೧೨. ದಿಟ್ಠಿಗತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೯. ದ್ವಾದಸಮೇ ದ್ವೀಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಯೋವ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ‘‘ಗೂಥಗತಂ ಮುತ್ತಗತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೯.೧೧) ವಿಯ. ಗಹಿತಾಕಾರಸುಞ್ಞತಾಯ ವಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಗತಮತ್ತಾನೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ, ತೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತೇಹಿ. ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಾತಿ ಅಭಿಭೂತಾ ಪಲಿಬುದ್ಧಾ ವಾ. ಪಲಿಬೋಧತ್ಥೋ ವಾಪಿ ಹಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸದ್ದೋ ‘‘ಚೋರಾ ಮಗ್ಗೇ ಪರಿಯುಟ್ಠಿಂಸೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ. ೪೩೦) ವಿಯ. ದೇವಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ. ತೇ ಹಿ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಉಳಾರತಮೇಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಝಾನಾದೀಹಿ ಚ ಕೀಳನ್ತಿ, ಇದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ವಾ ಯಥಿಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚ ದೇವಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಮನಸ್ಸ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಾ, ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ಸತ್ಥಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ. ಓಲೀಯನ್ತಿ ಏಕೇತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಭವೇಸು ಓಲೀಯನಾಭಿನಿವೇಸಭೂತೇನ ಸಸ್ಸತಭಾವೇನ ಏಕಚ್ಚೇ ದೇವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಚ ಅವಲೀಯನ್ತಿ ಅಲ್ಲೀಯನ್ತಿ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ತತೋ ನಿಸ್ಸರನ್ತಿ. ಅತಿಧಾವನ್ತೀತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಯ್ವಾಯಂ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನಾನತ್ತನಯಸ್ಸಪಿ ಗಹಣೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಧಾವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ನ ಹೋತಿ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ಉಚ್ಛೇದೇ ವಾ ಭವನಿರೋಧಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಧಮ್ಮತಂ ಅತಿಧಾವನ್ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ. ಚಕ್ಖುಮನ್ತೋ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಚಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೇ. ಪುಬ್ಬಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಪರಿಪಾಕೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಮನ್ತೋ ಪನ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ತೇನೇವ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಸಸ್ಸತಂ ಉಚ್ಛೇದಞ್ಚ ಅನ್ತದ್ವಯಂ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಮಜ್ಝಿಮಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋನ್ತಿ. ತೇ ಹಿ ‘‘ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮಿದಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸಸ್ಸತಂ, ನಾಪಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಅವಿಪರೀತತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ.

ಏವಂ ಓಲೀಯನಾದಿಕೇ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಉದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಭವಾತಿ ಕಾಮಭವೋ, ರೂಪಭವೋ, ಅರೂಪಭವೋ. ಅಪರೇಪಿ ತಯೋ ಭವಾ ಸಞ್ಞೀಭವೋ, ಅಸಞ್ಞೀಭವೋ, ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀಭವೋ. ಅಪರೇಪಿ ತಯೋ ಭವಾ ಏಕವೋಕಾರಭವೋ, ಚತುವೋಕಾರಭವೋ, ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋತಿ. ಏತೇಹಿ ಭವೇಹಿ ಆರಮನ್ತಿ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೀತಿ ಭವಾರಾಮಾ. ಭವೇಸು ರತಾ ಅಭಿರತಾತಿ ಭವರತಾ. ಭವೇಸು ಸುಟ್ಠು ಮುದಿತಾತಿ ಭವಸಮ್ಮುದಿತಾ. ಭವನಿರೋಧಾಯಾತಿ ತೇಸಂ ಭವಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತನಿರೋಧಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ. ಧಮ್ಮೇ ದೇಸಿಯಮಾನೇತಿ ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತೇ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ. ನ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸಂಖಿತ್ತಧಮ್ಮತ್ತಾ ನ ಪವಿಸತಿ ನ ಓಗಾಹತಿ. ನ ಪಸೀದತೀತಿ ಪಸಾದಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ ನ ತಂ ಸದ್ದಹತಿ. ನ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ತಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ ನ ತಿಟ್ಠತಿ ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಸಸ್ಸತತೋ ಅಭಿನಿವಿಸನೇನ ಭವೇಸು ಓಲೀಯನ್ತಿ.

ಅಟ್ಟೀಯಮಾನಾತಿ ಭವೇ ಜರಾರೋಗಮರಣಾದೀನಿ ವಧಬನ್ಧನಚ್ಛೇದನಾದೀನಿ ಚ ದಿಸ್ವಾ ಸಂವಿಜ್ಜನೇನ ತೇಹಿ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವೇನ ಭವೇನ ಪೀಳಿಯಮಾನಾ ದುಕ್ಖಾಪಿಯಮಾನಾ. ಹರಾಯಮಾನಾತಿ ಲಜ್ಜಮಾನಾ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನಾತಿ ಪಟಿಕೂಲತೋ ದಹನ್ತಾ. ವಿಭವನ್ತಿ ಉಚ್ಛೇದಂ. ಅಭಿನನ್ದನ್ತೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಹಿ ಅಜ್ಝೋಸಾಯ ನನ್ದನ್ತಿ. ಯತೋಕಿರಭೋತಿಆದಿ ತೇಸಂ ಅಭಿನನ್ದನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಯತೋತಿ ಯದಾ. ಭೋತಿ ಆಲಪನಂ. ಅಯಂ ಅತ್ತಾತಿ ಕಾರಕಾದಿಭಾವೇನ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ. ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ವಿನಾಸಂ ಅಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ. ನ ಹೋತಿ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಮರಣೇನ ಉದ್ಧಂ ನ ಭವತಿ. ಏತಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ಯದೇತಂ ಅತ್ತನೋ ಉಚ್ಛೇದಾದಿ, ಏತಂ ಸಬ್ಬಭವವೂಪಸಮತೋ ಸಬ್ಬಸನ್ತಾಪವೂಪಸಮತೋ ಚ ಸನ್ತಂ, ಸನ್ತತ್ತಾ ಏವ ಪಣೀತಂ, ತಚ್ಛಾವಿಪರೀತಭಾವತೋ ಯಾಥಾವಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಸನ್ತಂ ಪಣೀತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ತಣ್ಹಾಭಿನನ್ದನಾಯ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಯಾಥಾವ’’ನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾಯ. ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಉಚ್ಛೇದಾಭಿನಿವೇಸನೇನ.

ಭೂತನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ತಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಚ ಭೂತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭೂತಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮನುಪಸ್ಸಥಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೦೧). ಭೂತತೋ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವತೋ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಪಸ್ಸತಿ. ಇದಞ್ಹಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಇಮೇ ಪಥವೀಆದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಂ, ಇಮೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮಂ, ಇಮಾನಿ ನೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ, ಇಮೇ ನೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನವಸೇನ ಚೇವ, ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಅನಿಚ್ಚತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾ, ದುಕ್ಖತ್ತಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಚ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿ ದಸ್ಸಿತಾ. ನಿಬ್ಬಿದಾಯಾತಿ ಭೂತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಜಾತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನತ್ಥಾಯ, ಏತೇನ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವಿರಾಗಾಯಾತಿ ವಿರಾಗತ್ಥಂ ವಿರಜ್ಜನತ್ಥಂ, ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ನಿರುಜ್ಝನತ್ಥಂ, ಇಮಿನಾಪಿ ಮಗ್ಗಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ವಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿರೋಧೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುಮನ್ತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಮನ್ತೋ ಸಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ.

ಗಾಥಾಸು ಯೇ ಭೂತಂ ಭೂತತೋ ದಿಸ್ವಾತಿ ಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಭೂತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಭೂತತೋ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ. ಏತೇನ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭೂತಸ್ಸ ಚ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯಂ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಭೂತಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಭೂತಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಯಥಾಭೂತೇತಿ ಅವಿಪರೀತಸಚ್ಚಸಭಾವೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ. ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏತೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭವತಣ್ಹಾಪರಿಕ್ಖಯಾತಿ ಭವತಣ್ಹಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೇಪನಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ, ಏತೇನ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸವೇ ಭೂತಪರಿಞ್ಞೋ ಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸವೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಸೋ ಭೂತಪರಿಞ್ಞೋ ಭೂತಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮನೂಪಾಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಭವತಣ್ಹಾಪರಿಕ್ಖಯಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಕ್ಖನ್ಧೋ ತತೋ ಏವ ಯಥಾಭೂತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಅಧಿಮುತ್ತೋ. ಭವಾಭವೇತಿ ಖುದ್ದಕೇ ಚೇವ ಮಹನ್ತೇ ಚ, ಉಚ್ಛೇದಾದಿದಸ್ಸನೇ ವಾ ವೀತತಣ್ಹೋ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸೋ. ಭಿಕ್ಖು ಭೂತಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ವಿಭವಾ, ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾ ಪುನಬ್ಭವಂ ನಾಗಚ್ಛತಿ, ಅಪಞ್ಞತ್ತಿಕಭಾವಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ.

ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಗ್ಗೇ ಏಕಾದಸಮೇ ವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ, ತತಿಯಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಸು ಪರಿಯೋಸಾನಸುತ್ತೇ ಚ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ, ಸೇಸೇಸು ವಿವಟ್ಟಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದ್ವಾದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಇತಿವುತ್ತಕಸ್ಸ ದುಕನಿಪಾತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.