೧೦. ಜಾಗರಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೭. ದಸಮೇ ಜಾಗರೋತಿ ಜಾಗರಕೋ ವಿಗತನಿದ್ದೋ ಜಾಗರಿಯಂ ಅನುಯುತ್ತೋ, ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತಂ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ ಹೋತಿ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತಿ, ರತ್ತಿಯಾ ಪಠಮಂ ಯಾಮಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತಿ, ರತ್ತಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಯಾಮಂ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ ಪಾದೇ ಪಾದಂ ಅಚ್ಚಾಧಾಯ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಉಟ್ಠಾನಸಞ್ಞಂ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ, ರತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಯಾಮಂ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾಯ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತಿ. ಏವಂ ಭಿಕ್ಖು ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತಂ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೯).

ಚಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ವಕ್ಖಮಾನೇ ಸತಾದಿಭಾವೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಿಯಾ, ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಜಾಗರೋ ಚ ಭಿಕ್ಖು ವಿಹರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚ ಪಠನ್ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಚ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾವಿಜಹನವಸೇನ ಸತಿಅವಿಪ್ಪವಾಸೇನ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಸತ್ತಟ್ಠಾನಿಯಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿನಾ ಚ ಸಮಾಹಿತೋ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ. ಪಮುದಿತೋತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೇನ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಸ್ಸ ಚ ಅಮೋಘಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಪಮುದಿತೋ ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ. ವಿಪ್ಪಸನ್ನೋತಿ ತತೋ ಏವ ಪಟಿಪತ್ತಿಭೂತಾಸು ತೀಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಪಟಿಪತ್ತಿದೇಸಕೇ ಚ ಸತ್ಥರಿ ಸದ್ಧಾಬಹುಲತಾಯ ಸುಟ್ಠು ಪಸನ್ನೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಿಹರೇಯ್ಯಾತಿ ವಾ.

ತತ್ಥ ಕಾಲವಿಪಸ್ಸೀ ಚ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವಿಪಸ್ಸಕೋ, ತತ್ಥ ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗೇ ಕಾಲವಿಪಸ್ಸೀ ಕಾಲಾನುರೂಪಂ ವಿಪಸ್ಸಕೋ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಆವಾಸಾದಿಕೇ ಸತ್ತ ಅಸಪ್ಪಾಯೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಯೇ ಸೇವನ್ತೋ ಅನ್ತರಾ ವೋಸಾನಂ ಅನಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಹಿತತ್ತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಹಿತಾಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿರನ್ತರಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ ಲೀನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮವಿಚಯವೀರಿಯಪೀತಿಸಙ್ಖಾತೇಸು, ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕಾಲೇ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತೇಸು ಕುಸಲೇಸು ಅನವಜ್ಜೇಸು ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏವಂ ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗೇ ಕಾಲಾನುರೂಪಂ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಅಸ್ಸಾತಿ. ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಸತಿಞ್ಚ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೪; ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೩). ಏತ್ತಾವತಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ಜಾಗರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇ ಪಕಾಸೇತಿ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮ್ಮಸನಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅವಞ್ಝಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಜಾಗರಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೇ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸಮಾದಾನಾನಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಾನಿ ಸಮ್ಮೋದಪಸಾದಾವಹಾನಿ, ತತ್ಥ ಕಾಲವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಂ ಪರಿಪಾಕಗತಂ. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತೇ ಹಿ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇ ತಿಕ್ಖೇ ಸೂರೇ ವಹನ್ತೇ ಯೋಗಿನೋ ಉಳಾರಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಪಸಾದೋ ಚ ಹೋತಿ, ತೇಹಿ ಚ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇಯೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ;

ಲಭತೀ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಅಮತಂ ತಂ ವಿಜಾನತಂ.

‘‘ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ ಭಿಕ್ಖು, ಪಸನ್ನೋ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ;

ಅಧಿಗಚ್ಛೇ ಪದಂ ಸನ್ತಂ, ಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೭೪, ೩೮೧);

ಗಾಥಾಸು ಜಾಗರನ್ತಾ ಸುಣಾಥೇತನ್ತಿ ಏತಂ ಮಮ ವಚನಂ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಪಮಾದನಿದ್ದಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾನಿದ್ದಾಯ ಪಬೋಧನತ್ಥಂ ಜಾಗರನ್ತಾ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾದಿಧಮ್ಮಸಮಾಯೋಗೇನ ಜಾಗರಿಯಂ ಅನುಯುತ್ತಾ ಸುಣಾಥ. ಯೇ ಸುತ್ತಾ ತೇ ಪಬುಜ್ಝಥಾತಿ ಯೇ ಯಥಾವುತ್ತನಿದ್ದಾಯ ಸುತ್ತಾ ಸುಪನಂ ಉಪಗತಾ, ತೇ ತುಮ್ಹೇ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇನ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಾದಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ತತೋ ಪಬುಜ್ಝಥ ಅಥ ವಾ ಜಾಗರನ್ತಾತಿ ಜಾಗರನಿಮಿತ್ತಾ. ‘‘ಸುಣಾಥೇತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ತಂ ವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಸುತ್ತಾ ತೇ ಪಬುಜ್ಝಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಯೇ ಸುತ್ತಾತಿ ಯೇ ಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾಯ ಸುತ್ತಾ, ತೇ ತುಮ್ಹೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿಬೋಧೇನ ಪಬುಜ್ಝಥ. ಸುತ್ತಾ ಜಾಗರಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋತಿ ಇದಂ ಪಬೋಧಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತಸುಪತೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಜಾಗರಿತಂ ಜಾಗರಣಂ ಅತ್ಥಕಾಮಸ್ಸ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋ ಪಾಸಂಸತರೋ ಹಿತಸುಖಾವಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಬುಜ್ಝಥ. ನತ್ಥಿ ಜಾಗರತೋ ಭಯನ್ತಿ ಇದಂ ತತ್ಥ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನಂ. ಯೋ ಹಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಜಾಗರಣಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೇನ ಜಾಗರೋ ಜಗ್ಗತಿ, ಪಮಾದನಿದ್ದಂ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ಅತ್ತಾನುವಾದಭಯಂ ಪರಾನುವಾದಭಯಂ ದಣ್ಡಭಯಂ ದುಗ್ಗತಿಭಯಂ ಜಾತಿಆದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಟ್ಟಭಯಂ ನತ್ಥಿ.

ಕಾಲೇನಾತಿ ಆವಾಸಸಪ್ಪಾಯಾದೀನಂ ಲದ್ಧಕಾಲೇನ. ಸೋತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿವೀಮಂಸಮಾನೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಞಾಯೇನ ಯಥಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನವಿರಜ್ಜನಾದಯೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಏವಂ ಪರಿತೋ ವೀಮಂಸನ್ತೋ, ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕೋದಿಭೂತೋತಿ ಏಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ಉದೇತೀತಿ ಏಕೋದಿ, ಸಮಾಧಿ. ಸೋ ಏಕೋದಿ ಭೂತೋ ಜಾತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಏಕೋದಿಭೂತೋ. ಅಗ್ಗಿಆಹಿತಾದಿಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಏತ್ಥ ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ಪರವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಕೋದಿಂ ವಾ ಭೂತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಏಕೋದಿಭೂತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಏಕೋದೀತಿ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಾಧಿ. ಅಥ ವಾ ಕಾಲೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಪಟಿವೇಧಕಾಲೇನ. ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿವೀಮಂಸಮಾನೋತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ವೀಮಂಸನ್ತೋ, ಏಕಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇನ್ತೋ. ಏಕೋದಿಭೂತೋತಿ ಏಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಅಸಹಾಯೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ಉದೇತೀತಿ ಏಕೋದಿ, ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೋ. ಸೋ ಏಕೋದಿ ಭೂತೋ ಜಾತೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ. ವಿಹನೇ ತಮಂ ಸೋತಿ ಸೋ ಏವಂಭೂತೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅವಿಜ್ಜಾತಮಂ ಅನವಸೇಸತೋ ವಿಹನೇಯ್ಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ.

ಇತಿ ಭಗವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಮೋಘಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ದಳ್ಹಂ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಹವೇ’’ತಿ ಓಸಾನಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಜಾಗರತೋ ಸತಿಅವಿಪ್ಪವಾಸಾದಿನಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಪಾತುಭವತಿ, ತತೋ ಚಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ವಟ್ಟಭಯಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ. ಹವೇತಿ ಏಕಂಸೇನ ದಳ್ಹಂ ವಾ. ಭಜೇಥಾತಿ ಭಜೇಯ್ಯ. ಏವಂ ಜಾಗರಿಯಂ ಭಜನ್ತೋ ಚ ಆತಾಪಿಭಾವಾದಿಗುಣಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಫಲಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ಅನುತ್ತರಂ ಉತ್ತರರಹಿತಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಫುಸೇ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.