿವಾದಯಿಂ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸುಕತೇನ, ಚೇತನಾಪಣಿಧೀಹಿ ಚ;

ಜಹಿತ್ವಾ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ತಾವತಿಂಸಮಗಚ್ಛಹಂ.

‘‘ತೇತ್ತಿಂಸಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವಿನ್ದೋ, ದೇವರಜ್ಜಮಕಾರಯಿಂ;

ಸತ್ತಸತ್ತತಿಕ್ಖತ್ತುಞ್ಚ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಅಹೋಸಹಂ.

‘‘ಪದೇಸರಜ್ಜಂ ವಿಪುಲಂ, ಗಣನಾತೋ ಅಸಙ್ಖಿಯಂ;

ಉಪಡ್ಢದುಸ್ಸದಾನೇನ, ಮೋದಾಮಿ ಅಕುತೋಭಯೋ.

‘‘ಇಚ್ಛಮಾನೋ ಚಹಂ ಅಜ್ಜ, ಸಕಾನನಂ ಸಪಬ್ಬತಂ;

ಖೋಮದುಸ್ಸೇಹಿ ಛಾದೇಯ್ಯಂ, ಅಡ್ಢದುಸ್ಸಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಸತಸಹಸ್ಸಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ದಾನಮದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಅಡ್ಢದುಸ್ಸಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕನಿಟ್ಠಭಾತರಂ ತತೋ ಕಮ್ಮತೋ ನಿವತ್ತೇತುಕಾಮೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಮ್ಮೇ ಅಭಿರತಂ ದಿಸ್ವಾ ತಂ ಚೋದೇನ್ತೋ –

೧೪೫. ‘‘ಅಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅಹೋರತ್ತಾ, ಜೀವಿತಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ;

ಆಯು ಖೀಯತಿ ಮಚ್ಚಾನಂ, ಕುನ್ನದೀನಂವ ಓದಕಂ.

೧೪೬. ‘‘ಅಥ ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ಕರಂ ಬಾಲೋ ನ ಬುಜ್ಝತಿ;

ಪಚ್ಛಾಸ್ಸ ಕಟುಕಂ ಹೋತಿ, ವಿಪಾಕೋ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಪಕೋ’’ತಿ. –

ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಅಚ್ಚಯನ್ತೀತಿ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಅಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಹೋರತ್ತಾತಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾ. ಜೀವಿತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಖಣಿಕನಿರೋಧವಸೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಖಣೇ ಖಣೇ, ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಜಾಯಸಿ ಚ ಜಿಯ್ಯಸಿ ಚ ಮಿಯ್ಯಸಿ ಚ ಚವಸಿ ಚ ಉಪಪಜ್ಜಸಿ ಚಾ’’ತಿ. ಆಯು ಖೀಯತಿ ಮಚ್ಚಾನನ್ತಿ ಮರಿತಬ್ಬಸಭಾವತ್ತಾ ಮಚ್ಚಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾನಂ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಯು ‘‘ಯೋ ಚಿರಂ ಜೀವತಿ, ಸೋ ವಸ್ಸಸತಂ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೧; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೪೩; ಅ. ನಿ. ೭.೭೪) ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಪರಮಾಯು ಖೀಯತಿ ಖಯಞ್ಚ ಸಮ್ಭೇದಞ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ, ಯಥಾ ಕಿಂ? ಕುನ್ನದೀನಂವ ಓದಕಂ ಯಥಾ ನಾಮ ಕುನ್ನದೀನಂ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾನಂ ಖುದ್ದಕನದೀನಂ ಉದಕಂ ಚಿರಂ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಲಹುತರಂ ಖೀಯತಿ, ಆಗತಮತ್ತಂಯೇವ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಯು ಲಹುತರಂ ಖೀಯತಿ ಖಯಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಉದಕಮೇವ ‘‘ಓದಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಮನೋಯೇವ ಮಾನಸನ್ತಿ.

ಅಥ ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ಕರಂ ಬಾಲೋ ನ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂ ಸಂಸಾರೇ ಅನಿಚ್ಚೇಪಿ ಸಮಾನೇ ಬಾಲೋ ಲೋಭವಸೇನ ವಾ ಕೋಧವಸೇನ ವಾ ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋತಿ, ಕರೋನ್ತೋಪಿ ನ ಬುಜ್ಝತಿ, ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೋ ಚ ‘‘ಪಾಪಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಅಬುಜ್ಝನಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಏವರೂಪೋ ದುಕ್ಖೋ ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ಪನ ಅಜಾನನತೋ ‘‘ನ ಬುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಛಾಸ್ಸ ಕಟುಕಂ ಹೋತೀತಿ ಯದಿಪಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಏವರೂಪೋ ವಿಪಾಕೋ’’ತಿ ನ ಬುಜ್ಝತಿ, ತತೋ ಪಚ್ಛಾ ಪನ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಬಾಲಸ್ಸ ಕಟುಕಂ ಅನಿಟ್ಠಂ ದುಕ್ಖಮೇವ ಹೋತಿ. ವಿಪಾಕೋ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಪಕೋ ಯಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಪಾಪಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಾಮ ವಿಪಾಕೋ ಪಾಪಕೋ ನಿಹೀನೋ ಅನಿಟ್ಠೋ ಏವಾತಿ. ಇಮಂ ಪನ ಓವಾದಂ ಸುತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ ರಾಜಾನಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಸದತ್ಥಂ ನಿಪ್ಫಾದೇಸಿ.

ಹೇರಞ್ಞಕಾನಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಸೋಮಮಿತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಪರಿತ್ತಂ ದಾರುನ್ತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸೋಮಮಿತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಸಿಖಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಸುತ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಕಿಂಸುಕರುಕ್ಖಂ ಪುಪ್ಫಿತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಆಕಾಸೇ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪೂಜೇಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಸೋಮಮಿತ್ತೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗೂ ಹುತ್ವಾ ವಿಮಲೇನ ನಾಮ ಥೇರೇನ ಕತಪರಿಚಯತ್ತಾ ಅಭಿಣ್ಹಂ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಸಾಸನೇ ಲದ್ಧಪ್ಪಸಾದೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಲದ್ಧೂಪಸಮ್ಪದೋ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಂ ಪೂರೇನ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ವಿಮಲತ್ಥೇರೋ ಪನ ಕುಸೀತೋ ಮಿದ್ಧಬಹುಲೋ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ವೀತಿನಾಮೇತಿ. ಸೋಮಮಿತ್ತೋ ‘‘ಕುಸೀತಂ ನಾಮ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕೋ ಗುಣೋ’’ತಿ ತಂ ಪಹಾಯ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೦.೨೫-೩೦) –

‘‘ಕಿಂಸುಕಂ ಪುಪ್ಫಿತಂ ದಿಸ್ವಾ, ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾನ ಅಞ್ಜಲಿಂ;

ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಂ ಸರಿತ್ವಾನ, ಆಕಾಸೇ ಅಭಿಪೂಜಯಿಂ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸುಕತೇನ, ಚೇತನಾಪಣಿಧೀಹಿ ಚ;

ಜಹಿತ್ವಾ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ತಾವತಿಂಸಮಗಚ್ಛಹಂ.

‘‘ಏಕತಿಂಸೇ ಇತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಕಮ್ಮಮಕರಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಬುದ್ಧಪೂಜಾಯಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ, ಭವಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಮೂಹತಾ;

ನಾಗೋವ ಬನ್ಧನಂ ಛೇತ್ವಾ, ವಿಹರಾಮಿ ಅನಾಸವೋ.

‘‘ಸ್ವಾಗತಂ ವತ ಮೇ ಆಸಿ, ಮಮ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ;

ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ, ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ವಿಮಲತ್ಥೇರಂ ಓವಾದೇನ ತಜ್ಜೇನ್ತೋ –

೧೪೭. ‘‘ಪರಿತ್ತಂ ದಾರುಮಾರುಯ್ಹ, ಯಥಾ ಸೀದೇ ಮಹಣ್ಣವೇ;

ಏವಂ ಕುಸೀತಮಾಗಮ್ಮ, ಸಾಧುಜೀವೀಪಿ ಸೀದತಿ;

ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಕುಸೀತಂ ಹೀನವೀರಿಯಂ.

೧೪೮. ‘‘ಪವಿವಿತ್ತೇಹಿ ಅರಿಯೇಹಿ, ಪಹಿತತ್ತೇಹಿ ಝಾಯಿಭಿ;

ನಿಚ್ಚಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇಹಿ, ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಹಾವಸೇ’’ತಿ. – ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಪರಿತ್ತಂ ದಾರುಮಾರುಯ್ಹ, ಯಥಾ ಸೀದೇ ಮಹಣ್ಣವೇತಿ ಪೇಸಲೋಪಿ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಕುಸೀತಂ ಅಲಸಪುಗ್ಗಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೀದತಿ ಸಂಸಾರೇ ಪತತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಏತದೇವಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮವಸೇನ ಸೀಸಂ ಅನುಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಸೀದನತೋ ಕುಸೀತಂ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಾಭಾವತೋ ಹೀನವೀರಿಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸಬ್ಬಥಾ ವಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನ ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಗಾಥಾಯ ಕೋಸಜ್ಜೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇ ಆನಿಸಂಸೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪವಿವಿತ್ತೇಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೇ ಪನ ಕಾಯವಿವೇಕಸಮ್ಭವೇನ ಪವಿವಿತ್ತಾ, ತತೋ ಏವ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯಾ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿಪೇಸಿತತ್ತತಾಯ ಪಹಿತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನವಸೇನ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನವಸೇನ ಚ ಝಾಯಿನೋ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪಗ್ಗಹಿತವೀರಿಯತಾಯ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಾ, ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಪಣ್ಡಿತಾ, ತೇಹಿಯೇವ ಸಹ ಆವಸೇಯ್ಯ ಸದತ್ಥಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತುಕಾಮೋ ಸಂವಸೇಯ್ಯಾತಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ವಿಮಲತ್ಥೇರೋ ಸಂವಿಗ್ಗಮಾನಸೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸದತ್ಥಂ ಆರಾಧೇಸಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ.

ಸೋಮಮಿತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸಬ್ಬಮಿತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಜನೋ ಜನಮ್ಹಿ ಸಮ್ಬದ್ಧೋತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಬ್ಬಮಿತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಇತೋ ದ್ವಾನವುತೇ ಕಪ್ಪೇ ತಿಸ್ಸಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ನೇಸಾದಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವನಚಾರಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ವನೇ ಮಿಗೇ ವಧಿತ್ವಾ ಮಂಸಂ ಖಾದನ್ತೋ ಜೀವತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ವಸನಟ್ಠಾನಸಮೀಪೇ ತೀಣಿ ಪದಚೇತಿಯಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಸೋ ಅತೀತಕಾಲೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಸು ಕತಪರಿಚಯತ್ತಾ ಚಕ್ಕಙ್ಕಿತಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಕೋರಣ್ಡಪುಪ್ಫೇಹಿ ಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ತಾವತಿಂಸಭವನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಅಪರಾಪರಂ ಸುಗತೀಸುಯೇವ ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸಾವತ್ಥಿನಗರೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮಿತ್ತೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಜೇತವನಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞೇ ವಿಹರನ್ತೋ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ವುಟ್ಠವಸ್ಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತುಂ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಮಾಗವಿಕೇಹಿ ಓಡ್ಡಿತೇ ಪಾಸೇ ಮಿಗಪೋತಕಂ ಬದ್ಧಂ ಅದ್ದಸ. ಮಾತಾ ಪನಸ್ಸ ಮಿಗೀ ಪಾಸಂ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠಾಪಿ ಪುತ್ತಸಿನೇಹೇನ ದೂರಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಮರಣಭಯೇನ ಪಾಸಸಮೀಪಮ್ಪಿ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ಮಿಗಪೋತಕೋ ಚ ಭೀತೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ಕರುಣಂ ವಿಲಪತಿ, ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಥೇರೋ, ‘‘ಅಹೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸ್ನೇಹಹೇತುಕಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ತತೋ ಪರಂ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಚೋರೇ ಏಕಂ ಪುರಿಸಂ ಜೀವಗಾಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಲಾಲವೇಣಿಯಾ ಸರೀರಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ಝಾಪೇನ್ತೇ, ತಞ್ಚ ಮಹಾವಿರವಂ ವಿರವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ತದುಭಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಞ್ಜಾತಸಂವೇಗೋ ತೇಸಂ ಚೋರಾನಂ ಸುಣನ್ತಾನಂಯೇವ –

೧೪೯. ‘‘ಜನೋ ಜನಮ್ಹಿ ಸಮ್ಬದ್ಧೋ, ಜನಮೇವಸ್ಸಿತೋ ಜನೋ;

ಜನೋ ಜನೇನ ಹೇಠೀಯತಿ, ಹೇಠೇತಿ ಚ ಜನೋ ಜನಂ.

೧೫೦. ‘‘ಕೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಜನೇನತ್ಥೋ, ಜನೇನ ಜನಿತೇನ ವಾ;

ಜನಂ ಓಹಾಯ ಗಚ್ಛಂ ತಂ, ಹೇಠಯಿತ್ವಾ ಬಹುಂ ಜನ’’ನ್ತಿ. – ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ;

ತತ್ಥ ಜನೋತಿ ಅನ್ಧಬಾಲಜನೋ. ಜನಮ್ಹೀತಿ ಅಞ್ಞೇ ಜನೇ. ಸಮ್ಬದ್ಧೋತಿ ತಣ್ಹಾಬನ್ಧನೇನ ಬದ್ಧೋ. ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಪುತ್ತೋ, ಮಾತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಬದ್ಧೋ. ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ, ‘‘ಇಮೇ ಮಂ ಪೋಸೇನ್ತಿ, ಅಹಂ ಇಮೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜನಮೇವಸ್ಸಿತೋ ಜನೋತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಪುತ್ತೋ, ಧೀತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಮೇವ ಜನಂ ಅಞ್ಞೋ ಜನೋ ಅಸ್ಸಿತೋ ತಣ್ಹಾಯ ಅಲ್ಲೀನೋ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹ ಠಿತೋ. ಜನೋ ಜನೇನ ಹೇಠೀಯತಿ, ಹೇಠೇತಿ ಚ ಜನೋ ಜನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಯ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವತೋ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಅಕತ್ವಾ ಲೋಭವಸೇನ ಯಥಾ ಜನೋ ಜನಂ ಅಸ್ಸಿತೋ, ಏವಂ ದೋಸವಸೇನ ಜನೋ ಜನೇನ ಹೇಠೀಯತಿ ವಿಬಾಧೀಯತಿ. ‘‘ತಯಿದಂ ಮಯ್ಹಂವ ಉಪರಿ ಹೇಠನಫಲವಸೇನ ಪರಿಪತಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಜಾನನ್ತೋ ಹೇಠೇತಿ ಚ ಜನೋ ಜನಂ.

ಕೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಜನೇನತ್ಥೋತಿ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಜನಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನ ಜನೇನ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಅಸ್ಸಿತೇನ ದೋಸವಸೇನ ಹೇಠಿತೇನ ವಾ ಕೋ ಅತ್ಥೋ. ಜನೇನ ಜನಿತೇನ ವಾತಿ ಮಾತಾಪಿತಾ ಹುತ್ವಾ ತೇನ ಅಞ್ಞೇನ ಜನೇನ ಜನಿತೇನ ವಾ ಕೋ ಅತ್ಥೋ. ಜನಂ ಓಹಾಯ ಗಚ್ಛಂ ತಂ, ಹೇಠಯಿತ್ವಾ ಬಹುಂ ಜನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಂಸಾರೇ ಚರತೋ ಜನಸ್ಸ ಅಯಮೇವಾನುರೂಪಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಜನಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಬಾಧಿಕಾ ಯಾ ಸಾ ತಣ್ಹಾ ಚ, ಯೋ ಚ ಸೋ ದೋಸೋ ಏವ ಬಹುಂ ಜನಂ ಬಾಧಯಿತ್ವಾ ಠಿತೋ, ತಞ್ಚ ಓಹಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹಾಯ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛಂ, ತೇಹಿ ಅನುಪದ್ದುತಂ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಪನ ವತ್ವಾ ಥೇರೋ ತಾವದೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಮಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೦.೧೫-೨೪) –

‘‘ವನಕಮ್ಮಿಕೋ ಪುರೇ ಆಸಿಂ, ಪಿತುಮಾತುಮತೇನಹಂ;

ಪಸುಮಾರೇನ ಜೀವಾಮಿ, ಕುಸಲಂ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತಿ.

‘‘ಮಮ ಆಸಯಸಾಮನ್ತಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಲೋಕಗ್ಗನಾಯಕೋ;

ಪದಾನಿ ತೀಣಿ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ಚಕ್ಖುಮಾ.

‘‘ಅಕ್ಕನ್ತೇ ಚ ಪದೇ ದಿಸ್ವಾ, ತಿಸ್ಸನಾಮಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ;

ಹಟ್ಠೋ ಹಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ಪದೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದಯಿಂ.

‘‘ಕೋರಣ್ಡಂ ಪುಪ್ಫಿತಂ ದಿಸ್ವಾ, ಪಾದಪಂ ಧರಣೀರುಹಂ;

ಸಕೋಸಕಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಪದಸೇಟ್ಠಮಪೂಜಯಿಂ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸುಕತೇನ, ಚೇತನಾಪಣಿಧೀಹಿ ಚ;

ಜಹಿತ್ವಾ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ತಾವತಿಂಸಮಗಚ್ಛಹಂ.

‘‘ಯಂ ಯಂ ಯೋನುಪಪಜ್ಜಾಮಿ, ದೇವತ್ತಂ ಅಥ ಮಾನುಸಂ;

ಕೋರಣ್ಡಕಛವಿ ಹೋಮಿ, ಸುಪ್ಪಭಾಸೋ ಭವಾಮಹಂ.

‘‘ದ್ವೇನವುತೇ ಇತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಕಮ್ಮಮಕರಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಪದಪೂಜಾಯಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ತೇ ಪನ ಚೋರಾ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಸಂವೇಗಜಾತಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಂಸೂತಿ.

ಸಬ್ಬಮಿತ್ತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಮಹಾಕಾಳತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಕಾಳೀ ಇತ್ಥೀತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮಹಾಕಾಳತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ಇತೋ ಏಕನವುತೇ ಕಪ್ಪೇ ಕುಲಗೇಹೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಅರಞ್ಞಂ ಗತೋ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಾಖಾಯ ಓಲಮ್ಬಮಾನಂ ಪಂಸುಕೂಲಚೀವರಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅರಿಯದ್ಧಜೋ ಓಲಮ್ಬತೀ’’ತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ ಕಿಙ್ಕಣಿಪುಪ್ಫಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಪೂಜೇಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಸೇತಬ್ಯನಗರೇ ಸತ್ಥವಾಹಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಮಹಾಕಾಳೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ವಾ ಘರಾವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಕಟಸತೇಹಿ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಾಣಿಜ್ಜವಸೇನ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗತೋ ಏಕಮನ್ತಂ ಸಕಟಸತ್ಥಂ ನಿವೇಸೇತ್ವಾ ಅದ್ಧಾನಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ ಗನ್ಧಮಾಲಾದಿಹತ್ಥೇ ಉಪಾಸಕೇ ಜೇತವನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸದ್ಧೋ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸೋಸಾನಿಕಙ್ಗಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಸುಸಾನೇ ವಸತಿ. ಅಥೇಕದಿವಸಂ ಕಾಳೀ ನಾಮ ಏಕಾ ಇತ್ಥೀ ಛವಡಾಹಿಕಾ ಥೇರಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತ್ಥಾಯ ಅಚಿರಮತಸರೀರಂ ಉಭೋ ಸತ್ಥೀ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಭೋ ಚ ಬಾಹೂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸೀಸಞ್ಚ ದಧಿಥಾಲಕಂ ವಿಯ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಮೇವ ಕತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಓಲೋಕೇತುಂ ಯೋಗ್ಯಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಥೇರೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಓವದನ್ತೋ –

೧೫೧. ‘‘ಕಾಳೀ ಇತ್ಥೀ ಬ್ರಹತೀ ಧಙ್ಕರೂಪಾ, ಸತ್ಥಿಞ್ಚ ಭೇತ್ವಾ ಅಪರಞ್ಚ ಸತ್ಥಿಂ;

ಬಾಹಞ್ಚ ಭೇತ್ವಾ ಅಪರಞ್ಚ ಬಾಹಂ, ಸೀಸಞ್ಚ ಭೇತ್ವಾ ದಧಿಥಾಲಕಂವ;

ಏಸಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಅಭಿಸನ್ದಹಿತ್ವಾ.

೧೫೨. ‘‘ಯೋ ವೇ ಅವಿದ್ವಾ ಉಪಧಿಂ ಕರೋತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ದುಕ್ಖಮುಪೇತಿ ಮನ್ದೋ;

ತಸ್ಮಾ ಪಜಾನಂ ಉಪಧಿಂ ನ ಕಯಿರಾ, ಮಾಹಂ ಪುನ ಭಿನ್ನಸಿರೋ ಸಯಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ. –

ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಕಾಳೀತಿ ತಸ್ಸಾ ನಾಮಂ, ಕಾಳವಣ್ಣತ್ತಾ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಬ್ರಹತೀತಿ ಮಹಾಸರೀರಾ ಆರೋಹಪರಿಣಾಹವತೀ. ಧಙ್ಕರೂಪಾತಿ ಕಾಳವಣ್ಣತ್ತಾ ಏವ ಕಾಕಸದಿಸರೂಪಾ. ಸತ್ಥಿಞ್ಚ ಭೇತ್ವಾತಿ ಮತಸರೀರಸ್ಸ ಸತ್ಥಿಂ ಜಣ್ಣುಭೇದನೇನ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ. ಅಪರಞ್ಚ ಸತ್ಥಿನ್ತಿ ಇತರಞ್ಚ ಸತ್ಥಿಂ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ. ಬಾಹಞ್ಚ ಭೇತ್ವಾತಿ ಬಾಹಟ್ಠಿಞ್ಚ ಅಗ್ಗಬಾಹಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ. ಸೀಸಞ್ಚ ಭೇತ್ವಾ ದಧಿಥಾಲಕಂವಾತಿ ಮತಸರೀರಸ್ಸ ಸೀಸಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಏವ ಲೇಡ್ಡುದಣ್ಡಾದೀಹಿ ಪಗ್ಘರನ್ತಂ ದಧಿಥಾಲಕಂ ವಿಯ, ಪಗ್ಘರನ್ತಂ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಅಭಿಸನ್ದಹಿತ್ವಾತಿ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಾವಯವಂ ಮತಸರೀರಂ ತೇ ಅವಯವೇ ಯಥಾಠಾನೇಯೇವ ಠಪನೇನ ಸನ್ದಹಿತ್ವಾ ಸಹಿತಂ ಕತ್ವಾ ಮಂಸಾಪಣಂ ಪಸಾರೇನ್ತೀ ವಿಯ ಏಸಾ ನಿಸಿನ್ನಾ.

ಯೋ ವೇ ಅವಿದ್ವಾ ಉಪಧಿಂ ಕರೋತೀತಿ ಯೋ ಇಮಾಯ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಅವಿದ್ವಾ ಅಕುಸಲೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಕಿಲೇಸೂಪಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಸೋ ಮನ್ದೋ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಅನತಿವತ್ತನತೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಪರಾಪರಂ ನಿರಯಾದೀಸು ದುಕ್ಖಂ ಉಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಜಾನಂ ಉಪಧಿಂ ನ ಕಯಿರಾತಿ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಚೇತದೇವಂ, ತಸ್ಮಾ. ಪಜಾನಂ ಉಪಧಿನ್ತಿ ‘‘ಇಧ ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಮ್ಭೋತೀ’’ತಿ ಪಜಾನನ್ತೋ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಕಿಲೇಸೂಪಧಿಂ ನ ಕಯಿರಾ ನ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ. ಕಸ್ಮಾ? ಮಾಹಂ ಪುನ ಭಿನ್ನಸಿರೋ ಸಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯಥಯಿದಂ ಮತಸರೀರಂ ಭಿನ್ನಸರೀರಂ ಸಯತಿ, ಏವಂ ಕಿಲೇಸೂಪಧೀಹಿ ಸಂಸಾರೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಟಸಿವಡ್ಢಕೋ ಹುತ್ವಾ ಭಿನ್ನಸಿರೋ ಅಹಂ ಮಾ ಸಯಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಏವಂ ವದನ್ತೋ ಏವ ಥೇರೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೦.೮-೧೪) –

‘‘ಹಿಮವನ್ತಸ್ಸಾವಿದೂರೇ, ಉದಙ್ಗಣೋ ನಾಮ ಪಬ್ಬತೋ;

ತತ್ಥದ್ದಸಂ ಪಂಸುಕೂಲಂ, ದುಮಗ್ಗಮ್ಹಿ ವಿಲಮ್ಬಿತಂ.

‘‘ತೀಣಿ ಕಿಙ್ಕಣಿಪುಪ್ಫಾನಿ, ಓಚಿನಿತ್ವಾನಹಂ ತದಾ;

ಹಟ್ಠೋ ಹಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ಪಂಸುಕೂಲಮಪೂಜಯಿಂ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸುಕತೇನ, ಚೇತನಾಪಣಿಧೀಹಿ ಚ;

ಜಹಿತ್ವಾ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ತಾವತಿಂಸಮಗಚ್ಛಹಂ.

‘‘ಏಕನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಕಮ್ಮಮಕರಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಪೂಜಿತ್ವಾ ಅರಹದ್ಧಜಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಮಹಾಕಾಳತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ