೪. ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೨. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋತಿಆದಿ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಧಮ್ಮವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಮೂಲಭೂತಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ನಿದ್ಧಾರೇನ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಭಾವಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಯಾಥಾವಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೋ ನ ಸಮ್ಪಟಿವಿಜ್ಝೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಯಾಥಾವಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋ. ಸೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸಾ ತಥಾ ವುತ್ತಾ. ಏತೇನ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಲಕ್ಖಣಾ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿವೇಧೋ ಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋ. ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋ. ಕತ್ಥ ಪನ ಸೋ ಸಮ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಬ್ಬ…ಪೇ… ಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿಆದಿವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ಸತಿ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಉಪರೂಪರಿ ಜಾಯತಿಯೇವ ನ ಹಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಸಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪನ್ತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಜಾತಿಯಂ ಇಟ್ಠಜಾತಿಯಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ಯಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೩; ವಿಭ. ೨೦೩) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅದಿನ್ನಾದಾನನ್ತಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಚೇತನಾ. ಸಾ ಹಿ ಏಕವಾರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಿತಾಯ ಲೋಭಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ. ದೋಸಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಮೋಹಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾತಿ ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ. ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪಗಮನಲಕ್ಖಣತಾ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯತಾವ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೯೩) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ತಣ್ಹಾ. ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಿ ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಾನಿ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾಧೀನನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ತಂಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾವತಿ ಸಂಸರತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣವಿಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ನಿಚ್ಚಗ್ಗಾಹಂ ಪವೇದೇಸಿ. ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಯದಿ ಅನಿಚ್ಚತಾ ದುಕ್ಖತಾ ಚ ಸುದಿಟ್ಠಾ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ ಸುಖಸಞ್ಞಾ ಅನವಕಾಸಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾಅಸಮನುಪಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ’’ತಿ. ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ, ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ತದನತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫) ಹಿ ವುತ್ತಂ.

ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಆಹ – ‘‘ತಸ್ಸಾ ನಾಮಕಾಯೋ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಚತುಸಚ್ಚವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಸಂಹರಣಂ ಉದ್ಧಚ್ಚವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ. ಅಸುಭಾತಿ ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಭೂತಾ ಅಸುಭಾ ಏವ ವಾ, ತಣ್ಹಾಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸಮಥಸ್ಸ ಅಸುಭಾ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ತನುಕರಣತೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾವೇರಮಣೀ ಅಲೋಭಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಥಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ತನುಕರಣತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾವೇರಮಣೀ ಅದೋಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ವತ್ಥುಅವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ವಿಸಯಸಭಾವಪಟಿವೇಧೋ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾನಂ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣೇನ ಅನಭಿರತಿಞಾಣಮೇವ ವಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾದಿಭಾವತೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾಯ ವೇದನಾ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾತಿ ಧಮ್ಮಮತ್ತನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾ.

ಸತ್ತಾನಂ ಕಾಯೇ ಅವೀತರಾಗತಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಂ ವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ರೂಪೀನಿ ರೂಪರಾಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಕಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ರೂಪನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ವಿಸೇಸತೋ ಝಾನನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ ಮನಾಯತನೇ ಚ ನಿಕನ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಛಟ್ಠಾಯತನಂ ಭವರಾಗಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಏದಿಸಂ ಮಾ ರೂಪಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತು, ಮಾ ಏದಿಸೀ ವೇದನಾತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ರೂಪಾದಿಅಭಿನನ್ದನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಭವಾನುಪಸ್ಸಿತಾ. ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವತೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ. ಇಮಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವನತ್ಥಂ ಮಹಾನಾರದಕಸ್ಸಪಜಾತಕಂ (ಜಾ. ೨.೨೨.೧೧೫೩ ಆದಯೋ), ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೮ ಆದಯೋ) ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದೋ ಚ ಉದಾಹರಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸದ್ಧಾಪಸಾದಾನಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋ ಪನ ಸದ್ಧಾಯಯೇವ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಓಕಪ್ಪನಂ ಸದ್ದಹನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಓಗಾಹಣಂ ನಿಚ್ಛಯೋ. ಅನಾವಿಲತಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾಪಗಮೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಾಲುಸ್ಸಿಯತಾ. ಅಭಿಪತ್ಥಿಯನಾ ಸದ್ದಹನಮೇವ. ಅವೇಚ್ಚಪಸಾದೋ ಪಞ್ಞಾಸಹಿತೋ ಆಯತನಗತೋ ಅಭಿಪ್ಪಸಾದೋ. ಅಪಿಲಾಪನಂ ಅಸಮ್ಮೋಸೋ ನಿಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಓಗಾಹಣಂ ವಾ, ಏತ್ಥ ಚ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಪಸಾದಸದ್ಧಾಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸತಿಪಟ್ಠಾನಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವದನ್ತೇನ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸವಸೇನ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸತಿಸಮಾಧೀನಂ ವಾ ಕಾಯಾದಯೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ. ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಚ ಝಾನಾನೀತಿ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ.

ಅಸ್ಸಾದಮನಸಿಕಾರೋ ಸಂಯೋಜನೀಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿತಾ. ಪುನಬ್ಭವವಿರೋಹಣಾತಿ ಪುನಬ್ಭವಾಯ ವಿರೋಹಣಾ, ಪುನಬ್ಭವನಿಬ್ಬತ್ತನಾರಹತಾ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓಪಪಚ್ಚಯಿಕನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತನಸಭಾವಂ. ನಾಮಕಾಯರೂಪಕಾಯಸಙ್ಘಾತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅರೂಪರೂಪಕಾಯಾನಂ ಸಮೂಹಿಯಭಾವಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವವತ್ಥಿತಭಾವೋ. ಓಪಪಚ್ಚಯಿಕನ್ತಿ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ. ಉಪಧೀತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ. ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಸ್ಸ ಮರಣಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಬಾಲಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸೋಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಮರಣಂ ಸೋಕಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಚೇತಸೋ ಸನ್ತಾಪೋ. ಓದಹನನ್ತಿ ಅವದಹನಂ. ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಸನ್ತಪನಮೇವ ಭವಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಭವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ಭವಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ ಭವಙ್ಗಾನಿ. ತೇಸು ಕಿಲೇಸಾ ಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ. ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಂ ಭವಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ. ಸಮಗ್ಗಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ. ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀನಂ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಸಂಸರಣಂ ಸಂಸಾರೋ. ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಪುರಿಮಜಾತಿನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಾದಿವಟ್ಟಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಭವೋ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಸಮ್ಪಾಪಕಹೇತುಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೋಗಾಹಕಸ್ಸ ಓತರಣಟ್ಠಾನತಾಯ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ತಿತ್ಥಂ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಪಯಿರುಪಾಸನಾ ತಿತ್ಥಞ್ಞುತಾ. ಧಮ್ಮೂಪಸಞ್ಹಿತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಪೀತಂ ನಾಮ, ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಬ್ರೂಹನಾ ಪೀತಞ್ಞುತಾ, ಭಾವನಾಯ ಥೋಕಮ್ಪಿ ಲಯಾಪತ್ತಿಯಾ ಉದ್ಧಂಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಜಾನನಾ ಪತ್ತಞ್ಞುತಾ. ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಧಾನಿಯಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಜಾನನಾ ಅತ್ತಞ್ಞುತಾ, ತೇಸು ಪುರಿಮಾನಂ ಪುರಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಏವ. ಕತಪುಞ್ಞಸ್ಸೇವ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇಕತಪುಞ್ಞತಾ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಸಹ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾ. ನಿಬ್ಬಿದಾತಿ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ. ವಿರಾಗೋತಿ ಮಗ್ಗೋ. ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಫಲಂ. ಏವನ್ತಿ ಯದಿದಂ ‘‘ತಸ್ಸಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಥಾಪಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಸಬ್ಬೋ ಸೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಏವಂ ಯಾ ಕಾಚಿ ಉಪನಿಸಾ ಯೋಗತೋ ಚ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಉಪನಿಸಾತಿ ಕಾರಣಂ, ಯೋಗತೋತಿ ಯುತ್ತಿತೋ, ಪಚ್ಚಯತೋತಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಮತ್ತತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ನ ವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೩. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋತಿಆದಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ. ತತ್ಥ ಕಿಂ ಲಕ್ಖಯತೀತಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಲಕ್ಖಣಹಾರಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂ ಉದಾಹರಣೇಹಿ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖು’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ‘‘ವಧಕಟ್ಠೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನವಟ್ಠಿತಭಾವಾದಿನಾಪಿ ಏಕಲಕ್ಖಣತಾ ವುತ್ತಾ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಆಯತನವಸೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅತೀತೇ, ರಾಧ, ರೂಪೇ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ಸುತ್ತಂ ಆಭತಂ. ಯಮಕೋವಾದಸುತ್ತೇ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೫) ವಧಕಟ್ಠೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ವುತ್ತಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ‘‘ವಧಕಂ ರೂಪಂ ವಧಕಂ ರೂಪನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಇತೀತಿ ಏವಂ, ಇಮಿಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ವುತ್ತಾಯ ಸತಿ ವೇದನಾಗತಾ ಸತಿ ಚಿತ್ತಗತಾ ಸತಿ ಧಮ್ಮಗತಾ ಚ ಸತಿ ವುತ್ತಾ ಭವತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದಿಟ್ಠನ್ತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥಂ ಪರತೋ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ.

ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯೇತಿ ರೂಪಕಾಯೇ. ರೂಪಕಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಞ್ಚ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ ಕಾಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಯಥಾ ಚ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ, ಏವಂ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯಟ್ಠೇನ. ಕುಚ್ಛಿತಾನಞ್ಹಿ ಪರಮಜೇಗುಚ್ಛಾನಂ ಸೋ ಆಯೋತಿಪಿ ಕಾಯೋ, ಆಯೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಆಯನ್ತಿ ತತೋತಿ ಆಯೋ. ಕೇ ಆಯನ್ತಿ? ಕುಚ್ಛಿತಾ ಕೇಸಾದಯೋ, ಇತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ.

ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಕಾಯಂ ಅನುಪಸ್ಸನಸೀಲೋ, ಕಾಯಂ ವಾ ಅನುಪಸ್ಸಮಾನೋ. ‘‘ಕಾಯೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ದುತಿಯಂ ಕಾಯಗ್ಗಹಣಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋ ವವತ್ಥಾನಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಾದಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತೇನ ನ ಕಾಯೇ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ಏವಾತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಕಾರಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋ ವವತ್ಥಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ನ ಕಾಯೇ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗವಿನಿಮುತ್ತಏಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ, ನಾಪಿ ಕೇಸಲೋಮಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನುಪಸ್ಸೀ.

ಯೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಕೋ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಯೋ, ತತ್ಥಪಿ ನ ಭೂತುಪಾದಾಯವಿನಿಮುತ್ತಏಕಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ, ಅಥ ಖೋ ರಥಸಮ್ಭಾರಾನುಪಸ್ಸಕೋ ವಿಯ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀ, ನಗರಾವಯವಾನುಪಸ್ಸಕೋ ವಿಯ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀ, ಕದಲಿಕ್ಖನ್ಧಪತ್ತವಟ್ಟಿವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜಕೋ ವಿಯ ರಿತ್ತಮುಟ್ಠಿವಿನಿವೇಠಕೋ ವಿಯ ಚ ಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀ ಏವಾತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಸಮೂಹವಸೇನೇವ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ದಸ್ಸನೇನ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ನ ಹೇತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಸಮೂಹವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕಾಯೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಸಮೂಹಮತ್ತೇ ಏವ ಪನ ತಥಾ ತಥಾ ಸತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಂ ಕರೋನ್ತಿ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ನ ತಂ ದಿಟ್ಠಂ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ತಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ;

ಅಪಸ್ಸಂ ಬಜ್ಝತೇ ಮೂಳ್ಹೋ, ಬಜ್ಝಮಾನೋ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೭೩; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೬; ಪಟಿ. ಮ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೩೬; ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩);

ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಾದಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀಯೇವ, ನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ.

ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಅನುದಕಭೂತಾಯಪಿ ಮರೀಚಿಯಾ ಉದಕಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಅಸುಭಭೂತೇ ಏವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ನಿಚ್ಚಸುಖಅತ್ತಸುಭಭಾವಾನುಪಸ್ಸೀ, ಅಥ ಖೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಅನತ್ತಅಸುಭಾಕಾರಸಮೂಹಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಯ್ವಾಯಂ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೪ ಆದಯೋ) ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಚುಣ್ಣಿಕಜಾತಅಟ್ಠಿಕಪರಿಯೋಸಾನೋ ಕಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ಯೋ ಚ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಥವೀಕಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ಆಪೋಕಾಯಂ ತೇಜೋಕಾಯಂ ವಾಯೋಕಾಯಂ ಕೇಸಕಾಯಂ…ಪೇ… ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಕಾಯ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೪ ಆದಯೋ) ಕಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಯೇ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಥ ವಾ ಕಾಯೇ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನನುಪಸ್ಸನತೋ, ತಸ್ಸ ಪನ ಕೇಸಲೋಮಾದಿಕಸ್ಸ ನಾನಾಧಮ್ಮಸಮೂಹಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾದಿಧಮ್ಮಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಪಿ ಚ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೪ ಆದಯೋ) ಆಗತನಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದಿಕಸ್ಸ ಆಕಾರಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಿಹರಾಹೀತಿ ವತ್ತಾಹಿ. ಆತಾಪೀತಿ ತೀಸು ಭವೇಸು ಕಿಲೇಸೇ ಆತಾಪೇತೀತಿ ಆತಾಪೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಆತಾಪೀ. ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸಙ್ಖಾತೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸತಿಮಾತಿ ಕಾಯಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಅಯಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ನ ಹಿ ಸತಿವಿರಹಿತಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ಥಿ, ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸತಿಞ್ಚ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೪). ಅನಾತಾಪಿನೋ ಚ ಅನ್ತೋ ಸಙ್ಕೋಚೋ ಅನ್ತರಾಯಕರೋ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆನುಭಾವೇನ ತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆತಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ವಿನೇಯ್ಯಾತಿ ತದಙ್ಗವಿನಯೇನ ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿನಯೇನ ವಾ ವಿನಯಿತ್ವಾ. ಲೋಕೇತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಯೇ. ಕಾಯೋ ಹಿ ಇಧ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಅಭಿಜ್ಝಾಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ, ದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣೇನ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಗಹಿತೋತಿ ನೀವರಣೇಸು ಬಲವಧಮ್ಮದ್ವಯಪ್ಪಹಾನದಸ್ಸನೇನ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪಹಾನಙ್ಗಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ‘‘ಆತಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆತಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಸಮಥೋ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸವಿನಯೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೫.೩೬೭). ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಚತುನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತಿ ಯಥಾ ವೀರಿಯಪಞ್ಞಾಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಇಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಿಪಿ ತೇಹಿ ಇಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಾಧನೇ ಇಮೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಭಾವಭೇದಾಭಾವತೋ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಇತರಾನಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಿಪಿ ವುತ್ತಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೪. ಇದಾನಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಗಹಿತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಬೋಧಙ್ಗಮಾತಿ ಬೋಧಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಬೋಧಙ್ಗಮಾ. ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಬೋಧಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವಾತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ. ನೇಯ್ಯಾನಿಕಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತತೋ ಪವತ್ತತೋ ಚ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಿಯ್ಯಾನಂ, ನಿಯ್ಯಾನೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ನೇಯ್ಯಾನಿಕಾ, ಯಥಾ ದೋವಾರಿಕೋತಿ. ನಿಯ್ಯಾನಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಫಲಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ನೇಯ್ಯಾನಿಕಾ. ನಿಯ್ಯಾನಂ ಪಯೋಜನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಾ ನೇಯ್ಯಾನಿಕಾ. ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತತ್ಥ ನಿಯ್ಯಾನಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಯಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ನಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನಿಯ್ಯಾನಿಕಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಭಾವೇನ.

ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯಥಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಟ್ಠೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ? ಪಹಾನೇಕಟ್ಠತಾವಸೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಇದಾನಿ ತಂ ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿಆದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪರಿಜಾನನಸ್ಸ ಪರಿಬನ್ಧಿನೋ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಬ್ಯನ್ತೀಕತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಸ್ಮಾ? ತೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯತ್ಥ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ. ಪನಾತಿ ಪದಪೂರಣೋ. ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ರುಪ್ಪನಸಭಾವಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ. ರೂಪಧಾತೂತಿ ರುಪ್ಪನಸಭಾವಾ ದಸ ಧಾತುಯೋ. ರೂಪಾಯತನನ್ತಿ ರುಪ್ಪನಸಭಾವಂ ದಸಾಯತನಂ, ರೂಪೀನಿ ದಸಾಯತನಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಇಮಾನಿ ದೇಸಿತಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದೇಸಿತಂ ತತ್ಥ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸುಖವೇದನಾಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಚ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಇದಂ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಸಾಸವಕುಸಲಸ್ಸಾಪಿ ವಸೇನ ಯುಜ್ಜತಿ ಏವ. ಸಬ್ಬೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಿತತ್ತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫). ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಹಿ ವೇದನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ. ಏತೇನ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾವೇದನಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಗಹಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಗ್ಗಹಣೇ ಸಬ್ಬೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕತ್ಥೋ, ತೇನ ಸೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ದುವಿಧೋತಿ ಇಮಂ ವಕ್ಖಮಾನವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ. ತೇಸು ಅನುಲೋಮತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಯಥಾದಸ್ಸಿತೋ ಸರಾಗಸದೋಸಸಮೋಹಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇನ ಹಾತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಪಟಿಲೋಮತೋ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಯೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯತ್ವೇವ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಮಹಾವ. ೧) ವುತ್ತೋ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವೀತರಾಗವೀತದೋಸವೀತಮೋಹಅರಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಹಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಇದಾನಿ ಏಕಲಕ್ಖಣತಾವಿಭಾವನೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರಯೋಜನಾಯ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಪಥವೀಆದೀನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಞ್ಚ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ಧಾರಣಸಙ್ಘಟ್ಟನಾದಿಕಿಚ್ಚತೋ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸಙ್ಖಾತಕಿಚ್ಚತೋ. ಲಕ್ಖಣತೋತಿ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಭಾವತೋ. ಸಾಮಞ್ಞತೋತಿ ರುಪ್ಪನನಮನಾದಿತೋ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿತೋ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿತೋ ಚ. ಚುತೂಪಪಾತತೋತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಭಙ್ಗತೋ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಚ, ಸಮಾನನಿರೋಧತೋ ಸಮಾನುಪ್ಪಾದತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಹಚರಣಂ ಸಮಾನಹೇತುತಾ ಸಮಾನಫಲತಾ ಸಮಾನಭೂಮಿತಾ ಸಮಾನವಿಸಯತಾ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ಏವಮಾದಯೋಪಿ ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.