೩. ತಿಕನಿಪಾತೋ

೧. ಪಠಮವಗ್ಗೋ

೧. ಮೂಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೦. ತಿಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ತೀಣೀತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಇಮಾನೀತಿ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಂ. ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಚಾತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ. ಅಥ ವಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪಭವಜನಕಸಮುಟ್ಠಾಪಕನಿಬ್ಬತ್ತಕಟ್ಠೇನ ಮೂಲಾನಿ ಚಾತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ, ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಥಾ ಹಿನೋತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಹೇತು, ಪಟಿಚ್ಚ ಏತಸ್ಮಾ ಏತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಪಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಪಭವೋ, ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಜನೇತೀತಿ ಜನಕಂ, ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕಂ, ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಮೂಲನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನೀತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನಾನಿ, ಕಾರಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಾಲಿಆದೀನಂ ಸಾಲಿಬೀಜಾದೀನಿ ವಿಯ ಮಣಿಪ್ಪಭಾದೀನಂ ಮಣಿವಣ್ಣಾದಯೋ ವಿಯ ಚ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಕುಸಲಭಾವಸಾಧಕೋ ಲೋಭಾದೀನಂ ಮೂಲಟ್ಠೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇಸು ತೇಸಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ತಾನಿ ತೇಸಂ ಅಕುಸಲಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ನ ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸ.೧).

ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಚ ಮೋಹಸ್ಸ ಅಕುಸಲಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಭಾವಸಾಧಕಸ್ಸ ಮೂಲನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ಲೋಭಾದೀನಂ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋ ಅಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪನ ಲೋಭಾದಿಪಟಿಬದ್ಧೋತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಲೋಭಾದೀನಂ, ಏವಂ ಅಲೋಭಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಭಾವಸಿದ್ಧೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋತಿ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಕುಸಲಾ ಏವ ಸಿಯುಂ, ನ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ನ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು, ಏವಂ ಮೂಲೇಸುಪಿ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಕೋ ವಿಯ ಹಿ ಕುಸಲಭಾವಸ್ಸ, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಕೋ ಅಕುಸಲಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ಲೋಭಾದೀನಂ ಮೂಲಟ್ಠಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ. ಲದ್ಧಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ವಿರೂಳ್ಹಮೂಲಾ ವಿಯ ಪಾದಪಾ ಥಿರಾ ಹೋನ್ತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ಹೇತುರಹಿತಾ ಪನ ತಿಲಬೀಜಕಾದಿಸೇವಾಲಾ ವಿಯ ನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಹೇತುಆದಿಅತ್ಥೇನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಮೂಲಾನೀತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮೂಲೇನ ಮುತ್ತೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತೀಹಿ ಮೂಲೇಹಿ ಸಬ್ಬೋ ಅಕುಸಲರಾಸಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತಾನಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಲೋಭಾದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ತತ್ಥ ಪನ ತತಿಯಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಲೋಭಾದಯೋ ಆಗತಾ, ಇಧ ಪನ ಅನವಸೇಸಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ.

ಗಾಥಾಯಂ ಪಾಪಚೇತಸನ್ತಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮಾಯೋಗತೋ ಲಾಮಕಚಿತ್ತಂ. ಹಿಂಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಕ್ಖಣೇ ಚ ವಿಬಾಧೇನ್ತಿ. ಅತ್ತಸಮ್ಭೂತಾತಿ ಅತ್ತನಿ ಜಾತಾ. ತಚಸಾರನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿತಂ, ವೇಳುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಫಲನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಖದಿರಸೀಸಪಾದಯೋ ವಿಯ ಅನ್ತೋಸಾರೋ ಅಹುತ್ವಾ ಬಹಿಸಾರತಾಯ ತಚಸಾರನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ವೇಳುಆದಿಂ ಯಥಾ ಅತ್ತಸಮ್ಭೂತಮೇವ ಫಲಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿನಾಸೇತಿ, ಏವಮೇವ ಅನ್ತೋ ಸೀಲಾದಿಸಾರರಹಿತಂ ಲಾಮಕಚಿತ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅತ್ತಸಮ್ಭೂತಾಯೇವ ಲೋಭಾದಯೋ ವಿನಾಸೇನ್ತೀತಿ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಧಾತುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೧. ದುತಿಯೇ ಧಾತುಯೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಸಭಾವಸ್ಸ ಚ ಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಾತುಯೋ. ಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ತಂ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಸಭಾವಸ್ಸ ಚ, ಇತರಂ ಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಧಾತು. ರೂಪಧಾತೂತಿ ರೂಪಭವೋ. ಧಾತುಯಾ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಂ, ಭವಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಧಾತುಯಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಧ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಥಿತೋ. ತಸ್ಮಾ –

‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾವಚರಾ? ಹೇಟ್ಠತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾವಚರಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೨೮೯) –

ಏವಂ ವುತ್ತಾ ರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾ ರೂಪಧಾತು. ಅರೂಪಧಾತೂತಿ ಅರೂಪಭವೋ. ಇಧಾಪಿ ಭವೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಥಿತೋತಿ –

‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ? ಹೇಟ್ಠತೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೂಪಗೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾ, ಉಪರಿತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೂಪಗೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾ, ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೨೯೧) –

ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಅರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಧಾತು. ನಿರೋಧಧಾತೂತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ರೂಪಸಹಿತಾ, ರೂಪಪಟಿಬದ್ಧಾ, ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ರೂಪಧಾತು, ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೋ, ಏಕವೋಕಾರಭವೋ ಚ, ತೇನ ಸಕಲೋ ಕಾಮಭವೋ ರೂಪಭವೋ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ರೂಪರಹಿತಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ಅರೂಪಧಾತು, ಚತುವೋಕಾರಭವೋ, ತೇನ ಅರೂಪಭವೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ಇತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ತಯೋ ಭವಾ ಸಬ್ಬಾ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ. ತತಿಯಪದೇನ ಪನ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಯೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಇಧ ತಿಕವಿನಿಮುತ್ತಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಜಾತಾ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ರೂಪಧಾತೂತಿ ರೂಪಸಭಾವಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅರೂಪಧಾತೂತಿ ಅರೂಪಸಭಾವಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಅನವಸೇಸತೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ’’ತಿ. ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾಯ ವಿಸಯಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಧಾತು, ಅರೂಪತಣ್ಹಾಯ ವಿಸಯಭೂತಾ ಅರೂಪಧಾತೂ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗಾಥಾಸು ರೂಪಧಾತುಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ರೂಪಪಟಿಬದ್ಧಧಮ್ಮಪವತ್ತಿಂ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ. ಆರುಪ್ಪೇಸು ಅಸಣ್ಠಿತಾತಿ ಅರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಭವರಾಗವಸೇನ ಭವದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಚ ನ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಅನಲ್ಲೀನಾ. ‘‘ಅರೂಪೇಸು ಅಸಣ್ಠಿತಾ’’ತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ, ಸೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ. ನಿರೋಧೇ ಯೇ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಯೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಫಲವಸೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧೀಹಿ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ತೇ ಜನಾ ಮಚ್ಚುಹಾಯಿನೋತಿ ತೇ ಖೀಣಾಸವಜನಾ ಮರಣಂ ಸಮತೀತಾ.

ಏವಂ ಧಾತುತ್ತಯಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಅಮತಾಧಿಗಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ಪಟಿಪದಾ ಮಯಾ ಗತಮಗ್ಗೋ ಚ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ತತ್ಥ ನೇಸಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇನ್ತೋ ದುತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಾಯೇನಾತಿ ನಾಮಕಾಯೇನ ಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ. ಫುಸಯಿತ್ವಾತಿ ಪತ್ವಾ. ನಿರೂಪಧಿನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಸಬ್ಬೂಪಧಿರಹಿತಂ. ಉಪಧಿಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗನ್ತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಚ ಉಪಧೀನಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನಕಾರಣಂ. ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಸಬ್ಬೇ ಉಪಧಯೋ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಂ ತೇಸಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನಕಾರಣಂ. ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾತಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನೇನ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಸವೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ತಮೇವ ಅಸೋಕಂ ವಿರಜಂ ನಿಬ್ಬಾನಪದಂ ದೇಸೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ತದಧಿಗಮಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ.

ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಠಮವೇದನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೨. ತತಿಯೇ ವೇದನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ವೇದಿಯನ್ತಿ ಅನುಭವನ್ತೀತಿ ವೇದನಾ. ತಾ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸುಖ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ. ದುಕ್ಖ-ಸದ್ದೋ ಪನ ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೭; ವಿಭ. ೧೯೦) ದುಕ್ಖವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಆಗತೋ. ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಮಹಾಲಿ, ರೂಪಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಾನುಪತಿತಂ ದುಕ್ಖಾವಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೦) ದುಕ್ಖಾರಮ್ಮಣೇ. ‘‘ದುಕ್ಖೋ ಪಾಪಸ್ಸ ಉಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೧೭) ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯೇ. ‘‘ಯಾವಞ್ಚಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ಸುಕರಾ ಅಕ್ಖಾನೇನ ಪಾಪುಣಿತುಂ, ಯಾವ ದುಕ್ಖಾ ನಿರಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೦) ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ. ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೨; ಧ. ಸ. ೧೬೫) ದುಕ್ಖವೇದನಾಯಂ. ಇಧಾಪಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯಮೇವ.

ವಚನತ್ಥತೋ ಪನ ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಾ. ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಾ. ನ ದುಕ್ಖಾ ನ ಸುಖಾತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ, ಮಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ತಾಸು ಇಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಸುಖಾ, ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ದುಕ್ಖಾ, ಉಭಯವಿಪರೀತಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ. ತಸ್ಮಾ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಾಕಟಾ, ನ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ. ಯದಾ ಹಿ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಕಲಸರೀರಂ ಭೇನ್ತಂ ಮದ್ದನ್ತಂ ಫರಮಾನಂ ಸತಧೋತಸಪ್ಪಿಂ ಖಾದಾಪೇನ್ತಂ ವಿಯ, ಸತಪಾಕತೇಲಂ ಮಕ್ಖೇನ್ತಂ ವಿಯ, ಘಟಸಹಸ್ಸೇನ ಪರಿಳಾಹಂ ನಿಬ್ಬಾಪಯಮಾನಂ ವಿಯ ಚ ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ, ಅಹೋ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರಯಮಾನಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯದಾ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಕಲಸರೀರಂ ಖೋಭೇನ್ತಂ ಮದ್ದನ್ತಂ ಫರಮಾನಂ ತತ್ತಫಾಲಂ ಪವೇಸೇನ್ತಂ ವಿಯ ವಿಲೀನತಮ್ಬಲೋಹಂ ಆಸಿಞ್ಚನ್ತಂ ವಿಯ ಚ ‘‘ಅಹೋ ದುಕ್ಖಂ, ಅಹೋ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಲಾಪೇನ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇತಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಾಕಟಾ.

ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಪನ ದುಬ್ಬಿಜಾನಾ ದುದ್ದೀಪನಾ ಅನ್ಧಕಾರಾ ಅವಿಭೂತಾ. ಸಾ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅಪಗಮೇ ಸಾತಾಸಾತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಭೂತಾ ನಯತೋ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಸಪಂಸುಕೇ ಪದೇಸೇ ಉಪಚರಿತಮಗ್ಗವಸೇನ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೇ ಮಿಗೇನ ಗತಮಗ್ಗೋ, ಏವಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇಸು ಸುಖದುಕ್ಖಾನುಭವನೇನಪಿ ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಭಾವೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಂ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣಗಮನಂ ವಿಯ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಾಭಾವತೋ. ಯಞ್ಚ ತತ್ರಾನುಭವನಂ, ಸಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ.

ಏವಮೇತ್ಥ ಸುಖದುಕ್ಖಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭಾವೇನ ತಿಧಾ ವುತ್ತಾಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸುಖದುಕ್ಖಭಾವೇನ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಮಯಾ, ಆನನ್ದ, ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೮೯). ಕತ್ಥಚಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸುಖದುಕ್ಖಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭಾವೇನ ‘‘ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಠಿತಿಸುಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾ, ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಠಿತಿದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಞಾಣಸುಖಾ ಅಞ್ಞಾಣದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫). ಕತ್ಥಚಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದುಕ್ಖಭಾವೇನ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೯).

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯದಿ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಯಥಾ ಇಧ ವುತ್ತಾ, ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಏದಿಸೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಚ ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ, ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಮಯಾ, ಆನನ್ದ, ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಚ? ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತಮೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಿಚ್ಚತಂ, ಆನನ್ದ, ಮಯಾ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ಸಙ್ಖಾರವಿಪರಿಣಾಮತಂ, ‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿ’’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೯).

‘‘ದ್ವೇಪಿ ಮಯಾ, ಆನನ್ದ, ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ ಚ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೯).

ಏತ್ಥ ಹಿ ಸುಖಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವೇದನಾನಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ದುಕ್ಖಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪನ ತತ್ಥ ನಿಚ್ಛನ್ದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ದುಕ್ಖಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಾ ತಾದಿಸೀ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ಅಯಂ ಪನ ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾ ಸಭಾವಕಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನಕಥಾ.

ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖತಾದ್ವಯವಚನತೋ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾವ ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾ’’ತಿ. ಸೋ ‘‘ಮಾ ಹೇವ’’ನ್ತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯೋ, ಯಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವೇದನಾನಂ ದುಕ್ಖಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ವುತ್ತೋ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಾನಿಚ್ಚತಂ, ಆನನ್ದ, ಮಯಾ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ಸಙ್ಖಾರವಿಪರಿಣಾಮತಂ ‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿ’’’ನ್ತಿ. ಯದಿ ಪನೇತ್ಥ ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಸಿಯಾ, ‘‘ಇದಂ ಮಯಾ ಸನ್ಧಾಯ ಭಾಸಿತಂ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ.

ಅಪಿಚಾಯಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘‘ಕೋ, ಪನಾವುಸೋ, ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ? ಸಚೇ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಮುದುಕಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಸುಖಾ, ಅಧಿಮತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾ, ಮಜ್ಝಿಮಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯೇನ ವುತ್ತಾ. ತಾಸು ಹಿ ನ ಸತ್ತಾನಂ ಸುಖಾದಿವಡ್ಢೀ’’ತಿ. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ಕೋ ಪನಾವುಸೋ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಸಭಾವೋ, ಯೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಾ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯುಂ? ಯದಿ ಯಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸತ್ತಾ ವಿಯೋಗಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಸೋ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಸಭಾವೋ. ಯಾಯ ಚ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸತ್ತಾ ಅವಿಯೋಗಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಾಯ ನ ಉಭಯಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಸಾ ಕಥಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಸಿಯಾ? ಅಥ ಯಾ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಉಪಘಾತಕಾರೀ, ಸಾ ದುಕ್ಖಾ. ಯಾ ಅನುಗ್ಗಹಕಾರೀ, ಸಾ ಕಥಂ ದುಕ್ಖಾ ಸಿಯಾ. ಅಥ ಪನ ಯದರಿಯಾ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಸೋ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಸಭಾವೋ, ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ವೇದನಂ ಅರಿಯಾ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಾ ಚ ಅಭಿಣ್ಹಸಭಾವಾತಿ ಕಥಂ ತಾಸಂ ವೇದನಾನಂ ಮುದುಮಜ್ಝಿಮಾಧಿಮತ್ತದುಕ್ಖಭಾವೋ ಸಿಯಾ? ಯದಿ ಚ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಏವ ವೇದನಾನಂ ದುಕ್ಖಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖತಾಯೋ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ, ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾ, ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫) ಅಯಂ ದುಕ್ಖತಾನಂ ವಿಭಾಗದೇಸನಾ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಾ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಸುತ್ತಮೇವ ಪಟಿಬಾಹಿತಂ ಸಿಯಾ, ಪುರಿಮೇಸು ಚ ತೀಸು ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ಮುದುಕಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ ಸುಖವೇದನಾವಚನತೋ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಸು ಚ ಮಜ್ಝಿಮಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾವಚನತೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಪುರಿಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಚ ಸನ್ತತರಾತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕಥಂ ವಾ ಸನ್ತತರಪ್ಪಣೀತತರಾಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಅಧಿಕಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ? ತಸ್ಮಾ ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾಯ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾಭಾವೋ ನ ಯುತ್ತೋತಿ.

ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಸುಖನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೪೯; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೩೬), ತಂ ಕಥನ್ತಿ? ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಚ ಯಥಾಭೂತಾನವಬೋಧೇನ ಯಾ ಏಕನ್ತತೋ ಸುಖಸಞ್ಞಾ, ಯಾ ಚ ದುಕ್ಖನಿಮಿತ್ತೇ ಸುಖನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಏವಮ್ಪಿ ‘‘ಸುಖಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದನಾ ದುಕ್ಖತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೫೩) ಇದಂ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ಇದಂ ಪನ ವಿಪರಿಣಾಮದಸ್ಸನೇ ಸನ್ನಿಯೋಜನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ವಿರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ಸುಖವೇದನಾಯ ಬಹುದುಕ್ಖಾನುಗತಭಾವತೋ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ಅನೇಕೇಹಿ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನುಬದ್ಧತ್ತಾ ಚ ಪಣ್ಡಿತಾ ಸುಖಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಮಿಚ್ಚೇವ ಪಟಿಪನ್ನಾ.

ಏವಮ್ಪಿ ನತ್ಥೇವ ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ಸುಖಹೇತೂನಂ ನಿಯಮಾಭಾವತೋ. ಯೇ ಹಿ ಸುಖವೇದನಾಯ ಹೇತುಸಮ್ಮತಾ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾದಯೋ, ತೇ ಏವ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಅಕಾಲೇ ಚ ಪಟಿಸೇವಿಯಮಾನಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಹೇತುಭಾವಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ. ನ ಚ ಯೇನೇವ ಹೇತುನಾ ಸುಖಂ, ತೇನೇವ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ ವತ್ತುಂ. ತಸ್ಮಾ ನ ತೇ ಸುಖಹೇತೂ, ದುಕ್ಖನ್ತರಾಪಗಮೇ ಪನ ಅವಿಞ್ಞೂನಂ ಸುಖಸಞ್ಞಾ ಯಥಾ ಚಿರತರಂ ಠಾನಾದಿಇರಿಯಾಪಥಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ತದಞ್ಞಇರಿಯಾಪಥಸಮಾಯೋಗೇ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ಭಾರಂ ವಹತೋ ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪೇ ಚೇವ ವೂಪಸಮೇ ಚ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥೇವ ಸುಖನ್ತಿ? ತಯಿದಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಸುಖಹೇತುಂ ಅಪರಿಞ್ಞಾಯ ತಸ್ಸ ನಿಯಮಾಭಾವಪರಿಕಪ್ಪನಂ. ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ಕೇವಲಂ ಸುಖಹೇತುಂ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸರೀರಸ್ಸ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಂ ಸಮುದಿತಂ ಪನ ಏಕಜ್ಝಂ ತದುಭಯಂ ಸುಖಾದಿಹೇತೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಾದಿಸಞ್ಚ ತದುಭಯಂ ಸುಖವೇದನಾಯ ಹೇತು, ತಾದಿಸಂ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಹೇತು ಹೋತೀತಿ ವವತ್ಥಿತಾ ಏವ ಸುಖಾದಿಹೇತು. ಯಥಾ ನಾಮ ತೇಜೋಧಾತು ಸಾಲಿಯವಡಾಕಸಸ್ಸಾದೀನಂ ಯಾದಿಸಮವತ್ಥನ್ತರಂ ಪತ್ವಾ ಸಾತಮಧುರಭಾವಹೇತು ಹೋತಿ, ನ ತಾದಿಸಮೇವ ಪತ್ವಾ ಕದಾಚಿಪಿ ಅಸಾತಅಮಧುರಭಾವಹೇತು ಹೋತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ದುಕ್ಖಾಪಗಮೇವ ಕದಾಚಿ ಸುಖವೇದನನ್ತರಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ತತ್ಥ ಸುಖೇಯೇವ ಸುಖಸಞ್ಞಾ, ನ ದುಕ್ಖಾಪಗಮಮತ್ತೇ ಯಥಾ ಅದ್ಧಾನಗಮನಪರಿಸ್ಸಮಕಿಲನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಬಾಹನೇ ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನೇ ಚ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾಲನ್ತರೇಪಿ ಪರಿಸ್ಸಮಾಪಗಮೇ ತಾದಿಸೀ ಸುಖಸಞ್ಞಾ ಸಿಯಾ. ದುಕ್ಖಾಪಗಮಮತ್ತೇ ಪನ ಸುಖನ್ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾ ವೇದನಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ. ಏಕನ್ತೇನೇವ ಚೇತಂ ಏವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಯತೋ ಪಣೀತಪ್ಪಣೀತಾನಿಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಮಹತಾ ಆಯಾಸೇನ ಸತ್ತಾ ಅಭಿಪತ್ಥಯನ್ತಿ, ನ ಚ ನೇಸಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಯಥಾಲದ್ಧಮತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪತಿಕಾರಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾ ತಣ್ಹುಪ್ಪಾದೇನಾತಿ. ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ಹಿ ತಣ್ಹಾಉಪಾದಿ, ತಥಾಭಾವೇ ಚ ಸುಗನ್ಧಮಧುರಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಾದಿವತ್ಥೂನಂ ಇತರೀತರಭಾವೇನ ಸುಖವಿಸೇಸಸಞ್ಞಾ ಜಾಯಮಾನಾ ಕತಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಪಗಮನೇ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯದ್ವಾರೇಸು, ಸೋತದ್ವಾರೇ ಚ ದಿಬ್ಬಸಙ್ಗೀತಸದಿಸಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕತೂರಿಯಸದ್ದಾವಧಾರಣೇ. ತಸ್ಮಾ ನ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯಮೇವ ದುಕ್ಖನ್ತರಾಪಗಮೇ ಸುಖಸಞ್ಞಾ, ನಾಪಿ ಕೇವಲೇ ದುಕ್ಖಾಪಗಮಮತ್ತೇತಿ ಆಗಮತೋ ಯುತ್ತಿತೋಪಿ ವವತ್ಥಿತಾ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾತಿ ಭಗವತೋ ವೇದನತ್ತಯದೇಸನಾ ನೀತತ್ಥಾಯೇವ, ನ ನೇಯ್ಯತ್ಥಾತಿ ಸಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಚೇತಂ ಉಪೇತಿ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ, ನೋ ಚೇ, ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಯ್ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಗಚ್ಛ ಯಥಾಸುಖ’’ನ್ತಿ.

ಏವಮೇತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖಸಭಾವವವತ್ಥಿತಲಕ್ಖಣಾ ಏವ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ. ತಞ್ಚ ಖೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಿಕಾನಂ ಯೋಗಾವಚರಾನಂ ವೇದನಾಮುಖೇನ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ದುವಿಧಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಸಙ್ಖೇಪಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ವಿತ್ಥಾರಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವಾ ಚತುಧಾತುವವತ್ಥಾನಾದಿವಸೇನ ವಾ ಕಥೇತಿ. ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಕಥೇನ್ತೋ ಫಸ್ಸವಸೇನ ವಾ ವೇದನಾವಸೇನ ವಾ ಚಿತ್ತವಸೇನ ವಾ ಕಥೇತಿ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ಆಪಾಥಗತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಆವಜ್ಜತೋ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ಫಸ್ಸೋ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವನ್ತೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ವೇದನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಜಾನನ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ. ಇತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಯಥಾಪಾಕಟಂ ಫಸ್ಸಾದಿಮುಖೇನ ತಿಧಾ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇತಿ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಫಸ್ಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಫಸ್ಸೋವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತದೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವಮಾನಾ ವೇದನಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಞ್ಜಾನಮಾನಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ, ಚೇತಯಮಾನಾ ಚೇತನಾಪಿ, ವಿಜಾನಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಸ್ಸ ವೇದನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ವೇದನಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಫುಸಮಾನೋ ಫಸ್ಸೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಞ್ಜಾನಮಾನಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ, ಚೇತಯಮಾನಾ ಚೇತನಾಪಿ, ವಿಜಾನಮಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತದೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಫುಸಮಾನೋ ಫಸ್ಸೋಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನುಭವಮಾನಾ ವೇದನಾಪಿ, ಸಞ್ಜಾನಮಾನಾ ಸಞ್ಞಾಪಿ, ಚೇತಯಮಾನಾ ಚೇತನಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಸೋ ‘‘ಇಮೇ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಿಂನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ‘‘ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ವತ್ಥು ನಾಮ ಕರಜಕಾಯೋ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಏತ್ಥಸಿತಂ ಏತ್ಥಪಟಿಬದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೫; ಮ. ನಿ. ೨.೨೫೨). ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಭೂತಾ ಚೇವ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಚ, ಏವಮೇತ್ಥ ವತ್ಥು ರೂಪಂ, ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾ ನಾಮನ್ತಿ ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ನಾಮಂ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಾಮರೂಪವಿನಿಮುತ್ತಾ ಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಂ ವಾ ನಾಮರೂಪಂ ನತ್ಥಿ. ಸೋ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಿಂಹೇತುಕಾ’’ತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದಿಹೇತುಕಾ’’ತಿ, ತತೋ ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಇದಂ, ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪವಸೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ಸೋ ‘‘ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜಾ’’ತಿ ಪಟಿವೇಧಂ ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ ತಥಾರೂಪೇ ಸಮಯೇ ಉತುಸಪ್ಪಾಯಂ, ಪುಗ್ಗಲಸಪ್ಪಾಯಂ, ಭೋಜನಸಪ್ಪಾಯಂ, ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪಾಯಂ ವಾ ಲಭಿತ್ವಾ ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನೋವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಏವಂ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಜನಾನಂ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಧ ಪನ ಭಗವಾ ವೇದನಾವಸೇನ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇನ್ತೋ ವೇದನಾವಸೇನ ಕಥೇಸಿ. ತತ್ಥ –

‘‘ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅನುಸಯೋ ತಥಾ;

ಠಾನಂ ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ ಚ, ಇನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದ್ವಿಧಾದಿತಾ’’ತಿ. –

ಇದಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ತತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಫಸ್ಸೋ. ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಹಿ ವಚನತೋ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ವೇದನಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚಮ್ಮಗಾವೀಉಪಮಾಯ ಉಪಮಿತೋ. ತತ್ಥ ಸುಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ದುಕ್ಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನೀಯೋ ಫಸ್ಸೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೇದನಾ ಕಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ? ‘‘ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಅಭಿಪತ್ಥನೀಯಭಾವತೋ. ಸುಖಾ ವೇದನಾ ತಾವ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತು, ಇತರಾ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ ಸುಖಸಮಙ್ಗೀಪಿ ತಾವ ತಂಸದಿಸಂ ತತೋ ವಾ ಉತ್ತರಿತರಂ ಸುಖಂ ಅಭಿಪತ್ಥೇತಿ, ಕಿಮಙ್ಗ ಪನ ದುಕ್ಖಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಚ ಸನ್ತಭಾವೇನ ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವೇದನಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ.

ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ. ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಹಿ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಖವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ, ತೇ ಏವ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ, ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ. ವಿಪಾಕತೋ ತದಾಕಾರಗ್ಗಹಣತೋ ಚೇತ್ಥ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅನುಸಯೋತಿ ಇಮಾಸು ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸುಖಾಯ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫).

ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾನುಸಯಾ ಚೇತ್ಥ ರಾಗಪಕ್ಖಿಯಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಸುಖಾಭಿನನ್ದನೇನ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ‘‘ಸಸ್ಸತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಕ್ಕಾಯೇ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ, ಮಾನಜಾತಿಕಾ ಚ ಮಾನಂ ಜಪ್ಪೇನ್ತಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾಪಕ್ಖಿಕೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೨೮೮-೨೮೯) ‘‘ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ’’ತಿ. ಅನುಸಯಾನಞ್ಚ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸನ್ತಾನೇ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಥಾಮಗಮನಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನುರೂಪಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹೋ ರಾಗೋ, ತತ್ಥ ಸಯಿತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ.

ಠಾನನ್ತಿ ಕಾಯೋ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ವೇದನಾಯ ಠಾನಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಾತಂ ಸುಖಂ ವೇದಯಿತಂ (ಧ. ಸ. ೪೪೯). ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಾತಂ ಸುಖಂ ವೇದಯಿತ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೪೭೧) ಚ.

ಪವತ್ತಿಕಾಲೋತಿ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೋ, ಪವತ್ತನಾಕಲನಞ್ಚ. ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇನ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಭಾವೋ ವವತ್ಥಿತೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಸುಖಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾ ಠಿತಿಸುಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾ, ದುಕ್ಖಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾ ಠಿತಿದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫).

ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖಂ, ನತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖಂ. ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖಂ, ನತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಪವತ್ತನಾಕಲನಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಕಲನಂ ಅನಾಕಲನಞ್ಚ ಜಾನನಂ ಅಜಾನನಞ್ಚ ಸುಖದುಕ್ಖಭಾವವವತ್ಥಾನಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾ ಞಾಣಸುಖಾ ಅಞ್ಞಾಣದುಕ್ಖಾ’’ತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಏತಾ ಹಿ ಸುಖಾದಯೋ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯತೋ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಭತ್ತಾ. ಕಾಯಿಕಞ್ಹಿ ಸಾತಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಸಾತಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ. ಮಾನಸಂ ಪನ ಸಾತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಸಾತಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ. ದುವಿಧಮ್ಪಿ ನೇವ ಸಾತಂ ನಾಸಾತಂ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ – ಯಥಾ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಾ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಏವಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ? ಭೇದಾಭಾವತೋ. ಯಥೇವ ಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಸಭಾವಾ ಬಾಧಕಸಭಾವಾ ಚ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹಂ ಬಾಧಕಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಿ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞಥಾ, ನ ಏವಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ, ತಸ್ಮಾ ಭೇದಾಭಾವತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನ ವುತ್ತಾ.

ದ್ವಿಧಾದಿತಾತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ವೇದನಾ ವೇದಯಿತಟ್ಠೇನ ಏಕವಿಧಾಪಿ ನಿಸ್ಸಯಭೇದೇನ ದುವಿಧಾ – ಕಾಯಿಕಾ ಚೇತಸಿಕಾತಿ, ಸುಖಾ, ದುಕ್ಖಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ ತಿವಿಧಾ, ಚತುಯೋನಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ, ಗತಿವಸೇನ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಾ, ದ್ವಾರವಸೇನ ಚ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಛಬ್ಬಿಧಾ, ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋಗೇನ ಸತ್ತವಿಧಾ, ಅಟ್ಠಲೋಕಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯತಾಯ ಅಟ್ಠವಿಧಾ, ಸುಖಾದೀನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೇನ ನವವಿಧಾ, ತಾ ಏವ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಭೇದೇನ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಾ, ತಥಾ ರೂಪಾದೀಸು ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸುಖಾದಿವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ತಿಸ್ಸೋ ಕತ್ವಾ. ರೂಪಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುಖಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದುಕ್ಖಾಪಿ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಪಿ, ಏವಂ ಇತರೇಸುಪಿ. ಅಥ ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಮನೋಪವಿಚಾರವಸೇನ ಅಟ್ಠಾರಸ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಂ ರೂಪಂ ಉಪವಿಚರತಿ, ದೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಟ್ಠಾನಿಯಂ ರೂಪಂ ಉಪವಿಚರತಿ, ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ…ಪೇ… ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಞ್ಞಾಯ ಸೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪವಿಚರತಿ, ದೋಮನಸ್ಸಟ್ಠಾನಿಯಂ, ಉಪೇಕ್ಖಾಟ್ಠಾನಿಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪವಿಚರತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೬೨).

ಏವಂ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಛ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಛ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾನಿ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ, ಛ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ತಥಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಾ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಯೋತಿ ಏವಂ ಛತ್ತಿಂಸವಿಧಾ. ಅತೀತೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಅನಾಗತೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಛತ್ತಿಂಸಾತಿ ಅಟ್ಠುತ್ತರಸತಮ್ಪಿ ಭವನ್ತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ದ್ವಿಧಾದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಗಾಥಾಸು ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೋ. ತೇನ ಸಮಥಭಾವನಾನುಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾದಿನಾ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸತೋತಿ ಸತೋಕಾರೀ. ತೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಯೇನ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವೇದನಾ ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಇಮಾ ವೇದನಾ, ಏತ್ತಕಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಸಭಾವತೋ ವಿಭಾಗತೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಜಾನಾತಿ. ವೇದನಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ. ಯತ್ಥ ಚೇತಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ವೇದನಾ ಯತ್ಥ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ. ಖಯಗಾಮಿನನ್ತಿ ವೇದನಾನಂ ಖಯಗಾಮಿನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞ್ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವೇದನಾನಂ ಖಯಾತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ವೇದನಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ. ನಿಚ್ಛಾತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋತಿ ನಿತ್ತಣ್ಹೋ, ಪಹೀನತಣ್ಹೋ, ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ, ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಹೋತಿ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ದುತಿಯವೇದನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೩. ಚತುತ್ಥೇ ದುಕ್ಖತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಸುಖವೇದನಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖವಸೇನ ದುಕ್ಖಾತಿ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ಸಲ್ಲತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ದುನ್ನೀಹರಣಟ್ಠೇನ ಅನ್ತೋತುದನಟ್ಠೇನ ಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಭಾವೇನ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಸಲ್ಲನ್ತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ಅನಿಚ್ಚತೋತಿ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವತೋ ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತತೋ ತಾವಕಾಲಿಕತೋ ನಿಚ್ಚಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಾಪಿ ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನತೋ ಪನ ಸಾತಿಸಯಂ ವಿರಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ದುಕ್ಖದಸ್ಸನನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಸುಖಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದನಾ ದುಕ್ಖತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಸಲ್ಲತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅಥ ವಾ ಯತ್ಥ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಸುಖಾಭಿನಿವೇಸಿನೋ, ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬೇದಜನನತ್ಥಂ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ತೇನಸ್ಸಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ದುಕ್ಖಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ‘‘ಸುಖಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದನಾ ದುಕ್ಖತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸುಖಾಪಿ ತಾವ ಏದಿಸೀ, ದುಕ್ಖಾ ನು ಖೋ ಕೀದಿಸೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾನಂ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾಯ ‘‘ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಸಲ್ಲತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ, ಇತರಾ ಪನ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ಏವ ದುಕ್ಖಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ ಅವೋಚ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸುಖಾ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏತೇನ ರಾಗಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾತನೂಪಾಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಸುಖವೇದನಾಯ ಹಿ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ. ‘‘ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಸಲ್ಲತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏತೇನ ದೋಸಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾತನೂಪಾಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಹಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ. ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಮೋಹಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾತನೂಪಾಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾಯ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ.

ತಥಾ ಪಠಮೇನ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸಾದಹೇತುಕತ್ತಾ, ದುತಿಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಪಹಾನಂ. ಯಥಾಭೂತಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಅಪರಿಜಾನನ್ತಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರನ್ತಿ. ತತಿಯೇನ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಾಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಾನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ, ಅವಿಜ್ಜಾನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ. ಪಠಮೇನ ವಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾ, ದುತಿಯೇನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾ, ತತಿಯೇನ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಪರಿಞ್ಞಾ, ದುತಿಯೇನ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಪರಿಞ್ಞಾ, ತತಿಯೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಪರಿಞ್ಞಾ. ವಿರತ್ತೇಸು ಹಿ ತದಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೇಸು ಆರಮ್ಮಣಾನಿಪಿ ವಿರತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಪಠಮೇನ ವಾ ರಾಗಪ್ಪಹಾನಪರಿಕಿತ್ತನೇನ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ, ದುತಿಯೇನ ದೋಸಪ್ಪಹಾನಪರಿಕಿತ್ತನೇನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋ, ತತಿಯೇನ ಮೋಹಪ್ಪಹಾನಪರಿಕಿತ್ತನೇನ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯತೋತಿ ಯದಾ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ. ಅರಿಯೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕಾ ಠಿತೋ ಪರಿಸುದ್ಧೋ. ಸಮ್ಮದ್ದಸೋತಿ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವೇದನಾನಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ವಾ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸಾವೀ. ಅಚ್ಛೇಚ್ಛಿ ತಣ್ಹನ್ತಿ ವೇದನಾಮೂಲಕಂ ತಣ್ಹಂ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಛಿನ್ದಿ, ಅನವಸೇಸತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿ. ವಿವತ್ತಯಿ ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ದಸವಿಧಂ ಸಂಯೋಜನಂ ಪರಿವತ್ತಯಿ, ನಿಮ್ಮೂಲಮಕಾಸಿ. ಸಮ್ಮಾತಿ ಹೇತುನಾ ಕಾರಣೇನ. ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾತಿ ಮಾನಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾಭಿಸಮಯಾ, ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಾ ವಾ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಮಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾಭಿಸಮಯೋ. ತೇನ ದಿಟ್ಠೋ ಪನ ಸೋ ತಾವದೇವ ಪಹೀಯತಿ ದಿಟ್ಠವಿಸೇನ ದಿಟ್ಠಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಂ ವಿಯ, ಅಯಮಸ್ಸ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೋ. ಅನ್ತಮಕಾಸಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಮಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪಹೀನತ್ತಾ ಚ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಕೋಟಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ತಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪರಿವಟುಮಂ ಅಕಾಸಿ, ಅನ್ತಿಮಸಮುಸ್ಸಯಮತ್ತಾವಸೇಸಂ ದುಕ್ಖಮಕಾಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಗಾಥಾಸು ಯೋತಿ ಯೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ. ಅದ್ದಾತಿ ಅದ್ದಸ, ಸುಖವೇದನಂ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಖವೇದನಾ ಹಿ ವಿಸಮಿಸ್ಸಂ ವಿಯ ಭೋಜನಂ ಪರಿಭೋಗಕಾಲೇ ಅಸ್ಸಾದಂ ದದಮಾನಾ ವಿಪರಿಣಾಮಕಾಲೇ ದುಕ್ಖಾಯೇವಾತಿ. ದುಕ್ಖಮದ್ದಕ್ಖಿ ಸಲ್ಲತೋತಿ ಯಥಾ ಸಲ್ಲಂ ಸರೀರಂ ಅನುಪವಿಸನ್ತಮ್ಪಿ ಪವಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ಉದ್ಧರಿಯಮಾನಮ್ಪಿ ಪೀಳಮೇವ ಜನೇತಿ, ಏವಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಾಪಿ ಭಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ವಿಬಾಧತಿಯೇವಾತಿ ತಂ ಸಲ್ಲತೋ ವಿಪಸ್ಸೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಅದ್ದಕ್ಖಿ ನಂ ಅನಿಚ್ಚತೋತಿ ಸುಖದುಕ್ಖತೋ ಸನ್ತಸಭಾವತಾಯ ಸನ್ತತರಜಾತಿಕಮ್ಪಿ ನಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಕತಾಯ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸಿ.

ಸ ವೇ ಸಮ್ಮದ್ದಸೋತಿ ಸೋ ಏವಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ವೇದನಾನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ದುಕ್ಖಾದಿತೋ ದಸ್ಸಾವೀ. ಯತೋತಿ ಯಸ್ಮಾ. ತತ್ಥಾತಿ ವೇದನಾಯಂ. ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ವಿಮುಚ್ಚತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಸ್ಮಾ ಸುಖಾದೀನಿ ದುಕ್ಖಾದಿತೋ ಅದ್ದಸ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವೇದನಾಯ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಿಮುಚ್ಚತಿ. ಯಂಸದ್ದೇ ಹಿ ವುತ್ತೇ ತಂಸದ್ದೋ ಆಹರಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಯತೋತಿ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಂಯತೋ ಯತತ್ತೋ, ಯತತಿ ಪದಹತೀತಿ ವಾ ಯತೋ, ಆಯತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿಞ್ಞಾವೋಸಿತೋತಿ ವೇದನಾಮುಖೇನ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಛಟ್ಠಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಯೋಸಿತೋ ಕತಕಿಚ್ಚೋ. ಸನ್ತೋತಿ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೇನ ಸನ್ತೋ. ಯೋಗಾತಿಗೋತಿ ಕಾಮಯೋಗಾದಿಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಯೋಗಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ. ಉಭಯಹಿತಮುನನತೋ ಮುನೀತಿ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಪಠಮಏಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೪. ಪಞ್ಚಮೇ ಏಸನಾತಿ ಗವೇಸನಾ ಪರಿಯೇಸನಾ ಮಗ್ಗನಾ. ತಾ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಮೇಸನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಾಮೇಸನಾತಿ ಕಾಮಾನಂ ಏಸನಾ, ಕಾಮಸಙ್ಖಾತಾ ವಾ ಏಸನಾ ಕಾಮೇಸನಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಕಾಮೇಸನಾ? ಯೋ ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ, ಕಾಮರಾಗೋ, ಕಾಮನನ್ದೀ, ಕಾಮಸ್ನೇಹೋ, ಕಾಮಪಿಪಾಸಾ, ಕಾಮಮುಚ್ಛಾ, ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮೇಸನಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೧೯).

ತಸ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗೋ ಕಾಮೇಸನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಭವೇಸನಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭವೇಸನಾ? ಯೋ ಭವೇಸು ಭವಚ್ಛನ್ದೋ…ಪೇ… ಭವಜ್ಝೋಸಾನಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭವೇಸನಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೧೯).

ತಸ್ಮಾ ಭವೇಸನರಾಗೋ ರೂಪಾರೂಪಭವಪತ್ಥನಾ ಭವೇಸನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಏಸನಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ. ಯಥಾಹ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ? ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾ, ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾ, ಅನ್ತವಾ ಲೋಕೋತಿ ವಾ, ಅನನ್ತವಾ ಲೋಕೋತಿ ವಾ, ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರನ್ತಿ ವಾ, ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರನ್ತಿ ವಾ, ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ವಾ, ನ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ವಾ, ಹೋತಿ ಚ ನ ಚ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ವಾ, ನೇವ ಹೋತಿ ನ ನ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ವಾ, ಯಾ ಏವರೂಪಾ ದಿಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗಹನಂ ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಾರೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಸೂಕಾಯಿಕಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞೋಜನಂ ಗಾಹೋ ಪತಿಟ್ಠಾಹೋ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಪರಾಮಾಸೋ ಕುಮ್ಮಗ್ಗೋ ಮಿಚ್ಛಾಪಥೋ ಮಿಚ್ಛತ್ತಂ ತಿತ್ಥಾಯತನಂ ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೧೯).

ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಮತಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಏಸನಾ ದಿಟ್ಠಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ರಾಗದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏಸನಾತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ರಾಗದಿಟ್ಠಿಯೋವ ಏಸನಾ, ತದೇಕಟ್ಠಂ ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಕಾಮೇಸನಾ? ಕಾಮರಾಗೋ ತದೇಕಟ್ಠಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮೇಸನಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭವೇಸನಾ? ಭವರಾಗೋ ತದೇಕಟ್ಠಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭವೇಸನಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ? ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ತದೇಕಟ್ಠಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೧೯) –

ಏವಮೇತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಏಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಗಾಥಾಸು ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏಸನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ತಣ್ಹಾ ಚಾತಿ ಸಮ್ಭವೋ, ಸಮುದಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯತ್ಥ ಚೇತಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಕಾಮೇಸನಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ, ಭವೇಸನಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ದುತಿಯಏಸನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೫. ಛಟ್ಠೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ ಸಹಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ. ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೇನ ಹಿ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಕರಣತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾಮೇಸನಾ, ಭವೇಸನಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಏಸನಾ’’ತಿ. ತಾಸು ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇತಿಸಚ್ಚಪರಾಮಾಸೋ, ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾ ಸಮುಸ್ಸಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಇತಿ ಏವಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಪರಾಮಾಸೋ ಇತಿಸಚ್ಚಪರಾಮಾಸೋ. ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಹೇತುಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಮಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಜ್ಜಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೩೧೦). ತಾ ಏವ ಚ ಉಪರೂಪರಿ ವಡ್ಢಮಾನಾ ಲೋಭಾದಿಕಿಲೇಸಸಮುಸ್ಸಯೇನ ಚ ಸಮುಸ್ಸಯಾ, ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವಿಸಮಾನಾ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಹೇತುಭೂತಾ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೂಪಚಯಹೇತುಭೂತಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತೇನ ಪವತ್ತಿಆಕಾರತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಬ್ಬರಾಗವಿರತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕಾಮರಾಗಭವರಾಗೇಹಿ ವಿರತ್ತಸ್ಸ. ತತೋ ಏವ ತಣ್ಹಕ್ಖಯಸಙ್ಖಾತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ತಣ್ಹಕ್ಖಯವಿಮುತ್ತಿನೋ ಅರಹತೋ. ಏಸನಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಾತಿ ಕಾಮೇಸನಾ, ಭವೇಸನಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಪಹೀನಾ. ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾ ಸಮೂಹತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾ ಚ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಮುಗ್ಘಾತಿತಾ. ಏಸನಾನಂ ಖಯಾತಿ ಏವಮೇತಾಸಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಏಸನಾನಂ ಖಯಾ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸತ್ತಾ. ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಸಾಭಾ ವಾ. ನಿರಾಸೋತಿ ಚ ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠಸ್ಸ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಕಥಂಕಥಾಸಲ್ಲಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಅಕಥಂಕಥೀತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ.

ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭-೮. ಆಸವಸುತ್ತದ್ವಯವಣ್ಣನಾ

೫೬-೫೭. ಸತ್ತಮೇ ಕಾಮಾಸವೋತಿ ಕಾಮೇಸು ಆಸವೋ, ಕಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಆಸವೋ ಕಾಮಾಸವೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಕಾಮರಾಗೋ ರೂಪಾದಿಅಭಿರತಿ ಚ ಕಾಮಾಸವೋ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಝಾನನಿಕನ್ತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಭವಪತ್ಥನಾ ಚ ಭವಾಸವೋ. ಅವಿಜ್ಜಾವ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ.

ಆಸವಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವಾನಂ ಸಮ್ಭವೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅಯೋನಿಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಆಸವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಆಸವಾ ಪವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫).

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನ್ವದೇವ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೪೦) ಚ.

ಮಗ್ಗಞ್ಚ ಖಯಗಾಮಿನನ್ತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಗಾಮಿನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾಸವೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯತಿ, ಭವಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಚ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ. ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ವಿಯ ಕಾಮಾಸವೋಪಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗವಜ್ಝೋತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಅಟ್ಠಮೇ ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ.

ಸತ್ತಮಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ತಣ್ಹಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೮. ನವಮೇ ತಣ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾ, ರೂಪಾದಿವಿಸಯಂ ತಸತೀತಿ ವಾ ತಣ್ಹಾ. ಇದಾನಿ ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಮತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಝಾನನಿಕನ್ತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಭವವಸೇನ ಪತ್ಥನಾ ಚ ಭವತಣ್ಹಾ. ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ವಿಭವತಣ್ಹಾ. ಅಪಿಚ ಪಚ್ಛಿಮತಣ್ಹಾದ್ವಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಏವ. ಯಥಾಹ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಭವತಣ್ಹಾ? ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಸಾರಾಗೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಾಗೋ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭವತಣ್ಹಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾ? ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಸಾರಾಗೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಾಗೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಭವತಣ್ಹಾ. ಅವಸೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೧೬).

ಇಮಾ ಚ ತಿಸ್ಸೋ ತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾತಿ ವಿಸಯಭೇದತೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಛಬ್ಬಿಧಾತಿ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಹೋನ್ತಿ. ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪಾದೀಸು ಅಟ್ಠಾರಸ, ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪಾದೀಸು ಅಟ್ಠಾರಸಾತಿ ಛತ್ತಿಂಸ, ಇತಿ ಅತೀತಾ ಛತ್ತಿಂಸ, ಅನಾಗತಾ ಛತ್ತಿಂಸ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಛತ್ತಿಂಸಾತಿ ವಿಭಾಗತೋ ಅಟ್ಠಸತಂ ಹೋನ್ತಿ. ಪುನ ಸಙ್ಗಹೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಕಾಲಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಛತ್ತಿಂಸೇವ ಹೋನ್ತಿ, ರೂಪಾದೀನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವಿಭಾಗೇ ಅಕರಿಯಮಾನೇ ಅಟ್ಠಾರಸೇವ, ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗಮತ್ತೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಛಳೇವ, ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾಗಮ್ಪಿ ಅಕತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ತಿಸ್ಸೋಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಗಾಥಾಸು ತಣ್ಹಾಯೋಗೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಯೋಗೇನ, ಕಾಮಯೋಗೇನ, ಭವಯೋಗೇನ ಚ. ಸಂಯುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ, ಭವಾದೀಸು ಸಂಯೋಜಿತಾ ವಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ರತ್ತಚಿತ್ತಾ ಭವಾಭವೇ’’ತಿ. ಖುದ್ದಕೇ ಚೇವ ಮಹನ್ತೇ ಚ ಭವೇ ಲಗ್ಗಚಿತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಭವೋತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ, ಅಭವೋತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ. ತಸ್ಮಾ ಭವಾಭವೇ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತಚಿತ್ತಾತಿ. ಏತೇನ ಭವತಣ್ಹಾ, ವಿಭವತಣ್ಹಾ ಚ ದಸ್ಸಿತಾ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ತಣ್ಹಾಯೋಗೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾವ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಯೋಗಯುತ್ತಾ ಮಾರಸ್ಸಾತಿ ತೇ ಏವಂಭೂತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಮಾರಸ್ಸ ಪಾಸಸಙ್ಖಾತೇನ ಯೋಗೇನ ಯುತ್ತಾ ಬದ್ಧಾ. ರಾಗೋ ಹಿ ಮಾರಯೋಗೋ ಮಾರಪಾಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರೋ ಪಾಸೋ, ಯ್ವಾಯಂ ಚರತಿ ಮಾನಸೋ;

ತೇನ ತಂ ಬಾಧಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ನ ಮೇ ಸಮಣ ಮೋಕ್ಖಸೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೧; ಮಹಾವ. ೩೩);

ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಅನುಪದ್ದುತತ್ತಾ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತ್ತಞ್ಚ, ತಸ್ಸ ಅನಧಿಗಮೇನ ಅಯೋಗಕ್ಖೇಮಿನೋ. ಉಪರೂಪರಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಜನನತೋ ಜನಾ, ಪಾಣಿನೋ. ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತಾ ವಿಸತ್ತಾತಿ ಸತ್ತಾ.

‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ;

ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. –

ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂಸಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತತೋ ನ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತಣ್ಹಾಯೋಗಯುತ್ತತ್ತಾ. ಜಾತಿಮರಣಗಾಮಿನೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜನನಮರಣಸ್ಸೇವ ಉಪಗಮನಸೀಲಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಚ ತಣ್ಹಂ ಪಹನ್ತ್ವಾನಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ಸಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವ.

ನವಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಮಾರಧೇಯ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೯. ದಸಮಸ್ಸ ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಏಕದಿವಸಂ ಕಿರ ಸತ್ಥಾ ಸೇಕ್ಖಬಹುಲಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಪರಿವುತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ತೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತುಂ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಂ ಥೋಮೇನ್ತೋ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅಭಾಸಿ. ತತ್ಥ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ. ಮಾರಧೇಯ್ಯಂ ಮಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನಂ. ಆದಿಚ್ಚೋವ ಯಥಾ ಆದಿಚ್ಚೋ ಅಬ್ಭಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಇದ್ಧಿಯಾ ಆನುಭಾವೇನ ತೇಜಸಾತಿ ತೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ನಭಂ ಅಬ್ಭುಸ್ಸಕ್ಕಮಾನೋ ಸಬ್ಬಂ ಆಕಾಸಗತಂ ತಮಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ವಿರೋಚತಿ, ಓಭಾಸತಿ, ತಪತಿ; ಏವಮೇವ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ತೀಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬುಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತೋ ಮಾರಧೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ವಿರೋಚತೀತಿ.

ಅಸೇಕ್ಖೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾತಿ ಸೇಕ್ಖಾ, ಸತ್ತನ್ನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಏತೇತಿ ವಾ ಸೇಕ್ಖಾ, ಅಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖತ್ತಾ ಸಯಮೇವ ಸಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ವಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಧಮ್ಮಾ ಚ. ಅಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ಪನ ಉಪರಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಭಾವೇನ ನ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಅಸೇಕ್ಖಾ. ಯತ್ಥ ಹಿ ಸೇಕ್ಖಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥಾಯಂ ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಸು ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭಾವಾನಾಪತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಮ್ಪಿ ಅನುಪಗಮನತೋ ಸಾತಿಸಯಂ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾ, ಅಟ್ಠಸುಪಿ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ವಿಜ್ಜನ್ತಿ; ತಸ್ಮಾ ಚತುಮಗ್ಗಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಫಲಧಮ್ಮಾಪಿ ‘‘ತಾಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾ’’ತಿ ಚ, ತಂಸಿಕ್ಖಾಸಮಙ್ಗಿನೋ ಅರಹತೋ ಇತರೇಸಂ ವಿಯ ಸೇಕ್ಖತ್ತೇ ಸತಿ ‘‘ಸೇಕ್ಖಸ್ಸ ಏತೇ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾ ಸೀಲಂ ಏತೇಸ’’ನ್ತಿ ಚ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಆಸಙ್ಕಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ತದಾಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಅಸೇಕ್ಖಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸೇಕ್ಖಭಾವಪ್ಪಟಿಸೇಧಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ನ ಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಕೇವಲಂ ಸಿಕ್ಖಾಫಲಭಾವೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಾ ನ ಸಿಕ್ಖಾವಚನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ನಾಪಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸೇಕ್ಖವಚನಂ, ನ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾ. ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಅತ್ಥೇಹಿ ಅಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲೇಸು ಪನ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾವಚನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಚ ಸೇಕ್ಖವಚನಂ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಿಕ್ಖನಸೀಲಾ. ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಸೇಕ್ಖಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ.

ಅಥ ವಾ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಅಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾನಂ ವಚನನ್ತಿ, ಅಸೇಕ್ಖಾತಿ ಪದಂ ಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾನಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ನ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಅಸೇಕ್ಖಭಾವಾಪತ್ತಿ. ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಚ ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಸು ಏವ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅಸೇಕ್ಖತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಾ. ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಚ ಅತ್ಥೇಹಿ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಕತ್ವಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಆಪನ್ನಾತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ಸದಿಸೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರತೋ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗತೋ ಹಿ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಕರಣಂ ವಿಪಾಕಭಾವಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏವ ಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ಅರಹತ್ತಫಲಭಾವಂ ಆಪನ್ನಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಕುಸಲಸುಖತೋ ಚ ವಿಪಾಕಸುಖಂ ಸನ್ತತರತಾಯ ಪಣೀತತರನ್ತಿ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಾವ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

ತೇ ಪನ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇ ಖನ್ಧವಸೇನ ಇಧ ತಿಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಆನುಭಾವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖೇನ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸೀಲಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ. ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ಪನ ರಾಸಿಮ್ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ರುಳ್ಹಿಯಂ ಗುಣೇತಿ ಬಹೂಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಸಙ್ಖೇಯ್ಯೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಮಹಾಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೫೧; ೬.೩೭) ರಾಸಿಮ್ಹಿ ಆಗತೋ. ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಂ ಗಙ್ಗಾಯ ನದಿಯಾ ಸೋತೇನ ವುಯ್ಹಮಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೧) ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸಂ ಹದಯಂ ಪಣ್ಡರಂ ಮನೋ ಮನಾಯತನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೬೩, ೬೫) ರುಳ್ಹಿಯಂ. ‘‘ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಅರಿಯೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೀಹಿ ಚ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಖನ್ಧೇಹಿ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ಗುಣೇ. ಇಧಾಪಿ ಗುಣೇಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಅಸೇಕ್ಖೇನ ಸೀಲಸಙ್ಖಾತೇನ ಗುಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ. ಸಮಾದಹತಿ ಏತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಸಮಾದಹತಿ, ಸಮಾಧಾನಮೇವ ವಾತಿ ಸಮಾಧಿ. ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಾತಿ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ. ಸೀಲಮೇವ ಖನ್ಧೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಫಲಭೂತಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಚ ಸಭಾವೇನೇವ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ. ತದುಪಕಾರಕತೋ ಪನ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸಮ್ಮಾಸತಿಯೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತಥಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಅಸೇಕ್ಖೋ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ತದುಪಕಾರಕತೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಪಿ ಅರಹತ್ತಫಲಧಮ್ಮಾ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯಸ್ಸ ಏತೇ ಸುಭಾವಿತಾತಿ ಯೇನ ಅರಹತಾ ಏತೇ ಸೀಲಾದಯೋ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಸುಭಾವಿತಾ ಸುಟ್ಠು ವಡ್ಢಿತಾ, ಸೋ ಆದಿಚ್ಚೋವ ವಿರೋಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಯಸ್ಸ ಚೇತೇ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ತೇಸಞ್ಚ ಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ವಗ್ಗೇ ಪಠಮಸುತ್ತೇ ವಟ್ಟಂ, ಪರಿಯೋಸಾನಸುತ್ತೇ ವಿವಟ್ಟಂ, ಇತರೇಸು ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ.

ದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ

೧. ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೦. ದುತಿಯವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನೀತಿ ಪುಜ್ಜಭವಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಪುನನ್ತೀತಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಾನಿ, ಪುಞ್ಞಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬತೋ ಕಿರಿಯಾ ಚಾತಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ. ತಾ ಏವ ಚ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಆನಿಸಂಸಾನಂ ವತ್ಥುಭಾವತೋ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ. ದಾನಮಯನ್ತಿ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನಭವಮೂಲಸ್ಸ ಅನುಗ್ಗಹವಸೇನ ಪೂಜಾವಸೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರೇಸಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗಚೇತನಾ ದೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಾನಂ, ದಾನಮೇವ ದಾನಮಯಂ. ಚೀವರಾದೀಸು ಹಿ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅನ್ನಾದೀಸು ವಾ ದಸಸು ದಾನವತ್ಥೂಸು ರೂಪಾದೀಸು ವಾ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತಂ ತಂ ದೇನ್ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪರಿಚ್ಚಾಗಕಾಲೇ ಪಚ್ಛಾ ಸೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸ್ಸರಣೇ ಚಾತಿ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಪವತ್ತಚೇತನಾ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ನಾಮ.

ಸೀಲಮಯನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಸೀಲಉಪೋಸಥನಿಯಮಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚ, ಅಟ್ಠ, ದಸ ವಾ ಸೀಲಾನಿ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ಸೀಲಪೂರಣತ್ಥಂ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜನ್ತಸ್ಸ ಮನೋರಥಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವತಮ್ಹಿ ಸಾಧು ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾಯ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯ ಚೀವರಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸತಿಯಾ ಆಪಾಥಗತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀನಿ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ ವೀರಿಯೇನ ಆಜೀವಂ ಸೋಧೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ಸೀಲತೀತಿ ಸೀಲಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ನಾಮ.

ತಥಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೪೮) ವುತ್ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇನ ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಸೋತಂ, ಘಾನಂ, ಜಿವ್ಹಂ, ಕಾಯಂ, ಮನಂ. ರೂಪೇ…ಪೇ… ಧಮ್ಮೇ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ. ರೂಪಸಞ್ಞಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಂ. ಜರಾಮರಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಚೇತನಾ, ಯಾ ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಾ ಝಾನಚೇತನಾ, ಯಾ ಚ ಅನವಜ್ಜೇಸು ಕಮ್ಮಾಯತನಸಿಪ್ಪಾಯತನವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನೇಸು ಪರಿಚಯಮನಸಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ, ಸಬ್ಬಾ ಭಾವೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಭಾವನಾಮಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಚಾತಿ.

ಏಕಮೇಕಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಾಯೇನ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ತದತ್ಥಂ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇನ್ತಸ್ಸ ವಚೀಕಮ್ಮಂ, ಕಾಯಙ್ಗಂ ವಾಚಙ್ಗಞ್ಚ ಅಚೋಪೇತ್ವಾ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ಅನ್ನಾದೀನಿ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಚಾಪಿ ‘‘ಅನ್ನದಾನಾದೀನಿ ದೇಮೀ’’ತಿ ವಾ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಾ ದಾನಕಾಲೇ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ. ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ದದತೋ ಸೀಲಮಯಂ, ಖಯತೋ ವಯತೋ ಕಮ್ಮತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ದದತೋ ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ.

ಅಪರಾನಿಪಿ ಸತ್ತ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ – ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಂ ಪತ್ತಿಅನುಪ್ಪದಾನಂ ಅಬ್ಭನುಮೋದನಂ ದೇಸನಾಮಯಂ ಸವನಮಯಂ ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂತಿ. ಸರಣಗಮನಮ್ಪಿ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಜುಗತೇನೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

ತತ್ಥ ವುಡ್ಢತರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಪತ್ತಚೀವರಪಟಿಗ್ಗಹಣಾಭಿವಾದನಮಗ್ಗಸಮ್ಪದಾನಾದಿವಸೇನ ಅಪಚಾಯನಸಹಗತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುಡ್ಢತರಾನಂ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಕರಣವಸೇನ, ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ದಿಸ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಉಪಸಂಹರಣವಸೇನ ‘‘ಗಚ್ಛ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪತ್ತಂ ಆಹರಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ವೇಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪತ್ತಾಹರಣಾದಿವಸೇನ ಚ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ದತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಗನ್ಧಾದೀಹಿ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ತಾದಿಸಂ ಪುಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪತ್ತಿ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪರಿಣಾಮವಸೇನ ಪತ್ತಿಅನುಪ್ಪದಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಪರೇಹಿ ದಿನ್ನಾಯ ಪತ್ತಿಯಾ ಕೇವಲಂ ವಾ ಪರೇಹಿ ಕತಂ ಪುಞ್ಞಂ ‘‘ಸಾಧು, ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ ಅನುಮೋದನವಸೇನ ಅಬ್ಭನುಮೋದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅತ್ತನೋ ಪಗುಣಧಮ್ಮಂ ಅಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೋ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪರೇಸಂ ದೇಸೇತಿ – ಇದಂ ದೇಸನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಏಕೋ ‘‘ಏವಂ ಮಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋತಿ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಠತ್ವಾ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಅದ್ಧಾ ಅಯಂ ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಾನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನೂಪಾಯೋ’’ತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪುರೇಚಾರಿಕಹಿತಫರಣೇನ ಮುದುಚಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಇದಂ ಸವನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ. ಯಂ ಪನೇಕೋ ‘‘ಇತಿ ಮಂ ಸದ್ಧೋತಿ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಸುಣಾತಿ, ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಗಮನಂ ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಸ್ಸ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇದಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ ವಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಉಜುಕರಣಕಾಲೇ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಅಪರೇ ಪನಾಹು ‘‘ವಿಜಾನನಪಜಾನನವಸೇನ ದಸ್ಸನಂ ದಿಟ್ಠಿ ಕುಸಲಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣಾದಿ ಚ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕುಸಲೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದೇಪಿ ಅತ್ತನಾ ಕತಪುಞ್ಞಾನುಸ್ಸರಣವಣ್ಣಾರಹವಣ್ಣನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಞಾಣೇನ ಕಮ್ಮಪಥಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ. ಇತರಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ನಿಯಮಲಕ್ಖಣಂ. ಯಞ್ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಭಾವೇನೇವ ತಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ.

ಇಮೇಸಂ ಪನ ಸತ್ತನ್ನಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಂ ಪುರಿಮೇಹಿ ತೀಹಿ ದಾನಮಯಾದೀಹಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅಪಚಾಯನವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಾನಿ ಸೀಲಮಯೇ, ಪತ್ತಿಅನುಪ್ಪದಾನಅಬ್ಭನುಮೋದನಾನಿ ದಾನಮಯೇ, ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸವನಾನಿ ಭಾವನಾಮಯೇ, ದಿಟ್ಠಿಜುಗತಂ ತೀಸುಪಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ. ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ? ದಾನಮಯಂ…ಪೇ… ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೮.೩೬).

ಏತ್ಥ ಚ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾನಂ ವಸೇನ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಂ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಗುಣಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಏಕಚ್ಚೇ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಪಗುಣಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನಾಪಿ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತತಿ. ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಚೇತನಾನಂ ವಸೇನ ಭಾವನಾಮಯಮೇವ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಹೋತಿ, ನ ಇತರಾನಿ. ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಚಕ್ಖುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೧. ದುತಿಯೇ ಚಕ್ಖೂನೀತಿ ಚಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಚಕ್ಖೂನಿ, ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಾನಿ ವಿಯ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಚಕ್ಖನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖೂನಿ. ಕಿಮಿದಂ ಚಕ್ಖನಂ ನಾಮ? ಅಸ್ಸಾದನಂ, ತಥಾ ಹಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ಮಧುಂ ಚಕ್ಖತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಚಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಚ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವನ್ತಾನಿ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಾನಿ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚಕ್ಖನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖೂನಿ. ತಾನಿ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದ್ವೇ ಚಕ್ಖೂನಿ – ಞಾಣಚಕ್ಖು, ಮಂಸಚಕ್ಖು ಚಾತಿ. ತೇಸು ಮಂಸಚಕ್ಖು ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ಞಾಣಚಕ್ಖು ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು, ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂತಿ ಇಧ ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂತಿ ದಿಬ್ಬಸದಿಸತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಂ. ದೇವತಾನಞ್ಹಿ ಸುಚರಿತಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹರುಹಿರಾದೀಹಿ ಅಪಲಿಬುದ್ಧಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತತಾಯ ದೂರೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥಂ ದಿಬ್ಬಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು ಹೋತಿ. ಇದಞ್ಚಾಪಿ ವೀರಿಯಭಾವನಾಬಲನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಞಾಣಚಕ್ಖು ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ ದಿಬ್ಬಸದಿಸತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಂ, ದಿಬ್ಬವಿಹಾರವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಚ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಆಲೋಕಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಮಹಾಜುತಿಕತ್ತಾ. ತಿರೋಕುಟ್ಟಾದಿಗತರೂಪದಸ್ಸನೇನ ಮಹಾಗತಿಕತ್ತಾಪಿ ದಿಬ್ಬಂ. ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸದ್ದಸತ್ಥಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಚಕ್ಖುಮಿವಾತಿಪಿ ಚಕ್ಖು, ದಿಬ್ಬಞ್ಚ ತಂ ಚಕ್ಖು ಚಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು.

ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ. ಕಿಂ ಪಜಾನಾತಿ? ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪಜಾನಾತೀತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ? ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೪೯).

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾ. ಕಿನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ? ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಅನತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ, ಅಕ್ಖಲಿತಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ ವಾ ಕುಸಲಿಸ್ಸಾಸಖಿತ್ತಉಸುಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ, ವಿಸಯೋಭಾಸನರಸಾ ಪದೀಪೋ ವಿಯ, ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಅರಞ್ಞಗತಸುದೇಸಕೋ ವಿಯ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾ ಪಞ್ಞಾ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಞಾಣಂ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದಿ, ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದಿ, ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೫).

ಏತೇಸು ಚ ಮಂಸಚಕ್ಖು ಪರಿತ್ತಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಮಹಗ್ಗತಂ, ಇತರಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಮಂಸಚಕ್ಖು ರೂಪಂ, ಇತರಾನಿ ಅರೂಪಾನಿ. ಮಂಸಚಕ್ಖು ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಚ ಲೋಕಿಯಾನಿ ಸಾಸವಾನಿ ರೂಪವಿಸಯಾನಿ, ಇತರಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಅನಾಸವಂ ಚತುಸಚ್ಚವಿಸಯಂ. ಮಂಸಚಕ್ಖು ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ, ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು. ಮಂಸಚಕ್ಖು ಕಾಮಾವಚರಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ರೂಪಾವಚರಂ, ಇತರಂ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ವಿಭಾಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಗಾಥಾಸು ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರಂ. ಅಕ್ಖಾಸಿ ಪುರಿಸುತ್ತಮೋತಿ ಪುರಿಸಾನಂ ಉತ್ತಮೋ ಅಗ್ಗೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದೇಸೇಸಿ. ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಮಂಸಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ. ಮಗ್ಗೋತಿ ಉಪಾಯೋ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ಪಕತಿಚಕ್ಖುಮತೋ ಏವ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಕಸಿಣಾಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ, ಸೋ ಚ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲೇ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ನತ್ಥೀತಿ. ಯತೋತಿ ಯದಾ. ಞಾಣನ್ತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾತಿ ಯಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಭಾವನಾಯ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಪಮುಚ್ಚತಿ ಪರಿಮುಚ್ಚತೀತಿ.

ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಇನ್ದ್ರಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೨. ತತಿಯೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಯಾನಿ ಹಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಇಸ್ಸರಾ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ತೇಹಿ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಾಮ. ಅಪಿಚ ಇನ್ದೋ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಪರಮೇನ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತೇನ ಇನ್ದೇನ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ಪರೇಸಞ್ಚ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ದೇಸಿತತ್ತಾ ವಿಹಿತತ್ತಾ ಗೋಚರಭಾವನಾಸೇವನಾಹಿ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಇನ್ದಂ ವಾ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ, ತಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಾನೀತಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ‘‘ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅನಞ್ಞಾತಂ ಅನಧಿಗತಂ ಅಮತಪದಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಆಜಾನನಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಆಜಾನಾತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠಮರಿಯಾದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಞ್ಞಾ. ಯಥೇವ ಹಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ತಥೇವ ಅಯಮ್ಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಞ್ಞಾ ಚ ಸಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಾತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಆಜಾನನಟ್ಠೇನೇವ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಛಸು ಠಾನೇಸು ಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಿಟ್ಠಿತಞಾಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಚತುತ್ಥಫಲವಸೇನ ಏಕಟ್ಠಾನಿಕಾನಿ, ಇತರಂ ಇತರಮಗ್ಗಫಲವಸೇನ ಛಟ್ಠಾನಿಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಗಾಥಾಸು ಸಿಕ್ಖಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಯೋ ಸಿಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ. ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋತಿ ಉಜುಮಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಅನ್ತದ್ವಯವಿವಜ್ಜಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣತೋ ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ, ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಾನಂ ಖೇಪನತೋ ಖಯಸಙ್ಖಾತೇ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇ ಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ಪುರೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅನನ್ತರಾತಿ ತತೋ ಮಗ್ಗಞಾಣತೋ ಅನನ್ತರಾ ಅರಹತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಥ ವಾ ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಾದಿಕೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಾನನ್ತರಂ ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಖೇಪನತೋ ಖಯಸ್ಮಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಪಠಮಂ ಞಾಣಂ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅನನ್ತರಾತಿ ತತೋ ಪಠಮಞಾಣತೋ ಅನನ್ತರಾ ಅನನ್ತರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾ ಅಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಪಚ್ಛಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಾನನ್ತರಾ ಅರಹತ್ತಫಲೇನ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ವಿಮುತ್ತಸ್ಸ. ಞಾಣಂ ವೇ ಹೋತಿ ತಾದಿನೋತಿ ಅರಹತ್ತಫಲುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಉತ್ತರಕಾಲೇ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದೀಸು ತಾದಿಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಥಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಪ್ಪಾ ಮೇ ವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಅಕುಪ್ಪಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭವಸಂಯೋಜನಕ್ಖಯಾ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ತಾದಿಸಂ ಖೀಣಾಸವಂ ಥೋಮೇನ್ತೋ ‘‘ಸ ವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ತತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸುದ್ಧೇಹಿಪಿ ವಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಲದ್ಧೇಹಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ತತೋ ಏವ ಚಕ್ಖಾದೀಹಿ ಸುಟ್ಠು ವೂಪಸನ್ತೇಹಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ತೋ’’ತಿ, ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮೇನ ಉಪಸನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸನ್ತಿಪದೇ ರತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಅಭಿರತೋ ಅಧಿಮುತ್ತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಭಾವಿತಮಗ್ಗತಾ, ಪರಿಞ್ಞಾತಕ್ಖನ್ಧತಾ ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತಾ. ‘‘ಸನ್ತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸತಾ, ‘‘ಸನ್ತಿಪದೇ ರತೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧತಾತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಅದ್ಧಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೩. ಚತುತ್ಥೇ ಅದ್ಧಾತಿ ಕಾಲಾ. ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾತಿಆದೀಸು ದ್ವೇ ಪರಿಯಾಯಾ – ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೋ, ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋ ಚ. ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ಚುತಿತೋ ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ಸಹ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಹಿ ತದನನ್ತರಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ. ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಠಿತಿ, ಭಙ್ಗೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಖಣೇ ಪತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಧಮ್ಮಾ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ತಯೋಪಿ ಖಣೇ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ, ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅದ್ಧಾ ನಾಮ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅಯಞ್ಹಿ ಅತೀತಾದಿವಿಭಾಗೋ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿಸಮಯಖಣವಸೇನ ಚತುಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇಸು ಅದ್ಧಾವಿಭಾಗೋ ವುತ್ತೋ. ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಸಭಾಗಾ ಏಕಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಏಕಾಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ. ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸಭಾಗಉತುಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಅತೀತಾ ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ. ಚಿತ್ತಜಾ ಏಕವೀಥಿಏಕಜವನಏಕಸಮಾಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ. ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತೇಸಂಯೇವ ಪನ ಉತುಆಹಾರಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕವಸೇನ ತಸ್ಸ ಅತೀತಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮಯವಸೇನ ಏಕಮುಹುತ್ತಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಾಯನ್ಹರತ್ತಿದಿವಾದೀಸು ಸಮಯೇಸು ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ತಂತಂಸಮಯೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಾಮ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ. ಅಯಂ ತಾವ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ನಯೋ. ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ಖಣವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕ್ಖಣತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ. ಅಪಿಚ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಹೇತುಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಾ ಅತೀತಾ, ನಿಟ್ಠಿತಹೇತುಕಿಚ್ಚಾ ಅನಿಟ್ಠಿತಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ಉಭಯಕಿಚ್ಚಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾ ಅನಾಗತಾ. ಅತ್ತನೋ ವಾ ಕಿಚ್ಚಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಾ, ಪಚ್ಛಾ ಅನಾಗತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಖಣಾದಿಕಥಾವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾ, ಸೇಸಾ ಪರಿಯಾಯಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಅತೀತಾದಿಭೇದೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಕಾಲಸ್ಸ. ಅತೀತಾದಿಭೇದೇ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಕಾಲೋ ಇಧ ತೇನೇವ ವೋಹಾರೇನ ಅತೀತೋತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗಾಥಾಸು ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಕ್ಖಾಯತಿ, ಕಥೀಯತಿ, ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಂ, ಕಥಾವತ್ಥು, ಅತ್ಥತೋ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅತೀತಂ ವಾ ಅದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥಂ ಕಥೇಯ್ಯ, ಅನಾಗತಂ ವಾ…ಪೇ… ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಅದ್ಧಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥಂ ಕಥೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫).

ತಥಾ –

‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ, ‘ಅಹೋಸೀ’ತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ, ‘ಅಹೋಸೀ’ತಿ ತಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾ, ‘ಅಹೋಸೀ’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿ; ನ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಅತ್ಥೀತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೨) –

ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ನಿರುತ್ತಿಪಥಸುತ್ತೇನಪಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಕಥಾವತ್ಥುಭಾವೇನ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಅಹನ್ತಿ ಚ ಮಮನ್ತಿ ಚ ದೇವೋತಿ ಚ ಮನುಸ್ಸೋತಿ ಚ ಇತ್ಥೀತಿ ಚ ಪುರಿಸೋತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಪವತ್ತಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಸಞ್ಞಿನೋ, ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಸತ್ತಪುಗ್ಗಲಾದಿಸಞ್ಞಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಸ್ಮಿಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ರಾಗಾದಿವಸೇನ ವಾ ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ. ರತ್ತೋ ಹಿ ರಾಗವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ದುಟ್ಠೋ ದೋಸವಸೇನ, ಮೂಳ್ಹೋ ಮೋಹವಸೇನ, ಪರಾಮಟ್ಠೋ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ, ಥಾಮಗತೋ ಅನುಸಯವಸೇನ, ವಿನಿಬದ್ಧೋ ಮಾನವಸೇನ, ಅನಿಟ್ಠಙ್ಗತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಸೇನ, ವಿಕ್ಖೇಪಗತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹೋತೀತಿ.

ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಂ ಅಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ತಂ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಅಪರಿಜಾನಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಪರಿಜಾನನಹೇತು. ಯೋಗಮಾಯನ್ತಿ ಮಚ್ಚುನೋತಿ ಮರಣಸ್ಸ ಯೋಗಂ ತೇನ ಸಂಯೋಗಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ವಿಸಂಯೋಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಥ ವಾ ಯೋಗನ್ತಿ ಉಪಾಯಂ, ತೇನ ಯೋಜಿತಂ ಪಸಾರಿತಂ ಮಾರಸೇನಟ್ಠಾನಿಯಂ ಅನತ್ಥಜಾಲಂ ಕಿಲೇಸಜಾಲಞ್ಚ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ನ ಹಿ ನೋ ಸಙ್ಗರಂ ತೇನ, ಮಹಾಸೇನೇನ ಮಚ್ಚುನಾ’’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭೨; ಜಾ. ೨.೨೨.೧೨೧; ನೇತ್ತಿ. ೧೦೩);

ಏತ್ತಾವತಾ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಞ್ಚ ಪರಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೇ, ತೇನ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಪರಿಜಾನನೇನ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ವಕ್ಖಮಾನಮೇವ ವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇತಿ. ಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಜಾನಿತ್ವಾ, ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ತಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ. ಅಕ್ಖಾತಾರಂ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಞ್ಞನಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಅಕ್ಖಾತಾರಂ ನ ಮಞ್ಞತಿ, ಕಾರಕಾದಿಸಭಾವಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತಾನಂ ನ ಪಚ್ಚೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫುಟ್ಠೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಮನಸಾ, ಸನ್ತಿಪದಮನುತ್ತರನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಸನ್ತಾಪವೂಪಸಮನಟ್ಠಾನತಾಯ ‘‘ಸನ್ತಿಪದ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೋ ಫುಟ್ಠೋ ಫುಸಿತೋ ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಕ್ಖಾತಾರಂ ನ ಮಞ್ಞತೀತಿ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಪದೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಞ್ಚ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಫುಟ್ಠೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಮನಸಾ, ಸನ್ತಿಪದಮನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗನಿರೋಧಾನಂ ಭಾವನಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯಂ ವದತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ಸೋ ಪನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇನ ಫುಟ್ಠೋ ಫುಸಿತೋ ಭಾವಿತೋ, ತೇನೇವ ಅನುತ್ತರಂ ಸನ್ತಿಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಫುಟ್ಠಂ ಫುಸಿತಂ ಸಚ್ಛಿಕತನ್ತಿ.

ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯನಿಮಿತ್ತಂ ವಿವಿಧಾಹಿ ವಿಪತ್ತೀಹಿ ಉಪದ್ದುತೇ ಲೋಕೇ ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸತಾಯ ತತೋ ಸುಪರಿಮುತ್ತೋ ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಪರಿಞ್ಞಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸಙ್ಖಾಯ ಸೇವೀತಿ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಖಾಯ ಪರಿತುಲೇತ್ವಾವ ಸೇವನಸೀಲೋ, ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮತ್ತಾ ಚ ಆಪಾಥಗತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿಸಯಂ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಸಙ್ಖಾಯ ಸೇವನಸೀಲೋ. ಧಮ್ಮಟ್ಠೋತಿ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮೇ ಏವ ವಾ ಠಿತೋ. ವೇದಗೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪಾರಙ್ಗತತ್ತಾ ವೇದಗೂ. ಏವಂಗುಣೋ ಅರಹಾ ಭವಾದೀಸು ಕತ್ಥಚಿ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಾಭಾವತೋ ಮನುಸ್ಸದೇವಾತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಉಪೇತಿ, ಅಪಞ್ಞತ್ತಿಕಭಾವಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ದುಚ್ಚರಿತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ