೨. ದುಕನಿಪಾತೋ

೧. ಪಠಮವಗ್ಗೋ

೧. ದುಕ್ಖವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೮. ದುಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ದ್ವೀಹೀತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ದ್ವೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ದ್ವೀಹಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ. ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಯುತ್ತೋ. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ. ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತೀತಿ ಚತೂಸುಪಿ ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೇನ ಚೇವ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖೇನ ಚ ದುಕ್ಖಂ ವಿಹರತಿ. ಸವಿಘಾತನ್ತಿ ಚಿತ್ತೂಪಘಾತೇನ ಚೇವ ಕಾಯೂಪಘಾತೇನ ಚ ಸವಿಘಾತಂ. ಸಉಪಾಯಾಸನ್ತಿ ಕಿಲೇಸೂಪಾಯಾಸೇನ ಚೇವ ಸರೀರಖೇದೇನ ಚ ಬಲವಆಯಾಸವಸೇನ ಸಉಪಾಯಾಸಂ. ಸಪರಿಳಾಹನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹೇನ ಚೇವ ಕಾಯಪರಿಳಾಹೇನ ಚ ಸಪರಿಳಾಹಂ. ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಚ್ಚಾಗಾ. ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ತದನನ್ತರಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣೇ. ಅಥ ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಾ. ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ. ದುಗ್ಗತಿ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾತಿ ದುಗ್ಗತಿಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಪಾಯಾನಂ ಅಞ್ಞತರಾ ಗತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿನೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಗುತ್ತದ್ವಾರೋತಿ ಅಪಿಹಿತದ್ವಾರೋ. ಕತ್ಥ ಪನ ಅಗುತ್ತದ್ವಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸೂ’’ತಿ. ತೇನ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಸಂವರಮಾಹ. ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞೂ. ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾಯ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾಯಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ.

ಕಥಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಕಥಂ ವಾ ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರೋ ವಾ ಅಸಂವರೋ ವಾ ನತ್ಥಿ. ನ ಹಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸತಿ ವಾ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಪಿಚ ಯದಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತದಾ ಭವಙ್ಗೇ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧೇ ಕಿರಿಯಾಮನೋಧಾತು ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ, ತತೋ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತು ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಕಿಚ್ಚಂ, ತತೋ ವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚಂ, ತತೋ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತದನನ್ತರಂ ಜವನಂ ಜವತಿ. ತಥಾಪಿ ನೇವ ಭವಙ್ಗಸಮಯೇ, ನ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಸಮಯೇ ಸಂವರೋ ವಾ ಅಸಂವರೋ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಜವನಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸಚೇ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಂ ವಾ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ ವಾ ಅಞ್ಞಾಣಂ ವಾ ಅಕ್ಖನ್ತಿ ವಾ ಕೋಸಜ್ಜಂ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಸಂವರೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಹೋನ್ತೋಪಿ ಸೋ ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಅಸಂವರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಅಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ನಗರೇ ಚತೂಸು ದ್ವಾರೇಸು ಅಸಂವುತೇಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನ್ತೋಘರದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಗಬ್ಭಾದಯೋ ಸುಸಂವುತಾ ತಥಾಪಿ ಅನ್ತೋನಗರೇ ಸಬ್ಬಂ ಭಣ್ಡಂ ಅರಕ್ಖಿತಂ ಅಗೋಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ನಗರದ್ವಾರೇಹಿ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಚೋರಾ ಯದಿಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ಹರೇಯ್ಯುಂ. ಏವಮೇವ ಜವನೇ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ತಸ್ಮಿಂ ಅಸಂವರೇ ಸತಿದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಅಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅಸತಿ ಜವನೇ ಸೀಲಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ನಗರದ್ವಾರೇಸು ಸಂವುತೇಸು ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನ್ತೋಘರದ್ವಾರಾದಯೋ ಅಸಂವುತಾ, ತಥಾಪಿ ಅನ್ತೋನಗರೇ ಸಬ್ಬಂ ಭಣ್ಡಂ ಸುರಕ್ಖಿತಂ ಸುಗೋಪಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ನಗರದ್ವಾರೇಸು ಹಿ ಪಿಹಿತೇಸು ಚೋರಾನಂ ಪವೇಸೋ ನತ್ಥಿ. ಏವಮೇವ ಜವನೇ ಸೀಲಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಗುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಭವಙ್ಗಮ್ಪಿ, ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ. ತಸ್ಮಾ ಜವನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಸಂವರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಥಂ ಪನ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞೂ, ಕಥಂ ವಾ ಮತ್ತಞ್ಞೂತಿ? ಯೋ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಹಿಚ್ಛೋ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಮತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ. ಮಹಿಚ್ಛಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಕಚ್ಛಪುಟವಾಣಿಜೋ ಪಿಳನ್ಧನಭಣ್ಡಕಂ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಚ್ಛಙ್ಗೇಪಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸೇವ ‘‘ಅಸುಕಂ ಗಣ್ಹಥ, ಅಸುಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಮುಖೇನ ಉಗ್ಘೋಸೇತಿ, ಏವಮೇವ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಂ ವಾ ಗನ್ಥಂ ವಾ ಧುತಙ್ಗಗುಣಂ ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಅರಞ್ಞವಾಸಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಜಾನನ್ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ, ಸಮ್ಭಾವೇತ್ವಾ ಚ ಪನ ಸಕಟೇಹಿಪಿ ಉಪನೀತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಅಲ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಯೋ ಹಿ ಪೂರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಅಗ್ಗಿ ಉಪಾದಾನೇನ, ಸಮುದ್ದೋ ಉದಕೇನ, ಮಹಿಚ್ಛೋ ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ –

‘‘ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮುದ್ದೋ ಚ, ಮಹಿಚ್ಛೋ ಚಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ;

ಬಹುಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ ದಿನ್ನೇ, ತಯೋಪೇತೇ ನ ಪೂರಯೇತಿ’’.

ಮಹಿಚ್ಛಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ವಿಜಾತಮಾತುಯಾಪಿ ಮನಂ ಗಣ್ಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಏವರೂಪೋ ಹಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಲಾಭಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಲಾಭತೋ ಚ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞೂ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಲದ್ಧಮ್ಪಿ ಆಹಾರಂ ಗಧಿತೋ ಮುಚ್ಛಿತೋ ಅಜ್ಝೋಪನ್ನೋ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವೀ ಅನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞೋ ಆಹರಹತ್ಥಕಅಲಂಸಾಟಕತತ್ಥವಟ್ಟಕಕಾಕಮಾಸಕಭುತ್ತವಮಿತಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ವಿಯ ಅಯೋನಿಸೋ ಅನುಪಾಯೇನ ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಪಸ್ಸಸುಖಂ ಮಿದ್ಧಸುಖಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ. ಅಯಂ ಪರಿಭೋಗೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞೂ ನಾಮ.

ಯೋ ಪನ ‘‘ಯದಿಪಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಬಹು ಹೋತಿ, ದಾಯಕೋ ಅಪ್ಪಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ದಾಯಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಅಪ್ಪೋ, ದಾಯಕೋ ಬಹುಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ಬಹು, ದಾಯಕೋಪಿ ಬಹುಂ ದಾತುಕಾಮೋ, ಅತ್ತನೋ ಥಾಮಂ ಞತ್ವಾ ಪಮಾಣಯುತ್ತಮೇವ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಪಮಾಣಜಾನನಸ್ಸ ಚೇವ, ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಆಹಾರಂ ಆಹಾರೇತಿ, ನೇವ ದವಾಯ, ನ ಮದಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೩೫೫) ‘‘ಲದ್ಧಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಅಗಧಿತೋ ಅಮುಚ್ಛಿತೋ ಅನಜ್ಝೋಪನ್ನೋ ಆದೀನವದಸ್ಸಾವೀ ನಿಸ್ಸರಣಪಞ್ಞೋ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ಆಹಾರಪರಿಭುಞ್ಜನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗೇ ಪಮಾಣಜಾನನಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ನಾಮ. ಏವಂ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಚ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಸು ಪನ ಚಕ್ಖುನ್ತಿಆದೀಸು ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು, ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಸುಣಾತೀತಿ ಸೋತಂ. ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ. ಜೀವಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಆಹಾರರಸೋ ಜೀವಿತಂ, ತಂ ಅವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ. ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ. ಮನತೇ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಮನೋ. ಪೋರಾಣಾ ಪನಾಹು ಮುನಾತೀತಿ ಮನೋ, ನಾಳಿಯಾ ಮಿನಮಾನೋ ವಿಯ ಮಹಾತುಲಾಯ ಧಾರಯಮಾನೋ ವಿಯ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಭಾವತ್ಥತೋ ಪನ ದುವಿಧಂ ಚಕ್ಖು – ಮಂಸಚಕ್ಖು ಚ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ಚ. ತೇಸು ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು, ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ಞಾಣಚಕ್ಖು, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು, ಧಮ್ಮಚಕ್ಖೂತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು. ತತ್ಥ ‘‘ಅದ್ದಸಂ ಖೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೩) ಇದಂ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ಧೋತಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೩೨) ಇದಂ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೫) ಇದಂ ಞಾಣಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ಅದ್ದಸಂ ಖೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೪) ಇದಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ವಿರಜಂ ವೀತಮಲಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೯೫; ಮಹಾವ. ೧೬) ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು ನಾಮ.

ಮಂಸಚಕ್ಖುಪಿ ದುವಿಧಂ – ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖು, ಪಸಾದಚಕ್ಖೂತಿ. ತತ್ಥ ಯ್ವಾಯಂ ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕಟ್ಠಿಕೇನ, ಉಪರಿ ಭಮುಕಟ್ಠಿಕೇನ, ಉಭತೋ ಅಕ್ಖಿಕೂಟೇಹಿ, ಅನ್ತೋ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗೇನ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಕ್ಖಿಲೋಮೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಮಂಸಪಿಣ್ಡೋ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ – ವಣ್ಣೋ, ಗನ್ಧೋ, ರಸೋ, ಓಜಾಸಮ್ಭವೋ ಸಣ್ಠಾನಂ ಜೀವಿತಂ ಭಾವೋ ಕಾಯಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋತಿ ಚುದ್ದಸ ಸಮ್ಭಾರಾ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ತಂನಿಸ್ಸಿತಾ ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸಓಜಾಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಭವಾತಿ ಇಮಾನಿ ದಸ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತ್ತಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಹೋನ್ತಿ, ಜೀವಿತಂ ಭಾವೋ ಕಾಯಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನೇವಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ರೂಪಾನಂ ವಸೇನ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಸಮ್ಭಾರಾ. ಯಂ ಲೋಕೇ ‘‘ಸೇತಂ ವಟ್ಟಂ ಪುಥುಲಂ ವಿಸಟಂ ವಿಪುಲಂ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತೋ ನ ಚಕ್ಖುಂ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ವತ್ಥುಂ ಚಕ್ಖುತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಯೋ ಮಂಸಪಿಣ್ಡೋ ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ನ್ಹಾರುಸುತ್ತಕೇನ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗೇನ ಆಬದ್ಧೋ, ಯತ್ಥ ಸೇತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ ಕಣ್ಹಮ್ಪಿ ಲೋಹಿತಕಮ್ಪಿ ಪಥವೀಪಿ ಆಪೋಪಿ ತೇಜೋಪಿ ವಾಯೋಪಿ. ಯಂ ಸೇಮ್ಹುಸ್ಸದತ್ತಾ ಸೇತಂ, ಪಿತ್ತುಸ್ಸದತ್ತಾ ಕಣ್ಹಂ, ರುಹಿರುಸ್ಸದತ್ತಾ ಲೋಹಿತಕಂ, ಪಥವುಸ್ಸದತ್ತಾ ಪತ್ಥದ್ಧಂ, ಆಪುಸ್ಸದತ್ತಾ ಪಗ್ಘರತಿ, ತೇಜುಸ್ಸದತ್ತಾ ಪರಿಡಯ್ಹತಿ, ವಾಯುಸ್ಸದತ್ತಾ ಸಮ್ಭಮತಿ, ಇದಂ ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖು ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಏತ್ಥ ಸಿತೋ ಏತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ, ಇದಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು ನಾಮ. ಇದಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ.

ಸೋತಾದೀಸುಪಿ ಸೋತಂ ದಿಬ್ಬಸೋತಂ, ಮಂಸಸೋತನ್ತಿ ದುವಿಧಂ. ಏತ್ಥ ‘‘ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ವಿಸುದ್ಧಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮಾನುಸಿಕಾಯ ಉಭೋ ಸದ್ದೇ ಸುಣಾತೀ’’ತಿ ಇದಂ ದಿಬ್ಬಸೋತಂ ನಾಮ. ಮಂಸಸೋತಂ ಪನ ಸಸಮ್ಭಾರಸೋತಂ ಪಸಾದಸೋತನ್ತಿ ದುವಿಧನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಘಾನಜಿವ್ಹಾ. ಕಾಯೋ ಪನ ಚೋಪನಕಾಯೋ, ಕರಜಕಾಯೋ, ಸಮೂಹಕಾಯೋ, ಪಸಾದಕಾಯೋತಿಆದಿನಾ ಬಹುವಿಧೋ. ತತ್ಥ –

‘‘ಕಾಯೇನ ಸಂವುತಾ ಧೀರಾ, ಅಥೋ ವಾಚಾಯ ಸಂವುತಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೩೪) –

ಅಯಂ ಚೋಪನಕಾಯೋ ನಾಮ. ‘‘ಇಮಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಾಯಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಾತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೬; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೧೪) ಅಯಂ ಕರಜಕಾಯೋ ನಾಮ. ಸಮೂಹಕಾಯೋ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸಮೂಹವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧೋ ಆಗತೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಛ ಇಮೇ, ಆವುಸೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೧) ವಿಞ್ಞಾಣಸಮೂಹೋ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಛ ಫಸ್ಸಕಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೨೩; ಮ. ನಿ. ೧.೯೮) ಫಸ್ಸಾದಿಸಮೂಹೋ. ತಥಾ ‘‘ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಕಾಯಲಹುತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೧೪) ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ. ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಥವಿಕಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸತಿ, ಆಪೋಕಾಯಂ ತೇಜೋಕಾಯಂ ವಾಯೋಕಾಯಂ ಕೇಸಕಾಯಂ ಲೋಮಕಾಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೫) ಪಥವಾದಿಸಮೂಹೋ. ‘‘ಕಾಯೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಫುಸಿತ್ವಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೬) ಅಯಂ ಪಸಾದಕಾಯೋ. ಇಧಾಪಿ ಪಸಾದಕಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಹಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ. ಮನೋತಿ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಪಿ ದ್ವಾರಭಾವಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ದ್ವಾರಭೂತಂ ಸಾವಜ್ಜನಂ ಭವಙ್ಗಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತಾನಿ ಯಸ್ಸ ದ್ವಾರಾನಿ ಅಗುತ್ತಾನಿ ಚ ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ಯಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಏತಾನಿ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ದ್ವಾರಾನಿ ಸತಿವೋಸ್ಸಗ್ಗೇನ ಪಮಾದಂ ಆಪನ್ನತ್ತಾ ಸತಿಕವಾಟೇನ ಅಪಿಹಿತಾನಿ. ಭೋಜನಮ್ಹಿ…ಪೇ… ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ವುತ್ತನಯೇನ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞೂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಚ ಸಂವರರಹಿತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಞ್ಚ ರೋಗಾದಿವಸೇನ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಞ್ಚ ದುಗ್ಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಕಾಯದುಕ್ಖಂ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪವಸೇನ, ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತವಸೇನ ಚ ಚೇತೋದುಕ್ಖನ್ತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ದುಕ್ಖಮೇವ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತದೇವಂ, ತಸ್ಮಾ ದುವಿಧೇನಪಿ ದುಕ್ಖಗ್ಗಿನಾ ಇಧಲೋಕೇ ಚ ಪರಲೋಕೇ ಚ ಡಯ್ಹಮಾನೇನ ಕಾಯೇನ ಡಯ್ಹಮಾನೇನ ಚೇತಸಾ ದಿವಾ ವಾ ಯದಿ ವಾ ರತ್ತಿಂ ನಿಚ್ಚಕಾಲಮೇವ ತಾದಿಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದುಕ್ಖಮೇವ ವಿಹರತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಸುಖವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಾನತಿಕ್ಕಮೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸುಖವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೯. ದುತಿಯೇ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ತಪನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೦. ತತಿಯೇ ತಪನೀಯಾತಿ ಇಧ ಚೇವ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ತಪನ್ತಿ ವಿಬಾಧೇನ್ತಿ ವಿಹೇಠೇನ್ತೀತಿ ತಪನೀಯಾ. ತಪನಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ದಿಟ್ಠೇ ಚೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನೇನ ಚೇವ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನೇನ ಚ ಹಿತಾತಿ ತಪನೀಯಾ. ಅಥ ವಾ ತಪನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ತಪನಂ, ಪಚ್ಛಾನುತಾಪೋ, ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ಹಿತಾತಿ ತಪನೀಯಾ. ಅಕತಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಅಕತಂ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಭದ್ದಕಂ ಪುಞ್ಞಂ ಏತೇನಾತಿ ಅಕತಕಲ್ಯಾಣೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಪುಞ್ಞಞ್ಹಿ ಪವತ್ತಿಹಿತತಾಯ ಆಯತಿಂಸುಖತಾಯ ಚ ಭದ್ದಕಟ್ಠೇನ ಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿ ಚ ಕುಚ್ಛಿತಸಲನಾದಿಅತ್ಥೇನ ಕುಸಲನ್ತಿ ಚ ದುಕ್ಖಭೀರೂನಂ ಸಂಸಾರಭೀರೂನಞ್ಚ ರಕ್ಖನಟ್ಠೇನ ಭೀರುತ್ತಾಣನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಕತಪಾಪೋತಿ ಕತಂ ಉಪಚಿತಂ ಪಾಪಂ ಏತೇನಾತಿ ಕತಪಾಪೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ಲಾಮಕಟ್ಠೇನ ಪಾಪನ್ತಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಕ್ಖಣೇ ಚ ಘೋರಸಭಾವತಾಯ ಲುದ್ದನ್ತಿ ಚ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ದೂಸಿತಭಾವೇನ ಕಿಬ್ಬಿಸನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಇತಿ ಭಗವಾ ‘‘ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ತಪನೀಯಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅಕತಂ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಕತಞ್ಚ ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ನಿದ್ದಿಸಿ. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ತಪನೀಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋ ಅಕತಂ ಮೇ ಕಲ್ಯಾಣನ್ತಿಪಿ ತಪ್ಪತಿ, ಕತಂ ಮೇ ಪಾಪನ್ತಿಪಿ ತಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಸೇನ ತಪ್ಪತಿ ಅನುತಪ್ಪತಿ ಅನುಸೋಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಗಾಥಾಸು ದುಟ್ಠು ಚರಿತಂ, ಕಿಲೇಸಪೂತಿಕತ್ತಾ ವಾ ದುಟ್ಠಂ ಚರಿತನ್ತಿ ದುಚ್ಚರಿತಂ. ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ, ಕಾಯತೋ ವಾ ಪವತ್ತಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ. ಏವಂ ವಚೀಮನೋದುಚ್ಚರಿತಾನಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಇಮಾನಿ ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಿ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನೀತಿ ಯಂ ನ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಂ ಅಕುಸಲಜಾತಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯಞ್ಚಞ್ಞಂ ದೋಸಸಞ್ಹಿತ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಮ್ಪಿ ಚ ಅಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಸಙ್ಖಂ ನ ಲಭತಿ, ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಸಂಸಟ್ಠತ್ತಾ ದೋಸಸಹಿತಂ ಅಕುಸಲಂ ತಮ್ಪಿ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿರಯನ್ತಿ ನಿರತಿಅತ್ಥೇನ ನಿರಸ್ಸಾದಟ್ಠೇನ ವಾ ನಿರಯನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುಗ್ಗತಿಂ, ಅಯಸಙ್ಖಾತಸುಖಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತೀಸು ನಿರಯದುಕ್ಖಂ. ಸೋ ತಾದಿಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ತಪನೀಯಭಾವೇ ನನ್ದೋ ಯಕ್ಖೋ ನನ್ದೋ ಮಾಣವಕೋ ನನ್ದೋ ಗೋಘಾತಕೋ ದ್ವೇ ಭಾತಿಕಾತಿ ಏತೇಸಂ ವತ್ಥೂನಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾನಿ. ತೇ ಕಿರ ಗಾವಿಂ ವಧಿತ್ವಾ ಮಂಸಂ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಕಂಸು. ತತೋ ಕನಿಟ್ಠೋ ಜೇಟ್ಠಂ ಆಹ – ‘‘ಮಯ್ಹಂ ದಾರಕಾ ಬಹೂ, ಇಮಾನಿ ಮೇ ಅನ್ತಾನಿ ದೇಹೀ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ಜೇಟ್ಠೋ – ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಮಂಸಂ ದ್ವೇಧಾ ವಿಭತ್ತಂ, ಪುನ ಕಿಮಗ್ಗಹೇಸೀ’’ತಿ ಪಹರಿತ್ವಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ಪಾಪೇಸಿ. ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಚ ನಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಮತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಭಾರಿಯಂ ವತ ಮಯಾ ಕತಂ, ಸ್ವಾಹಂ ಅಕಾರಣೇನೇವ ನಂ ಮಾರೇಸಿ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಬಲವವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಸೋ ಠಿತಟ್ಠಾನೇಪಿ ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನೇಪಿ ತದೇವ ಕಮ್ಮಂ ಆವಜ್ಜೇತಿ, ಚಿತ್ತಸ್ಸಾದಂ ನ ಲಭತಿ, ಅಸಿತಪೀತಖಾಯಿತಮ್ಪಿಸ್ಸ ಸರೀರೇ ಓಜಂ ನ ಫರತಿ, ಅಟ್ಠಿಚಮ್ಮಮತ್ತಮೇವ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ನಂ ಏಕೋ ಥೇರೋ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ಉಪಾಸಕ, ತ್ವಂ ಅತಿವಿಯ ಕಿಸೋ ಅಟ್ಠಿಚಮ್ಮಮತ್ತೋ ಜಾತೋ, ಕೀದಿಸೋ ತೇ ರೋಗೋ, ಉದಾಹು ಅತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚಿ ತಪನೀಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ’’ನ್ತಿ? ಸೋ ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಆರೋಚೇಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಸೋ ‘‘ಭಾರಿಯಂ ತೇ, ಉಪಾಸಕ, ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ಅನಪರಾಧಟ್ಠಾನೇ ಅಪರದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಸೋ ತೇನೇವ ಕಮ್ಮುನಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಪನ ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧಸಕ್ಕಕೋಕಾಲಿಕಚಿಞ್ಚಮಾಣವಿಕಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾನಿ, ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಲಜಯಭಞ್ಞಾದೀನಂ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಅತಪನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧. ಚತುತ್ಥೇ ತತಿಯೇ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಪಠಮಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨. ಪಞ್ಚಮೇ ಪಾಪಕೇನ ಚ ಸೀಲೇನಾತಿ ಪಾಪಕಂ ನಾಮ ಸೀಲಂ ಸೀಲಭೇದಕರೋ ಅಸಂವರೋತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಯದಿ ಅಸಂವರೋ ಅಸೀಲಮೇವ ತಂದುಸ್ಸೀಲ್ಯಭಾವತೋ, ಕಥಂ ಸೀಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ? ತತ್ಥಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ – ಯಥಾ ನಾಮ ಲೋಕೇ ಅದಿಟ್ಠಂ ‘‘ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಸೀಲವಾ ‘‘ಸೀಲವಾ’’ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಅಸೀಲಮ್ಪಿ ಅಸಂವರೋಪಿ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವೋಹರೀಯತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಕತಮೇ ಚ, ಥಪತಿ, ಅಕುಸಲಾ ಸೀಲಾ? ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಪಾಪಕೋ ಆಜೀವೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೬೪) ವಚನತೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇವ ಸೀಲಸಮಞ್ಞಾ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಚಯವಸೇನ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಿ ವಿಯ ಪಕತಿಭೂತೋ ಸಬ್ಬೋ ಸಮಾಚಾರೋ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ಯಂ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಅಕುಸಲಂ ಲಾಮಕಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪಾಪಕೇನ ಚ ಸೀಲೇನಾ’’ತಿ. ಪಾಪಿಕಾಯ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪಾಪಿಕಾವ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಅಹೇತುಕದಿಟ್ಠಿ, ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿ, ನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮಾ ತಿವಿಧಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪಾಪಿಕತರಾ. ತತ್ಥ ಪಾಪಕೇನ ಸೀಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಯೋಗವಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಪಾಪಿಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಆಸಯವಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಯೋಗಾಸಯವಿಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿರಯೂಪಗೋ ಹೋತಿಯೇವ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮೇಹಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಥಾಭತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ಏವಂ ನಿರಯೇ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ತನ್ತಿನಿದ್ದೇಸೋ. ಯಥಾ ತಂ ಲೋಕೇ ‘‘ಯದಿಮೇ ಬ್ಯಾಧಿತಾ ಸಿಯುಂ, ಇಮೇಸಂ ಇದಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ದುಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ನಿಪ್ಪಞ್ಞೋ.

ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ದುತಿಯಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೩. ಛಟ್ಠೇ ಭದ್ದಕೇನ ಚ ಸೀಲೇನಾತಿ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇನ. ತಞ್ಹಿ ಅಖಣ್ಡಾದಿಸೀಲಭಾವೇನ ಸಯಞ್ಚ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದಿಕಲ್ಯಾಣಗುಣಾವಹಂ ಚಾತಿ ‘‘ಭದ್ದಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಭದ್ದಿಕಾಯ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣೇನ ಚೇವ ಕಮ್ಮಪಥಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ. ತತ್ಥ ಭದ್ದಕೇನ ಸೀಲೇನ ಪಯೋಗಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಭದ್ದಿಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಆಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಇತಿ ಪಯೋಗಾಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಗ್ಗೂಪಗೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇಮೇಹಿ, ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಥಾಭತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ಏವಂ ಸಗ್ಗೇ’’ತಿ. ಸಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ಪಞ್ಞವಾ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಆತಾಪೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೪. ಸತ್ತಮೇ ಅನಾತಾಪೀತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನಟ್ಠೇನ ಆತಾಪೋ, ವೀರಿಯಂ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಆತಾಪೀ, ನ ಆತಾಪೀ ಅನಾತಾಪೀ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಿರಹಿತೋ ಕುಸೀತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಓತ್ತಾಪೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಾಪುತ್ರಾಸೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಓತ್ತಾಪೀ, ನ ಓತ್ತಾಪೀ ಅನೋತ್ತಾಪೀ, ಓತ್ತಾಪರಹಿತೋ. ಅಥ ವಾ ಆತಾಪಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅನಾತಾಪೋ, ಕೋಸಜ್ಜಂ ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನಾತಾಪೀ. ಯಂ ‘‘ನ ಓತ್ತಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಿತಬ್ಬೇನ, ನ ಓತ್ತಪತಿ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ ಅನೋತ್ತಾಪೋ. ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನೋತ್ತಾಪೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಭಬ್ಬೋತಿ ಅನರಹೋ. ಸಮ್ಬೋಧಾಯಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ. ನಿಬ್ಬಾನಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವೂಪಸಮಾಯ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಾಯ. ಅನುತ್ತರಸ್ಸ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಸ್ಸಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸ. ತಞ್ಹಿ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರಂ, ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಅನುಪದ್ದುತತ್ತಾ ಖೇಮಂ ನಿಬ್ಭಯನ್ತಿ ಯೋಗಕ್ಖೇಮನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಧಿಗಮಾಯಾತಿ ಪತ್ತಿಯಾ. ಆತಾಪೀತಿ ವೀರಿಯವಾ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ವಿಹರತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾಯ, ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ, ಥಾಮವಾ ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮೋ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರೋ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೪೫) ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಆತಾಪನಸೀಲೋತಿ ಆತಾಪೀ. ಓತ್ತಾಪೀತಿ ‘‘ಯಂ ಓತ್ತಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಿತಬ್ಬೇನ, ಓತ್ತಪತಿ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೩೧) ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಓತ್ತಪ್ಪೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಓತ್ತಪನಸೀಲೋತಿ ಓತ್ತಪ್ಪೀ. ಅಯಞ್ಹಿ ಓತ್ತಾಪೀತಿ ವುತ್ತೋ. ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಹಿರಿಯಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಣುಮತ್ತೇಪಿ ವಜ್ಜೇ ಭಯದಸ್ಸಾವೀ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಹೋತಿ. ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಆತಾಪೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪರಿತಾಪಿತಾದೀಪನೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾನುಯುತ್ತತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಯಥಾವುತ್ತಞ್ಚ ವೀರಿಯಂ ಸದ್ಧಾಸತಿಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಹಿ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕಾನಿ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಚಮಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಚ ಸಿದ್ಧೇಸು ಅನಿಚ್ಚೇ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ, ಅನಿಚ್ಚೇ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾ, ದುಕ್ಖೇ ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಪಹಾನಸಞ್ಞಾ, ವಿರಾಗಸಞ್ಞಾ, ನಿರೋಧಸಞ್ಞಾತಿ ಛ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಿದ್ಧಾ ಏವಾತಿ. ಏವಂ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಾನಂ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ಸಿಜ್ಝನತೋ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಭಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆತಾಪೀ ಚ ಖೋ…ಪೇ… ಅಧಿಗಮಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ.

ಗಾಥಾಸು ಕುಸೀತೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಬಹುಲತಾಯ ಕಾಮಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಕುಚ್ಛಿತೇಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಿತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಯುತ್ತೋತಿ ಕುಸೀತೋ. ಕುಚ್ಛಿತಂ ವಾ ಸೀದತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ಅವಸೀದತೀತಿ ಕುಸೀತೋ, ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ. ಹೀನವೀರಿಯೋತಿ ನಿಬ್ಬೀರಿಯೋ, ಚತೂಸುಪಿ ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ವೀರಿಯಕರಣರಹಿತೋ. ಅನುಸ್ಸಾಹಸಂಹನನಸಭಾವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾಲಸಿಯಸ್ಸ ಥಿನಸ್ಸ, ಅಸತ್ತಿವಿಘಾತಸಭಾವಸ್ಸ ಕಾಯಾಲಸಿಯಸ್ಸ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಅಭಿಣ್ಹಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಬಹುಲೋ. ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಾಯ ಹಿರಿಯಾ ಅಭಾವೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅಹಿರಿಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಚ ಅಹಿರಿಕೋ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪವೀರಿಯಾನಂ ಅಭಾವೇನೇವ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಆದರೋತಿ ಅನಾದರೋ. ಉಭಯಥಾಪಿ ತಥಾ ಧಮ್ಮಪುಗ್ಗಲೇನ ದುವಿಧಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಅನಾದರೋ. ಫುಟ್ಠುನ್ತಿ ಫುಸಿತುಂ. ಸಮ್ಬೋಧಿಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಉತ್ತಮಂ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಅಭಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸತಿಮಾತಿ ಚಿರಕತಚಿರಭಾಸಿತಾನಂ ಅನುಸ್ಸರಣೇ ಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಸತಿನೇಪಕ್ಕಸ್ಸ ಭಾವೇನ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಯೋಗೇನ ಸತಿಮಾ. ನಿಪಕೋತಿ ಸತ್ತಟ್ಠಾನಿಯಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸಙ್ಖಾತೇನ ಚೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಹರಣಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಚ ನೇಪಕ್ಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ನಿಪಕೋ. ಝಾಯೀತಿ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನೇನ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಝಾನೇಹಿ ಝಾಯೀ. ಅಪ್ಪಮತ್ತೋತಿ ‘‘ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಆವರಣಿಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ. ಸಂಯೋಜನಂ ಜಾತಿಜರಾಯ ಛೇತ್ವಾತಿ ಜಾತಿಯಾ ಚೇವ ಜರಾಯ ಚ ಸತ್ತೇ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಕಾಮರಾಗಾದಿಕಂ ದಸವಿಧಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತವಸೇನ ಮೂಲತೋ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಅಥ ವಾ ಸಂಯೋಜನಂ ಜಾತಿಜರಾಯ ಛೇತ್ವಾತಿ ಜಾತಿಜರಾಯ ಸಂಯೋಜನಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ, ತಸ್ಸ ಜಾತಿಜರಾಯ ಅಚ್ಛೇದೋ ಅಸಮುಗ್ಘಾತೋವ. ಯಸ್ಸ ಪನ ತಾನಿ ಛಿನ್ನಾನಿ, ತಸ್ಸ ಜಾತಿಜರಾಪಿ ಛಿನ್ನಾವ ಕಾರಣಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾತಿತತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ಸಂಯೋಜನಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ಏವ ಜಾತಿಜರಾಪಿ ಛಿನ್ದತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಂಯೋಜನಂ ಜಾತಿಜರಾಯ ಛೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಇಧೇವ ಸಮ್ಬೋಧಿಮನುತ್ತರಂ ಫುಸೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಅರಹತ್ತಂ ವಾ ಫುಸೇ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ.

ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಪಠಮನಕುಹನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೫. ಅಟ್ಠಮೇ ನಯಿದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಇತಿ ಪಟಿಸೇಧೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಸ ‘‘ವುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಯಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ. ಇದಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಏಕಮಿದಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾಯಂ ವಿಹರಾಮಿ ಸುಭಗವನೇ ಸಾಲರಾಜಮೂಲೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೫೦೧) ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ‘‘ಇದಂ ಖೋ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಓರಮತ್ತಕಂ ಸೀಲಮತ್ತಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೭) ಯಥಾವುತ್ತೇ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಆಗತೋ.

‘‘ಇದಞ್ಹಿ ತಂ ಜೇತವನಂ, ಇಸಿಸಙ್ಘನಿಸೇವಿತಂ;

ಆವುತ್ಥಂ ಧಮ್ಮರಾಜೇನ, ಪೀತಿಸಞ್ಜನನಂ ಮಮಾ’’ತಿ. –

ಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೪೮) ವಕ್ಖಮಾನೇ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖೇ. ಇಧಾಪಿ ವಕ್ಖಮಾನೇಯೇವ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ-ಸದ್ದೋ –

‘‘ಕಿಂ ತೇ ವತಂ ಕಿಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ,

ಕಿಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ;

ಇದ್ಧೀ ಜುತೀ ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತಿ,

ಇದಞ್ಚ ತೇ ನಾಗ ಮಹಾವಿಮಾನಂ.

‘‘ಅಹಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ಚ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ,

ಸದ್ಧಾ ಉಭೋ ದಾನಪತೀ ಅಹುಮ್ಹಾ;

ಓಪಾನಭೂತಂ ಮೇ ಘರಂ ತದಾಸಿ,

ಸನ್ತಪ್ಪಿತಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ.

‘‘ತಂ ಮೇ ವತಂ ತಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ,

ತಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ;

ಇದ್ಧೀ ಜುತೀ ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತಿ,

ಇದಞ್ಚ ಮೇ ಧೀರ ಮಹಾವಿಮಾನ’’ನ್ತಿ. (ಜಾ. ೨.೨೨.೧೫೯೨-೧೫೯೩, ೧೫೯೫) –

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪುಣ್ಣಕಜಾತಕೇ ದಾನೇ ಆಗತೋ.

‘‘ಕೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ, ಕೇನ ಪಾಣಿ ಮಧುಸ್ಸವೋ;

ಕೇನ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತಿ.

‘‘ತೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ, ತೇನ ಪಾಣಿ ಮಧುಸ್ಸವೋ;

ತೇನ ಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ. (ಪೇ. ವ. ೨೭೫, ೨೭೭) –

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಕುರಪೇತವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚೇ. ‘‘ಇದಂ ಖೋ ತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿತ್ತಿರಿಯಂ ನಾಮ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೩೧೧) ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿತ್ತಿರಜಾತಕೇ ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲೇ. ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ, ಪಞ್ಚಸಿಖ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನೇವ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ನ ವಿರಾಗಾಯ…ಪೇ… ಯಾವದೇವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೨೯) ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ. ‘‘ಪರೇ ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಯಮೇತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೮೩) ಸಲ್ಲೇಖಸುತ್ತೇ ಮೇಥುನವಿರತಿಯಂ.

‘‘ಮಯಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮಾಮ,

ಅಮ್ಹೇ ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ;

ಅಞ್ಞತ್ರ ತಾಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಾಮ,

ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಅಮ್ಹಂ ದಹರಾ ನ ಮೀಯರೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೦.೯೭) –

ಮಹಾಧಮ್ಮಪಾಲಜಾತಕೇ ಸದಾರಸನ್ತೋಸೇ. ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಿತಾ – ತಪಸ್ಸೀ ಸುದಂ ಹೋಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೫) ಲೋಮಹಂಸಸುತ್ತೇ ವೀರಿಯೇ.

‘‘ಹೀನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಖತ್ತಿಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ;

ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಚ ದೇವತ್ತಂ, ಉತ್ತಮೇನ ವಿಸುಜ್ಝತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೮.೭೫) –

ನಿಮಿಜಾತಕೇ ಅತ್ತದಮನವಸೇನ ಕತೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಉಪೋಸಥೇ. ‘‘ಇದಂ ಖೋ ಪನ, ಪಞ್ಚಸಿಖ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ…ಪೇ… ಅಯಮೇವ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೨೯) ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತೇಯೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ. ‘‘ತಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಇದ್ಧಞ್ಚೇವ ಫೀತಞ್ಚ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಬಾಹುಜಞ್ಞಂ ಪುಥುಭೂತಂ ಯಾವ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೭೪) ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹೇ ಸಕಲಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಇಧಾಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಸಾಸನೇ ಚ ವತ್ತತಿ.

ವುಸ್ಸತೀತಿ ವಸೀಯತಿ, ಚರೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜನಕುಹನತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಅಹೋ ಅಯ್ಯೋ ಸೀಲವಾ ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಜನಸ್ಸ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ವಿಮ್ಹಾಪನತ್ಥಂ. ಜನಲಪನತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಏವರೂಪಸ್ಸ ನಾಮ ಅಯ್ಯಸ್ಸ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೇಹಿ ‘‘ಕೇನತ್ಥೋ, ಕಿಂ ಆಹರೀಯತೂ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ವದಾಪನತ್ಥಂ. ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಾನಿಸಂಸತ್ಥನ್ತಿ ಯ್ವಾಯಂ ‘‘ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ‘ಲಾಭೀ ಅಸ್ಸಂ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪ್ಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾನ’ನ್ತಿ, ಸೀಲೇ-ಸ್ವೇವಸ್ಸ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೫) ಸೀಲಾನಿಸಂಸಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ ಚತುಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ, ಯೋ ಚ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚದಾನಸಙ್ಖಾತೋ ಆದರಬಹುಮಾನಗರುಕರಣಸಙ್ಖಾತೋ ಚ ಸಕ್ಕಾರೋ, ಯೋ ಚ ‘‘ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಸುತಧರೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಉಗ್ಗತಥುತಿಘೋಸಸಙ್ಖಾತೋ ಸಿಲೋಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ ಆನಿಸಂಸೋ, ತದತ್ಥಂ. ಇತಿ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂತಿ ‘‘ಏವಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೇ ಸತಿ ‘ಅಯಂ ಸೀಲವಾ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ’ತಿಆದಿನಾ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತು ಸಮ್ಭಾವೇತೂ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಗುಣವಸೇನ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥಮ್ಪಿ ನ ಇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಜನಕುಹನತ್ಥನ್ತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾಪಕತಸ್ಸ ಸತೋ ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಇರಿಯಾಪಥನಿಸ್ಸಿತಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತೇನ ತಿವಿಧೇನ ಕುಹನವತ್ಥುನಾ ಕುಹನಭಾವೇನ ಜನಸ್ಸ ವಿಮ್ಹಾಪನತ್ಥಂ. ಜನಲಪನತ್ಥನ್ತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ ಪರಿಕಥೋಭಾಸಾದಿವಸೇನ ಲಪನಭಾವೇನ ಉಪಲಾಪನಭಾವೇನ ವಾ ಜನಸ್ಸ ಲಪನತ್ಥಂ. ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಾನಿಸಂಸತ್ಥನ್ತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಲಾಭಾದಿಗರುತಾಯ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಉದಯಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ. ಇತಿ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘ಇತಿ ಏವಂ ಮಂ ಜನೋ ಜಾನಾತೂ’ತಿ ನ ಇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ. ಪುರಿಮೋಯೇವ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಸಾರತರೋ.

ಅಥ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಥಾತಿ ಅಞ್ಞದತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಖೋತಿ ಅವಧಾರಣೇ. ತೇನ ಕುಹನಾದಿತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥಾಯೇವ ಪನ ಇದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದಾನಿ ತಂ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಂವರತ್ಥಞ್ಚೇವ ಪಹಾನತ್ಥಞ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸಂವರೋ – ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ಸತಿಸಂವರೋ, ಞಾಣಸಂವರೋ, ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಹಿ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತೋ ಅಯಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ನಾಮ, ಯೋ ಸೀಲಸಂವರೋತಿ ಚ ಪವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೧೩; ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೯; ಅ. ನಿ. ೩.೧೬) ಆಗತೋ ಅಯಂ ಸತಿಸಂವರೋ.

‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ),

ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ,

ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೧) –

ಆಗತೋ ಅಯಂ ಞಾಣಸಂವರೋ. ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ನಯೇನ ಆಗತೋ ಅಯಂ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ. ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೬; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ನಯೇನ ಆಗತೋ ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಂವರೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಪಜಹನವಸೇನ, ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಾನಂ ಕರಣವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ವಿರತಿಯೋ ಚ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಬ್ಬೋ ಕಾಯವಚೀಸಂಯಮೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಸೀಲಸಂವರೋ. ಸತಿ ಏವ ಸತಿಸಂವರೋ, ಸತಿಪ್ಪಧಾನಾ ವಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ. ಞಾಣಮೇವ ಞಾಣಸಂವರೋ. ಅಧಿವಾಸನವಸೇನ ಅದೋಸೋ, ಅದೋಸಪ್ಪಧಾನಾ ವಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಾ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ಪಞ್ಞಾತಿ ಏಕೇ. ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಅನಧಿವಾಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ವೀರಿಯಮೇವ ವೀರಿಯಸಂವರೋ. ತೇಸು ಪಠಮೋ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸ್ಸ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ, ದುತಿಯೋ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಸ್ಸ, ತತಿಯೋ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸ, ಚತುತ್ಥೋ ಅಕ್ಖನ್ತಿಯಾ, ಪಞ್ಚಮೋ ಕೋಸಜ್ಜಸ್ಸ ಸಂವರಣತೋ ಪಿದಹನತೋ ಸಂವರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಸಂವರಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಸಂವರತ್ಥಂ, ಸಂವರನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಹಾನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ – ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಏಕಕನಿಪಾತೇ ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ. ತಸ್ಸ ಪನ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಸಪಿ ತಥಾ ತಥಾ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ವಾ ಪಹಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಪಹಾನತ್ಥಂ, ಪಹಾನಸಾಧನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಸಂವರೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಪವೇಸನನಿವಾರಣಂ ಪಹಾನೇನ ಪವೇಸನನಿವಾರಣಞ್ಚೇವ ಸಮುಗ್ಘಾತೋ ಚಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಉಭಯೇನಾಪಿ ಪನ ಯಥಾರಹಂ ಉಭಯಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಏವ ಹಿ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ, ಪಜಹನತೋ ಪಹಾನನ್ತಿ.

ಗಾಥಾಸು ಅನೀತಿಹನ್ತಿ ಈತಿಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಉಪದ್ದವಾ – ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ ಚ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾ ಚ. ಈತಿಯೋ ಹನತಿ ವಿನಾಸೇತಿ ಪಜಹತೀತಿ ಈತಿಹಂ, ಅನು ಈತಿಹನ್ತಿ ಅನೀತಿಹಂ, ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ. ಅಥ ವಾ ಈತೀಹಿ ಅನತ್ಥೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಹನನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಈತಿಹಾ, ತಣ್ಹಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ. ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಈತಿಹಾತಿ ಅನೀತಿಹಂ. ಈತಿಹಾ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನಟ್ಠೇನ ತಿತ್ಥಿಯಸಮಯಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಇದಂ ಅನೀತಿಹಂ. ‘‘ಅನಿತಿಹ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಇತಿಹಾಯ’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಅನೇಕಂಸಗ್ಗಾಹಭಾವತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಇತಿಹಂ ನಾಮ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪವೇದಿತತ್ತಾ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ನಿಕ್ಕಙ್ಖಭಾವಸಾಧನತೋ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಹನ್ತಿ ಅನಿತಿಹಂ, ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿಞ್ಞೂಹೀ’’ತಿ ‘‘ಅತಕ್ಕಾವಚರೋ’’ತಿ ಚ. ಗಾಥಾಸುಖತ್ಥಂ ಪನ ‘‘ಅನೀತಿಹ’’ನ್ತಿ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ಪಠನ್ತಿ.

ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಓಗಧಂ ಪತಿಟ್ಠಂ ಪಾರಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಗಾಮೀ, ವಿಮುತ್ತಿರಸತ್ತಾ ಏಕನ್ತೇನೇವ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪಾಪಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಗಾಮಿನಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ಸೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸೋ ಭಗವಾ ಅದೇಸಯಿ ದೇಸೇಸಿ. ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧೋತಿ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನ ವಿನಾ ನಿಬ್ಬಾನೋಗಾಹನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ತಸ್ಸ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನಾಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ, ತಞ್ಚ ತಂ ಏಕನ್ತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಗಾಮೀ. ಅಥ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧಗಾಮಿನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನ್ತೋಗಾಮಿನಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಏವ ವತ್ತತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ. ಮಹತ್ತೇಹೀತಿ ಮಹಾಆತುಮೇಹಿ ಉಳಾರಜ್ಝಾಸಯೇಹಿ. ಮಹನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಮಹನ್ತೇ ವಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಏಸನ್ತಿ ಗವೇಸನ್ತೀತಿ ಮಹೇಸಿನೋ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ. ತೇಹಿ ಅನುಯಾತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಭಾವೇನೇವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಮಯಾ ದೇಸಿತಂ, ಏವಂ ಯೇ ಏತಂ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ತದತ್ಥಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಞ್ಚ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಅನುಸಾಸನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಮಯ್ಹಂ ಸಾಸನಕಾರಿನೋ ಓವಾದಪ್ಪಟಿಕರಾ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಾ ಅನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ.

ಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ದುತಿಯನಕುಹನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೬. ನವಮೇ ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥನ್ತಿ ಕುಸಲಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಖನ್ಧಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಅವಿಪರೀತತೋ ಜಾನನತ್ಥಂ. ಪರಿಞ್ಞತ್ಥನ್ತಿ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಜಾನನತ್ಥಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಅಭಿಜಾನನಾ ಚತುಸಚ್ಚವಿಸಯಾ. ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪರಿಜಾನನಾ ಪನ ಯದಿಪಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚವಿಸಯಾ, ಪಹಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಾವನಾಭಿಸಮಯೇಹಿ ಪನ ವಿನಾ ನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಹಾನಾದಯೋಪಿ ಇಧ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ಅನನ್ತರಸುತ್ತೇ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ.

ನವಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಸೋಮನಸ್ಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭. ದಸಮೇ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಬಹುಲೋತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ, ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕಂ. ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ಸುಖಂ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪವತ್ತತಿ, ಸೋ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಬಹುಲೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಯೋನೀತಿ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಖೋ ಇಮಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಯೋನಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೨) ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಯೋನೀತಿ ಆಗತೋ. ‘‘ಯೋನಿ ಹೇಸಾ, ಭೂಮಿಜ, ಫಲಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೨೬) ಕಾರಣಂ.

‘‘ನ ಚಾಹಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಯೋನಿಜಂ ಮತ್ತಿಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ ಚ. (ಮ. ನಿ. ೨.೪೫೭; ಧ. ಪ. ೩೯೬; ಸು. ನಿ. ೬೨೫);

‘‘ತಮೇನಂ ಕಮ್ಮಜಾ ವಾತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಂಪಾದಂ ಅಧೋಸಿರಂ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಮಾತು ಯೋನಿಮುಖೇ ಸಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗೋ. ಇಧ ಪನ ಕಾರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನೇನ. ಆರದ್ಧಾತಿ ಪಟ್ಠಪಿತಾ ಪಗ್ಗಹಿತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಸಮ್ಪಾದಿತಾ ವಾ.

ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ, ಚಕ್ಖುತೋಪಿ…ಪೇ… ಮನತೋಪಿ ಸವನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮತೋ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭೂ, ಓಕಾಸತೋ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಾ ಸವನ್ತೀತಿ ವಾ ಆಸವಾ. ಏತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏತಞ್ಚ ಓಕಾಸಂ ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ತೋಕರಣತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಆಕಾರೋ. ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾ ವಿಯಾತಿಪಿ ಆಸವಾ. ಲೋಕೇ ಹಿ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಕಾ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯದಿ ಚ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಆಸವಾ, ಏತೇ ಏವ ಭವಿತುಂ ಅರಹನ್ತಿ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ – ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ, ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೧). ಆಯತಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸವನ್ತಿ ಪಸವನ್ತೀತಿಪಿ ಆಸವಾ. ಪುರಿಮಾನಿ ಚೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ಯತ್ಥ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವಾತಿ ಆಗತಾ, ತತ್ಥ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ; ಪಚ್ಛಿಮಂ ಕಮ್ಮೇಪಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಆಸವಾ, ಅಪಿಚ ಖೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಉಪದ್ದವಾಪಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಹಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ – ಕಾಮಾಸವೋ, ಭವಾಸವೋ, ದಿಟ್ಠಾಸವೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೧೦೨) ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವಾತಿ ಆಗತಾ. ಸುತ್ತೇಪಿ ‘‘ನಾಹಂ, ಚುನ್ದ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂಯೇವ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಮೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೮೨) ಏತ್ಥ ವಿವಾದಮೂಲಭೂತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವಾತಿ ಆಗತಾ.

‘‘ಯೇನ ದೇವೂಪಪತ್ಯಸ್ಸ, ಗನ್ಧಬ್ಬೋ ವಾ ವಿಹಙ್ಗಮೋ;

ಯಕ್ಖತ್ತಂ ಯೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಅಬ್ಬಜೇ;

ತೇ ಮಯ್ಹಂ, ಆಸವಾ ಖೀಣಾ, ವಿದ್ಧಸ್ತಾ ವಿನಳೀಕತಾ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೪.೩೬) –

ಏತ್ಥ ತೇಭೂಮಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೯) ಏತ್ಥ ಪರೂಪಘಾತವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವಧಬನ್ಧಾದಯೋ ಚೇವ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಭೂತಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಉಪದ್ದವಾ ಚ.

ತೇ ಪನೇತೇ ಆಸವಾ ವಿನಯೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ ದ್ವೇಧಾ ಆಗತಾ. ಸಳಾಯತನೇ ‘‘ತಯೋಮೇ, ಆವುಸೋ, ಆಸವಾ – ಕಾಮಾಸವೋ, ಭವಾಸವೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೨೧) ತಿಧಾ ಆಗತಾ. ತಥಾ ಅಞ್ಞೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ತೇಯೇವ ದಿಟ್ಠಾಸವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುಧಾ ಆಗತಾ. ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಪರಿಯಾಯೇ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ನಿರಯಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ದೇವಲೋಕಗಮನೀಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೬೩) ಪಞ್ಚಧಾ ಆಗತಾ. ಕಮ್ಮಮೇವ ಚೇತ್ಥ ಆಸವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ಸಂವರಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೬.೫೮) ನಯೇನ ಛಧಾ ಆಗತಾ. ಸಬ್ಬಾಸವಪರಿಯಾಯೇ ತೇಯೇವ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತಧಾ ಆಗತಾ. ಇಧ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಖಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಯೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯೋ ವಯೋ ಭೇದೋ ಪರಿಭೇದೋ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಅನ್ತರಧಾನ’’ನ್ತಿ ಆಸವಾನಂ ಸರಸಭೇದೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯೋತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಜಾನತೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಸ್ಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫) ಏತ್ಥ ಆಸವಾನಂ ಖೀಣಾಕಾರೋ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಆಸವಕ್ಖಯೋತಿ ವುತ್ತೋ.

‘‘ಸೇಖಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ, ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ;

ಖಯಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಞಾಣಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅನನ್ತರಾ’’ತಿ. (ಇತಿವು. ೬೨) –

ಏತ್ಥ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಆಸವಕ್ಖಯೋತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಸಮಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೩೮) ಏತ್ಥ ಫಲಂ.

‘‘ಪರವಜ್ಜಾನುಪಸ್ಸಿಸ್ಸ, ನಿಚ್ಚಂ ಉಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಿನೋ;

ಆಸವಾ ತಸ್ಸ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಆರಾ ಸೋ ಆಸವಕ್ಖಯಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೫೩) –

ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಇಧ ಪನ ಫಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅರಹತ್ತಫಲತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಂವೇಜನೀಯೇಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಸಂವೇಗಜನಕೇಸು ಜಾತಿಆದೀಸು ಸಂವೇಗವತ್ಥೂಸು. ಜಾತಿ, ಜರಾ, ಬ್ಯಾಧಿ, ಮರಣಂ, ಅಪಾಯದುಕ್ಖಂ, ಅತೀತೇ ವಟ್ಟಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅನಾಗತೇ ವಟ್ಟಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಆಹಾರಪರಿಯೇಟ್ಠಿಮೂಲಕಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಹಿ ಸಂವೇಗವತ್ಥೂನಿ ಸಂವೇಜನೀಯಟ್ಠಾನಾನಿ ನಾಮ. ಅಪಿಚ ‘‘ಆದಿತ್ತೋ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ ಉಯ್ಯುತ್ತೋ ಪಯಾತೋ ಕುಮ್ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಉಪನೀಯತಿ ಲೋಕೋ ಅದ್ಧುವೋ, ಅತಾಣೋ ಲೋಕೋ ಅನಭಿಸ್ಸರೋ, ಅಸ್ಸಕೋ ಲೋಕೋ, ಸಬ್ಬಂ ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯಂ, ಊನೋ ಲೋಕೋ ಅತಿತ್ತೋ ತಣ್ಹಾದಾಸೋ’’ತಿಏವಮಾದೀನಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೭) ಚೇತ್ಥ ಸಂವೇಜನೀಯಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಸಂವೇಜನೇನಾತಿ ಜಾತಿಆದಿಸಂವೇಗವತ್ಥೂನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಭಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಂವೇಜನೇನ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಞಾಣಂ ಸಂವೇಗೋ ನಾಮ.

ಸಂವಿಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಕಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧೇಹಿ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖೇಹಿ ಸಂವೇಗಜಾತಸ್ಸ. ‘‘ಸಂವೇಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ. ಯೋನಿಸೋ ಪಧಾನೇನಾತಿ ಉಪಾಯಪಧಾನೇನ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಹಿ ಯಥಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಪದಹನತೋ ಉತ್ತಮಭಾವಸಾಧನತೋ ಚ ‘‘ಪಧಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ಸಂವೇಗೇನ ಭವಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ತತ್ಥ ಅನೋಲೀಯನ್ತೋ ಅಲಗ್ಗಮಾನಸೋ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಚ ವಿನಿವತ್ತಿತವಿಸಞ್ಞಿತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನೋ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪೋಣೋ ನಿಬ್ಬಾನಪಬ್ಭಾರೋ. ಸೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೋ ವಿಸುದ್ಧಾಸಯಪ್ಪಯೋಗೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ವಿರಜ್ಜತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತಿ. ತತ್ಥ ಯದಿದಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೋ ವಿಸುದ್ಧಾಸಯಪ್ಪಯೋಗೋ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ತೇನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಬಹುಲತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಂ ಪನಾಯಂ ಸಮಥೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ವಿರಜ್ಜತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತಿ, ತೇನಸ್ಸ ಯೋನಿ ಆರದ್ಧಾ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಸು ಸಂವಿಜ್ಜೇಥೇವಾತಿ ಸಂವಿಜ್ಜೇಯ್ಯ ಏವ ಸಂವೇಗಂ ಕರೇಯ್ಯ ಏವ. ‘‘ಸಂವಿಜ್ಜಿತ್ವಾನಾ’’ತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ. ವುತ್ತನಯೇನ ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ, ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮವೇಕ್ಖಿಯಾತಿ ಸಂವೇಗವತ್ಥೂನಿ ಸಂವಿಜ್ಜನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಅವೇಕ್ಖಿಯ. ಅಥ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಅವೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾ ಇತಿವುತ್ತಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ದುಕನಿಪಾತೇ ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ

೧. ವಿತಕ್ಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೮. ದುತಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ತಥಾಗತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾಗತ-ಸದ್ದೋ ತಾವ ಸತ್ತವೋಹಾರಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೬೫) ಸತ್ತವೋಹಾರೇ.

‘‘ತಥಾಗತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ,

ಬುದ್ಧಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೬) –

ಆದೀಸು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ.

‘‘ತಥಾಗತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ,

ಧಮ್ಮಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೭) –

ಆದೀಸು ಧಮ್ಮೇ.

‘‘ತಥಾಗತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ,

ಸಙ್ಘಂ ನಮಸ್ಸಾಮ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೮) –

ಆದೀಸು ಸಙ್ಘೇ. ಇಧ ಪನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇ. ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕತಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ? ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋತಿ.

ಕಥಂ ಭಗವಾ ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾ ಯೇನ ಅಭಿನೀಹಾರೇನ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸೀಲನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಞ್ಞಾವೀರಿಯಖನ್ತಿಸಚ್ಚಅಧಿಟ್ಠಾನಮೇತ್ತಾಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಇಮಾ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋತಿ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗಂ, ಅತ್ತಪರಿಚ್ಚಾಗಂ, ಧನಪರಿಚ್ಚಾಗಂ, ದಾರಪರಿಚ್ಚಾಗಂ, ರಜ್ಜಪರಿಚ್ಚಾಗನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗಾನಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಆಗತಾ, ತಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವಾಪಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯಥೇವ ಲೋಕಮ್ಹಿ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ,

ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಮುನಯೋ ಇಧಾಗತಾ;

ತಥಾ ಅಯಂ ಸಕ್ಯಮುನೀಪಿ ಆಗತೋ,

ತಥಾಗತೋ ವುಚ್ಚತಿ ತೇನ ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿ. –

ಏವಂ ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾ ಸಮ್ಪತಿಜಾತಾವ ವಿಪಸ್ಸಿಆದಯೋ ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖಾ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗತಾ, ತಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವಾಪಿ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾಹು –

‘‘ಮುಹುತ್ತಜಾತೋವ ಗವಂಪತೀ ಯಥಾ,

ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಫುಸೀ ವಸುನ್ಧರಂ;

ಸೋ ವಿಕ್ಕಮೀ ಸತ್ತ ಪದಾನಿ ಗೋತಮೋ,

ಸೇತಞ್ಚ ಛತ್ತಂ ಅನುಧಾರಯುಂ ಮರೂ.

‘‘ಗನ್ತ್ವಾನ ಸೋ ಸತ್ತ ಪದಾನಿ ಗೋತಮೋ,

ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇಸಿ ಸಮಾ ಸಮನ್ತತೋ;

ಅಟ್ಠಙ್ಗುಪೇತಂ ಗಿರಮಬ್ಭುದೀರಯಿ,

ಸೀಹೋ ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಮುದ್ಧನಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ. –

ಏವಂ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣಂ, ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ, ತಥಂ, ಅವಿತಥಂ, ಞಾಣಗತಿಯಾ ಆಗತೋ, ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪತ್ತೋ, ಅನುಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಕಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ;

ತಥಮೇವಾಗತೋ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ನಾಥೋ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ. –

ಏವಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ತಥಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಮೇತಂ ಅವಿತಥಮೇತಂ ಅನಞ್ಞಥಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೦) ವಿತ್ಥಾರೋ. ತಾನಿ ಚ ಭಗವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ತಥಾನಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ತಥಾಗತೋ. ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ಥೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಗತ-ಸದ್ದೋ. ಏವಂ ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಯಂ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ…ಪೇ… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಜಾನತಾ ಪಸ್ಸತಾ ಚಾನೇನ ತಂ ಇಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಪದವಸೇನ ವಾ ‘‘ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ರೂಪಾಯತನಂ, ಯಂ ರೂಪಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ನೀಲಂ ಪೀತಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೬೧೬) ನಯೇನ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ತೇರಸಹಿ ವಾರೇಹಿ ದ್ವೇಪಞ್ಞಾಸಾಯ ನಯೇಹಿ ವಿಭಜ್ಜಮಾನಂ ತಥಮೇವ ಹೋತಿ, ವಿತಥಂ ನತ್ಥಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸು ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಸದ್ದಾದೀಸು. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ, ತಮಹಂ ಜಾನಾಮಿ…ಪೇ… ತಮಹಂ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿಂ, ತಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಿದಿತಂ, ತಂ ತಥಾಗತೋ ನ ಉಪಟ್ಠಾಸೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪).

ಏವಂ ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ಏತ್ಥ ತಥದಸ್ಸಿಅತ್ಥೇ ತಥಾಗತೋತಿ ಪದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಥಂ ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಯಂ ರತ್ತಿಂ ಭಗವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಪರಿಮಾಣಕಾಲೇ ಯಂ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ರಾಗಮದಾದಿನಿಮ್ಮದನಂ ಏಕಸದಿಸಂ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ. ತೇನಾಹ –