೧. ಮಹಾಚುನ್ದತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸುಸ್ಸೂಸಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮಹಾಚುನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಾಥಾ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭವೇ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಪಚಿನನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಕುಮ್ಭಕಾರಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಕುಮ್ಭಕಾರಕಮ್ಮೇನ ಜೀವನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಸತ್ಥಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಸನ್ನಮಾನಸೋ ಏಕಂ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತಂ ಸ್ವಾಭಿಸಙ್ಖತಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರನ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಮಗಧರಟ್ಠೇ ನಾಲಕಗಾಮೇ ರೂಪಸಾರಿಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪುತ್ತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಚುನ್ದೋತಿಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ. ಸೋ ವಯಪ್ಪತ್ತೋ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಂ ಅನುಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೨.೫೧.೩೯-೫೦) –

‘‘ನಗರೇ ಹಂಸವತಿಯಾ, ಕುಮ್ಭಕಾರೋ ಅಹೋಸಹಂ;

ಅದ್ದಸಂ ವಿರಜಂ ಬುದ್ಧಂ, ಓಘತಿಣ್ಣಮನಾಸವಂ.

‘‘ಸುಕತಂ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತಂ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠಸ್ಸದಾಸಹಂ;

ಪತ್ತಂ ದತ್ವಾ ಭಗವತೋ, ಉಜುಭೂತಸ್ಸ ತಾದಿನೋ.

‘‘ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನೋಹಂ, ಸೋಣ್ಣಥಾಲೇ ಲಭಾಮಹಂ;

ರೂಪಿಮಯೇ ಚ ಸೋವಣ್ಣೇ, ತಟ್ಟಿಕೇ ಚ ಮಣೀಮಯೇ.

‘‘ಪಾತಿಯೋ ಪರಿಭುಞ್ಜಾಮಿ, ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ;

ಯಸಾನಞ್ಚ ಧನಾನಞ್ಚ, ಅಗ್ಗಭೂತೋ ಚ ಹೋಮಹಂ.

‘‘ಯಥಾಪಿ ಭದ್ದಕೇ ಖೇತ್ತೇ, ಬೀಜಂ ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ರೋಪಿತಂ;

ಸಮ್ಮಾಧಾರಂ ಪವೇಚ್ಛನ್ತೇ, ಫಲಂ ತೋಸೇತಿ ಕಸ್ಸಕಂ.

‘‘ತಥೇವಿದಂ ಪತ್ತದಾನಂ, ಬುದ್ಧಖೇತ್ತಮ್ಹಿ ರೋಪಿತಂ;

ಪೀತಿಧಾರೇ ಪವಸ್ಸನ್ತೇ, ಫಲಂ ಮಂ ತೋಸಯಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಯಾವತಾ ಖೇತ್ತಾ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಙ್ಘಾಪಿ ಚ ಗಣಾಪಿ ಚ;

ಬುದ್ಧಖೇತ್ತಸಮೋ ನತ್ಥಿ, ಸುಖದೋ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನಂ.

‘‘ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞ, ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸುತ್ತಮ;

ಏಕಪತ್ತಂ ದದಿತ್ವಾನ, ಪತ್ತೋಮ್ಹಿ ಅಚಲಂ ಪದಂ.

‘‘ಏಕನವುತಿತೋ ಕಪ್ಪೇ, ಯಂ ಪತ್ತಮದದಿಂ ತದಾ;

ದುಗ್ಗತಿಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ, ಪತ್ತದಾನಸ್ಸಿದಂ ಫಲಂ.

‘‘ಕಿಲೇಸಾ ಝಾಪಿತಾ ಮಯ್ಹಂ…ಪೇ… ಕತಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.

ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತಂ ಗರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ವಿವೇಕವಾಸಞ್ಚ ಕಿತ್ತೇನ್ತೋ –

೧೪೧. ‘‘ಸುಸ್ಸೂಸಾ ಸುತವದ್ಧನೀ, ಸುತಂ ಪಞ್ಞಾಯ ವದ್ಧನಂ;

ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ, ಞಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಸುಖಾವಹೋ.

೧೪೨. ‘‘ಸೇವೇಥ ಪನ್ತಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನಿ, ಚರೇಯ್ಯ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖಂ;

ಸಚೇ ರತಿಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ತತ್ಥ, ಸಙ್ಘೇ ವಸೇ ರಕ್ಖಿತತ್ತೋ ಸತೀಮಾ’’ತಿ. –

ಗಾಥಾದ್ವಯಂ ಅಭಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಸುಸ್ಸೂಸಾತಿ ಸೋತಬ್ಬಯುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸುತಸ್ಸ ಸೋತುಮಿಚ್ಛಾ, ಗರುಸನ್ನಿವಾಸೋಪಿ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಭೇದಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಸೋತುಮಿಚ್ಛನ್ತೇನ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವತ್ತಕರಣೇನ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಯದಾ ತೇ ಪಯಿರುಪಾಸನಾಯ ಆರಾಧಿತಚಿತ್ತಾ ಕಞ್ಚಿ ಉಪನಿಸೀದಿತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ನೇ ಉಪನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಅಧಿಗತಾಯ ಸೋತುಮಿಚ್ಛಾಯ ಓಹಿತಸೋತೇನ ಸೋತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ ಗರುಸನ್ನಿವಾಸೋಪಿ ಸುಸ್ಸೂಸಾಹೇತುತಾಯ ‘‘ಸುಸ್ಸೂಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಸುಸ್ಸೂಸಾ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಸುತಂ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಡ್ಢೇತಿ ಬ್ರೂಹೇತೀತಿ ಸುತವದ್ಧನೀ, ಬಾಹುಸಚ್ಚಕಾರೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತಂ ಪಞ್ಞಾಯ ವದ್ಧನನ್ತಿ ಯಂ ತಂ ‘‘ಸುತಧರೋ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೨೨) ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚಸ್ಸ ಬಹುಕಂ ಸುತಂ ಹೋತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೬) ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ, ತಂ ಅಕುಸಲಪ್ಪಹಾನಕುಸಲಾಧಿಗಮನಹೇತುಭೂತಂ ಪಞ್ಞಂ ವದ್ಧೇತೀತಿ ಸುತಂ ಪಞ್ಞಾಯ ವದ್ಧನಂ, ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಸುತಾವುಧೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಿ, ಸಾವಜ್ಜಂ ಪಜಹತಿ, ಅನವಜ್ಜಂ ಭಾವೇತಿ, ಸುದ್ಧಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೭).

ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಸುತಮಯಞಾಣೇ ಠಿತೋ ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಸುತಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೂಪಪರಿಕ್ಖಾಯ ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನೇನ ಭಾವನಾಯ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾದಿವಿಭಾಗಂ ದುಕ್ಖಾದಿವಿಭಾಗಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ ಚ, ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಸುತಸ್ಸ ಯಥಾಪರಿಯತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೬).

‘‘ಧತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ, ಅತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೋ ಧಮ್ಮಾ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನ್ತಿ, ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಛನ್ದೋ ಜಾಯತಿ, ಛನ್ದಜಾತೋ ಉಸ್ಸಹತಿ, ಉಸ್ಸಹಿತ್ವಾ ತುಲೇತಿ, ತುಲಯಿತ್ವಾ ಪದಹತಿ, ಪಹಿತತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಕಾಯೇನ ಚೇವ ಪರಮಸಚ್ಚಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ನಂ ಅತಿವಿಜ್ಝ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೪೩೨) ಚ.

ಞಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಸುಖಾವಹೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅತ್ಥೋ ಚೇವ ದುಕ್ಖಾದಿಅತ್ಥೋ ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಞಾತೋ ಅಧಿಗತೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದಂ ಸುಖಂ ಆವಹತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಠಿತಾಯ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸುತಮತ್ತೇನೇವ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ತಸ್ಸಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೇವೇಥ…ಪೇ…ವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಸೇವೇಥ ಪನ್ತಾನಿ ಸೇನಾಸನಾನೀತಿ ಕಾಯವಿವೇಕಮಾಹ. ತೇನ ಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಸ್ಸ ಚ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ವಿವೇಕಾರಹಸ್ಸೇವ ವಿವೇಕವಾಸೋತಿ ಸೀಲಸಂವರಾದಯೋ ಇಧ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚರೇಯ್ಯ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಯಥಾ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಮುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಂ ಮಗ್ಗಭಾವನಞ್ಚ ಚರೇಯ್ಯ ಪಟಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಚೇ ರತಿಂ ನಾಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು ಯಥಾಲದ್ಧೇಸು ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಚ ರತಿಂ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಲಾಭತೋ ಅಭಿರತಿಂ ನ ಲಭೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಘೇ ಭಿಕ್ಖುಸಮೂಹೇ ರಕ್ಖಿತತ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಗಣ್ಹನತೋ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತೋ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸತಿಆರಕ್ಖಾಯ ಉಪಟ್ಠಪನೇನ ಸತಿಮಾ ವಸೇಯ್ಯ ವಿಹರೇಯ್ಯ, ಏವಂ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಪಿ ನಾಮ ಸಂಯೋಜನವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಮಹಾಚುನ್ದತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.