೧೫. ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೯. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ. ತತ್ಥ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಜನಯತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಂಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹಿನೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಪಟಿಕಾರಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹೇತು. ಪಟಿಚ್ಚ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲಂ ಏತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸದ್ದೇಹಿ ಕಾರಣಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಪಿ ತತ್ಥ ವಿಸೇಸಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಭಾವೋ ಹೇತೂತಿ ಸಮಾನಭಾವೋ ಬೀಜಂ ಹೇತು. ನನು ಚ ಬೀಜಂ ಅಙ್ಕುರಾದಿಸದಿಸಂ ನ ಹೋತೀತಿ? ನೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞತೋ ಹಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಉದಾಹರಣನ್ತರದಸ್ಸನೇನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸಮೇವ ವಿಭಾವೇತಿ. ತತ್ಥ ದುದ್ಧನ್ತಿ ಖೀರಂ. ದಧಿ ಭವತೀತಿ ಏಕತ್ತನಯೇನ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ. ನ ಹಿ ಖೀರಂ ದಧಿ ಹೋತಿ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ನ ಚತ್ಥಿ ಏಕಕಾಲಸಮವಧಾನಂ ದುದ್ಧಸ್ಸ ಚ ದಧಿಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ಘಟೇ ದುದ್ಧಂ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ದಧಿ ಭವತಿ, ದಧಿ ತತ್ಥ ಕಾಲನ್ತರೇ ಜಾಯತಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮಾಯೋಗೇನ, ತಸ್ಮಾ ನ ಚತ್ಥಿ ಏಕಕಾಲಸಮವಧಾನಂ ದುದ್ಧಸ್ಸ ಚ ದಧಿಸ್ಸ ಚ ರಸಖೀರವಿಪಾಕಾದೀಹಿ ಭಿನ್ನಸಭಾವತ್ತಾ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಯಥಾ ಹೇತುಭೂತಸ್ಸ ಖೀರಸ್ಸ ಫಲಭೂತೇನ ದಧಿನಾ ನ ಏಕಕಾಲಸಮವಧಾನಂ, ಏವಮಞ್ಞಸ್ಸಾಪಿ ಹೇತುಸ್ಸ ಫಲೇನ ನ ಏಕಕಾಲಸಮವಧಾನಂ, ನ ತಥಾ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ, ನ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಏಕನ್ತೇನ ಫಲೇನ ಭಿನ್ನಕಾಲೋ ಏವಾತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಏವಂ ಬಾಹಿರಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂಸಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಿಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಅನೇಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಹೇತೂ’’ತಿ. ತೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಹೇತುಫಲಾನಂ ಸಮವಧಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಏತಮೇವತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಪುರಿಮಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇತುಫಲಭೂತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾನಂ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಬೀಜಙ್ಕುರೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯಥಾ ಬೀಜಂ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ ಹೇತು ಹೋನ್ತಂ ಸಮನನ್ತರಹೇತುತಾಯ ಹೇತು ಹೋತಿ. ಯಂ ಪನ ಬೀಜತೋ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತಸ್ಸ ಬೀಜಂ ಪರಮ್ಪರಹೇತುತಾಯ ಹೇತು ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯಪಿ ಹೇತುಭಾವೇ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ.

ಪುನ ‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಥಾಲಕನ್ತಿ ದೀಪಕಪಲ್ಲಿಕಾ. ಅನಗ್ಗಿಕನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿಂ ವಿನಾ. ದೀಪೇತುನ್ತಿ ಜಾಲೇತುಂ. ಇತಿ ಸಭಾವೋ ಹೇತೂತಿ ಏವಂ ಪದೀಪುಜ್ಜಾಲನಾದೀಸು ಅಗ್ಗಿಆದಿಪದೀಪಸದಿಸಂ ಕಾರಣಂ ಸಭಾವೋ ಹೇತು. ಪರಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ತತ್ಥೇವ ಕಪಲ್ಲಿಕಾವಟ್ಟಿತೇಲಾದಿಸದಿಸೋ ಅಗ್ಗಿತೋ ಅಞ್ಞೋ ಸಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯೋ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೋತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಿಕೋ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ ಭವೋ. ಬಾಹಿರೋತಿ ತತೋ ಬಹಿಭೂತೋ. ಜನಕೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ. ಪರಿಗ್ಗಾಹಕೋತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ. ಅಸಾಧಾರಣೋತಿ ಆವೇಣಿಕೋ. ಸಾಧಾರಣೋತಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಮಾನೋ.

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಂ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಾರಣಭಾವೋ ಚ ಫಲಾಪೇಕ್ಖಾಯ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಸ್ಸ ಯೋ ಕಾರಣಭಾವೋ ಯಥಾ ಚ ಸೋ ಹೋತಿ, ಯಞ್ಚ ಫಲಂ ಯೋ ಚ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸೋ, ಯೋ ಚ ಕಾರಣಫಲಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅವುಪಚ್ಛೇದತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಾರಣಫಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧತಾ ಸನ್ತತಿ. ಕೋ ಚ ತತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕೋ ಕಾರಣಫಲಭಾವೋ ಚ? ಸೋ ಏವ ಅವುಪಚ್ಛೇದತ್ಥೋ. ಯೋ ಫಲಭೂತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಕಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಸೋ ವುಪಚ್ಛಿನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ತಂ ಅರಹತೋ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ. ಯೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಸೋ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನೋ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಹೇತುಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅವುಪಚ್ಛೇದತ್ಥೋ ಸನ್ತತಿಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಚ ಕಾರಣತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಫಲಂ ನಾಮ, ನ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಫಲತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪುರಿಮಭವೇನ ಅನನ್ತರಭವಪಟಿಸನ್ಧಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಪುನಬ್ಭವೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಅತ್ಥೋ ಪುನಬ್ಭವತ್ಥೋ’’ತಿ. ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಪಲಿಬುನ್ಧೇನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ. ಯಾವ ಚ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಗ್ಘಾತಿತಾ, ತಾವ ಅನುಸೇನ್ತಿ ನಾಮ, ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಲಿಬೋಧತ್ಥೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನತ್ಥೋ, ಅಸಮುಗ್ಘಾತತ್ಥೋ ಅನುಸಯತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪರಿಞ್ಞಾತೇ ನ ಕದಾಚಿ ತಂ ನಾಮರೂಪಙ್ಕುರಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೇಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಪರಿಞ್ಞಾತತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಬೀಜತ್ಥೋ’’ತಿ. ಯತ್ಥ ಅವುಪಚ್ಛೇದೋ ತತ್ಥ ಸನ್ತತೀತಿ ಯತ್ಥ ರೂಪಾರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅವುಪಚ್ಛೇದೋ, ತತ್ಥ ಸನ್ತತಿವೋಹಾರೋ. ಯತ್ಥ ಸನ್ತತಿ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿಆದಿ ಪಚ್ಚಯಪರಮ್ಪರದಸ್ಸನಂ ಹೇತುಫಲಸಮ್ಬನ್ಧವಿಭಾವನಮೇವ.

‘‘ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಸಭಾವೋ ಹೇತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾಯಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾಯ. ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತು. ಸಾ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಭಾವೇನ ಸಮಾನಜಾತಿತಾಯ ಸಭಾವೋ ಹೇತು. ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಭಾವೋ ಹೇತೂತಿ ಪುಞ್ಞಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ತತ್ಥ ಯೋ ಸಭಾವೋ, ಸೋ ಹೇತೂತಿ. ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬೋ ಲೋಕಿಯೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಯೋ ಕೋಚಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸಬ್ಬೋ ಸೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖರಣತೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣತೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ. ತಸ್ಸ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋತಿ.

ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.