೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ

೧. ವಿತಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೮. ದುತಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ತಥಾಗತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾಗತ-ಸದ್ದೋ ತಾವ ಸತ್ತವೋಹಾರಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೬೫) ಸತ್ತವೋಹಾರೇ.

‘‘ತಥಾಗತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ,

ಬುದ್ಧಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೬) –

ಆದೀಸು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ.

‘‘ತಥಾಗತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ,

ಧಮ್ಮಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೭) –

ಆದೀಸು ಧಮ್ಮೇ.

‘‘ತಥಾಗತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ,

ಸಙ್ಘಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೮) –

ಆದೀಸು ಸಙ್ಘೇ. ಇಧ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ. ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕತಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ? ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋತಿ.

ಕಥಂ ಭಗವಾ ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾ ಯೇನ ಅಭಿನೀಹಾರೇನ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸೀಲನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಞ್ಞಾವೀರಿಯಖನ್ತಿಸಚ್ಚಅಧಿಟ್ಠಾನಮೇತ್ತಾಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಇಮಾ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋತಿ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗಂ, ಅತ್ತಪರಿಚ್ಚಾಗಂ, ಧನಪರಿಚ್ಚಾಗಂ, ದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗಂ, ರಜ್ಜಪರಿಚ್ಚಾಗನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗಾನಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಆಗತಾ, ತಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವಾಪಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯಥೇವ ಲೋಕಮ್ಹಿ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ,

ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಮುನಯೋ ಇಧಾಗತಾ;

ತಥಾ ಅಯಂ ಸಕ್ಯಮುನೀಪಿ ಆಗತೋ,

ತಥಾಗತೋ ವುಚ್ಚತಿ ತೇನ ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿ. –

ಏವಂ ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾ ಸಮ್ಪತಿಜಾತಾವ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖಾ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗತಾ, ತಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವಾಪಿ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾಹು –

‘‘ಮುಹುತ್ತಜಾತೋವ ಗವಂಪತೀ ಯಥಾ,

ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಫುಸೀ ವಸುನ್ಧರಂ;

ಸೋ ವಿಕ್ಕಮೀ ಸತ್ತ ಪದಾನಿ ಗೋತಮೋ,

ಸೇತಞ್ಚ ಛತ್ತಂ ಅನುಧಾರಯುಂ ಮರೂ.

‘‘ಗನ್ತ್ವಾನ ಸೋ ಸತ್ತ ಪದಾನಿ ಗೋತಮೋ,

ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇಸಿ ಸಮಾ ಸಮನ್ತತೋ;

ಅಟ್ಠಙ್ಗುಪೇತಂ ಗಿರಮಬ್ಭುದೀರಯಿ,

ಸೀಹೋ ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಮುದ್ಧನಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ. –

ಏವಂ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣಂ, ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ, ತಥಂ, ಅವಿತಥಂ, ಞಾಣಗತಿಯಾ ಆಗತೋ, ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪತ್ತೋ, ಅನುಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಕಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ;

ತಥಮೇವಾಗತೋ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ನಾಥೋ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ. –

ಏವಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ತಥಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಮೇತಂ ಅವಿತಥಮೇತಂ ಅನಞ್ಞಥಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೦) ವಿತ್ಥಾರೋ. ತಾನಿ ಚ ಭಗವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ತಥಾನಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ತಥಾಗತೋ. ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ಥೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಗತ-ಸದ್ದೋ. ಏವಂ ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಯಂ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ…ಪೇ… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಜಾನತಾ ಪಸ್ಸತಾ ಚಾನೇನ ತಂ ಇಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಪದವಸೇನ ವಾ ‘‘ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ರೂಪಾಯತನಂ, ಯಂ ರೂಪಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ನೀಲಂ ಪೀತಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೬೧೬) ನಯೇನ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ತೇರಸಹಿ ವಾರೇಹಿ ದ್ವೇಪಞ್ಞಾಸಾಯ ನಯೇಹಿ ವಿಭಜ್ಜಮಾನಂ ತಥಮೇವ ಹೋತಿ, ವಿತಥಂ ನತ್ಥಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸು ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಸದ್ದಾದೀಸು. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ, ತಮಹಂ ಜಾನಾಮಿ…ಪೇ… ತಮಹಂ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿಂ, ತಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಿದಿತಂ, ತಂ ತಥಾಗತೋ ನ ಉಪಟ್ಠಾಸೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪).

ಏವಂ ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ಏತ್ಥ ತಥದಸ್ಸಿಅತ್ಥೇ ತಥಾಗತೋತಿ ಪದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಥಂ ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಯಂ ರತ್ತಿಂ ಭಗವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಪರಿಮಾಣಕಾಲೇ ಯಂ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ರಾಗಮದಾದಿನಿಮ್ಮದನಂ ಏಕಸದಿಸಂ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಯಞ್ಚ, ಚುನ್ದ, ರತ್ತಿಂ ತಥಾಗತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ, ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಭಾಸತಿ ಲಪತಿ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ. ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೮೮; ಅ. ನಿ. ೪.೨೩).

ಗದಅತ್ಥೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಗತಸದ್ದೋ. ಏವಂ ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ಅಪಿಚ ಆಗದನಂ ಆಗದೋ, ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಆಗದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಕಾರಸ್ಸ ತಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾಗತೋತಿ, ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಥಂ ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಭಗವತೋ ಹಿ ವಾಚಾಯ ಕಾಯೋ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಕಾಯಸ್ಸಪಿ ವಾಚಾ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವಾದೀ ತಥಾಕಾರೀ, ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ ಚ ಹೋತಿ. ಏವಂಭೂತಸ್ಸ ಚಸ್ಸ ಯಥಾ ವಾಚಾ, ಕಾಯೋಪಿ ತಥಾ ಗತೋ ಪವತ್ತೋ. ಯಥಾ ಚ ಕಾಯೋ, ವಾಚಾಪಿ ತಥಾ ಗತಾತಿ ತಥಾಗತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾವಾದೀ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ತಥಾಕಾರೀ, ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ. ಇತಿ ಯಥಾವಾದೀ ತಥಾಕಾರೀ, ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ. ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋ? ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಅಭಿಭವತಿ ಸೀಲೇನಪಿ ಸಮಾಧಿನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಯಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನೇನಪಿ, ನ ತಸ್ಸ ತುಲಾ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಅತುಲೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಅನುತ್ತರೋ ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮೋ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ… ಮನುಸ್ಸಾಯ ತಥಾಗತೋ ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ದಸೋ ವಸವತ್ತೀ, ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೮೮; ಅ. ನಿ. ೪.೨೩).

ತತ್ರಾಯಂ ಪದಸಿದ್ಧಿ – ಅಗದೋ ವಿಯ ಅಗದೋ, ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ಚೇವ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯೋ ಚ. ತೇನ ಹೇಸ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ವಿಯ ದಿಬ್ಬಾಗದೇನ ಸಪ್ಪೇ, ಸಬ್ಬಪರಪ್ಪವಾದಿನೋ ಸದೇವಕಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಅಭಿಭವತಿ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಭಿಭವನೇ ತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅಗದೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದಕಾರಸ್ಸ ತಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋ.

ಅಪಿಚ ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಂ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ತತ್ಥ ಸಕಲಲೋಕಂ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ತಥಾಯ ಗತೋ ಅವಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ಲೋಕಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ತಥಾಯ ಗತೋ ಅತೀತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ಲೋಕನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ತಥಾಯ ಗತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ತಥಂ ಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಲೋಕೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ. ಲೋಕಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ. ಲೋಕಸಮುದಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಲೋಕಸಮುದಯೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಹೀನೋ. ಲೋಕನಿರೋಧೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಲೋಕನಿರೋಧೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಭಾವಿತಾ. ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದೇವಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಂ. ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩).

ಅಪರೇಹಿಪಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ. ತಥಾಯ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾವಿಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾಪವತ್ತಿಕೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥೇಹಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾ ಗತಭಾವೇನ ತಥಾಗತೋತಿ.

ಕಥಂ ತಥಾಯ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಾ ಸಾ ಭಗವತಾ ಸುಮೇಧಭೂತೇನ ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲಸ್ಸ ಪಾದಮೂಲೇ –

‘‘ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಹೇತು ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನಂ;

ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಧಿಕಾರೋ ಚ ಛನ್ದತಾ;

ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನಾ, ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಸಮಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨.೫೯) –

ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಅಭಿನೀಹಾರಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ‘‘ಅಹಂ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ತಿಣ್ಣೋ ತಾರೇಸ್ಸಾಮಿ, ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮಿ, ದನ್ತೋ ದಮೇಸ್ಸಾಮಿ, ಅಸ್ಸತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ಸುದ್ಧೋ ಸೋಧೇಸ್ಸಾಮಿ, ಬುದ್ಧೋ ಬೋಧೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಹಾಪಟಿಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಿತಾ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ –

‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಏಕೇನ ತಿಣ್ಣೇನ, ಪುರಿಸೇನ ಥಾಮದಸ್ಸಿನಾ;

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ಸನ್ತಾರೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕಂ.

‘‘ಇಮಿನಾ ಮೇ ಅಧಿಕಾರೇನ, ಕತೇನ ಪುರಿಸುತ್ತಮೇ;

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ತಾರೇಮಿ ಜನತಂ ಬಹುಂ.

‘‘ಸಂಸಾರಸೋತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ, ವಿದ್ಧಂಸೇತ್ವಾ ತಯೋ ಭವೇ;

ಧಮ್ಮನಾವಂ ಸಮಾರುಯ್ಹ, ಸನ್ತಾರೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕಂ.

‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಅಞ್ಞಾತವೇಸೇನ, ಧಮ್ಮಂ ಸಚ್ಛಿಕತೇನಿಧ;

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ಬುದ್ಧೋ ಹೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕೇ’’ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೫೫-೫೮);

ತಂ ಪನೇತಂ ಮಹಾಪಟಿಞ್ಞಂ ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಪವಿಚಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸಮಾದಾನಾನಂ ಕಾರಣಭೂತಂ ಅವಿಸಂವಾದೇನ್ತೋ ಲೋಕನಾಥೋ ಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿರನ್ತರಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ದಾನಪಾರಮಿಆದಯೋ ಸಮತಿಂಸಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ, ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ, ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತ್ವಾ, ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರೇ ಸಮ್ಭರಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಯೋಗಪುಬ್ಬಚರಿಯಧಮ್ಮಕ್ಖಾನಞಾತತ್ಥಚರಿಯಾದಯೋ ಉಕ್ಕಂಸಾಪೇತ್ವಾ, ಬುದ್ಧಿಚರಿಯಂ ಪರಮಕೋಟಿಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ; ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸೇವ ಸಾ ಮಹಾಪಟಿಞ್ಞಾ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ, ನ ತಸ್ಸ ವಾಲಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಿತಥಂ ಅತ್ಥಿ. ತಥಾ ಹಿ ದೀಪಙ್ಕರೋ ದಸಬಲೋ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋ, ಮಙ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಕಸ್ಸಪೋ ಭಗವಾತಿ ಇಮೇ ಚತುವೀಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನಂ ಬ್ಯಾಕರಿಂಸು. ಏವಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಲದ್ಧಬ್ಯಾಕರಣೋ ಯೇ ತೇ ಕತಾಭಿನೀಹಾರೇಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೇಹಿ ಲದ್ಧಬ್ಬಾ ಆನಿಸಂಸಾ, ತೇ ಲಭಿತ್ವಾವ ಆಗತೋತಿ ತಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಮಹಾಪಟಿಞ್ಞಾಯ ತಥಾಯ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಆಗತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಏವಂ ತಥಾಯ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಾಯಂ ಮಹಾಕರುಣಾ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ, ಯಾಯ ಮಹಾದುಕ್ಖಸಮ್ಬಾಧಪ್ಪಟಿಪನ್ನಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸ ನತ್ಥಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಪಟಿಸರಣಂ, ಅಹಮೇವ ನಂ ಇತೋ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಂ ಅಕಾಸಿ. ಕತ್ವಾ ಚ ಯಥಾಪಣಿಧಾನಂ ಸಕಲಲೋಕಹಿತಸಮ್ಪಾದನಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮಾಪನ್ನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಜೀವಿತನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಪರೇಸಂ ಸೋತಪಥಗಮನಮತ್ತೇನಪಿ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಸಮುಪ್ಪಾದಿಕಾ ಅತಿದುಕ್ಕರಾ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾ ಸಮಾಚರನ್ತೋ ಯಥಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಾ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾ ಠಿತಿಭಾಗಿಯಾ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಉತ್ತರಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಾವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ನಿರವಸೇಸೇ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೇ ಸಮಾನೇತ್ವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಿ. ತತೋ ಪರಞ್ಚ ತಾಯೇವ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಞ್ಚೋದಿತಮಾನಸೋ ಪವಿವೇಕರತಿಂ ಪರಮಞ್ಚ ಸನ್ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಸುಖಂ ಪಹಾಯ ಬಾಲಜನಬಹುಲೇ ಲೋಕೇ ತೇಹಿ ಸಮುಪ್ಪಾದಿತಂ ಸಮ್ಮಾನಾವಮಾನವಿಪ್ಪಕಾರಂ ಅಗಣೇತ್ವಾ ವೇನೇಯ್ಯಜನವಿನಯನೇನ ನಿರವಸೇಸಂ ಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ. ತತ್ರ ಯೋ ಭಗವತೋ ಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಮೋಕ್ಕಮನಾಕಾರೋ, ಸೋ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾ, ಏವಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತಸ್ಸಪಿ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಕಾಲಾದೀಸೂತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಚ ಏಕಸದಿಸತಾಯ ತಥಾವ ಸಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ. ತಸ್ಮಾ ತೀಸುಪಿ ಅವತ್ಥಾಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಸಮಾನರಸಾಯ ತಥಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಕಲಲೋಕಹಿತಾಯ ಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಏವಂ ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ತಥಾನಿ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಸಙ್ಗಾಹಕಾನಂ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿತದುಭಯಹೇತುಭೂತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಆಯೂಹನಟ್ಠೋ ನಿದಾನಟ್ಠೋ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠೋ ವಿವೇಕಟ್ಠೋ ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಅಮತಟ್ಠೋ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ ಹೇತ್ವಟ್ಠೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋತಿಆದೀನಂ ತಬ್ಬಿಭಾಗಾನಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಾವಬೋಧವಿಬನ್ಧಕಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಾಯ ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಮೋಹಾಭಿಸಮಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅವಿಪರೀತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ, ತಾನಿ ಭಗವಾ ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯೋ ಸಯಮೇವ ಆಗತೋ ಅಧಿಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಯಥಾ ಚ ಮಗ್ಗಞಾಣಾನಿ, ಏವಂ ಭಗವತೋ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಾನಿ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಾನಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಾನಿ ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಞಾಣಾನಿ ಛಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಸತ್ತಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಾವನಞಾಣಾನಿ ಅಟ್ಠಮಗ್ಗಙ್ಗವಿಭಾವನಞಾಣಾನಿ ನವಾನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಾನಿ ದಸಬಲಞಾಣಾನಿ ಚ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾನಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ವಿಭಾವನಾ – ಯಞ್ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಹೀನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಹೀನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾಸು ಅತೀತಾಸು ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಸು ಸಭಾವಕಿಚ್ಚಾದಿ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಾದಿ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧನಾಮಗೋತ್ತಾದಿ ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ. ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇಸು ಚ ಅತಿಸುಖುಮತಿರೋಹಿತವಿದೂರದೇಸೇಸು ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ತಂತಂಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಗನ್ಧರಸಫಸ್ಸಾದಿವಿಸೇಸೋ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಆಮಲಕೋ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅಸಙ್ಗಮಪ್ಪಟಿಹತಂ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಥಾ ಅನಾಗತಾಸು ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಸು ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಾನಿ ನಾಮ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅತೀತಂಸೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣಂ, ಅನಾಗತಂಸೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂಸೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೫).

ತಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ, ತಾನಿ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಅಧಿಗಞ್ಛಿ. ಏವಂ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ತಥಾ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಅತ್ಥೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಧಮ್ಮಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಧಮ್ಮೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ನಿರುತ್ತಿಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಪಟಿಭಾನಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಪಟಿಭಾನೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅತ್ಥೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತತ್ರ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಞಾಣೇಸು ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೧೮).

ಏತ್ಥ ಚ ಹೇತುಅನುಸಾರೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಚ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹೇತುಫಲಂ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ. ಪಭೇದತೋ ಪನ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಭಾಸಿತತ್ಥೋ, ವಿಪಾಕೋ, ಕಿರಿಯಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ವಿದಹತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ಚೇವ ಪಾಪೇತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಭೇದತೋ ಪನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಹೇತು, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಭಾಸಿತಂ, ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೧೯).

ಅಥ ವಾ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಹೇತುಫಲೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಜಾತಾ ಭೂತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪಾತುಭೂತಾ, ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಯಮ್ಹಾ ಧಮ್ಮಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಜಾತಾ ಭೂತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪಾತುಭೂತಾ, ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಜರಾಮರಣೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಜರಾಮರಣಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಜರಾಮರಣನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಜರಾಮರಣನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಜಾತಿಯಾ, ಭವೇ, ಉಪಾದಾನೇ, ತಣ್ಹಾಯ, ವೇದನಾಯ, ಫಸ್ಸೇ, ಸಳಾಯತನೇ, ನಾಮರೂಪೇ, ವಿಞ್ಞಾಣೇ, ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಸಙ್ಖಾರಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ.

‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತಿ – ಸುತ್ತಂ, ಗೇಯ್ಯಂ…ಪೇ… ವೇದಲ್ಲಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಸೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ – ‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’ತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ (ವಿಭ. ೭೨೪).

‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ. ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ. ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತೇಸಂ ವಿಪಾಕೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದಿ ವಿತ್ಥಾರೋ (ವಿಭ. ೭೨೫).

ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರವೋಹಾರೋ ಅಭಿಲಾಪೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಮಾಗಧಿಕಾಯ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಮೂಲಭಾಸಾಯ ‘‘ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ, ಅಯಂ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ತೇಸು ಞಾಣೇಸು ಗೋಚರಕಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪವತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಞಾಣಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಞಾಣೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಇತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಾನಿ ಸಯಮೇವ ಭಗವತಾ ಅಧಿಗತಾನಿ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾದಿಕೇ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಅವಿಸಂವಾದನವಸೇನ ಅವಿಪರೀತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ತಥಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಞೇಯ್ಯಂ ನಾಮ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಭಗವತಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಞಾತಂ ದಿಟ್ಠಂ ಅಧಿಗತಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಂ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಬುದ್ಧಾ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಬುದ್ಧಾ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬತೋ ಬುದ್ಧಾ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬತೋ ಬುದ್ಧಾ, ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವೇತಬ್ಬತೋ ಬುದ್ಧಾ, ಯತೋ ನಂ ಕೋಚಿ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ದೇವೋ ವಾ ಮಾರೋ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ಸಹ ಧಮ್ಮೇನ ಅನುಯುಞ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ.

ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ನಾಮ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಭಗವತಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಪಹೀನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮಂ, ನ ತಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯಂ ಅತ್ಥಿ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಲೋಭದೋಸಮೋಹವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಥಿನಮಿದ್ಧ- ಕೋಧೂಪನಾಹಮಕ್ಖಪಲಾಸಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯ- ಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಥಮ್ಭಸಾರಮ್ಭಮಾನಾತಿಮಾನಮದಪಮಾದತಿವಿಧಾಕುಸಲಮೂಲದುಚ್ಚರಿತ- ವಿಸಮಸಞ್ಞಾಮಲವಿತಕ್ಕಪಪಞ್ಚಏಸನಾತಣ್ಹಾಚತುಬ್ಬಿಧವಿಪರಿಯೇಸಆಸವ- ಗನ್ಥಓಘಯೋಗಾಗತಿತಣ್ಹುಪಾದಾನಪಞ್ಚಾಭಿನನ್ದನನೀವರಣ- ಚೇತೋಖಿಲಚೇತಸೋವಿನಿಬನ್ಧಛವಿವಾದಮೂಲಸತ್ತಾನುಸಯ- ಅಟ್ಠಮಿಚ್ಛತ್ತನವಆಘಾತವತ್ಥುತಣ್ಹಾಮೂಲಕದಸಅಕುಸಲ- ಕಮ್ಮಪಥಏಕವೀಸತಿಅನೇಸನದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾದಿಪ್ಪಭೇದಂ ದಿಯಡ್ಢಕಿಲೇಸಸಹಸ್ಸಂ ಸಹ ವಾಸನಾಯ ಪಹೀನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸಮೂಹತಂ, ಯತೋ ನಂ ಕೋಚಿ ಸಮಣೋ ವಾ…ಪೇ… ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ತೇ ಕಿಲೇಸಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ’’ತಿ ಸಹ ಧಮ್ಮೇನ ಅನುಯುಞ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ.

ಯೇ ಚಿಮೇ ಭಗವತಾ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಕಿಲೇಸೂಪವಾದಆಣಾವೀತಿಕ್ಕಮಪ್ಪಭೇದಾ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ, ಅಲಮೇವ ತೇ ಏಕನ್ತೇನ ಅನ್ತರಾಯಾಯ, ಯತೋ ನಂ ಕೋಚಿ ಸಮಣೋ ವಾ…ಪೇ… ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾ ‘‘ನಾಲಂ ತೇ ಪಟಿಸೇವತೋ ಅನ್ತರಾಯಾಯಾ’’ತಿ ಸಹ ಧಮ್ಮೇನ ಅನುಯುಞ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ.

ಯೋ ಚ ಭಗವತಾ ನಿರವಸೇಸವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಾಯ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಗಹೋ ಸತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸಿಕೋ ಸತ್ತತಿಂಸಪ್ಪಭೇದೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಅನುತ್ತರೋ ನಿಯ್ಯಾನಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿತೋ, ಸೋ ಏಕನ್ತೇನೇವ ನಿಯ್ಯಾತಿ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ, ಯತೋ ನಂ ಕೋಚಿ ಸಮಣೋ ವಾ…ಪೇ… ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಧಮ್ಮೋ ತಯಾ ದೇಸಿತೋ ನ ನಿಯ್ಯಾತೀ’’ತಿ ಸಹ ಧಮ್ಮೇನ ಅನುಯುಞ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ತೇ ಪಟಿಜಾನತೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೦) ವಿತ್ಥಾರೋ. ಏವಮೇತಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಪ್ಪಹಾನದೇಸನಾವಿಸೇಸಾನಂ ಅವಿತಥಭಾವಾವಬೋಧನತೋ ಅವಿಪರೀತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾನಿ ಭಗವತೋ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಾನಿ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ತಥಾ ನಿರಯಗತಿ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿ, ಪೇತಗತಿ, ಮನುಸ್ಸಗತಿ, ದೇವಗತೀತಿ ಪಞ್ಚ ಗತಿಯೋ. ತಾಸು ಸಞ್ಜೀವಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಮಹಾನಿರಯಾ, ಕುಕ್ಕುಳಾದಯೋ ಸೋಳಸ ಉಸ್ಸದನಿರಯಾ, ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೋ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿಮೇ ಏಕನ್ತದುಕ್ಖತಾಯ ನಿರಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನ ನಿರಯಾ ಚ, ಸಕಕಮ್ಮುನಾ ಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಗತಿ ಚಾತಿ ನಿರಯಗತಿ. ತಿಬ್ಬನ್ಧಕಾರಸೀತನರಕಾಪಿ ಏತೇಸ್ವೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾ ಕಿಮಿಕೀಟಪಟಙ್ಗಸರೀಸಪಪಕ್ಖಿಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದಯೋ ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಛಿತಭಾವೇನ ತಿರಚ್ಛಾನಾ ನಾಮ. ತೇ ಏವ ಗತೀತಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿ. ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಿತಪರದತ್ತೂಪಜೀವಿನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕಾದಯೋ ದುಕ್ಖಬಹುಲತಾಯ ಪಕಟ್ಠಸುಖತೋ ಇತಾ ವಿಗತಾತಿ ಪೇತಾ, ತೇ ಏವ ಗತೀತಿ ಪೇತಗತಿ. ಕಾಲಕಞ್ಚಿಕಾದಿಅಸುರಾಪಿ ಏತೇಸ್ವೇವ ಅನ್ತೋಗಧಾ. ಪರಿತ್ತದೀಪವಾಸೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಜಮ್ಬುದೀಪಾದಿಚತುಮಹಾದೀಪವಾಸಿನೋ ಮನಸೋ ಉಸ್ಸನ್ನತಾಯ ಮನುಸ್ಸಾ, ತೇ ಏವ ಗತೀತಿ ಮನುಸ್ಸಗತಿ. ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೂಪಗಾತಿ ಇಮೇ ಛಬ್ಬೀಸತಿ ದೇವನಿಕಾಯಾ ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಇದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಕೀಳನ್ತಿ ಜೋತೇನ್ತಿ ಚಾತಿ ದೇವಾ, ತೇ ಏವ ಗತೀತಿ ದೇವಗತಿ.

ತಾ ಪನೇತಾ ಗತಿಯೋ ಯಸ್ಮಾ ತಂತಂಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಯಂ ನಾಮ ಗತಿ ನಾಮ ಇಮಿನಾ ಕಮ್ಮುನಾ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಹಿ ಏವಂ ವಿಭಾಗಭಿನ್ನತ್ತಾ ವಿಸುಂ ಏತೇ ಸತ್ತನಿಕಾಯಾ ಏವಂ ವಿಭಾಗಭಿನ್ನಾ’’ತಿ ಯಥಾಸಕಂಹೇತುಫಲವಿಭಾಗಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನವಸೇನ ಠಾನಸೋ ಹೇತುಸೋ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಪಞ್ಚ ಖೋ ಇಮಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಗತಿಯೋ. ಕತಮಾ ಪಞ್ಚ? ನಿರಯೋ, ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ, ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ, ಮನುಸ್ಸಾ, ದೇವಾ. ನಿರಯಞ್ಚಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಪಜಾನಾಮಿ, ನಿರಯಗಾಮಿಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ, ನಿರಯಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದಂ; ಯಥಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಚ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ತಞ್ಚ ಪಜಾನಾಮೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೩).

ತಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ಭಗವತೋ ಞಾಣಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಅವಿಪರೀತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ತಥಾ ಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸದ್ಧಾದಿಯೋಗವಿಕಲಭಾವಾವಬೋಧೇನ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಮಹಾರಜಕ್ಖತಾದಿವಿಸೇಸವಿಭಾವನಂ ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಂ ಭಗವತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಸದ್ಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೋ, ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಹಾರಜಕ್ಖೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೧) ವಿತ್ಥಾರೋ.

ಯಞ್ಚ ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೋ, ಅಯಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಕೋ, ಅಯಂ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಕೋ, ಅಯಂ ಅನುಲೋಮಿಕಾಯಂ ಖನ್ತಿಯಂ ಠಿತೋ, ಅಯಂ ಯಥಾಭೂತಞಾಣೇ ಠಿತೋ, ಅಯಂ ಕಾಮಾಸಯೋ, ನ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಆಸಯೋ, ಅಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಸಯೋ, ನ ಕಾಮಾದಿಆಸಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗೋ ಅತಿವಿಯ ಥಾಮಗತೋ, ನ ಪಟಿಘಾದಿಕೋ, ಇಮಸ್ಸ ಪಟಿಘೋ ಅತಿವಿಯ ಥಾಮಗತೋ, ನ ಕಾಮರಾಗಾದಿಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಅಧಿಕೋ, ನ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಇಮಸ್ಸ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಅಧಿಕೋ, ನ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಇಮಸ್ಸ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಅಧಿಕೋ, ನ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸುಚರಿತಂ ಅಧಿಕಂ, ಇಮಸ್ಸ ವಚೀಸುಚರಿತಂ, ಇಮಸ್ಸ ಮನೋಸುಚರಿತಂ. ಅಯಂ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೋ, ಅಯಂ ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕೋ, ಅಯಂ ಕಮ್ಮಾವರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಅಯಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಅಯಂ ವಿಪಾಕಾವರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಅಯಂ ನ ಕಮ್ಮಾವರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ನ ಕಿಲೇಸಾವರಣೇನ, ನ ವಿಪಾಕಾವರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾದೀನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ವಿಭಾವನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಂ ಭಗವತೋ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಜಾನಾತಿ, ಅನುಸಯಂ ಜಾನಾತಿ, ಚರಿತಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಧಿಮುತ್ತಿಂ ಜಾನಾತಿ, ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬೇ ಸತ್ತೇ ಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೩).

ಯಞ್ಚ ಉಪರಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಪುರತ್ಥಿಮಪಚ್ಛಿಮಕಾಯೇಹಿ ದಕ್ಖಿಣವಾಮಅಕ್ಖಿಕಣ್ಣಸೋತನಾಸಿಕಾಸೋತಅಂಸಕೂಟಪಸ್ಸಹತ್ಥಪಾದೇಹಿ ಅಙ್ಗುಲಙ್ಗುಲನ್ತರೇಹಿ ಲೋಮಲೋಮಕೂಪೇಹಿ ಚ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೂದಕಧಾರಾಪವತ್ತನಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ವಿವಿಧವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧಿನಿಮ್ಮಾಪನಕಂ ಭಗವತೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಞಾಣಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕರೋತಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಸಾವಕೇಹಿ. ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತಿ. ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೬).

ಯಞ್ಚ ರಾಗಾದೀಹಿ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಚ ಅನೇಕೇಹಿ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಉಪದ್ದುತಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ತತೋ ನೀಹರಿತುಕಾಮತಾವಸೇನ ನಾನಾನಯೇಹಿ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಮಹಾಕರುಣೋಕ್ಕಮನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಂ? ಬಹುಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾ ಓಕ್ಕಮತಿ, ಆದಿತ್ತೋ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾ ಓಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ. –

ಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೭) ಏಕೂನನವುತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜನಂ ಕತಂ.

ಯಂ ಪನ ಯಾವತಾ ಧಮ್ಮಧಾತು, ಯತ್ತಕಂ ಞಾತಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಾದಿ, ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಪರೋಪದೇಸೇನ ವಿನಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪಟಿಜಾನನಸಮತ್ಥಂ ಆಕಙ್ಖಾಮತ್ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಅನವಸೇಸಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಾವಬೋಧತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ತತ್ಥಾವರಣಾಭಾವತೋವ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಅನಾವರಣಞಾಣನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

ಏವಮೇತಾನಿ ಭಗವತೋ ಛ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಅವಿಪರೀತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಯಥಾಸಕಂವಿಸಯಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ತಥಾ ‘‘ಸತ್ತಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ – ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೧೭; ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೮೫) ಏವಂ ಸರೂಪತೋ ಯಾಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಕಾಮಸುಖತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಉಪದ್ದವಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ಸತಿಆದಿಭೇದಾ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀ, ಯಾಯ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬುಜ್ಝತಿ, ಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾಯ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಸಾ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀ ‘‘ಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸಾ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ. ಅರಿಯಸಾವಕೋ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ, ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಪವಿಚಯಲಕ್ಖಣೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಫರಣಲಕ್ಖಣೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಉಪಸಮಲಕ್ಖಣೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಲಕ್ಖಣೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಏವಂ ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣತೋ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಸತಿಮಾ ಹೋತಿ ಪರಮೇನ ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಚಿರಕತಮ್ಪಿ ಚಿರಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಸರಿತಾ ಹೋತಿ ಅನುಸ್ಸರಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೬೭) ಸತ್ತನ್ನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪಕಾರವಸೇನ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ? ಅತ್ಥಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇಸು ಸತಿ, ಅತ್ಥಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೬೯) ತೇಸಂ ವಿಸಯವಿಭಾವನಾಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಂ, ನಿರೋಧನಿಸ್ಸಿತಂ, ವೋಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೭೧) ಭಾವನಾವಿಧಿದಸ್ಸನತೋ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ…ಪೇ… ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ…ಪೇ… ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ? ಯಾ ಸತಿ ಅನುಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೭೮) ಛನವುತಿಯಾ ನಯಸಹಸ್ಸವಿಭಾಗೇಹೀತಿ ಏವಂ ನಾನಾಕಾರತೋ ಪವತ್ತಾನಿ ಭಗವತೋ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಾವನಞಾಣಾನಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ತಥಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ? ಅಯಮೇವ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೫) ಏವಂ ಸರೂಪತೋ. ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ಅರಿಯಭಾವಕರತ್ತಾ ಅರಿಯಫಲಪಟಿಲಾಭಕರತ್ತಾ ಚ ಅರಿಯೋ. ಅರಿಯಾನಂ ಅಟ್ಠವಿಧತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಏಕನ್ತಕಾರಣತ್ತಾ ಚ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ. ಕಿಲೇಸೇ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗೀಯತಿ, ಸಯಂ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗಯತೀತಿ ಮಗ್ಗೋತಿ ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ. ‘‘ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಸಮ್ಮಾಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಸಮ್ಮಾಪರಿಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಸಮ್ಮಾಸಮುಟ್ಠಾಪನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ಸಮ್ಮಾವೋದಾನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ, ಸಮ್ಮಾಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ, ಸಮ್ಮಾಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಾ ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಸಮ್ಮಾಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣತೋ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ತಾವ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚನೀಕಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹವಿಧಮನೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚ ಪಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋಪಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಿ ಪಜಹನ್ತಿ, ನಿರೋಧಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾಅಭಿನಿರೋಪನಪರಿಗ್ಗಹಣಸಮುಟ್ಠಾಪನವೋದಾನಪಗ್ಗಹಉಪಟ್ಠಾನಸಮಾದಹನಾನಿ ಚ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಕಿಚ್ಚವಿಭಾಗತೋ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಕ್ಖಣಾ ವಿಸುಂ ದುಕ್ಖಾದಿಆರಮ್ಮಣಾ ಹುತ್ವಾ ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಏಕಕ್ಖಣಾ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಕ್ಖಣಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾ, ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಏಕಕ್ಖಣಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ, ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕಿಚ್ಚತೋ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಯೋ ತಯೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ‘‘ಮುಸಾವಾದಾ ವೇರಮಣೀ’’ತಿಆದಿವಿಭಾಗಾ ವಿರತಿಯೋಪಿ ಚೇತನಾಯೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿರತಿಯೋವ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸತಿಯೋ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭನ್ತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಪನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ನಾನಾ ಏವಾತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾಪರಭಾಗೇಸು ಪವತ್ತಿವಿಭಾಗತೋ. ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೮೯) ಭಾವನಾವಿಧಿತೋ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖು, ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ…ಪೇ… ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ – ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೯೯) ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ನಯಸಹಸ್ಸವಿಭಾಗೇಹೀತಿ ಏವಂ ಅನೇಕಾಕಾರತೋ ಪವತ್ತಾನಿ ಭಗವತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗವಿಭಾವನಞಾಣಾನಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ ಏವಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ತಥಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಏತಾಸು ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಿಹರಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಚ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಸಮ್ಪಾದನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾನಿ ಭಗವತೋ ಞಾಣಾನಿ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ತಥಾ ‘‘ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ಠಾನಂ, ಇದಂ ಅಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಕಾರಣಾಕಾರಣಜಾನನಂ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ವಿಪಾಕನ್ತರಜಾನನಂ, ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಅಯಂ ನಿರಯಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ…ಪೇ… ಅಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಸಾಸವಾನಾಸವಕಮ್ಮವಿಭಾಗಜಾನನಂ, ಖನ್ಧಾಯತನಾನಂ ಉಪಾದಿನ್ನಾನುಪಾದಿನ್ನಾದಿಅನೇಕಸಭಾವಂ ನಾನಾಸಭಾವಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೇ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಜಾಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಥಾಭೂತಂ ಧಾತುನಾನತ್ತಜಾನನಂ, ಸದ್ಧಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತಿಕ್ಖಮುದುತಾಜಾನನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಾದಿಜಾನನಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಜಾತೀಸು ತಪ್ಪಟಿಬನ್ಧೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಸನ್ತತಿಜಾನನಂ ಹೀನಾದಿವಿಭಾಗೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಜಾನನಂ, ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚತುಸಚ್ಚಜಾನನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಭಗವತೋ ದಸಬಲಞಾಣಾನಿ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಯಥಾಸಕಂವಿಸಯಾವಗಾಹನತೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧನತೋ ಚ ಯಥಾಭೂತವುತ್ತಿಯಾ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನತೋ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ (ವಿಭ. ೮೦೯; ಅ. ನಿ. ೧೦.೨೧).

ಏವಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಯಥಾ ಚೇತೇಸಮ್ಪಿ ಞಾಣಾನಂ ವಸೇನ, ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾದಿವಿಭಾವನಞಾಣಾದಿಅನನ್ತಾಪರಿಮೇಯ್ಯಭೇದಾನಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾನಂ ಪಞ್ಞಾವಿಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಭಗವಾ ತಥಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಆಗತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ಏವಮ್ಪಿ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಾ ತಾ ಭಗವತೋ ಅಭಿಜಾತಿಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಧಮ್ಮವಿನಯಪಞ್ಞಾಪನಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯೋ, ತಾ ತಥಾ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯದತ್ಥಂ ತಾ ಲೋಕನಾಥೇನ ಅಭಿಪತ್ಥಿತಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಚ, ತದತ್ಥಸ್ಸ ಏಕನ್ತಸಿದ್ಧಿಯಾ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ಅವಿಪರೀತತ್ಥವುತ್ತಿಯಾ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ. ತಥಾ ಹಿ ಅಯಂ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋ ಸಮತಿಂಸಪಾರಮಿಪರಿಪೂರಣಾದಿಕಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧತ್ತಹೇತುಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತುಸಿತಪುರೇ ಠಿತೋ ಬುದ್ಧಕೋಲಾಹಲಂ ಸುತ್ವಾ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳದೇವತಾಹಿ ಏಕತೋ ಸನ್ನಿಪತಿತಾಹಿ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ –

‘‘ಕಾಲೋ ಖೋ ತೇ ಮಹಾವೀರ, ಉಪ್ಪಜ್ಜ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ;

ಸದೇವಕಂ ತಾರಯನ್ತೋ, ಬುಜ್ಝಸ್ಸು ಅಮತಂ ಪದ’’ನ್ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೧.೬೭) –

ಆಯಾಚಿತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೋ ಪಞ್ಚ ಮಹಾವಿಲೋಕನಾನಿ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಅಹಂ ಮನುಸ್ಸಯೋನಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಸಾಳ್ಹಿಪುಣ್ಣಮಾಯಂ ಸಕ್ಯರಾಜಕುಲೇ ಮಹಾಮಾಯಾಯ ದೇವಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ ಮಾಸೇ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಮಹತಾ ಪರಿಹಾರೇನ ಪರಿಹರಿಯಮಾನೋ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯಂ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಅಭಿಜಾತಿಂ ಪಾಪುಣಿ.

ಅಭಿಜಾತಿಕ್ಖಣೇ ಪನಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಾತುರಹೇಸುಂ, ಅಯಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಸಂಕಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಕಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪವೇಧಿ, ದಸಸು ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಸು ಅಪರಿಮಾಣೋ ಓಭಾಸೋ ಫರಿ, ತಸ್ಸ, ತಂ ಸಿರಿಂ ದಟ್ಠುಕಾಮಾ ವಿಯ ಅನ್ಧಾ ಚಕ್ಖೂನಿ ಪಟಿಲಭಿಂಸು, ಬಧಿರಾ ಸದ್ದಂ ಸುಣಿಂಸು, ಮೂಗಾ ಸಮಾಲಪಿಂಸು, ಖುಜ್ಜಾ ಉಜುಗತ್ತಾ ಅಹೇಸುಂ, ಪಙ್ಗುಲಾ ಪದಸಾ ಗಮನಂ ಪಟಿಲಭಿಂಸು, ಬನ್ಧನಗತಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾ ಅನ್ದುಬನ್ಧನಾದೀಹಿ ಮುಚ್ಚಿಂಸು, ಸಬ್ಬನರಕೇಸು ಅಗ್ಗಿ ನಿಬ್ಬಾಯಿ, ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾ ವೂಪಸಮಿ, ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ಭಯಂ ನಾಹೋಸಿ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ರೋಗೋ ವೂಪಸಮಿ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾ ಪಿಯಂವದಾ ಅಹೇಸುಂ, ಮಧುರೇನಾಕಾರೇನ ಅಸ್ಸಾ ಹಸಿಂಸು, ವಾರಣಾ ಗಜ್ಜಿಂಸು, ಸಬ್ಬತೂರಿಯಾನಿ ಸಕಸಕನಿನ್ನಾದಂ ಮುಞ್ಚಿಂಸು, ಅಘಟ್ಟಿತಾನಿ ಏವ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಹತ್ಥೂಪಗಾದೀನಿ ಆಭರಣಾನಿ ಮಧುರೇನಾಕಾರೇನ ಸದ್ದಂ ಮುಞ್ಚಿಂಸು, ಸಬ್ಬದಿಸಾ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾ ಅಹೇಸುಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಾದಯಮಾನೋ ಮುದುಸೀತಲವಾತೋ ವಾಯಿ, ಅಕಾಲಮೇಘೋ ವಸ್ಸಿ, ಪಥವಿತೋಪಿ ಉದಕಂ ಉಬ್ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸನ್ದಿ, ಪಕ್ಖಿನೋ ಆಕಾಸಗಮನಂ ವಿಜಹಿಂಸು, ನದಿಯೋ ಅಸನ್ದಮಾನಾ ಅಟ್ಠಂಸು, ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಮಧುರಂ ಉದಕಂ ಅಹೋಸಿ, ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿನಿಮುತ್ತೇ ಸೂರಿಯೇ ದಿಪ್ಪಮಾನೇ ಏವ ಆಕಾಸಗತಾ ಸಬ್ಬಾ ಜೋತಿಯೋ ಜೋತಿಂಸು, ಠಪೇತ್ವಾ ಅರೂಪಾವಚರೇ ದೇವೇ ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇ ದೇವಾ ಸಬ್ಬೇ ಚ ನೇರಯಿಕಾ ದಿಸ್ಸಮಾನರೂಪಾ ಅಹೇಸುಂ, ತರುಕುಟ್ಟಕವಾಟಸೇಲಾದಯೋ ಅನಾವರಣಭೂತಾ ಅಹೇಸುಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಚುತೂಪಪಾತಾ ನಾಹೇಸುಂ, ಸಬ್ಬಂ ಅನಿಟ್ಠಗನ್ಧಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಗನ್ಧೋ ಪವಾಯಿ, ಸಬ್ಬೇ ಫಲೂಪಗಾ ರುಕ್ಖಾ ಫಲಧರಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜಿಂಸು, ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇಹಿ ಪದುಮೇಹಿ ಸಞ್ಛನ್ನತಲೋ ಅಹೋಸಿ, ಥಲಜಜಲಜಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಪುಪ್ಫಾನಿ ಪುಪ್ಫಿಂಸು, ರುಕ್ಖಾನಂ ಖನ್ಧೇಸು ಖನ್ಧಪದುಮಾನಿ, ಸಾಖಾಸು ಸಾಖಾಪದುಮಾನಿ, ಲತಾಸು ಲತಾಪದುಮಾನಿ, ಪುಪ್ಫಿಂಸು, ಮಹೀತಲಸಿಲಾತಲಾನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಪರೂಪರಿ ಸತ್ತ ಸತ್ತ ಹುತ್ವಾ ದಣ್ಡಪದುಮಾನಿ ನಾಮ ನಿಕ್ಖಮಿಂಸು, ಆಕಾಸೇ ಓಲಮ್ಬಕಪದುಮಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂಸು, ಸಮನ್ತತೋ ಪುಪ್ಫವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸಿ ಆಕಾಸೇ ದಿಬ್ಬತೂರಿಯಾನಿ ವಜ್ಜಿಂಸು, ಸಕಲದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ವಟ್ಟೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಮಾಲಾಗುಳಂ ವಿಯ, ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾಲಾಕಲಾಪೋ ವಿಯ, ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತಂ ಮಾಲಾಸನಂ ವಿಯ ಚ ಏಕಮಾಲಾಮಾಲಿನೀ ವಿಪ್ಫುರನ್ತವಾಳಬೀಜನೀ ಪುಪ್ಫಧೂಪಗನ್ಧಪರಿವಾಸಿತಾ ಪರಮಸೋಭಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಾ ಅಹೋಸಿ, ತಾನಿ ಚ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಉಪರಿ ಅಧಿಗತಾನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾನಂ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಾನಿ ಏವ ಅಹೇಸುಂ. ಏವಂ ಅನೇಕಚ್ಛರಿಯಪಾತುಭಾವಾ ಅಯಂ ಅಭಿಜಾತಿ ಯದತ್ಥಂ ತೇನ ಅಭಿಪತ್ಥಿತಾ, ತಸ್ಸಾ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಏಕನ್ತಸಿದ್ಧಿಯಾ ತಥಾವ ಅಹೋಸಿ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ.

ತಥಾ ಯೇ ಬುದ್ಧವೇನೇಯ್ಯಾ ಬೋಧನೇಯ್ಯಬನ್ಧವಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಯಮೇವ ಭಗವತಾ ವಿನೀತಾ. ಯೇ ಚ ಸಾವಕವೇನೇಯ್ಯಾ ಧಮ್ಮವೇನೇಯ್ಯಾ ಚ, ತೇಪಿ ಸಾವಕಾದೀಹಿ ವಿನೀತಾ ವಿನಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚಾತಿ ಯದತ್ಥಂ ಭಗವತಾ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ ಅಭಿಪತ್ಥಿತಾ, ತದತ್ಥಸ್ಸ ಏಕನ್ತಸಿದ್ಧಿಯಾ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ.

ಅಪಿಚ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯೋ ಯೋ ಸಭಾವೋ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಸೋ ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಆವಜ್ಜನಮತ್ತಪಟಿಬದ್ಧೇನ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇನ ಅವಿಪರೀತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಭಗವತಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ.

ತಥಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಾ ತಥಾ ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಂ, ತೇಸಂ ತೇಸಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿಯಾಧಿಮುತ್ತಿಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೇನೇವ ಪಞ್ಞತ್ತಿನಯಂ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಅನತಿಧಾವನ್ತೇನೇವ ಚ ಧಮ್ಮತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೇನ ಯಥಾಪರಾಧಂ ಯಥಾಜ್ಝಾಸಯಂ ಯಥಾಧಮ್ಮಞ್ಚ ಅನುಸಾಸನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ವೇನೇಯ್ಯಾ ವಿನೀತಾ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಸಮ್ಪಾಪಿತಾತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯಪಞ್ಞಾಪನಾಪಿಸ್ಸ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಯಥಾಭೂತವುತ್ತಿಯಾ ಚ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ.

ತಥಾ ಯಾ ಸಾ ಭಗವತಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ ಪಥವಿಯಾದಿಫಸ್ಸವೇದನಾದಿರೂಪಾರೂಪಸಭಾವನಿಮುತ್ತಾ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಭಾವಾಭಾವತೋ ಲೋಕಸಭಾವಾತೀತಾ ತಮಸಾ ವಿಸಂಸಟ್ಠತ್ತಾ ಕೇನಚಿ ಅನೋಭಾಸನೀಯಾ ಲೋಕಸಭಾವಾಭಾವತೋ ಏವ ಗತಿಆದಿಭಾವರಹಿತಾ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಉಪಾದೀನಂ ಲೇಸಮತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತದಾಯತನಂ, ಯತ್ಥ ನೇವ ಪಥವೀ ನ ಆಪೋ ನ ತೇಜೋ ನ ವಾಯೋ ನ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ನ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ನ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ನಾಯಂ ಲೋಕೋ ನ ಪರೋ ಲೋಕೋ ನ ಚ ಉಭೋ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ. ತಮಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನೇವ ಆಗತಿಂ ವದಾಮಿ ನ ಗತಿಂ ನ ಠಿತಿಂ ನ ಚುತಿಂ ನ ಉಪಪತ್ತಿಂ; ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಮೇವೇತಂ ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಉದಾ. ೭೧).

ಸಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಮಥೋ, ಸಬ್ಬೂಪಧೀನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾನಂ ವೂಪಸಮೋ, ಸಬ್ಬಾಲಯಾನಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೋ, ಸಬ್ಬವಟ್ಟಾನಂ ಉಪಚ್ಛೇದೋ, ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಿಲಕ್ಖಣಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಭಾವಸ್ಸ ಕದಾಚಿಪಿ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ. ಏವಮೇತಾ ಅಭಿಜಾತಿಆದಿಕಾ ತಥಾ ಗತೋ ಉಪಗತೋ ಅಧಿಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಪತ್ತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಏವಂ ಭಗವಾ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾವಿಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾವಿಧಾ ಪುರಿಮಕಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾವಿಧೋ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಥಾವಿಧಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಮಗ್ಗಸೀಲೇನ, ಫಲಸೀಲೇನ, ಸಬ್ಬೇನಪಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸೀಲೇನ, ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿನಾ, ಫಲಸಮಾಧಿನಾ, ಸಬ್ಬೇನಪಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿನಾ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ, ಫಲಪಞ್ಞಾಯ, ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಪಞ್ಞಾಯ, ದೇವಸಿಕಂ ವಳಞ್ಜಿತಬ್ಬೇಹಿ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರೇಹಿ, ತದಙ್ಗವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮುತ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸರಣವಿಮುತ್ತಿಯಾತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಅನನ್ತಾಪರಿಮಾಣಭೇದೇಹಿ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವೇಹಿ ಸಕಲಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇಹಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವಾ ತಥಾವಿಧೋ. ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಆಯುವೇಮತ್ತಂ, ಸರೀರಪ್ಪಮಾಣವೇಮತ್ತಂ, ಕುಲವೇಮತ್ತಂ, ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾವೇಮತ್ತಂ, ರಸ್ಮಿವೇಮತ್ತನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ವೇಮತ್ತೇಹಿ ಸಿಯಾ ವೇಮತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಆದೀಸು ವಿಸುದ್ಧೀಸು ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಗುಣೇಸು ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ನಾನಾಕರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಸುವಣ್ಣಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಂಮಞ್ಞಂ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಾ ತೇ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವಿಧಾ ಪುರಿಮಕಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥಾವಿಧೋ. ಏವಂ ತಥಾವಿಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ವಿಧತ್ಥೋ ಚೇತ್ಥ ಗತಸದ್ದೋ. ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾ ವಿಧಯುತ್ತಗತಸದ್ದೇ ಪಕಾರತ್ಥೇ ವದನ್ತಿ.

ಕಥಂ ತಥಾಪವತ್ತಿಕೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇನ ಇದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದೀನಂ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾವರಣಞಾಣಪಟಿಲಾಭೇನ ಚ ಭಗವತೋ ಕಾಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾದೀನಂ ಕತ್ಥಚಿ ಪಟಿಘಾತಾಭಾವತೋ ಯಥಾರುಚಿ ತಥಾ ಗತಂ ಗತಿ ಗಮನಂ ಕಾಯವಚೀಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಥಾಗತೋ. ಏವಂ ತಥಾಪವತ್ತಿಕೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥೇಹಿ ಅಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣೇ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಪ್ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಗತನ್ತಿ ಅಗತೋ. ಸೋ ಪನಸ್ಸ ಅಗತಭಾವೋ ಮಚ್ಛೇರದಾನಪಾರಮಿಆದೀಸು ಅವಿಪರೀತಂ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇಹಿ ಞಾಣೇಹೀತಿ ತಥೇಹಿ ಞಾಣೇಹಿ ಅಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಅಥ ವಾ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಮೇವ ವಾ ಪಞ್ಚಸುಪಿ ಗತೀಸು ಗತಂ ಗಮನಂ ಏತಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಅಗತೋ. ಸಉಪಾದಿಸೇಸಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸ್ವಾಯಮಸ್ಸ ಅಗತಭಾವೋ ತಥೇಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣೇಹೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ತಥೇಹಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾಗತಭಾವೇನ ತಥಾಗತೋ? ತಥಾಗತಭಾವೇನಾತಿ ಚ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವೇನ, ಅತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೋ ಪನೇಸ ತಥಾಗತೋ, ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ಸದ್ಧಮ್ಮೋ. ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ತಾವ ಯಥಾ ಯುಗನದ್ಧಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಬಲೇನ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಸಮೂಹನನ್ತೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಗತೋ. ಫಲಧಮ್ಮೋ ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಾನುರೂಪಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಗತೋ ಪವತ್ತೋ. ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ ಪನ ಯಥಾ ಗತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖವೂಪಸಮಾಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ತಥಾ ಗತೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋಪಿ ಯಥಾ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಹಿ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಆದಿಪ್ಪಕಾಸನವಸೇನ ಚ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಆಸಯಾದಿಅನುರೂಪಂ ಪವತ್ತಿತೋ, ಅಮ್ಹಾಕಮ್ಪಿ ಭಗವತಾ ತಥಾ ಗತೋ ಗದಿತೋ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ವಾ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೋ, ತಥಾ ಭಗವತೋ ಸಾವಕೇಹಿ ಗತೋ ಅವಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ತಥಾಗತೋ. ತೇನಾಹ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ‘‘ತಥಾಗತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ, ಧಮ್ಮಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೭; ಸು. ನಿ. ೨೪೦). ಸ್ವಾಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ.

ಯಥಾ ಚ ಧಮ್ಮೋ, ಏವಂ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋಪಿ, ಯಥಾ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪರಹಿತಾಯ ಚ ಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪದಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ತಂ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾ ವಾ ಭಗವತಾ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿನಯೋ ದೇಸಿತೋ, ತಥಾ ಚ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ತಥಾ ಗದನತೋ ಚ ತಥಾಗತೋ. ತೇನಾಹ ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ – ‘‘ತಥಾಗತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ, ಸಙ್ಘಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೮; ಸು. ನಿ. ೨೪೧), ಸ್ವಾಸ್ಸ ಸಾವಕಭೂತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ. ಏವಂ ತಥಾಗತಭಾವೇನ ತಥಾಗತೋ.

ಇದಮ್ಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಭಾವದೀಪನೇ ಮುಖಮತ್ತಕಮೇವ, ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪನ ತಥಾಗತೋವ ತಥಾಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಭಾವಂ ವಣ್ಣೇಯ್ಯ. ಇದಞ್ಹಿ ತಥಾಗತಪದಂ ಮಹತ್ಥಂ, ಮಹಾಗತಿಕಂ, ಮಹಾವಿಸಯಂ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಾದಪದಸ್ಸ ವಿಯ ತೇಪಿಟಕಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಯುತ್ತಿತೋ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ಆಹರನ್ತೋ ‘‘ಅತಿತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಪಕ್ಖನ್ದೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ.

ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಯಥೇವ ಲೋಕೇ ಪುರಿಮಾ ಮಹೇಸಿನೋ,

ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಮುನಯೋ ಇಧಾಗತಾ;

ತಥಾ ಅಯಂ ಸಕ್ಯಮುನೀಪಿ ಆಗತೋ,

ತಥಾಗತೋ ವುಚ್ಚತಿ ತೇನ ಚಕ್ಖುಮಾ.

‘‘ಪಹಾಯ ಕಾಮಾದಿಮಲೇ ಅಸೇಸತೋ,

ಸಮಾಧಿಞಾಣೇಹಿ ಯಥಾ ಗತಾ ಜಿನಾ;

ಪುರಾತನಾ ಸಕ್ಯಮುನೀ ಜುತಿನ್ಧರೋ,

ತಥಾ ಗತೋ ತೇನ ತಥಾಗತೋ ಮತೋ.

‘‘ತಥಞ್ಚ ಧಾತಾಯತನಾದಿಲಕ್ಖಣಂ,

ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞವಿಭಾಗಭೇದತೋ;

ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಜಿನೋಯಮಾಗತೋ,

ತಥಾಗತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಕ್ಯಪುಙ್ಗವೋ.

‘‘ತಥಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ,

ತಥಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ;

ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯಾ ನಯತೋ ವಿಭಾವಿತಾ,

ತಥಾ ಗತೋ ತೇನ ಜಿನೋ ತಥಾಗತೋ.

‘‘ಅನೇಕಭೇದಾಸುಪಿ ಲೋಕಧಾತುಸು,

ಜಿನಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಾದಿಗೋಚರೇ;

ವಿಚಿತ್ತಭೇದೇ ತಥಮೇವ ದಸ್ಸನಂ,

ತಥಾಗತೋ ತೇನ ಸಮನ್ತಲೋಚನೋ.

‘‘ಯತೋ ಚ ಧಮ್ಮಂ ತಥಮೇವ ಭಾಸತಿ,

ಕರೋತಿ ವಾಚಾಯನುರೂಪಮತ್ತನೋ;

ಗುಣೇಹಿ ಲೋಕಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯಿರೀಯತಿ,

ತಥಾಗತೋ ತೇನಪಿ ಲೋಕನಾಯಕೋ.

‘‘ತಥಾ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ತಥಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ,

ಅವೇದಿ ಲೋಕಂ ಪಭವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿ;

ಗತೋ ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಿರಿಯಾಯ ನಿಬ್ಬುತಿಂ,

ಅರಿಯಮಗ್ಗಞ್ಚ ಗತೋ ತಥಾಗತೋ.

‘‘ತಥಾ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ತಥಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ,

ಹಿತಾಯ ಲೋಕಸ್ಸ ಯತೋಯಮಾಗತೋ;

ತಥಾಯ ನಾಥೋ ಕರುಣಾಯ ಸಬ್ಬದಾ,

ಗತೋ ಚ ತೇನಾಪಿ ಜಿನೋ ತಥಾಗತೋ.