೧೬. ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೫೦. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋತಿ ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ. ತತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದಟ್ಠಾನೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾರಣಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸುತ್ತೇನ ಗಹಿತೇ. ಯತ್ತಕಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಓತರನ್ತೀತಿ ಯತ್ತಕಾನಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಾರಣಭೂತಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಸಮೋಸರನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಆನೇತ್ವಾ ದೇಸನಾಯ ಆರೋಪೇತಬ್ಬಾ, ದೇಸನಾರುಳ್ಹೇ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಆವಟ್ಟೇ ಹಾರೇ ‘‘ಏಕಮ್ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೇ, ಪರಿಯೇಸತಿ ಸೇಸಕಂ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೪ ನಿದ್ದೇಸವಾರ) ವಚನತೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನಂ ಪರಿಯೇಸನಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಬಹೂನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮಾರೋಪನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಆವಟ್ಟೇ ಹಾರೇ’’ತಿ ಆಹ. ನ ಕೇವಲಂ ಪದಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ಸಮಾರೋಪನಾ, ಅಥ ಖೋ ವೇವಚನಭಾವನಾಪಹಾನವಸೇನಪಿ ಸಮಾರೋಪನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮಾರೋಪನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪದಟ್ಠಾನವೇವಚನಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ನನು ಪದಟ್ಠಾನವೇವಚನಹಾರೇ ಏವ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಇಧ ಪನ ಪದಟ್ಠಾನವೇವಚನಗ್ಗಹಣಂ ಭಾವನಾಪಹಾನಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಸಯದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ತೇಸಂ ಅಧಿವಚನವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ. ಏವಞ್ಹಿ ಭಾವನಾಪಹಾನಾನಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಸುಕರಾನಿ ಚ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ. ಇದಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇದಂ ತಿವಿಧಂ ಸುಚರಿತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಸ್ಸ ಓವಾದಸ್ಸ ವಿಸಯಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಯಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತೀಹಿ ಸುಚರಿತೇಹಿ ಸೀಲಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ತತಿಯಚತುತ್ಥಫಲಾನಿ ಚ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ವನೀಯತೀತಿ ವನಂ, ವನತಿ, ವನುತೇ ಇತಿ ವಾ ವನಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ, ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹಸ್ಸ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ತಪ್ಪಟಿಬನ್ಧಛನ್ದರಾಗಾದೀನಂ, ಅನುಸಯಾ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಂ ಕಾರಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೫೧. ಅಯಂ ವೇವಚನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾತಿ ಯೋ ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಫಲಂ, ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ, ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನ’’ನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಹಿ ತತಿಯಫಲಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತಥಾ ಯೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಅಸೇಕ್ಖಫಲಂ, ಅಗ್ಗಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ, ತೇಧಾತುಕಸಮತಿಕ್ಕಮನ’’ನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಹಿ ಚತುತ್ಥಫಲಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಯೋ ಚ ‘‘ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ಪರಿಯಾಯವಚನೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಯ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಯಂ ವೇವಚನೇಹಿ ಚ ಸಮಾರೋಪನಾ.

ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವಂ, ಭಿಕ್ಖು, ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹೀತಿಆದಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕೇವಲಂ ತತ್ಥ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಆಗತಂ, ಇಧ ಭಾವನಾಸಮಾರೋಪನವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿಸೇಸತೋ ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಾ ಏವ ಕಾಮರಾಗತದೇಕಟ್ಠಕಿಲೇಸಾನಂ ಏಕನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಬನ್ಧಕಿಲೇಸಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಕಾಮಯೋಗೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೋ ಕಾಮಾಸವೋ ಕಾಮೋಘೋ ರಾಗಸಲ್ಲಂ ರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಲೇಸಾ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ರಾಗೋ ಛನ್ದಾಗತಿಗಮನನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ.

ತಥಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿಸೇಸತೋ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ, ಸಾ –

‘‘ಯೋ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖತೋ ಅದ್ದ, ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಸಲ್ಲತೋ;

ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸನ್ತಂ, ಅದಕ್ಖಿ ನಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೩; ಇತಿವು. ೫೩) –

ಆದಿವಚನತೋ ಸಬ್ಬಂ ವೇದನಂ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ವೇದನಾಹೇತುಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಬನ್ಧಕಿಲೇಸಾನಂ ಗೋಸೀಲಾದೀಹಿ ಭವಸುದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ವೇದನಾಸ್ಸಾದೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಭವುಪಾದಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸ ವೇದನಾವಸೇನ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೪೦; ಅ. ನಿ. ೯.೨೯; ೧೦.೭೯; ಧ. ಸ. ೧೨೩೭; ವಿಭ. ೯೦೯, ೯೬೦) ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ದೋಸಸಲ್ಲಸ್ಸ ವೇದನಾಸ್ಸಾದವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಭವಯೋಗಭವಾಭವಭವೋಘಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಭವರಾಗಸ್ಸ ಭವಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಬನ್ಧಕಕಿಲೇಸಾನಂ ವೇದನಾವಿಸಯಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸ ದೋಸಾಗತಿಗಮನಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ.

ತಥಾ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿಸೇಸತೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ, ಸಾ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೀ ತತ್ಥ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಾ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿನೋತಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಬನ್ಧಕಿಲೇಸಾನಂ ನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಏವ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥದಿಟ್ಠಾಸವದಿಟ್ಠೋಘಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ (ಧ. ಸ. ೧೨೩೯; ವಿಭ. ೮೩೨, ೮೬೬, ೯೬೨) ಮಾನಸಲ್ಲಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಞ್ಞಾಯ ರಾಗಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಭಯಾಗತಿಗಮನಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ.

ತಥಾ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿಸೇಸತೋ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ, ಸಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮೭, ೨೦೨-೨೦೩; ೩.೨೭) ಪವತ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಹೇತುಕಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗಅವಿಜ್ಜಾಸವಅವಿಜ್ಜೋಘಮೋಹಸಲ್ಲಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಬನ್ಧಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ರಾಗಸ್ಸ ಮೋಹಾಗತಿಗಮನಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಸಮಾರೋಪನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ.