೪. ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೫. ಏವಂ ಹಾರಾದಯೋ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸು ಹಾರೇ ತಾವ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಕತಮೋತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ದೇಸನಾಹಾರೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೇಸನಾಹಾರೋ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಪನ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಏಕದೇಸೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಾಪೇಕ್ಖೋ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇ ‘‘ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ನಿಗಮನಂ ಹೋತಿ. ಪರಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕಿಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ದೇಸನಾಕಿರಿಯಾಯ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ದೇಸಯತೀತಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ, ವಿತ್ಥಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ಅನೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸ್ಸಾದ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನಮೇವ. ತಸ್ಮಾ ಇತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಅವುತ್ತಮೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ. ‘‘ಕತ್ಥ ಪನ ಆಗತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಿಕೇ ಅಯಂ ಹಾರೋ ಸಂವಣ್ಣೇತೀ’’ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸಬ್ಬಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕಂ ಭಗವತೋ ಛಛಕ್ಕದೇಸನಂ ಏಕದೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತತ್ಥ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಚ್ಚಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಪಕತಿಪುಞ್ಞಾಪತ್ತಿಞೇಯ್ಯಾದೀಸು ಬಹೂಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖು, ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೫.೭೩) ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ಪತ್ತಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೯೯; ಮಹಾವ. ೧೮) ಸಚ್ಚೇ. ‘‘ಏವಂಧಮ್ಮಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೩, ೧೪೫) ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ. ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧.೫೭; ೧.೨.೧೪೭-೧೪೮) ಪಞ್ಞಾಯಂ. ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೯೮; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೧) ಪಕತಿಯಂ. ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧೦.೧೦೨; ೧.೧೫.೩೮೫) ಪುಞ್ಞೇ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೩೩) ಆಪತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧) ಞೇಯ್ಯೇ. ಇಧ ಪನ ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡ ೧; ಬು. ವಂ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧).

ವೋತಿ ಪನ ಅಯಂ ವೋ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಹನ್ದ ದಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪವಾರೇಮಿ ವೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೫) ಏತ್ಥ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವಯಂ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೭೩) ಕರಣತ್ಥೇ. ‘‘ಯೇ ಹಿ ವೋ ಅರಿಯಾ ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪದಪೂರಣೇ. ‘‘ಆರೋಚಯಾಮಿ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೭.೭೨) ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇ. ಇಧಾಪಿ ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಭಿಕ್ಖನಸೀಲತಾದಿಗುಣಯೋಗೇನ ಭಿಕ್ಖೂ, ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸತಾದಿಗುಣಯೋಗೇನ ವಾ. ಅಥ ವಾ ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಭಿಕ್ಖೂ. ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ತೇಸಂ ಆಲಪನಂ. ತೇನ ತೇ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಮುಖಾಭಿಮುಖಂ ಕರೋತಿ. ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕಥೇಸ್ಸಾಮಿ. ತೇನ ನಾಹಂ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರತಾಯ ತುಮ್ಹೇ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರೇಯ್ಯಾಮಿ, ಅನಾವರಣಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಂ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಿತಾಯ ಪನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಇದಾನಿ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಆದಿಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿಆದೀಸು ಆದಿಮ್ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ, ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಸೀಲೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ. ಸಮಾಧಿನಾ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ. ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ. ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾಯ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ. ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾಯ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ. ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ. ಅಥ ವಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುವಿನಯನೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ. ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುವಿನಯನೇನ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ ನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಿನಯನೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ. ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಾತ್ಥಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಸಙ್ಕಾಸನಾದಿಛಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ವಾ ಸಾತ್ಥಂ. ಅಕ್ಖರಾದಿಛಬ್ಯಞ್ಜನಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಉಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಏಕನ್ತೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ. ಅಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಪರಿಸುದ್ಧಂ. ಸೀಲಾದಿಪಞ್ಚಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ. ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣಾಯ ಪವತ್ತಿಯಾ ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧಂ. ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ ಉತ್ತಮಂ ಬ್ರಹ್ಮೂನಂ ವಾ ಸೇಟ್ಠಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಚರಿಯಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಾಸನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ ಪರಿದೀಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಚ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋ ಯೇಸಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪಾಠೇ ಸವಿಸೇಸಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ಇಧಾನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಕಾಮನ್ತಿ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ಥುಕಾಮಂ. ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ. ತಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ತಂ ಕಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ಥು ಸಮಿಜ್ಝತಿ ಚೇ, ಸಚೇ ಸೋ ತಂ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅದ್ಧಾಪೀತಿಮನೋ ಹೋತೀತಿ ಏಕಂಸೇನ ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಲದ್ಧಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ. ಮಚ್ಚೋತಿ ಸತ್ತೋ. ಯದಿಚ್ಛತೀತಿ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ನಿದ್ದೇಸೇ (ಮಹಾನಿ. ೧) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಯಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸಮಿಜ್ಝನಾ ಇಚ್ಛಿತಲಾಭೇ ಪೀತಿಮನತಾ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ.

ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾಮೇ ಇಚ್ಛಮಾನಸ್ಸ, ಕಾಮೇನ ವಾ ಯಾಯಮಾನಸ್ಸ. ಛನ್ದಜಾತಸ್ಸಾತಿ ಜಾತತಣ್ಹಸ್ಸ. ಜನ್ತುನೋತಿ ಸತ್ತಸ್ಸ. ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ತೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತರಾಯೇನ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ ಚೇ. ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋವ ರುಪ್ಪತೀತಿ ಅಥ ಅಯೋಮಯಾದಿನಾ ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧೋ ವಿಯ ಪೀಳಿಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಆದೀನವೋತಿ ಯಾಯಂ ಕಾಮಾನಂ ವಿಪರಿಣಾಮಞ್ಞಥಾಭಾವಾ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ರುಪ್ಪನಾ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ, ಅಯಂ ಆದೀನವೋ.

ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀತಿ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾವುತ್ತೇ ಕಾಮೇ ತತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ವಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ವಜ್ಜೇತಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಸಪ್ಪಸ್ಸೇವ ಪದಾ ಸಿರೋತಿ, ಯಥಾ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಜೀವಿತುಕಾಮೋ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಂ ಪಟಿಪಥೇ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಾದೇನ ತಸ್ಸ ಸಿರಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸೋಮಂ…ಪೇ… ಸಮತಿವತ್ತತೀತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಂ ವಿಸರಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಲೋಕೇ ವಿಸತ್ತಿಕಾಸಙ್ಖಾತಂ ಇಮಂ ತಣ್ಹಂ ಸತಿಮಾ ಹುತ್ವಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮತೀತಿ. ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಯದಿದಂ ವಿಸತ್ತಿಕಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಮತಿವತ್ತನಂ, ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ.

ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಕೇದಾರಾದಿಖೇತ್ತಂ. ವತ್ಥುನ್ತಿ ಘರವತ್ಥುಆದಿವತ್ಥುಂ. ಹಿರಞ್ಞಂ ವಾತಿ ಕಹಾಪಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸುವಣ್ಣಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ಹಿರಞ್ಞಂ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ, ಸೋ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಗವಾಸ್ಸನ್ತಿ ಗಾವೋ ಚ ಅಸ್ಸೇ ಚಾತಿ ಗವಾಸ್ಸಂ. ದಾಸಪೋರಿಸನ್ತಿ ದಾಸೇ ಚ ಪೋರಿಸೇ ಚಾತಿ ದಾಸಪೋರಿಸಂ. ಥಿಯೋತಿ ಇತ್ಥಿಯೋ. ಬನ್ಧೂತಿ ಞಾತಿಬನ್ಧವೋ. ಪುಥೂ ಕಾಮೇತಿ ಅಞ್ಞೇಪಿ ವಾ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿಕೇ ಬಹೂ ಕಾಮಗುಣೇ. ಯೋ ನರೋ ಅನುಗಿಜ್ಝತೀತಿ ಯೋ ಸತ್ತೋ ಅನು ಅನು ಅಭಿಕಙ್ಖತಿ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಯದಿದಂ ಖೇತ್ತಾದೀನಂ ಅನುಗಿಜ್ಝನಂ, ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಏತೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ.

ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತೀತಿ ಖೇತ್ತಾದಿಭೇದೇ ಕಾಮೇ ಅನುಗಿಜ್ಝನ್ತಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕುಸಲೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಬಲಸಙ್ಖಾತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಬಲೀಯನ್ತಿ ಅಭಿಭವನ್ತಿ, ಸದ್ಧಾಬಲಾದಿವಿರಹೇನ ವಾ ಅಬಲಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅಬಲಾ ಕಿಲೇಸಾ ಬಲೀಯನ್ತಿ, ಅಬಲತ್ತಾ ಅಭಿಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮದ್ದನ್ತೇನಂ ಪರಿಸ್ಸಯಾತಿ ಏನಂ ಕಾಮಗಿದ್ಧಂ ಕಾಮೇ ಪರಿಯೇಸನ್ತಂ ರಕ್ಖನ್ತಞ್ಚ ಸೀಹಾದಯೋ ಚ ಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ಅಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯಾ ಮದ್ದನ್ತಿ. ತತೋ ನಂ…ಪೇ… ದಕನ್ತಿ ತತೋ ತೇಹಿ ಪಾಕಟಾಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖಂ ಸಮುದ್ದೇ ಭಿನ್ನನಾವಂ ಉದಕಂ ವಿಯ ಅನ್ವೇತಿ ಅನುಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಆದೀನವೋತಿ ಯ್ವಾಯಂ ತಣ್ಹಾದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಹೇತುಕೋ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧೋ, ಅಯಂ ಆದೀನವೋ.

ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮಗಿದ್ಧಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನ ದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧೋ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಜನ್ತೂತಿ ಸತ್ತೋ. ಸದಾ ಸತೋತಿ ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತಂ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೇನ ಸತೋ ಹುತ್ವಾ. ಕಾಮಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಚ ರೂಪಾದೀಸು ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಂ ಕಿಲೇಸಕಾಮಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಕಾಮಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ ಪಜಹೇಯ್ಯ. ತೇ ಪಹಾಯ ತರೇ ಓಘನ್ತಿ ಏವಂ ತೇ ಕಾಮೇ ಪಹಾಯ ತಪ್ಪಹಾನಕರಅರಿಯಮಗ್ಗೇನೇವ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಓಘಂ ತರೇಯ್ಯ, ತರಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಾವಂ ಸಿತ್ವಾವ ಪಾರಗೂತಿ ಯಥಾ ಪುರಿಸೋ ಉದಕಗ್ಗಹಣೇನ ಗರುಭಾರಂ ನಾವಂ ಉದಕಂ ಬಹಿ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲಹುಕಾಯ ನಾವಾಯ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಪಾರಗೂ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಾರಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಅತ್ತಭಾವನಾವಂ ಕಿಲೇಸೂದಕಗರುಕಂ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲಹುಕೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಪಾರಗೂ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಯಂ ಕಾಮಪ್ಪಹಾನಮುಖೇನ ಚತುರೋಘಂ ತರಿತ್ವಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಇದಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸರಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ.

ಧಮ್ಮೋತಿ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೋ. ಹವೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿನ್ತಿ ಯೋ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಚರತಿ, ತಂ ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಭೇದೇನ ದುವಿಧತೋಪಿ ಅನತ್ಥತೋ ರಕ್ಖತಿ ಪಾಲೇತಿ. ಛತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಯಥ ವಸ್ಸಕಾಲೇತಿ ವಸ್ಸಕಾಲೇ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಯಥಾ ಮಹನ್ತಂ ಛತ್ತಂ ಕುಸಲೇನ ಪುರಿಸೇನ ಧಾರಿತಂ ತಂ ವಸ್ಸತೇಮನತೋ ರಕ್ಖತಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ತಂ ಛತ್ತಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖನ್ತಂ ಛಾದೇನ್ತಞ್ಚ ವಸ್ಸಾದಿತೋ ರಕ್ಖತಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮೋಪಿ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನೇನ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಚರಿಯಾಯ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖನ್ತಂಯೇವ ರಕ್ಖತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏಸಾ…ಪೇ… ಚಾರೀತಿ ಏತೇನ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಇದಂ ಫಲನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೇಹಿ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೇಹಿ ಚ ಅನತ್ಥೇಹಿ ಯದಿದಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ರಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ ರಕ್ಖಾವಸಾನಸ್ಸ ಚ ಅಬ್ಭುದಯಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನಂ, ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ದೇಸನಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬತಾಯ ಫಲನ್ತಿ.

ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ. ಅನತ್ತಾತಿ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಅತ್ತಾ ಕಾರಕವೇದಕಸಭಾವೋ, ಸಯಂ ವಾ ನ ಅತ್ತಾತಿ ಅನತ್ತಾತಿ. ಇತೀತಿ ಏವಂ. ಯದಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇನ್ತೋ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಥ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ದುಕ್ಖೇತಿ ಅಥ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ಅನಿಚ್ಚತಾದುಕ್ಖತಾನಂ ಸುಪರಿದಿಟ್ಠತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಗೋಚರಭೂತೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧದುಕ್ಖೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ನಿಬ್ಬೇದಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಏಸ ಮಗ್ಗೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಯಾ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸವಿಸುಜ್ಝನತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಾ ಅಮತಧಾತುಯಾ ಮಗ್ಗೋ ಉಪಾಯೋ. ಅಯಂ ಉಪಾಯೋತಿ ಯದಿದಂ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಮುಖೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮಹೇತುಭಾವತೋ ಉಪಾಯೋ.

‘‘ಚಕ್ಖುಮಾ…ಪೇ… ಪರಿವಜ್ಜಯೇ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ಸರೀರೇ ವಹನ್ತೇ ವಿಸಮಾನಿ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸಾನಿ ಚಣ್ಡತಾಯ ವಾ ವಿಸಮೇ ಹತ್ಥಿಆದಯೋ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಏವಂ ಲೋಕೇ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞತಾಯ ಹಿತಾಹಿತಂ ಜಾನನ್ತೋ ಪಾಪಾನಿ ಲಾಮಕಾನಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ. ಅಯಂ ಆಣತ್ತೀತಿ ಯಾ ಅಯಂ ‘‘ಪಾಪಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಆಣಾ, ಅಯಂ ಆಣತ್ತೀತಿ.

ಏವಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತೇಸು ಆಗತಾ ಫಲೂಪಾಯಾಣತ್ತಿಯೋ ಉದಾಹರಣಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಾ ಏಕತೋ ಆಗತಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸು, ಮೋಘರಾಜಾತಿ ಆಣತ್ತೀತಿ ‘‘ಮೋಘರಾಜ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂ ಅವಸವತ್ತಿತಾಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವಾ ತುಚ್ಛಭಾವಸಮನುಪಸ್ಸನವಸೇನ ವಾ ಸುಞ್ಞೋತಿ ಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ವಚನಂ ವಿಧಾನಭಾವತೋ ಆಣತ್ತಿ. ಸಬ್ಬದಾ ಸತಿಕಿರಿಯಾಯ ತಂಸುಞ್ಞತಾದಸ್ಸನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ಸದಾ ಸತೋತಿ ಉಪಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚಾತಿ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಂ ಸಕ್ಕಾಯದಸ್ಸನಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಏವಂ ಮಚ್ಚುತರೋ ಸಿಯಾತಿ. ಇದಂ ಫಲನ್ತಿ ಯಂ ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ಮಚ್ಚುತರಣಂ ಮಚ್ಚುನೋ ವಿಸಯಾತಿಕ್ಕಮನಂ ತಸ್ಸ ಯಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಪಟಿಪಜ್ಜನಂ, ಇದಂ ದೇಸನಾಯ ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಪನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಸುತ್ತೇ ಕತ್ಥಚಿ ಸರೂಪತೋ ಕತ್ಥಚಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬತಾಯ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕತ್ಥಚಿ ಏಕತೋ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಏವಂ ಫಲಾದಯೋ. ಫಲಾದಯೋ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಗಾಥಾಸು ವಾ ಏಕತೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಉದಾಹರಿತ್ವಾಪಿ ಪುನ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಏಕತೋ ಉದಾಹರಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೬. ಏವಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೇನ ದೇಸನಾವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟಿತಂ ಘಟಿತಮತ್ತಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ಯಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸಾ ನ ಕತಾ, ತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ. ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನ ಸಪ್ಪಭೇದಂ ಸವಿತ್ಥಾರಮತ್ಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಉಗ್ಘಟಿತಂ ವಾ ಉಚ್ಚಲಿತಂ ಉಟ್ಠಪಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ. ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ದೇಸಿಯಮಾನೋ ದೇಸಕತೋ ದೇಸನಾಭಾಜನಂ ಸಙ್ಕಮನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಮೇಸ ಉಚ್ಚಲಿತಮೇವ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಚಲಿತಮೇವ ವಾ ಉಗ್ಘಟಿತಂ. ಸಸ್ಸತಾದಿಆಕಾರಸ್ಸ ಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಆಸಯಸ್ಸ ಬುದ್ಧಾವೇಣಿಕಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ತಙ್ಖಣಪತಿತಾ ಏವ ಚಲನಾಯ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪರಮ್ಪರಾನುವತ್ತಿಯಾ, ತತ್ಥಾಯಂ ಉಗ್ಘಟಿತೇ ಚಲಿತಮತ್ತೇಯೇವ ಆಸಯೇ ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತಿ ಅವಬುಜ್ಝತೀತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ, ತಸ್ಸ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸಯತಿ, ತತ್ತಕೇನೇವ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ. ವಿಪಞ್ಚಿತಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ, ವಿಪಞ್ಚಿತಂ ವಾ ಮನ್ದಂ ಸಣಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ, ತಸ್ಸ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ದೇಸಯತಿ, ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾಯ ದೇಸನಾಯ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ. ನೇತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಪಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ನೇಯ್ಯೋ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯತಾಯ ವಾ ಪಟಿಲೋಮಗ್ಗಹಣತೋ ನೇತಬ್ಬೋ ಅನುನೇತಬ್ಬೋತಿ ನೇಯ್ಯೋ, ತಸ್ಸ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವಂ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ದೇಸಯತಿ, ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾವ ದೇಸನೇನ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ. ತತ್ಥಾಯಂ ಪಾಳಿ –

‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ? ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಹ ಉದಾಹಟವೇಲಾಯ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ.

‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ? ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥೇ ವಿಭಜಿಯಮಾನೇ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ.

‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಯ್ಯೋ? ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸತೋ ಪರಿಪುಚ್ಛತೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕರೋತೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವತೋ ಭಜತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ ಏವಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಯ್ಯೋ’’ತಿ (ಪು. ಪ. ೧೪೮-೧೫೦).

ಪದಪರಮೋ ಪನೇತ್ಥ ನೇತ್ತಿಯಂ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅಭಾಜನನ್ತಿ ನ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಆದೀನವೋ, ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ, ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ, ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ, ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಾತಿ ಏತೇ ಸತ್ತ ಪಟ್ಠಾನನಯಾ.

ತೇಸು ತತಿಯಛಟ್ಠಸತ್ತಮಾ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯವಿನಯನೇ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಗಹಿತಾ, ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ನ ಗಹಿತಾ. ನ ಹಿ ಕೇವಲೇನ ಅಸ್ಸಾದೇನ ಆದೀನವೇನ ತದುಭಯೇನ ವಾ ಕಥಿತೇನ ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾನಾವಚನತೋ. ಪಞ್ಚಮೋಪಿ ಆದೀನವಾವಚನತೋ ನಿಸ್ಸರಣಸ್ಸ ಅನುಪಾಯೋ ಏವ. ನ ಹಿ ವಿಮುತ್ತಿರಸಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ವಿಮುತ್ತಿಂ ತದುಪಾಯಞ್ಚ ಅನಾಮಸನ್ತೀ ಪವತ್ತತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏತೇ ಚತ್ತಾರೋ ನಯಾ ಅನುದ್ಧಟಾ. ಸಚೇ ಪನ ಪದಪರಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ತದುಭಯಭಾಗೇ ಠಿತಂ ದೇಸನಂ ಸುತ್ತೇಕದೇಸಂ ಗಾಥಂ ವಾ ತಾದಿಸಂ ಏತೇಸಂ ನಯಾನಂ ಉದಾಹರಣಭಾವೇನ ಉದ್ಧರತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಸತ್ತನ್ನಮ್ಪಿ ನಯಾನಂ ಗಹಣಂ ಭವೇಯ್ಯ. ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನಂ ಪನ ತೇಸಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ. ತಂ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಏವ ನಯೇತಿ, ನಾವಸೇಸೇಹೀತಿ ಇತರೇ ಇಧ ನ ವುತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪೇಟಕೇ (ಪೇಟಕೋ. ೨೩) –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ?

ಯಾನಿ ಕರೋತಿ ಪುರಿಸೋ, ತಾನಿ ಅತ್ತನಿ ಪಸ್ಸತಿ;

ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಪಾಪಕಾರೀ ಚ ಪಾಪಕ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಯಂ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ. ಯಂ ಪಾಪಕಾರೀ ಪಾಪಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ಅಯಂ ಆದೀನವೋ.

ಅಟ್ಠಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕಧಮ್ಮಾ. ಕತಮೇ ಅಟ್ಠ? ಲಾಭೋತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೮.೬). ತತ್ಥ ಲಾಭೋ ಯಸೋ ಸುಖಂ ಪಸಂಸಾ, ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ. ಅಲಾಭೋ ಅಯಸೋ ದುಕ್ಖಂ ನಿನ್ದಾ, ಅಯಂ ಆದೀನವೋ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ?

‘‘ಸುಖೋ ವಿಪಾಕೋ ಪುಞ್ಞಾನಂ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಚ ಇಜ್ಝತಿ;

ಖಿಪ್ಪಞ್ಚ ಪರಮಂ ಸನ್ತಿಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ. (ಪೇಟಕೋ. ೨೩);

ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ.

ದ್ವತ್ತಿಂಸಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವೇವ ಗತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾ…ಪೇ… ವಿವಟಚ್ಛದೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ಲಕ್ಖಣಸುತ್ತಂ, (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೯೯) ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ?

‘‘ಭಾರಾ ಹವೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಭಾರಹಾರೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ;

ಭಾರಾದಾನಂ ದುಖಂ ಲೋಕೇ, ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪನಂ ಸುಖಂ.

‘‘ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗರುಂ ಭಾರಂ, ಅಞ್ಞಂ ಭಾರಂ ಅನಾದಿಯ;

ಸಮೂಲಂ ತಣ್ಹಮಬ್ಬುಯ್ಹ, ನಿಚ್ಛಾತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೨);

ಅಯಂ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ?

‘‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಚಿತ್ರಾ ಮಧುರಾ ಮನೋರಮಾ, ವಿರೂಪರೂಪೇನ ಮಥೇನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ;

ತಸ್ಮಾ ಅಹಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋಮ್ಹಿ ರಾಜ, ಅಪಣ್ಣಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಸೇಯ್ಯೋತಿ. (ಮ. ನಿ. ೨.೩೦೭; ಥೇರಗಾ. ೭೮೭-೭೮೮; ಪೇಟಕೋ. ೨೩);

ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ನಯಾ ಇಧ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಫಲಾದೀಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ ಏವ. ಯಸ್ಮಾ ಪೇಟಕೇ (ಪೇಟಕೋ. ೨೨) ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫಲಞ್ಚ ಉಪಾಯೋ ಚ? ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩), ಇದಂ ಫಲಞ್ಚ ಉಪಾಯೋ ಚ.

ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫಲಞ್ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚ?

‘‘ಸಚೇ ಭಾಯಥ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಸಚೇ ವೋ ದುಕ್ಖಮಪ್ಪಿಯಂ;

ಮಾಕತ್ಥ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ಆವಿ ವಾ ಯದಿ ವಾ ರಹೋತಿ. (ಉದಾ. ೪೪);

ಇದಂ ಫಲಞ್ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚ.

ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚ?

‘‘ಕುಮ್ಭೂಪಮಂ ಕಾಯಮಿಮಂ ವಿದಿತ್ವಾ, ನಗರೂಪಮಂ ಚಿತ್ತಮಿದಂ ಠಪೇತ್ವಾ;

ಯೋಧೇಥ ಮಾರಂ ಪಞ್ಞಾವುಧೇನ, ಜಿತಞ್ಚ ರಕ್ಖೇ ಅನಿವೇಸನೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೪೦);

ಅಯಂ ಉಪಾಯೋ ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚ. ಏವಂ ಫಲಾದೀನಂ ದುಕವಸೇನಪಿ ಉದಾಹರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಯೋ ನಿಸ್ಸರಣದೇಸನಾಯ ವಿನೇತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂತಿಆದಿನಾ ಯಥಾ ದೇಸನಾವಿಭಾಗೇನ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಭಗವಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸೇತೀತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೇನ ದೇಸನಾವಿಭಾಗೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸೋ ತಥಾ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಏವಂ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸನಾವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಕತೋ ವಿಭಾಗೋ ಪಟಿಪದಾಕತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ. ತಾ ಪನೇತಾ ಚ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಸಮಥಪಕ್ಖೇ ತಾವ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಸಮಥಭಾವನಾ ‘‘ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉಪಚಾರತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಪ್ಪನಾ ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಸಾ ಪನಾಯಂ ಪಟಿಪದಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಹೋತಿ ನೀವರಣಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಸಮುದಾಚಾರಗಹಣತಾಯ ಕಿಚ್ಛಾ ಅಸುಖಸೇವನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತದಭಾವೇನ ಸುಖಾ. ಅಭಿಞ್ಞಾಪಿ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದನ್ಧಾ ಹೋತಿ ಮನ್ದಾ ಅಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾ ಅಮನ್ದಾ ಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಆದಿತೋ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸೋ ಅಪ್ಪನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಸ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯೋ ಖಿಪ್ಪಂ ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯೋ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಸುಖೇನ ಅಕಿಲಮನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ, ತಸ್ಸ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ವಿಪಸ್ಸನಾಪಕ್ಖೇ ಪನ ಯೋ ರೂಪಾರೂಪಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಅರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ರೂಪಾರೂಪಂ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪಾರೂಪಸ್ಸ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸೇ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವದನ್ಧತಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯೋಪಿ ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ವವತ್ಥಪಿತೇ ಚ ನಾಮರೂಪೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಅಪರೋ ನಾಮರೂಪಮ್ಪಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಅಪರೋ ಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಪಟಿವಿದ್ಧಲಕ್ಖಣೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಅಪರೋ ಲಕ್ಖಣಾನಿಪಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇ ತಿಕ್ಖೇ ಸೂರೇ ಸುಪ್ಪಸನ್ನೇ ವಹನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಿಯಮಾನೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ನಿಕನ್ತಿಞ್ಚ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾವುಪಾಯೇನ ಇತರಾಪಿ ತಿಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ಏವ ಪನೇತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಪನ್ನಕಪುಗ್ಗಲಾ. ತಂ ಪನ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗಂ ಸದ್ಧಿಂ ಹೇತುಪಾಯಫಲೇಹಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಚರಿತನ್ತಿ ಚರಿಯಾ, ವುತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಣ್ಹಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ಚರಿತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ, ತಣ್ಹಾಯ ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಚರಿತೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ, ಲೋಭಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಮನ್ದೋತಿ ಮನ್ದಿಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮನ್ದೋ, ಮೋಹಾಧಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸತಿನ್ದ್ರಿಯೇನಾತಿ ಸತಿಯಾ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಕುರುಮಾನಾಯ. ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ಹಿಸ್ಸ ವಿಸದಂ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತತಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕೋಸಜ್ಜಾಭಿಭವೇನ ನ ವೀರಿಯಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ, ಮೋಹಾಧಿಕತಾಯ ನ ಪಞ್ಞಾ ಬಲವತೀ. ತದುಭಯೇನಾಪಿ ನ ಸಮಾಧಿ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ಹಿಸ್ಸ ವಿಸದಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹೀ’’ತಿ. ತಣ್ಹಾಚರಿತತಾಯ ಚಸ್ಸ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ನ ಸುಕರನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ, ಅವಿಸದಞಾಣತಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ.

ಉದತ್ಥೋತಿ ಉದಅತ್ಥೋ, ಉಳಾರಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಾಸಹಾಯಪಟಿಲಾಭೇನ ಚಸ್ಸ ಸಮಾಧಿ ತಿಕ್ಖೋ ಹೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಪವತ್ತೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯೇನಾ’’ತಿ. ವಿಸದಞಾಣತ್ತಾ ‘‘ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮಾಧಿಪಧಾನತ್ತಾ ಝಾನಾನಂ ಝಾನೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹೀತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಮಗ್ಗಮ್ಪಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ತತ್ಥ ಉಸ್ಸಾಹಬಹುಲತ್ತಾ ವೀರಿಯಾಧಿಕೋ ಹೋತಿ. ವೀರಿಯಾಧಿಕತಾಯೇವ ಚಸ್ಸ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಸುಕರನ್ತಿ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ, ಅವಿಸದಞಾಣತಾಯ ಪನ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ’’ತಿಆದಿನಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಸಚ್ಚೇಹೀತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಹಿ. ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾನಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಞಾಣಸ್ಸ ಸಮ್ಮಸನಟ್ಠಾನತಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನತಾಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠಾನತಾಯ ಚ ನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಏತ್ಥ ಚ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಉದತ್ಥೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ. ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ನೇಯ್ಯೋ. ಇತರೇ ದ್ವೇಪಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂತಿ ಏವಂ ಯೇನ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯೇನ ಪುಬ್ಬೇ ದೇಸನಾವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತದೇವ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಂ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ತಂ ವೇನೇಯ್ಯುಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ ಅತ್ಥನಯಯೋಜನಾಯ ವಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಭೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಣ್ಹಾಯ ಸಮಾಧಿಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ವಿಸುಜ್ಝಮಾನೋ ಸಮಾಧಿಮುಖೇನ ವಿಸುಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೭೦; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೧, ೩) ವಚನತೋ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಹಿತೇನೇವ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ನಿಯ್ಯಾನಂ, ನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ಏವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾ’’ತಿ. ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಸಙ್ಗಹೇಸು ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಸಮಾಧೀತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಸೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರೀತಿ. ತತ್ಥ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ. ಸೋ ವಿರಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ರಾಗವಿರಾಗಾ, ತಾಯ ರಾಗವಿರಾಗಾಯ, ರಾಗಪ್ಪಹಾಯಿಕಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಚೇತೋತಿ ಚಿತ್ತಂ, ತದಪದೇಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಮಾಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಯಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩). ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮುತ್ತಿ, ತೇನ ವಾ ವಿಮುತ್ತೋ, ತತೋ ವಿಮುಚ್ಚನನ್ತಿ ವಾ ವಿಮುತ್ತಿ, ಸಮಾಧಿಯೇವ. ಯಥಾ ಹಿ ಲೋಕಿಯಕಥಾಯಂ ಸಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ದೇಸನಾಸೀಸಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೩೨, ೩೪೧, ೩೫೭; ಅ. ನಿ. ೭.೪೪; ೯.೨೪) ‘‘ಕಿಂ ಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ, ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೩೫) ಚ, ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರಕಥಾಯಂ ಪಞ್ಞಾ ಸಮಾಧಿ ಚ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಪಞ್ಚಞಾಣಿಕೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೮೦೪) ಚ ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ಚ. ತೇಸು ಇಧ ರಾಗಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾವಚನತೋ ಚ ಚೇತೋಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮಾಧಿ ವುತ್ತೋ. ತಥಾ ವಿಮುತ್ತಿವಚನೇನ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಾಧಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಚೇತೋ ಚ ತಂ ವಿಮುತ್ತಿ ಚಾತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸೇವ ಚೇತಸೋ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಚೇತಸಿ ವಾ ಫಲವಿಞ್ಞಾಣೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾವ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಚೇತಸೋ ವಾ ಫಲವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಸಮಾಧಿಯೇವ. ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ.

ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸವಿಸಯೇ ಪಞ್ಞಾಸದಿಸೀ ಪವತ್ತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ವಿಸುಜ್ಝಮಾನೋ ಪಞ್ಞಾಮುಖೇನ ವಿಸುಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಉಭೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಪಞ್ಞಾ. ಸಮಥಗ್ಗಹಣೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ತಣ್ಹಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಞ್ಚ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಪಠಮನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಂ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಯೇ ಸಮಥ…ಪೇ… ಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ಪುರಿಮಾ ದ್ವೇ ಪಟಿಪದಾ, ಇತರಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಗಮೇತಬ್ಬಾ, ನೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಅನತ್ತಸಞ್ಞಾಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾಪರಿವಾರತ್ತಾ ಚ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾಯ ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ಸಞ್ಞಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಚ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾತಿ ಸಕಲಸ್ಸ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಂ ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಯೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ… ಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

೭. ಏವಂ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ಞಾಣವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಯಾವದೇವ ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನತ್ಥಾ, ವಿನಯನಞ್ಚ ನೇಸಂ ಸುತಮಯಾದೀನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಪಞ್ಞಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ, ಯಥಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತಿಭಾವವಿಭಾವನಞ್ಚ ಹಾರನಯಬ್ಯಾಪಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ಹಾರಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಿತಪ್ಪಕಾರಂ ತಾವ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಯೇನ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗದಸ್ಸನೇನ ದೇಸನಾಭಾಜನಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ದೇಸನಾಯಂ ದೇಸನಾಹಾರಂ ನಿಯೋಜೇತುಕಾಮೋ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ಹಾರೋ ಕತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಸೋ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಕ್ಖಣೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಸೋತಾವಧಾನಪರಿಯೋಸಾನಾಹಿ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಯಸ್ಸ. ಸತ್ಥಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಅನುಸಾಸನತೋ ಸತ್ಥಾ. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತಮಾನೇ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಧಮ್ಮಂ. ದೇಸಯತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರನಯೇಹಿ ಭಾಸತಿ ಕಥೇತಿ. ಅಞ್ಞತರೋತಿ ಭಗವತೋ ಸಾವಕೇಸು ಅಞ್ಞತರೋ. ಗರುಟ್ಠಾನೀಯೋತಿ ಸೀಲಸುತಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಗರುಕರಣೀಯೋ. ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಸಕಲಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ. ಸಮಂ ಸಹ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಚರತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ. ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾ ಯೋ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇಸೇತಾ’’ತಿ ತಥಾಗತೇ, ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ವತಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಯೋ ಏವಂ ಏಕನ್ತಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಏಕನ್ತಪರಿಸುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಸದ್ಧಂ ಲಭತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾಸುತೇ ಯಥಾಪರಿಯತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ. ವೀಮಂಸಾತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಪಾಳಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ವೀಮಂಸನಪಞ್ಞಾ. ಸೇಸಂ ತಸ್ಸಾ ಏವ ವೇವಚನಂ. ಸಾ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತವೀಮಂಸನೇ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಸ್ಸಹನವಸೇನ ಉಸ್ಸಾಹನಾ, ತುಲನವಸೇನ ತುಲನಾ, ಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಚ ವುತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ವೀಮಂಸತೀತಿ ವೀಮಂಸಾ, ಸಾ ಪದಪದತ್ಥವಿಚಾರಣಾ ಪಞ್ಞಾ. ಉಸ್ಸಾಹನಾತಿ ವೀರಿಯೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧಾರಣಪರಿಚಯಸಾಧಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ. ತುಲನಾತಿ ಪದೇನ ಪದನ್ತರಂ, ದೇಸನಾಯ ವಾ ದೇಸನನ್ತರಂ ತುಲಯಿತ್ವಾ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣಪಞ್ಞಾ. ಉಪಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಮಹಾಪದೇಸೇ ಓತಾರೇತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಾ ಪಾಳಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಉಪಪರಿಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾ. ಅತ್ತಹಿತಂ ಪರಹಿತಞ್ಚ ಆಕಙ್ಖನ್ತೇಹಿ ಸುಯ್ಯತೀತಿ ಸುತಂ, ಕಾಲವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವತೋ, ಯಥಾ ದುದ್ಧನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಅಧಿಕಾರತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ವಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಅಥ ವಾ ಸವನಂ ಸುತಂ, ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಧಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತೇನ ಹೇತುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಸುತಮಯೀ. ಪಕಾರೇನ ಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ. ಯಾ ವೀಮಂಸಾ, ಅಯಂ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ವೀಮಂಸಾದಿಪರಿಯಾಯವತೀ ವೀಮಂಸಾದಿವಿಭಾಗವತೀ ಚ, ತಥಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ವಾ ಸುತಮಯೀ ಓರಮತ್ತಿಕಾ ಅನವಟ್ಠಿತಾ ಚ, ಏವಂ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸುತೇನ ನಿಸ್ಸಯೇನಾತಿ ಸುತೇನ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇನ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸುತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೀಮಂಸಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಇದಂ ಸೀಲಂ, ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ, ಇಮೇ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವವೀಮಂಸನಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ ವೀಮಂಸಾ. ತೇಸಂಯೇವ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಚನತ್ಥಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ತುಲಯಿತ್ವಾ ವಿಯ ಗಹಣಪಞ್ಞಾ ತುಲನಾ. ತೇಸಂಯೇವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿರುಪ್ಪನಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಆಕಾರೇ ಚ ತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಚ ಉಪಪರಿಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ, ತಥಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸವಿಗ್ಗಹೇ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ಏವಮೇತೇಹಿ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮೇ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನ ಅನು ಅನು ಪೇಕ್ಖಣಾ ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಣಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಯಥಾಸುತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧಾರಣಪರಿಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತಾ ‘‘ಉಸ್ಸಾಹನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ನ ಏವಂ ಚಿನ್ತಾಮಯೀತಿ ಇಧ ‘‘ಉಸ್ಸಾಹನಾ’’ತಿ ಪದಂ ನ ವುತ್ತಂ. ಚಿನ್ತನಂ ಚಿನ್ತಾ, ನಿಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಇಮಾಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಞ್ಞಾಹೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಞ್ಞಾಹಿ ಕಾರಣಭೂತಾಹಿ. ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಸು ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭತೀತಿ. ‘‘ಇಮಾಸು ದ್ವೀಸು ಪಞ್ಞಾಸೂ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ‘‘ತೇಹಿ ಜಾತಾಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾಸೂ’’ತಿ ವಾ ವಚನಸೇಸೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಮನಸಿಕಾರಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಾದಿಮನಸಿಕಾರೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ. ಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಮನಸಿಕಾರಪ್ಪಯೋಗೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧೀನಂ ಸಮ್ಪ ಆದನೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಯಂ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಂ ಪನ ದಸ್ಸನಂ ಭಾವನಾತಿ ದುವಿಧನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಂ ವಾ ಭಾವನಾಭೂಮಿಯಂ ವಾ’’ತಿ. ಯದಿ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಥಂ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಮಯೀತಿ? ಭಾವನಾಮಯಮೇವ ಹಿ ತಂ ಞಾಣಂ, ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ ಪನ ‘‘ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಫಲೋ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ದಸ್ಸನಭೂಮಿ. ಸೇಸಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಭೂಮಿ.

೮. ಇದಾನಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪರತೋಘೋಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪರತೋತಿ ನ ಅತ್ತತೋ, ಅಞ್ಞತೋ ಸತ್ಥುತೋ ಸಾವಕತೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಘೋಸಾತಿ ತೇಸಂ ದೇಸನಾಘೋಸತೋ, ದೇಸನಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಪರತೋ ಘೋಸೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಪರತೋಘೋಸಾ, ಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ಸುತಮಯೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಾತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಭೂತಾ. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಾದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಉಪಾಯೇನ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರಾ. ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೇನಾತಿ ಪರತೋಘೋಸೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಇದಾನಿ ಯದತ್ಥಂ ಇಮಾ ಪಞ್ಞಾ ಉದ್ಧಟಾ, ತಮೇವ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇಮಾ ದ್ವೇತಿ ಗಣನವಸೇನ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಾ ಸುತಮಯೀ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಚಾತಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಯಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂತಿ ಅಯಂ ಸುತಮಯಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಹಿ ಆಸಯಪಯೋಗಪಬೋಧಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾ ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ಜಾನನತೋ ‘‘ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂತಿ ಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇನ ಆಸಯಸ್ಸ ಅಪರಿಕ್ಖತತ್ತಾ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಜಾನನತೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ. ಅಯಂ ನೇಯ್ಯೋತಿ ಸುತಮಯಞಾಣಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಾವತೋ ನಿರವಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾಯ ನೇತಬ್ಬತೋ ನೇಯ್ಯೋ.

೯. ಏವಂ ದೇಸನಾಪಟಿಪದಾಞಾಣವಿಭಾಗೇಹಿ ದೇಸನಾಭಾಜನಂ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಪವತ್ತಿತಾಯ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ದೇಸನಾಹಾರಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತುಂ ‘‘ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ತತ್ಥ ಸಾಯನ್ತಿ ಸಾ ಅಯಂ. ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ. ೫) ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಾರಸ್ಸ ಆದಿತೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಪಾಳಿ, ತಮೇವೇತ್ಥ ದೇಸನಾಹಾರಂ ನಿಯೋಜೇತುಂ ‘‘ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ಕಿಂ ದೇಸಯತೀತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಂ ಗಣನಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ. ಸಚ್ಚವಿನಿಮುತ್ತಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ನತ್ಥೀತಿ. ತಸ್ಸಾ ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ. ಪವತ್ತಿಪವತ್ತಕನಿವತ್ತಿತದುಪಾಯವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಅವಿಪರೀತಭಾವೇನ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಾನಿ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯಂ ನಿರೋಧಂ ಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತತ್ಥ ಅನೇಕುಪದ್ದವಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಕುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಬಾಲಜನಪರಿಕಪ್ಪಿತಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವವಿರಹೇನ ತುಚ್ಛತ್ತಾ ಚ ದುಕ್ಖಂ. ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣತ್ತಾ ಸಮುದಯೋ. ಸಬ್ಬಗತಿಸುಞ್ಞತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಸಂಸಾರಚಾರಕಸಙ್ಖಾತೋ ದುಕ್ಖರೋಧೋ, ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅಧಿಗತೇ ಸಂಸಾರಚಾರಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದುಕ್ಖರೋಧಸ್ಸ ಅಭಾವೋತಿಪಿ ನಿರೋಧೋ, ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ವಾ. ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗಿಯತೀತಿ ವಾ ಮಗ್ಗೋ. ತತ್ಥ ಸಮುದಯೇನ ಅಸ್ಸಾದೋ, ದುಕ್ಖೇನ ಆದೀನವೋ, ಮಗ್ಗನಿರೋಧೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ. ಏವಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾನಿ, ತತ್ಥ ಯಥಾರುತವಸೇನ. ಯತ್ಥ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸರೂಪತೋ ನ ಆಗತಾನಿ, ತತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ. ಯತ್ಥ ಚ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾ, ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ನ ಆಗತಾ, ತತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ. ಇಧ ಪನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ತೇಹಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತುಂ ‘‘ಆದೀನವೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ‘‘ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೭; ಮ. ನಿ. ೧.೧೨೦; ೩.೩೭೩; ವಿಭ. ೨೦೨) ವಚನತೋ ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತೇ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಭಾವತ್ತಾ ಆದೀನವೋ, ಫಲಞ್ಚ ದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಲೋಕಿಯಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಫಲಞ್ಚ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ತಣ್ಹಾವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಸ್ಸಾದೋ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ದೇಸನಾ ಚ ದೇಸನಾಫಲಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪಾಯೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಉಪಾಯೋ ಆಣತ್ತಿ ಚ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಸ್ಸರಣಪದೇ ಚಾಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬೋ, ನ ಚಾಯಂ ಸಚ್ಚವಿಭಾಗೋ ಆಕುಲೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೨೦೮) ‘‘ತಣ್ಹಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಕಿಲೇಸಾ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಸವಾನಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಸಾಸವಾ ಚ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಭಾವೇನ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ತಂತಂಅವಸಿಟ್ಠಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಭಾವೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ. ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ನಿಗಮನಂ. ಇದಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿ ಯಾಯಂ ಭಗವತೋ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ಸಾಮುಕ್ಕಂಸಿಕಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ಇದಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಭಾವಂ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತವಸೇನ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೭೧ ಆದಯೋ) ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇದಂ ಜಾತಿಆದಿವಿಭಾಗಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಂ ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಜಾತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಾದಿಭಾವೇನ ಚ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮೇತಿ ಭಗವಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ಬಾರಾಣಸಿಯನ್ತಿ ಬಾರಾಣಸೀನಾಮಕಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ. ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಇಸೀನಂ ಆಕಾಸತೋ ಓತರಣಟ್ಠಾನತಾಯ ಇಸಿಪತನಂ. ಮಿಗಾನಂ ತತ್ಥ ಅಭಯಸ್ಸ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಮಿಗದಾಯನ್ತಿ ಚ ಲದ್ಧನಾಮೇ ಅಸ್ಸಮೇ. ಉತ್ತರತಿ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ, ಅಭಿಭವತೀತಿ ವಾ ಉತ್ತರಂ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉತ್ತರನ್ತಿ ಅನುತ್ತರಂ. ಅನತಿಸಯಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ವಾ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅನೇಕಾಸು ದೇವಮನುಸ್ಸಪರಿಸಾಸು ಅನೇಕಸತಕ್ಖತ್ತುಂ ತೇಸಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಾ, ತಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಅಞ್ಞಾಸಿಕೋಣ್ಡಞ್ಞಪ್ಪಮುಖಾಯ ಅಟ್ಠಾರಸಪರಿಮಾಣಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಟಿಯಾ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧವಿಭಾವನೀಯಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ತಸ್ಸಾ ಸಾತಿಸಯಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸಮಞ್ಞಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಧಮ್ಮೋ ಏವ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ, ಚಕ್ಕನ್ತಿ ವಾ ಆಣಾ. ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ತಂ ಚಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ. ಧಮ್ಮೇನ ಞಾಯೇನ ಚಕ್ಕನ್ತಿಪಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪವತ್ತೇತಿ ಚಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ, ಚಕ್ಕಞ್ಚ ಪವತ್ತೇತಿ ಧಮ್ಮಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ, ಧಮ್ಮೇನ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೪೧-೪೨). ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಚ ಅನುತ್ತರಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಸೇಧನೀಯಂ. ಕೇನ ಪನ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಣೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸಮಣೇನಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗತೇನ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನಾತಿ ಜಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ. ಪರಮತ್ಥಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಞ್ಹಿ ಪಟಿಲೋಮನಚಿತ್ತಂಯೇವ ನತ್ಥಿ. ದೇವೇನಾತಿ ಕಾಮಾವಚರದೇವೇನ. ಕೇನಚೀತಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಅವಸಿಟ್ಠಪಾರಿಸಜ್ಜೇನ. ಏತ್ತಾವತಾ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಪರಿಸಾನಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸತ್ತಲೋಕೇ.

ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಂ. ಅಪರಿಮಾಣಾ ಪದಾ, ಅಪರಿಮಾಣಾ ಅಕ್ಖರಾತಿ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿವಚನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪದಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ಅಕ್ಖರಾನೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಪದಾ ಅಕ್ಖರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ. ಸಙ್ಕಾಸನಾತಿ ಸಙ್ಕಾಸಿತಬ್ಬಾಕಾರೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಇತಿಪಿದನ್ತಿ ಇತೀತಿ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ಇಮಿನಾಪಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಪಕಾರೇನ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಜಾತಿಆದಿಭೇದೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಅನೇಕಭೇದತಂ ತಂದೀಪಕಾನಂ ಅಕ್ಖರಪದಾದೀನಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಅಪರಿಮಾಣತಞ್ಚ ಸಮತ್ಥೇತಿ.

ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಅಯಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿಭೇದಾ ತಣ್ಹಾವಟ್ಟಸ್ಸ ಮೂಲಭೂತಾ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ. ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟಾ ಅಸಙ್ಖತಧಾತು ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ. ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮೂಹೋ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ತದಭಿಮುಖೀಭೂತತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಚ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ. ಇತಿಪಿದನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತೇಹಿ, ನಿರೋಧಸಚ್ಚೇ ಮದನಿಮ್ಮದನಾದಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚೇ ಸತ್ತತ್ತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಏವಂ ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಯ ಸಕಲಸ್ಸ ಸಾಸನಸ್ಸ ಛನ್ನಂ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ಛನ್ನಞ್ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ ವಸೇನ ಯಾ ದ್ವಾದಸಪದತಾ ವುತ್ತಾ, ತಮೇವ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಛಛಕ್ಕಪರಿಯಾಯಂ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೨೦ ಆದಯೋ) ಏಕದೇಸೇನ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸುತ್ತೇನ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೩; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ತದತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತಭಾವದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಭಗವತೋ ವಚನಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚದೇಸನಾಭಾವಂ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಚತುಸಚ್ಚಭಾವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬಾರಾಣಸಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಂ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೭೧ ಆದಯೋ) ಉದ್ದೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಪದಾನಿ ವಿಭಜನ್ತೋ ದ್ವಾದಸಪದಭಾವಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಯಿವಿಸಯಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಪದಾವಯವಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ಪದಗ್ಗಹಣಂ, ಗಹಿತೇ ಚ ಪದೇ ಪದತ್ಥಾವಬೋಧೋ ಗಹಿತಪುಬ್ಬಸಙ್ಕೇತಸ್ಸ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಚ ಪದಾವಯವಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಯ ಪದಗ್ಗಹಣಸ್ಸ, ಪದತ್ಥಾವಯವಗ್ಗಹಣೇನಾಪಿ ಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ಜಾಯತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ದೀಪಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ಪದಪರಿಯೋಸಾನೇ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಅಪರಿಯೋಸಿತತ್ತಾ ಪದೇನೇವ ಪಕಾಸಿತೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಾಕ್ಯಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ವಿವರಿತೋ ವಿವಟೋ ಕತೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪಕಾರೇಹಿ ವಾಕ್ಯಭೇದೇ ಕತೇ ತದತ್ಥೋ ವಿಭತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ವಾಕ್ಯಾವಯವಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ನಿಬ್ಬಚನವಿಭಾಗೇ ಕತೇ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತೀ’’ತಿ. ಕತನಿಬ್ಬಚನೇಹಿ ವಾಕ್ಯಾವಯವೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ನಿರವಸೇಸತೋ ದೇಸಿತೇಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಚಿತ್ತಪರಿತೋಸನಂ ಬುದ್ಧಿನಿಸಾನಞ್ಚ ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಏವ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಅಕತ್ವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿಯೇವಾತಿ ಏವಂ ಅವಧಾರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ನಾನಾವಾಕ್ಯವಿಸಯತಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ತೇನ ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕೇ ಸುತ್ತೇ ಛಳೇವ ಅತ್ಥಪದಾನಿ, ನಾನಾನುಸನ್ಧಿಕೇ ಪನ ಅನುಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ ಅನುಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ ಛ ಛ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ.

‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಚ ಪದೇಹಿ ಚ ಉಗ್ಘಟೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯವಿನಯಮೇವ ಹಿ ತೇಸಂ ಬ್ಯಾಪಾರೋ. ಅಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಪನ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪದಪರಮೋ ನ ಇಧ ವುತ್ತೋ. ನೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ವಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಇಧ ಗಹಣಂ ಸೇಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಯ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಕ್ಖರೇಹೀತಿಆದೀಸು ಕರಣಸಾಧನೇ ಕರಣವಚನಂ, ನ ಹೇತುಮ್ಹಿ. ಅಕ್ಖರಾದೀನಿ ಹಿ ಉಗ್ಘಟನಾದಿಅತ್ಥಾನಿ, ನ ಉಗ್ಘಟನಾದಿಅಕ್ಖರಾದಿಅತ್ಥಂ. ಯದತ್ಥಾ ಚ ಕಿರಿಯಾ ಸೋ ಹೇತು, ಯಥಾ ‘‘ಅನ್ನೇನವಸತೀ’’ತಿ. ಉಗ್ಘಟೇತೀತಿ ಸೋತಾವಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಾನಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಸಙ್ಕಾಸನವಸೇನ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ವಿಸೇಸಂ ಆದಹನ್ತೋ ಯಥಾ ಪದಪರಿಯೋಸಾನೇ ಆಸಯಪ್ಪಟಿಬೋಧೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಕಥೇತಿ ಉದ್ದಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪಞ್ಚಯತೀತಿ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಅತ್ಥಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ವಿತ್ಥಾರೇತೀತಿ ವಿತ್ಥಾರಂ ಕರೋತಿ, ವಿತ್ಥಾರಂ ಕತ್ವಾ ಆಚಿಕ್ಖತಿ ವಾ, ಪಟಿನಿದ್ದಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಉಗ್ಘಟೇತೀತಿ ಉದ್ದಿಸನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಉದ್ದೇಸೋ ಚ ದೇಸನಾಯ ಆದಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಗ್ಘಟನಾ ಆದೀ’’ತಿ. ತಥಾ ವಿಪಞ್ಚನಂ ನಿದ್ದಿಸನಂ, ವಿತ್ಥರಣಂ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸನಂ, ನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸಾ ಚ ದೇಸನಾಯ ಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ವಿಪಞ್ಚನಾ ಮಜ್ಝೇ, ವಿತ್ಥಾರಣಾ ಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಛನ್ನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೋ ಏವ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನತೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ. ಉಗ್ಘಟೀಯನ್ತೋತಿ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ. ತೇನಾತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂವಿನಯನೇನ. ವಿಪಞ್ಚೀಯನ್ತೋತಿ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ. ವಿತ್ಥಾರೀಯನ್ತೋತಿ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ.

೧೦. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಛ ಪದಾನಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಪಾಳಿಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿಆದಿ ‘‘ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ. ತತ್ಥ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾನಂ ವಿಸೇಸಾನಂ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಿವಿಸೇಸಾನಂ ವಾ ಉಪತಿಟ್ಠನಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ಇದಂ ನೇಸಂ ಪದಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ವಿಯ ಏತಸ್ಸ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ತಥಾಗತಪದಂ ಇತಿಪೀ’’ತಿಆದೀಸು ಇದಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ತಥಾಗತಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ ಪಟಿಪತ್ತಿದೇಸನಾಗಮನೇಹಿ ಕಿಲೇಸಗಹನಂ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಗತಮಗ್ಗೋತಿಪಿ. ತೇನ ಗೋಚರಭಾವನಾಸೇವನಾಹಿ ನಿಸೇವಿತಂ ಭಜಿತನ್ತಿಪಿ. ತಸ್ಸ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣದನ್ತೇಹಿ ಆರಞ್ಜಿತಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಞ್ಜನಟ್ಠಾನನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತೋ ಚೇತನ್ತಿ ಯತೋ ತಥಾಗತಪದಾದಿಭಾವೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ಅತೋ ಅನೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಸ್ಸ ಭಗವತೋ, ಬ್ರಹ್ಮಂ ವಾ ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠಂ ಚರಿಯನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಯಾವದೇವ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಯತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥಂ ಪಾಳಿಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥತಾಯ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಯಾವದೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಾಪನತ್ಥೋ ದೇಸನಾಹಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇಸಂ ಅಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಯೋಗೀನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಯೋಗಿನೋ. ತೇ ಹಿ ಇಮಂ ದೇಸನಾಹಾರಂ ಪಯೋಜೇನ್ತೀತಿ. ಇದಂ ವಚನಂ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾ ಸಮ್ಮಾ ಠಪಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಕರಣಂ ಸಙ್ಗಾಯನ್ತೇಹಿ ಠಪಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ’’ತಿ. ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಪಾಳಿತೋ ಅಸ್ಸಾದಾದಿಪದತ್ಥೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೧೧. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋತಿಆದಿ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ. ತತ್ಥಾಯಂ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ – ಕಿಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವಿಚಿನತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ವಿಚಯಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಿನ್ತಿ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ತಂ ತಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪದಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪದಂ ವಿಚಿನತೀತಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನಿಗಮನಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ಪದಂ ವಿಚಿನತಿ. ಅಯಞ್ಚ ವಿಚಯೋ ದುವಿಧೋ ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ. ತೇಸು ‘‘ಇದಂ ನಾಮಪದಂ, ಇದಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ, ಇದಂ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ, ಇದಂ ನಿಪಾತಪದಂ, ಇದಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ, ಇದಂ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ, ಇದಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ, ಇದಂ ಅತೀತಕಾಲಂ, ಇದಂ ಅನಾಗತಕಾಲಂ, ಇದಂ ವತ್ತಮಾನಕಾಲಂ, ಇದಂ ಕತ್ತುಸಾಧನಂ, ಇದಂ ಕರಣಸಾಧನಂ, ಇದಂ ಕಮ್ಮಸಾಧನಂ, ಇದಂ ಅಧಿಕರಣಸಾಧನಂ, ಇದಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಇದಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಯಾವ ಇದಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ಇದಂ ಏಕವಚನಂ, ಇದಂ ಅನೇಕವಚನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿವಿಭಾಗವಚನಂ, ಅಯಂ ಸದ್ದತೋ ಪದವಿಚಯೋ. ಸೋ ಪನಾಯಂ ಪದವಿಚಯೋ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನೇವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ವಿಚಯೋ ತೇನ ತೇನ ಪದೇನ ವತ್ತಬ್ಬಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ. ಸಚೇ ಪನ ಪದಂ ಪುಚ್ಛಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಪುಚ್ಛಾದಿಭಾವೋ ವಿಚೇತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಞ್ಹಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಬ್ಬೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ ವಿಚಯಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಿಚಯೋತಿ ಕತ್ವಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅನುಗೀತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅನುರೂಪಾ ಗೀತಿ ಅನುಗೀತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಚಿಯಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ ಸುತ್ತನ್ತರಪದಾನಿಪಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ವಾ ಪದುದ್ಧಾರವಸೇನ ವಾ ಆನೇತ್ವಾ ವಿಚೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ನವ ಸುತ್ತನ್ತೇ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿ ಆಹ. ನವ ಸುತ್ತನ್ತೇತಿ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಕೇ ನವ ಸುತ್ತೇ, ಯಥಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಯಂ ವಿಚಯಹಾರಸ್ಸ ಪದತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ.

ಏವಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ವಿಚಯಹಾರೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ತಂ ವಿಭಾಗೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿಭಜನ್ತೋ ಯಸ್ಮಾ ಪದವಿಚಯೋ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪದಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬತಾಯ ಅತಿಭಾರಿಕೋ ನ ಸುಕರೋ ಚಾತಿ ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೇ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಸೋ ವಿಚಯೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ, ತಂ ಪಕಾರಜಾತಂ ಕಿಂ ಭವೇ, ಕೀದಿಸಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಪುನ ಯಥಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಂ ಅಜಿತೋತಿ ಬಾವರೀಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿಚಾರಕಭೂತಾನಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೋ. ಪಾರಾಯನೇತಿ ಪಾರಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯದೇಸನತ್ತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ‘‘ಪಾರಾಯನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ಪನ ವತ್ಥುಗಾಥಾನುಗೀತಿಗಾಥಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಜಿತಸುತ್ತಾದೀನಂ (ಸು. ನಿ. ೧೦೩೮ ಆದಯೋ; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೫೭ ಆದಯೋ, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧ ಆದಯೋ) ಸೋಳಸನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ಇದಂ ನಾಮಂ ಕತನ್ತಿ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಪಾರಾಯನಸಮಞ್ಞಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾರಾಯನೇ’’ತಿ. ಕೇಚಿ ‘‘ಪಾರಾಯನಿಕೋ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ತೇ ಕಿರ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗಮನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಾರಾಯನಂ ಅಧೀಯನ್ತಾ ವಿಚರಿಂಸು. ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಪಾರಾಯನಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ಪಾರಾಯನಿಕೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಪುಚ್ಛಾನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಅತೀತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಪುಚ್ಛನಾಕಾರಂ ಪನ ಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಏವಮಾಹ.

ಪುಚ್ಛಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾ ಠಪನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾತಿ ಅನೇಕವಿಧಾ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಿಮಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಚೇತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾವಿಭಾಗೋ, ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಭಾಗೋಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೇ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಪುಚ್ಛಾಸಭಾಗೇನ ಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ. ಇಧ ಪನ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಂ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛಂ ಉದಾಹರಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಿಚಯನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಕೇನಾತಿ ಕತ್ತರಿ ಕರಣವಚನಂ. ಸೂತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಸೂತಿ ವಾ ಸಂಸಯೇ ನಿಪಾತೋ, ತೇನಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಪುಚ್ಛಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿವುತೋತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ. ಲೋಕೋತಿ ಸತ್ತಲೋಕೋ. ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಅಜಿತೋತಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರಕವಚನಂ. ನಪ್ಪಕಾಸತೀತಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಕಿಸ್ಸಾಭಿಲೇಪನಂ ಬ್ರೂಸೀತಿ ಕಿಂ ಅಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಭಿಲೇಪನಂ ವದಸಿ. ‘‘ಕಿಂ ಸ್ವಾಭಿಲೇಪನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ಕಿಂ ಸು ಅಭಿಲೇಪನನ್ತಿ ಪದವಿಭಾಗೋ.

ಪದಾನೀತಿ ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇಹಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಪದಾನಿ, ವಾಕ್ಯಾನಿ. ಪುಚ್ಛಿತಾನೀತಿ ಪುಚ್ಛಾಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋತಿ ಯದಿಪಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಏಕೋ ಏವಾತಿ ‘‘ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಾ’’ತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಿವಾರಣಅಪ್ಪಕಾಸನಅಭಿಲೇಪನಮಹಾಭಯಸಙ್ಖಾತಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ಗಹಿತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಏತೇ ಅತ್ಥಾ, ತೇ ಪನೇಕಂ ಲೋಕಂ ಪತಿಗುಣಭೂತಾ, ಲೋಕೋ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಗಹಿತೋತಿ ತಬ್ಬಸೇನ ಏಕೋವಾಯಂ ಪಞ್ಹೋತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಲೋಕಾಧಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಕೋ ಪನ ಸೋ ಲೋಕೋತಿ? ಆಹ ‘‘ಲೋಕೋ ತಿವಿಧೋ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಬಹುಲತಾಯ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ. ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಪರಿಬುದ್ಧಿಯಾ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ ಭವಲೋಕೋ. ಆನೇಞ್ಜಸಮಾಧಿಬಹುಲತಾಯ ವಿಸದಿನ್ದ್ರಿಯತ್ತಾ ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋ. ಅಥ ವಾ ಕಿಲಿಸ್ಸನಂ ಕಿಲೇಸೋ, ವಿಪಾಕದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಬಹುಲತಾಯ ಅಪಾಯೇಸು ಸತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ. ತದಞ್ಞೇ ಸತ್ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಭಾವತೋ ಭವಲೋಕೋ. ತತ್ಥ ಯೇ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸತ್ತಾ, ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮವಸೇನ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾತಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಇಧ ನ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ.

ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋತಿ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ವಿಯ ರಥಘಟಾದಿಧಮ್ಮಸಭಾವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಲಕ್ಖಣಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೋ ಲೋಕೋ. ವಿವಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಹೇತು. ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ಮಚ್ಛರಿಯ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹೇ ವುತ್ತಂ. ಪಮಾದಾತಿ ಪಮಾದಹೇತು. ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನನ್ತಿ ಜಪ್ಪಾ ತಣ್ಹಾ ಅಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಮಕ್ಕಟಾಲೇಪೋ ವಿಯ ಮಕ್ಕಟಸ್ಸ ಅಭಿಲೇಪನಂ ಸಿಲೇಸೋತಿ ಬ್ರೂಮಿ. ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿಕಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅಯಂ ಪದತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಪಾಳಿಯಾ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತಾನಿ ‘‘ಇಮೇಹೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾನಿ. ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮ’’ನ್ತಿಆದಿಂ. ತೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇದಾನಿ ತಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಚ್ಛಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಚ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಗಾಥಾಯ ಚ ಅತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಕೇನಸ್ಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ನೀವರಣೇಹೀ’’ತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುತ್ತನ್ತರದಸ್ಸನೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೇ ಅನುಗೀತಿವಿಚಯಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಯತೋತಿ ಕಾರಣತೋ. ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಮ್ಪಿ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಭಾವತೋ ಚ ಏಕಂಯೇವ ನೀವರಣಂ ವದಾಮಿ, ನ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನೀವರಣಸಭಾವಾನಂ ಅಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸತಿ ನೀವರಣಾನಂ ಭಾವೋ, ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಸತಿ ನ ಸನ್ತಿ ನೀವರಣಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತೇನಾತಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪದೇನ. ಪಠಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ. ಯುತ್ತಾತಿ ಯೋಜಿತಾ, ಅನುರೂಪಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿಚಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೀವರಣೇಹಿ ನಿವುತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಿಚ್ಛಾಪಮಾದಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿವುತೋ ಏವ ಹಿ ನಪ್ಪಕಾಸತಿ. ವಿವಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ವಿವಿಚ್ಛಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ’’ತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ಪದಸಿದ್ಧಿ – ಯಥಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ‘‘ನಿಚ್ಚಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಏಕಂಸಗ್ಗಾಹಭಾವೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನ ಏವಮಯಂ. ಅಯಂ ಪನ ಅನೇಕಂಸಗ್ಗಾಹಭಾವತೋ ‘‘ನಿಚ್ಚಂ ನು ಖೋ ಅನಿಚ್ಚಂ ನು ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಿಧಂ ವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ಇಚ್ಛತಿ ಏಸತೀತಿ ವಿವಿಚ್ಛಾತಿ. ‘‘ಸೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸ ವಿವಿಚ್ಛಾಪಮಾದಾನಂ ಕಾರಣಭಾವಂ ವಿವರತಿ. ಸುಕ್ಕೇ ಧಮ್ಮೇ ನ ಉಪ್ಪಾದಿಯತೀತಿ ನ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತತಿ. ನಪ್ಪಕಾಸನ್ತೀತಿ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಪ್ಪಾದಿಯಮಾನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಕಾಸಂ ಲೋಕೇ ಅಭಿಞ್ಞಾತಂ ನ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿಲಿಮ್ಪತೀತಿ ಮಕ್ಕಟಾಲೇಪೋ ವಿಯ ಮಕ್ಕಟಂ ದಾರುಸಿಲಾದೀಸು ಪುರಿಸಂ ರೂಪಾದಿವಿಸಯೇ ಅಲ್ಲೀಯಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಸತ್ತಿಬಹುಲಸ್ಸಾತಿ ಆಸಙ್ಗಬಹುಲಸ್ಸ. ಏವಂ ಅಭಿಜಪ್ಪಾತಿ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಟ್ಠಾಯಿನೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ. ತತ್ಥಾತಿ ತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ. ಲೋಕೋ ಅಭಿಲಿತ್ತೋ ಸಿಲೇಸೇನ ಮಕ್ಖಿತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ. ಮಹನ್ತಂ ಭಯಂ ಮಹಬ್ಭಯಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯ’’ನ್ತಿ. ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ದುಕ್ಖಮೇವ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಓಧಸೋತಿ ಕದಾಚಿ ಅತ್ತೂಪಕ್ಕಮಮೂಲಾಯ ಕದಾಚಿ ಪರೂಪಕ್ಕಮಮೂಲಾಯಾತಿಆದಿನಾ ವಿಭಾಗೇನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚನಕಾ ವಿಸೇಸೇನ ರೂಪಾವಚರಾ. ತಥಾತಿ ಓಧಸೋ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚೀತಿ ಏವಂ ಆಕಡ್ಢತಿ. ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚನಕಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮಾಪತ್ತಿಬಹುಲಾ ವಿಸೇಸೇನ ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ. ಅಪ್ಪಾಬಾಧಾತಿ ಪದಂ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ. ದೀಘಾಯುಕಾತಿ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ. ಅರೂಪದೇವಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ವಿಸೇಸತೋ ದೀಘಾಯುಕಾತಿ. ಇದಞ್ಚ ಮುಚ್ಚನಮಚ್ಚನ್ತಿಕಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾಪಿ ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಸಭಾವಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಯತೋ ಮುಚ್ಚನಮಚ್ಚನ್ತಿಕಂ, ತಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನವಸೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಉಪಾದಿ, ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಂ. ಉಪಾದಿಸ್ಸ ಸೇಸಂ ಉಪಾದಿಸೇಸಂ, ತಂ ನತ್ಥಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ, ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು, ತಾಯ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಚಾಯಂ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ. ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂತಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾಯನಮತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಕಲಲೋಕಬ್ಯಾಪಿನೀ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿನೀ ಚ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ, ತಸ್ಮಾ. ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ತೇನ ‘‘ದುಕ್ಖಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಲೋಕಸ್ಸ ನೀವರಣಾದೀನಿ ಅಜಾನನ್ತೇನ, ಸಮಯನ್ತರಪರಿಚಯೇನ ವಾ ತತ್ಥ ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದೇನ ಏಕಂಸೇನೇವ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾ, ಸಾ ಚ ಅಜಾನನಸ್ಸ, ಸಂಸಯಸ್ಸ ವಾ ನೀವರಣಾದಿವಿಸಯತಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ನೀವರಣಾದೀನಂ ಲೋಕೋ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತೋತಿ ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋತಿ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋಪಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತಿನೀ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದಿನೀ ಚಾತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಏಕಾಧಾರಂ ಪುಚ್ಛಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅನೇಕಾಧಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸವನ್ತೀತಿ ಸನ್ದನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಧೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಆಯತನೇಸು. ಸೋತಾತಿ ತಣ್ಹಾದಿಸೋತಾ. ಕಿಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ ತೇಸಂ ಕಿಂ ಆವರಣಂ ಕಾ ರಕ್ಖಾ. ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಹೀತಿ ತಂ ನೇಸಂ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂವರಂ ಕಥೇಹಿ. ಕೇನ ಸೋತಾ ಪಿಧೀಯರೇತಿ ಕೇನ ಧಮ್ಮೇನ ತಣ್ಹಾದಿಸೋತಾ ಪಿಧಿಯ್ಯನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

ತೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾತಿ ಯದಿಪಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾಕ್ಯಾನಿ. ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದುವಿಧತ್ತಾ ತೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ‘‘ಇಮೇಹಿ ಬಹ್ವಾಧಿವಚನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಇಮೇ ಏತಾಯ ಗಾಥಾಯ ಗಹಿತಾ ಅತ್ಥಾ ಯಸ್ಮಾ ಬಹೂನಿ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತವಚನೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾತಿ. ಏಕತೋ ಉಪರಿ ಬಹೂತಿ ಹಿ ಸಾಸನವೋಹಾರೋ, ತಮೇವ ಪುಚ್ಛಾಯ ದುವಿಧತ್ಥವಿಸಯತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಾಹಿ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿಸಙ್ಖಾತಾಹಿ ಪಾಣವಧಾದೀಹಿ ಏವ ವಾ ದುಗ್ಗತಿಹೇತುಭೂತಾಹಿ ಆಪದಾಹಿ ಸಮಂ ಸಹ, ಸಬ್ಬಥಾ ವಾ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ. ತಂನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ದಸಹಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂಹಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೋ ಚ, ತಸ್ಸ ತಂ ಆಪನ್ನಾಕಾರಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾಕಾರಞ್ಚ ಬುದ್ಧಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಏವಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಏವಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿ. ವೋದಾಯತಿ ಸುಜ್ಝತಿ ಏತೇನಾತಿ ವೋದಾನಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ. ವುಟ್ಠಾತಿ ಏತೇನ ನಿಮಿತ್ತತೋ ಪವತ್ತತೋ ಚಾತಿ ವುಟ್ಠಾನಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ.

ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸಾತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಸವನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಅಭಿಜ್ಝಾತಿಆದಿ ಅಸಮಾಧಾನಹೇತುದಸ್ಸನಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಏವಂ ಅಸಮಾಹಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಧಾಪಿ ಅನುಗೀತಿವಿಚಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋತಾನಂ ಸವನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅನುರೋಧವಸೇನೇವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸವತಿ ಮನಾಪಿಕೇಸು ರೂಪೇಸೂ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಸೋತಾನಂ ದ್ವಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಉಪಚಾರವಸೇನ ಸಯಂ ಸವನ್ತಾ ವಿಯ ವುತ್ತಾ. ಇತೀತಿ ಏವಂ. ಸಬ್ಬಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ. ಸಬ್ಬಥಾತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ. ಇದಂ ವೋದಾನನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಿಘಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ವೋದಾನಂ.

ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯ ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸಮಾನಾ ತೇಸಂ ಸೋತಾನಂ ನಿವಾರಣನ್ತಿ. ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮೀತಿ ತಮೇವ ಸತಿಂ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ. ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಪಟಿವೇಧಸಾಧಿಕಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಏತೇ ಸೋತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಿಧಿಯ್ಯನ್ತಿ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನಾವಿಞ್ಛತೀತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿದ್ವಾರಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ, ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ನಾಕಡ್ಢತಿ. ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಂ ಇಧ ಪಿಧಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ಅನುಸಯಾ ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಅನುಸಯನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಅನುಸಯಾಭಾವೇ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಸಯೇಸೂ’’ತಿಆದಿ. ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ತಂ ಯಥಾ ಖನ್ಧವನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಸೋತಾನಂ ನಿವಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂವರಂ ಪಿಧಾನಞ್ಚ ಅಜಾನನ್ತೇನ ತತ್ಥ ವಾ ಸಂಸಯಿತೇನ ಏಕಂಸಿಕತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾತಿ ಇಧ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಕೇನಸ್ಸು ನಿವುತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ (ಸು. ನಿ. ೧೦೩೮; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೫೭, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧; ನೇತ್ತಿ. ೪೫) ಸತಿಪಿ ನಿವಾರಣಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವೇ ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ತಾವ ಸೋತಾನಂಯೇವ ಸಂವರೋ ಪಿಧಾನಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಸೋತೇ ಏಕತ್ಥವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಸೋತಾನಂ ವಾ ಬಹುಭಾವತೋ ಬಹೂತಿ ಯತ್ತಕಾ ಸೋತಾ, ತತ್ತಕಾ ಪಞ್ಹಾತಿ. ಯೇನ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಸವನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಿ ಸೋತಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೦; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೫೯, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೩; ನೇತ್ತಿ. ೪೫) ಸೋತೇ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಂವರಪಿಧಾನಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ದ್ವೇ ಪಞ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಪಠಮಗಾಥಾಯಂ ಸತಿಪಿ ನಿವಾರಣಾದೀನಂ ಲೋಕಾಧಾರಭಾವೇ ಲೋಕಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ನಿವಾರಣಾದೀನಂ ವಿಭಾಗೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಹಾತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ನ ಕೇವಲಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತನಾ ರಚಿತನಿಯಾಮೇನೇವ ಪುಚ್ಛತಿ, ಅಥ ಖೋ ದೇಸನಾಕಾಲೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಚೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ಅನನ್ತರಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತಸ್ಸಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಾಯಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ, ಯಾ ಚ ಸತಿ ಯಞ್ಚ ತದವಸೇಸಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಏತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಏತಂ ಮೇ ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹೀತಿ.

ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯಂ ಪನಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಸತಿಯೋ ನಾಮೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾ. ಅಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಂ ಮಂ ತ್ವಂ, ಅಜಿತ, ಏತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಕತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಅನನ್ತರಗಾಥಾಯಂ (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೨; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೬೧, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೫; ನೇತ್ತಿ. ೧೧, ೪೫), ಯತ್ಥ ತಂ ಅಸೇಸಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ತಂ ತೇ ವದಾಮಿ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸಹೇವ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏತ್ಥೇತಂ ಉಪರುಜ್ಝತಿ, ಏತ್ಥೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಏತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧಂ ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೋ ನಾತಿವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ. ಅಯಂ ಪಞ್ಹೇ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅನನ್ತರಗಾಥಾಯಂ ಸೋತಾನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನುಸಯಪ್ಪಹಾನಕಿಚ್ಚೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತಿ ಪಞ್ಞಾ ಚ ವುತ್ತಾ, ತಂ ಸುತ್ವಾ ತಪ್ಪಹಾನೇ ಪಞ್ಞಾಸತೀಸು ತಿಟ್ಠನ್ತೀಸು ತಾಸಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ನಾಮರೂಪೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ವಟ್ಟತಿ ಏವ. ಕತ್ಥ ನು ಖೋ ಇಮಾಸಂ ಸನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಪಞ್ಞಾಸತೀನಂ ಅಸೇಸನಿರೋಧೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಕತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಯಂ ಪಞ್ಹೇ…ಪೇ… ಧಾತು’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅನುಸನ್ಧೀಯತಿ ದೇಸನಾ ಏತಾಯಾತಿ ಅನುಸನ್ಧಿ.

ಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಂ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿಪದಂ ಸಹ ವಿಸಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೀಣಿ ಚ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖತಾನೀತಿ ಸಮೇಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂಯ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತಾನೀತಿ ಸಙ್ಖತಾನಿ. ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾನೀತಿ ನಿರುಜ್ಝನಸಭಾವಾನಿ. ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ತೇಸಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ. ನಿರೋಧೋ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರೋಧೋ ಅಸಙ್ಖತೋ’’ತಿ. ಸೋ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ನ ಸಙ್ಖತೋತಿ ಅಸಙ್ಖತೋ. ಸಹ ವಿಸಯೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಪಹಾಯಕಸಭಾವೇಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಪಹಾಯಕವಿಭಾಗಮುಖೇನ ಪಹಾತಬ್ಬವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾವಸೇಸಾತಿ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾವಸೇಸಾ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಞ್ಚ ಸೇಸ-ಸದ್ದೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಮಾನೋ ಉದ್ಧಚ್ಚನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಏವಂ ಏತೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಸಭಾವಾ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಏವಾತಿ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿರವಸೇಸಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಏತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಪದೇಸುಪಿ ನಿರವಸೇಸ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಸಾವಸೇಸಞ್ಹಿ ಪುರಿಮಮಗ್ಗದ್ವಯೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಇತರೇಹಿ ಪನ ನಿರವಸೇಸನ್ತಿ. ತೇಧಾತುಕೇ ಇಮಾನಿ ದಸ ಸಂಯೋಜನಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ತೇಧಾತುಕೇತಿ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ವಿಸಯದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ತಾನಿ ಸಂಯೋಜನವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ.

೧೨. ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ತಂ ಪಹಾಯಕಂ ಪತ್ವಾ. ಯಂ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಇದಂ ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಯೇನ ಞಾಣೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ‘‘ಖೀಣಾ ಮೇ ಜಾತೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಯಾ ಖೀಣಭಾವಂ ಜಾನಾತಿ, ಇದಂ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಅರಹತ್ತಫಲಞಾಣಂ ಖಯೇ ಞಾಣಂ ನಾಮ. ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಯನ್ತಿ ಆನೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಯಂ ನಾಪರಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯಾತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ. ಇದಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅರಹತ್ತಫಲಞಾಣವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಕಣ್ಡ ೧೩೫-೧೪೨) ಪನ ‘‘ಖಯೇ ಞಾಣಂ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಕರೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅನುಪ್ಪಾದಭೂತೇ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಅರಿಯಫಲೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅರಹತ್ತಫಲಞಾಣವಸೇನೇವ ವಿಭತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಾನಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕೇತೇನ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಚ.

ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಸು ತೀಸು ಫಲೇಸು, ಉಪರಿಮೇಸು ಚ ತೀಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ಪಠಮಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಗ್ಗಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಯಞ್ಚ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಏತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಅಗ್ಗಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತದವಸೇಸಫಲಧಮ್ಮಾಪಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯತ್ತಾ. ಯದಿ ಏಕಾ, ಕಥಂ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕೇತೇನಾತಿ ಖಯೇ ಅನುಪ್ಪಾದೇತಿ ಇಮಾಯ ಆರಮ್ಮಣಸಮಞ್ಞಾಯ. ಸಾ ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾತಿ ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸೋತಾನಂ ಪಿಧಾನಕಿಚ್ಚಾ ವುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ, ಸಾ ಪಜಾನನಸಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾ. ಇತರಾ ಪನ ಯಥಾದಿಟ್ಠಂ ಯಥಾಗಹಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಪಿಲಾಪನಟ್ಠೇನ ಓಗಾಹನಟ್ಠೇನ ಸತೀತಿ.

೧೩. ಏವಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಸತಿ ಚಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ಇದಂ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪಾಕಟನಾಮರೂಪಮೇವ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಹಿ ಸಹಚರಣಾದಿನಾ ತದಞ್ಞೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಚ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ನಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಖನ್ಧತ್ತಯಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ‘‘ನಾಮರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪನ ರೂಪಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ? ನಯಿದಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಪಚುರಜನಸ್ಸ ಪನ ಅವಿಭಾಗೇನ ಗಹಣೀಯಸಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಯ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ತಂ ಚತುರಿದ್ಧಿಪಾದಮುಖೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾಮೂಲಭೂತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸತಿಪಞ್ಞಾಹಿ ನಿದ್ಧಾರೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸತಿ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸಮಾನಾ ಸತಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀ ಏಕನ್ತೇನ ಸಮಾಧಿಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ. ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಸತಿ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತವಿಧಾಯಿನೀ ಪಞ್ಞಾ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ನ ವಿನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಂ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚಾ’’ತಿ.

ಯಾ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸೂತಿ ಇಮೇಸು ಸತಿಆದೀಸು ಚತೂಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೇಸು ತಂಸಹಜಾತಾ ಏವ ಯಾ ಸದ್ದಹನಾ. ‘‘ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ತಸ್ಸಾ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಾ ಸದ್ಧಾ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಸಭಾವಸ್ಸ ಛನ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಯಾ ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಅಯಂ ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿ. ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ. ಇದಂ ಪಹಾನನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಸಾಧಕೋ ಸಮಾಧಿ ಪಹಾನನ್ತಿ ವುತ್ತೋ ಪಜಹತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ. ‘‘ಪಧಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಗ್ಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಮಾಧಿ ಏಕೋದೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾಯವಚೀಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸೀಸೇನ ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾರಾವ ಗಹಿತಾ. ತೇ ಹಿ ಯಾವ ಭಾವನಾನಿಪ್ಫತ್ತಿ ತಾವ ಏಕರಸೇನ ಸರಣತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತಬ್ಬತೋ ಚ ಸರಸಙ್ಕಪ್ಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಭಾವನಾ ಹೋತೂ’’ತಿ ಯಥಾ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತಥಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭಾವತೋ. ತದುಭಯನ್ತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ವೀರಿಯನ್ತಿ ತಂ ಉಭಯಂ. ಉಭಯಮೇವ ಹಿ ಉಪಚಾರವಸೇನ ಅಞ್ಞಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಹಿ ಉಪಚಾರವಸೇನ ಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವೋಹರನ್ತಿ, ಯಥಾ ‘‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಸಮಿಜ್ಝತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾದೋ, ಪಠಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ, ಇದ್ಧಿಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುತಿಯೇನ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ ಪತಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ. ತೇನ ಹಿ ಉಪರೂಪರಿವಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಂ ಇದ್ಧಿಂ ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ. ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತದಙ್ಗವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಹಿ ಅಯಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾನುಯುತ್ತೋ ಯೋಗೀ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ತದಙ್ಗವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ. ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿಆದೀಸು.

ವಿವೇಕತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ವಿರಾಗಾದಯೋ, ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ದುವಿಧೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ತದಙ್ಗವಸೇನ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ. ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ತನ್ನಿನ್ನಭಾವೇನ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಪಕ್ಖನ್ದನಂ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕೇ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾನಯೇ ಯುಜ್ಜತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅಯಂ ಪಠಮಿದ್ಧಿಪಾದೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ. ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ವಚನೇನ ವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಂ ಪರಿಣಮನ್ತಂ ಪರಿಣತಞ್ಚ ಪರಿಪಚ್ಚನ್ತಂ ಪರಿಪಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾನುಯುತ್ತೋ ಯೋಗೀ ಯಥಾ ಪಠಮೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ಕಿಲೇಸಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಂ ನಿಬ್ಬಾನಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಞ್ಚ ಪರಿಪಚ್ಚತಿ, ಯಥಾ ಚ ಪರಿಪಕ್ಕೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ನಂ ಭಾವೇತೀತಿ. ಸೇಸಿದ್ಧಿಪಾದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಯಥಾ ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ. ಏವಂ ವೀರಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ವೀಮಂಸಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಮಾಧಿ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀತಿ.

೧೪. ನ ಕೇವಲಂ ಚತುತ್ಥಇದ್ಧಿಪಾದೋ ಏವ ಸಮಾಧಿಞಾಣಮೂಲಕೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬೋಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಸಮಾಧಿ ಞಾಣಮೂಲಕೋ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಸೋ ಏವ ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧೀತಿ ವುತ್ತೋತಿ? ವೀಮಂಸಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಞ್ಞಾಯ ಞಾಣಮೂಲಕೋ. ಅಧಿಗಮಪಞ್ಞಾಯ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾಯ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಞ್ಞಾಯ ಞಾಣಮೂಲಕೋ. ಉಪಚಾರಪಞ್ಞಾಯ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ. ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾಯ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿ. ಉಪಚಾರಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ಞಾಣಮೂಲಕೋ. ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾಯ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ. ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಯ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯಥಾ ಪುರೇತಿ ಯಥಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪುರೇ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾಸು ಜಾತೀಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಸುಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟೇಸು ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಖನ್ಧಂ ಖನ್ಧೂಪನಿಬದ್ಧಞ್ಚ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಥಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಅನಾಗತಾಸು ಜಾತೀಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಸುಪಿ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟೇಸು ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಖನ್ಧಂ ಖನ್ಧೂಪನಿಬದ್ಧಞ್ಚ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾತಿ ಯಥಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿಭಾವೇನ ಅನಾಗತೇಸು ಸತ್ತಸು ದಿವಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಥಾ ಪುರೇ ಅತೀತೇಸು ಸತ್ತಸು ದಿವಸೇಸು ಪರಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ದಿವಾತಿ ಯಥಾ ದಿವಸಭಾಗೇ ಸೂರಿಯಾಲೋಕೇನ ಅನ್ಧಕಾರಸ್ಸ ವಿಧಮಿತತ್ತಾ ಚಕ್ಖುಮನ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಪಾಥಗತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ರೂಪಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ತಥಾ ರತ್ತಿನ್ತಿ ತಥಾ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಂ ರೂಪಾಯತನಂ ನತ್ಥಿ.

ಯಥಾ ರತ್ತಿಂ ತಥಾ ದಿವಾತಿ ಯಥಾ ಚ ರತ್ತಿಯಂ ತಥಾ ದಿವಾಪಿ ಅತಿಸುಖುಮಂ ಕೇನಚಿ ತಿರೋಹಿತಂ ಯಞ್ಚ ಅತಿದೂರೇ, ತಂ ಸಬ್ಬರೂಪಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಚ ರೂಪಾಯತನೇ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿತಾಯ ಸದ್ದಾಯತನೇ ಚ ನೇತಬ್ಬಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇತಿ ವಿವಟೇನ ಚೇತಸಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅಪರಿಯೋನದ್ಧೇನಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಸ್ಸ ಪಾರಿಬನ್ಧಕಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥಟೇನ, ಅಪರಿಯೋನದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ಸಪ್ಪಭಾಸಂ ಚಿತ್ತಂ. ಏತೇನೇವ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಿತಾಪಿ ವುತ್ತಾ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲಾನೀ’’ತಿ. ಚಿತ್ತಸಹಭೂನೀತಿಆದಿ ತೇಸಂ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೇನ ನಿರೋಧದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆರದ್ಧಂ. ತಥಾ ‘‘ನಾಮರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುಕಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ.

ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ. ಹೇತೂತಿ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ. ಅನಾಹಾರನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ. ಅನಭಿನನ್ದಿತನ್ತಿ ಅಭಿನನ್ದನಭೂತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ಏವ ಅಪತ್ಥಿತಂ. ತತೋ ಏವ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಯಥಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಏವಂ ನಾಮರೂಪಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವಾ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಅಭಾವಾ ಅಹೇತು ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ. ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ. ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಅನುಸನ್ಧಿಪುಚ್ಛಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಚ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಇದಾನಿ ತಾ ಸಹ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಚ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾಸೇ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥಾಯಂ ಪದತ್ಥೋ – ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪರಿವೀಮಂಸಿತಧಮ್ಮಾ, ಅರಹತಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಸೀಲಾದೀನಿ ಸಿಕ್ಖಮಾನಾ ಅವಸೇಸಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ. ಪುಥೂತಿ ಬಹೂ ಸತ್ತಜನಾ. ತೇಸಂ ಮೇ ನಿಪಕೋ ಇರಿಯಂ, ಪುಟ್ಠೋ ಪಬ್ರೂಹೀತಿ ತೇಸಂ ಸೇಖಾಸೇಖಾನಂ ನಿಪಕೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ತ್ವಂ ಭಗವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪುಟ್ಠೋ ಮೇ ಬ್ರೂಹೀತಿ. ಸೇಸಂ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ.

೧೫. ಕಿಸ್ಸಾತಿ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು, ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಖಾಸೇಖವಿಪಸ್ಸನಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಪ್ಪಹಾನಯೋಗೇನಾತಿ ಸೇಖೇ ಅಸೇಖೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಪ್ಪಹಾನೇ ಚ ಪುಚ್ಛನಯೋಗೇನ, ಪುಚ್ಛಾವಿಧಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಗಾಥಾಯಂ ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ನ ಅಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯ. ಮನಸಾನಾವಿಲೋ ಸಿಯಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ಮನಸೋ ಆವಿಲಭಾವಕರೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹನ್ತೋ ಚಿತ್ತೇನ ಅನಾವಿಲೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿತುಲಿತತ್ತಾ ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಆದೀಹಿ ಚ ಸತೋ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಉತ್ತಮಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಪತ್ತೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕುಸಲೋ…ಪೇ… ಪರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ಯಂ ಪುಚ್ಛಾಗಾಥಾಯಂ ‘‘ನಿಪಕೋ’’ತಿ ಪದಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಭಗವತೋ ಚ ನೇಪಕ್ಕಂ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಂ ಅನಾವರಣಞಾಣದಸ್ಸನೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ತಾವ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಭೇದೇಹಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಸೇಖಾಸೇಖಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣದಸ್ಸನೇನ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸೇಖಾಸೇಖಪಟಿಪತ್ತಿದೇಸನಾಕೋಸಲ್ಲಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ. ತತ್ಥ ಕೋ ಚಾತಿ ಕ್ವ ಚ, ಕಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಂ ಅನಿಚ್ಚೇ ದುಕ್ಖೇ ಅನತ್ತನಿ ಚಾ’’ತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಯೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ, ಸೋ ಪಟಿಘಾತೋತಿ, ಏತೇನ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ದುರಭಿಸಮ್ಭವತಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ಲಕ್ಖಣತ್ತಯವಿಭಾವನೇನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಞ್ಚ ಪಣ್ಡಿತಾ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ.

ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅದಸ್ಸನನ್ತಿ ತಂ ಪಟಿಘಾತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ. ಛಳಾರಮ್ಮಣಸಭಾವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕೋ ಹಿ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಂ, ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಯಂ ಅನಿಚ್ಚೇ ದುಕ್ಖೇ ಅನತ್ತನಿ ಚಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಇಧ ಪುರಿಸೋತಿಆದಿ ಉಪಮಾದಸ್ಸನಂ. ತತ್ರಿದಂ ಓಪಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಂ – ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬೋ ಲೋಕೋ, ತಾರಕರೂಪಾನಿ ವಿಯ ಛ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ತಾರಕರೂಪಾನಂ ದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಲೋಕಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಛಳಾರಮ್ಮಣಜಾನನಂ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ತಾರಕರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಸತಾನಿ, ಏತ್ತಕಾನಿ ಸಹಸ್ಸಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಗಣನಸಙ್ಕೇತೇನ ಅಜಾನನಂ ವಿಯ ಲೋಕಸ್ಸ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಕಥಞ್ಚಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಾನವಬೋಧೋತಿ. ಸೇಸಂ ಪಾಕಟಮೇವ.

ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಭಗವತಾ ಆಯಸ್ಮತೋ ಅಜಿತಸ್ಸ ಸೇಖಾಸೇಖಪಟಿಪದಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸೇಖೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ. ಸೇಖೇನಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಏತಸ್ಸ ಸೀಲನ್ತಿ ಸೇಖೋ, ತೇನ ಸೇಖೇನ. ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ದುವಿಧೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೀಯೇಸೂತಿ ದೋಸೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತೇನ ಯತ್ಥ ಪರಿವತ್ತಿತಬ್ಬಂ, ತೇಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪಟಿಘಟ್ಠಾನೀಯೇಸೂ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋಯೇವತ್ಥೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಗೇಧಪಟಿಸೇಧಚೋದನಾಯಂ ಗೇಧನಿಮಿತ್ತೋ ದೋಸೋ ಗೇಧೇ ಸತಿ ಹೋತೀತಿ ತತೋಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತಾ ‘‘ಕಾಮೇಸು ನಾಭಿಗಿಜ್ಝೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೫; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೬೪, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮; ನೇತ್ತಿ. ೧೫-೧೭) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತತ್ಥ ಯಾ ಇಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗೇಧವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಅಥ ವಾ ದೋಸತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾ ಗಾಥಾಯ ದುತಿಯಪಾದೇನ ವುತ್ತಾಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ದುತಿಯಪಾದೇನ ಹಿ ಸೇಸಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನಭೇದತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಸಬ್ಬೇ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮೇ ಚತುಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಮುಖೇನ ಸೇಖಪಟಿಪದಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೇಖೋ ಅಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಆವಿಲಾನಂ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ತತೋ ಏವ ಚ ಅನಭಿಗಿಜ್ಝನ್ತೋ ವಾಯಮತಿ, ವೀರಿಯಂ ಪವತ್ತೇತಿ. ಕಥಂ ವಾಯಮತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಸೋತಿ ಉತ್ತರಿವಿಸೇಸತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸೇಕ್ಖೋ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ. ಪಾಪಕಾನನ್ತಿ ಲಾಮಕಾನಂ. ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ಅನುಪ್ಪಾದಾಯಾತಿ ನ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ. ಛನ್ದಂ ಜನೇತೀತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ವಾಯಮತೀತಿ ಪಯೋಗಪರಕ್ಕಮಂ ಕರೋತಿ. ವೀರಿಯಂ ಆರಭತೀತಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ. ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ತೇನೇವ ಸಹಜಾತವೀರಿಯೇನ ಚಿತ್ತಂ ಉಕ್ಖಿಪತಿ. ಪದಹತೀತಿ ಪಧಾನವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ. ವಾಯಮತೀತಿಆದೀನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಆಸೇವನಾಭಾವನಾಬಹುಲೀಕಮ್ಮಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ. ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಪಜಹನತ್ಥಾಯ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ಉಪ್ಪಾದಾಯಾತಿ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ. ಉಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ. ಠಿತಿಯಾತಿ ಠಿತತ್ಥಂ. ಅಸಮ್ಮೋಸಾಯಾತಿ ಅನಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಾವಾಯ. ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾತಿ ವಿಪುಲಭಾವಾಯ. ಭಾವನಾಯಾತಿ ವಡ್ಢಿಯಾ. ಪಾರಿಪೂರಿಯಾತಿ ಪರಿಪೂರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಪದತ್ಥೋ.

೧೬. ‘‘ಕತಮೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಚ ಯಾದಿಸಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಯಾದಿಸಾ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಇಮೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಇಮೇ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ವಾ ಅನನುಭೂತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನತ್ಥಿ. ವಿತಕ್ಕತ್ತಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀತಿ ಅನುಸಯಾ ಏವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಮೂಲಭಾವತೋ ಏವಂ ವುತ್ತಾ, ನ ಲೋಭಾದಯೋ ಏವ. ಇಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅನುಸಯಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಾ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿತುಪ್ಪನ್ನಾತಿಆದಿಉಪ್ಪನ್ನಪರಿಯಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ ನಾಮವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ, ನ ವತ್ತಮಾನಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮೇ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಪುಥುಜ್ಜನಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕುಸಲಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಬಾಹಿತಿಕಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೫೮ ಆದಯೋ) ವಿಯ ಅನವಜ್ಜಪರಿಯಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮೇ ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ.

ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಯೇನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ. ಅನವಜ್ಜಸುಖಪದಟ್ಠಾನೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಚೇತೋದುಕ್ಖಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ವಿಕ್ಖೇಪಪಚ್ಚಯೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯೇನ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ. ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಪರಾಪರಾಧಂ ಸುಖೇನ ಸಹತೀತಿ ವೀರಿಯೇನ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕೋ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಯೇನ ವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಂ ವಾರೇತಿ, ಇದಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ. ಸಮಾಧಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಯಥಾಸಕಂಪಟಿಪಕ್ಖಪ್ಪಹಾನಂ ಪಞ್ಞವನ್ತಸ್ಸೇವ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ’’ತಿಆದಿ.

ಏತೇಸಂ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸವಿಸಯೇ ಜೇಟ್ಠಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಇಮೇಸಞ್ಚ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಸೇಖಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸೇಖಾ ಧಮ್ಮಾ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಸೇಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸೇಖಪಟಿಪದಂ ನಿಗಮೇತಿ.

೧೭. ಏವಂ ಸೇಖಪಟಿಪದಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಸೇಖಪಟಿಪದಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ತಾವ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಕೋಸಲ್ಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಕೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಕಿಲೇಸಲೋಕೇನ ಭವಲೋಕೋ ಸಮುದಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇ ಸಮುದಾಗಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋತಿ ಸೋ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇಸು, ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ಠಿತೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಯೋ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೇ ಕತ್ವಾ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸೂತಿ ಯಥಾವುತ್ತಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ವಡ್ಢಿಯಮಾನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾ ಭವತಿ.

ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ. ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾತಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ಚ. ‘‘ಸಾ ದುವಿಧೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ‘‘ಯದಾ ಹಿ ಸೇಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವರತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ನಿಬ್ಬಿದಾಸಹಗತೇಹಿ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯದಾ ಹಿ ಸೇಖೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲತಾಯ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ ಸೇಖಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಸ್ಸನಕೋಸಲ್ಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಾ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸಿಕ್ಖಂ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿದಾಸಹಗತೇಹಿ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರೇಹಿ ಞೇಯ್ಯಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನಕೋಸಲ್ಲಂ ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಮ್ಪಾಪುಣನ್ತಿ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟೇನ್ತಿ. ಯದಾ ಪನ ಸೋತಾಪನ್ನಾದಿಸೇಖೋ ವುತ್ತನಯೇನ ನೇಯ್ಯಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ.

ತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ತಂ ನೇಯ್ಯಪರಿಜಾನನಞಾಣಂ. ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಸಯಭೇದೇನ ತಸ್ಸ ಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣೇ ಞಾಣನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಲಕ್ಖಣೇ ಞಾಣಂ. ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ ಹೇತುಹೇತುಫಲಭೇದತೋ ದುವಿಧಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚಾ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ.

ಪರಿಞ್ಞಾತಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ ಕುಸಲಾದಿವಿಭಾಗೇಹಿ ತೇ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಜಾನನಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏವಂ ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾ ಯಾ ಪರಿಜಾನನಾ, ಇದಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಏವಂಗಹಿತಾತಿ ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿವಸೇನ ಗಹಿತಾ ಸಮ್ಮಸಿತಾ. ಇದಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದಿಕಂ ಫಲಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ಉಪಚರಣತೋ ಯಥಾ ಅರಿಯಭಾವಕರಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಾದೀನಂ. ಏವಂಗಹಿತಾನನ್ತಿ ಏವಂಪವತ್ತಿತಾನಂ. ಅಯಂ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಯಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅನುಬೋಧಪಟಿವೇಧೋ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾ ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸನಧಮ್ಮೇ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಸನಾಕಾರಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಮಸನಫಲಮ್ಪಿ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅಯಂ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಯೇ ಅಕುಸಲಾತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಮಾಹ. ಸಬ್ಬೇ ಹಿ ಅಕುಸಲಾ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯಾತಿ. ಯೇ ಕುಸಲಾತಿ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ. ಯದಿಪಿ ಫಲಧಮ್ಮಾಪಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ, ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ, ಯಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥಕುಸಲೋತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಕುಸಲೋ. ಧಮ್ಮಕುಸಲೋತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲೋ. ಪಾಳಿಅತ್ಥಪಾಳಿಧಮ್ಮಾ ವಾ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾ. ಕಲ್ಯಾಣತಾಕುಸಲೋತಿ ಯುತ್ತತಾಕುಸಲೋ, ಚತುನಯಕೋವಿದೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ದೇಸನಾಯುತ್ತಿಕುಸಲೋ ವಾ. ಫಲತಾಕುಸಲೋತಿ ಖೀಣಾಸವಫಲಕುಸಲೋ. ‘‘ಆಯಕುಸಲೋ’’ತಿಆದೀಸು ಆಯೋತಿ ವಡ್ಢಿ. ಸಾ ಅನತ್ಥಹಾನಿತೋ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ದುವಿಧಾ. ಅಪಾಯಾತಿ ಅವಡ್ಢಿ. ಸಾಪಿ ಅತ್ಥಹಾನಿತೋ ಅನಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಚ ದುವಿಧಾ. ಉಪಾಯೋತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅಚ್ಚಾಯಿಕೇ ಕಿಚ್ಚೇ ವಾ ಭಯೇ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತಸ್ಸ ತಿಕಿಚ್ಛನಸಮತ್ಥಂ ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ, ತತ್ಥ ಕುಸಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖೀಣಾಸವೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ಏತೇಸು ಆಯಾದೀಸು ಕುಸಲೋತಿ. ಏವಂ ಅಸೇಖಸ್ಸ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಏಕದೇಸೇನ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಪುನ ಅನವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಹತಾ ಕೋಸಲ್ಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಆಹ.

ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಸಿಕ್ಖಸ್ಸ ಅಸೇಖಸ್ಸ ಸತೋಕಾರಿತಾಯ ಅಞ್ಞಂ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಇದಾನಿ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸೇಖಾಸೇಖಪಟಿಪದಂ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಾ ದ್ವೇ ಚರಿಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಬೋಜ್ಝನ್ತಿ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ. ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧನ್ತಿ ತಂ ಬೋಜ್ಝಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ, ಚತುಸಚ್ಚಭಾವತೋ. ಏವಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಏವಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಯೋ ಜಾನಾತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಅಸೇಖೋ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಸತೋ ಅಭಿಕ್ಕಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ. ಇಧಾಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಮಹಾಥೇರೋ ವಿಚಯಹಾರಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ಅಜಿತಸುತ್ತವಸೇನ (ಸು. ನಿ. ೧೦೩ ಆದಯೋ; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೫೭ ಆದಯೋ, ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧ ಆದಯೋ) ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸುತ್ತನ್ತರೇಸುಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯಾನಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ. ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ವಾ, ವಿವೇಚೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚಾತಿಆದಿ ಅನುಗೀತಿವಿಚಯನಿದಸ್ಸನಂ. ಅನುಗೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾತಿ ಸುತ್ತನ್ತರದೇಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅನುಗೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇನ ಸುತ್ತೇನ ಸಮಾನಾ ಸದಿಸೀ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಸುತ್ತೇ ಸಮ್ಮಾ ಆನೇತಬ್ಬಾ. ಅತ್ಥಾಪಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಅಪೇತಂ, ಅಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥಂ ವಾ ದಸದಾಳಿಮಾದಿವಚನಂ ವಿಯ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪಂ ಭವತೀ’’ತಿ. ಏತೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಾನೇತಬ್ಬತಾಯ ಕಾರಣಮಾಹ. ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಸಮ್ಮಾವುತ್ತಸ್ಸ. ದುನ್ನಯೋತಿ ದುಕ್ಖೇನ ನೇತಬ್ಬೋ, ನೇತುಂ ವಾ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನುಪೇತನ್ತಿ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸಮುಪೇತಂ.

ಏವಂ ಅನುಗೀತಿವಿಚಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸ ಯೋ ಪವಿಚಯೋ’’ತಿ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಸುತ್ತಞ್ಚ ಪವಿಚಿನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಿಚಿನನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಆಹಚ್ಚವಚನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಆಹಚ್ಚವಚನನ್ತಿ ಭಗವತೋ ಠಾನಕರಣಾನಿ ಆಹಚ್ಚ ಅಭಿಹನ್ತ್ವಾ ಪವತ್ತವಚನಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಸಾಮಂ ದೇಸಿತಸುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುಸನ್ಧಿವಚನನ್ತಿ ಸಾವಕಭಾಸಿತಂ. ತಞ್ಹಿ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಅನುಸನ್ಧೇತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಅನುಸನ್ಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ನೀತತ್ಥನ್ತಿ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಞಾತಬ್ಬತ್ಥಂ. ನೇಯ್ಯತ್ಥನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ಥಂ. ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಪಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾಯಂ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಸೋಳಸವಿಧೇ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನೇ ಏಕಂ ಭಾಗಂ ಅಭಜನ್ತೀ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋಪಿ ನಯೋ ವಿಚೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಇಧ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ.

ಕುಹಿಂ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇಸು. ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಸುತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಕುಹಿಂ ಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪದೇ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಿಚೇತುಂ, ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಕುಹಿಂ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಿಚೇತು’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಚೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತಂ ಪವಿಚೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆದಿತೋ ಮಜ್ಝತೋ ಪರಿಯೋಸಾನತೋ ಚ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯಾದಿನಯೇನ ಸುತ್ತಂ ಪವಿಚಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಗೀತಿವಿಚಯಾ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾ. ಅಸ್ಸಾದಾದಿವಿಚಯೋ ಪನ ಸಚ್ಚನಿದ್ಧಾರಣಮುಖೇನ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಬ್ಬಿಚಯೇನೇವ ಚ ಪದವಿಚಯೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ.

ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೧೮. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಯುತ್ತಿಹಾರೋತಿಆದಿ ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ. ತತ್ಥ ಕಿಂ ಯೋಜಯತೀತಿ ಯುತ್ತಿಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಕೋ ಪನೇತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ? ಅತಥಾಕಾರೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ವಿಸಯೋ, ತೇ ಹಿ ತೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ಯಾಥಾವತೋ ಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಇತರೇಸುಪಿ ಅಯಂ ಹಾರೋ ಇಚ್ಛಿತೋ ಏವ. ತಂ ಪನ ಭೂತಕಥನಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಾ ನಾಮ ನ ಮಹಾಪದೇಸೇನ ವಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ಯುತ್ತಿಹಾರಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ತಾವ ಉಪದಿಸಿತುಂ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಪದೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.