೩. ಉಭಯತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೩. ತತಿಯೇ ಭಾವಿತೋತಿ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ಚ ವಡ್ಢಿತೋ ಚ. ಬಹುಲೀಕತೋತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕತೋ. ಅತ್ಥೋತಿ ಹಿತಂ. ತಞ್ಹಿ ಅರಣೀಯತೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಅತ್ಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮಧಿಗಯ್ಹ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ವತ್ತತಿ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಭವಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ, ಇಧಲೋಕಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಪರಾಯಿಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಸಮ್ಪರೇತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಪರಾಯೋ, ಪರಲೋಕೋ, ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಭವಂ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ, ಪರಲೋಕಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಕೋ ಪನೇಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೋ, ಕೋ ವಾ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋತಿ? ಸಙ್ಖೇಪೇನ ತಾವ ಯಂ ಇಧಲೋಕಸುಖಂ, ಯಞ್ಚೇತರಹಿ ಇಧಲೋಕಸುಖಾವಹಂ, ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಗಹಟ್ಠಾನಂ ತಾವ ಇಧ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿತ್ತೂಪಕರಣಂ, ಅನಾಕುಲಕಮ್ಮನ್ತತಾ, ಆರೋಗ್ಯಸಂವಿಧಾನಂ, ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾಯೋಗವಿಹಿತಾನಿ ಸಿಪ್ಪಾಯತನವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಪರಿಜನತಾತಿ ಏವಮಾದಿ. ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಪನ ಯೇ ಇಮೇ ಜೀವಿತಪರಿಕ್ಖಾರಾ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪ್ಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾ. ತೇಸಂ ಅಕಿಚ್ಛಲಾಭೋ, ತತ್ಥ ಚ ಸಙ್ಖಾಯ ಪಟಿಸೇವನಾ, ಸಙ್ಖಾಯ ಪರಿವಜ್ಜನಾ, ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ, ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿ, ಪವಿವೇಕೋ, ಅಸಂಸಗ್ಗೋತಿ ಏವಮಾದಿ. ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಯೋ ಪನ ಉಭಯೇಸಂ ಸಾಧಾರಣಾ ಉಭಯಾನುರೂಪಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಪ್ಪಮಾದೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಪಮಾದಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೋ ಪನೇಸ ಪಮಾದೋ ನಾಮ? ಪಮಜ್ಜನಾಕಾರೋ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಪಮಾದೋ? ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇ ವಾ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇ ವಾ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತೇ ವಾ ಪಞ್ಚಸು ವಾ ಕಾಮಗುಣೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪ್ಪಾದನಂ ಕುಸಲಾನಂ ವಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾಯ ಅಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯತಾ ಅಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯತಾ ಅನಟ್ಠಿತಕಿರಿಯತಾ ಓಲೀನವುತ್ತಿತಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಛನ್ದತಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾ ಅನಾಸೇವನಾ ಅಭಾವನಾ ಅಬಹುಲೀಕಮ್ಮಂ ಅನಧಿಟ್ಠಾನಂ ಅನನುಯೋಗೋಪಮಾದೋ. ಯೋ ಏವರೂಪೋ ಪಮಾದೋ ಪಮಜ್ಜನಾ ಪಮಜ್ಜಿತತ್ತಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಮಾದೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೮೪೬).

ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಪ್ಪಮಾದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಸೋ ಸತಿಯಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೋ, ನಿಚ್ಚಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿಯಾ ಏತಂ ನಾಮಂ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಯೋಗೇನ ಪವತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಿನೋ ಖನ್ಧಾ ಅಪ್ಪಮಾದೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

‘‘ಭಾವಿತೋ ಬಹೂಲೀಕತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಥಂ ಪನಾಯಂ ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಭಾವೇತಬ್ಬೋತಿ? ನ ಅಪ್ಪಮಾದಭಾವನಾ ನಾಮ ವಿಸುಂ ಏಕಭಾವನಾ ಅತ್ಥಿ. ಯಾ ಹಿ ಕಾಚಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಕುಸಲಕಿರಿಯಾ, ಸಬ್ಬಾ ಸಾ ಅಪ್ಪಮಾದಭಾವನಾತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಸರಣಗಮನಂ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಸಂವರಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ ಸಬ್ಬಾ ಸೀಲಭಾವನಾ, ಸಬ್ಬಾ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ, ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾ, ಸಬ್ಬಾ ಕುಸಲಭಾವನಾ, ಅನವಜ್ಜಭಾವನಾ, ಅಪ್ಪಮಾದಭಾವನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅಪ್ಪಮಾದೋ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ಮಹನ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ಮಹನ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ಸಕಲಮ್ಪಿ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪಮಾದಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ‘‘ಅತಿತ್ಥೇನ ಪಕ್ಖನ್ದೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಪ್ಪಮಾದಪದಸ್ಸ ಮಹನ್ತಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಕುಸಿನಾರಾಯಂ ಯಮಕಸಾಲಾನಮನ್ತರೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಮಯೇ ನಿಪನ್ನೋ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ವಸ್ಸೇಸು ಅತ್ತನಾ ಭಾಸಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ಏಕೇನ ಪದೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ – ‘‘ಅಪ್ಪಮಾದೇನ ಸಮ್ಪಾದೇಥಾ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಓವಾದಮದಾಸಿ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಜಙ್ಗಲಾನಂ ಪಾಣಾನಂ ಪದಜಾತಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಹತ್ಥಿಪದೇ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಹತ್ಥಿಪದಂ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ ಯದಿದಂ ಮಹನ್ತಟ್ಠೇನ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇತೇ ಅಪ್ಪಮಾದಮೂಲಕಾ ಅಪ್ಪಮಾದಸಮೋಸರಣಾ, ಅಪ್ಪಮಾದೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೦).

ಗಾಥಾಸು ಅಪ್ಪಮಾದಂ ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಸು ಅಪ್ಪಮಾದಂ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಂ ಪಣ್ಡಿತಾ ಸಪ್ಪಞ್ಞಾ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಪಸಂಸನ್ತಿ, ವಣ್ಣೇನ್ತಿ ಥೋಮೇನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಉಭೋ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಗಣ್ಹಾತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ. ಕೇ ಪನ ತೇ ಉಭೋ ಅತ್ಥಾತಿ ಆಹ – ‘‘ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಯೋ ಚತ್ಥೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ’’ತಿ, ಏವಮೇತ್ಥ ಪದಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಯೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ತಾವ ‘‘ಅನವಜ್ಜಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ, ಅನಾಕುಲಾ ಚ ಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತೋ ಕಸಿಗೋರಕ್ಖಾದಿವಿಧಿನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ, ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಪನ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯೋ ಚತ್ಥೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋತಿ ಪನ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಚರಿಯಾವ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾತಿ ದುವಿಧಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಹಿತಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾ, ಲದ್ಧಬ್ಬೇನ ಸಮಿತಿ ಸಙ್ಗತಿ ಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಲಾಭೋ. ಸಮಯೋ ಏವ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ವಾ ಸಮಯೋ ಅಭಿಸಮಯೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅಭಿಸಮಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಧಿತಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಧೀರೋ. ತತಿಯೇನ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥ-ಸದ್ದೇನ ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಟ್ಟಸಮ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಕಥಿತಾ. ಗಾಥಾಯಂ ಪನ ವಿವಟ್ಟಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಅಮತಪದಂ, ಪಮಾದೋ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದಂ;

ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ನ ಮೀಯನ್ತಿ, ಯೇ ಪಮತ್ತಾ ಯಥಾ ಮತಾ.

‘‘ಏವಂ ವಿಸೇಸತೋ ಞತ್ವಾ, ಅಪ್ಪಮಾದಮ್ಹಿ ಪಣ್ಡಿತಾ;

ಅಪ್ಪಮಾದೇ ಪಮೋದನ್ತಿ, ಅರಿಯಾನಂ ಗೋಚರೇ ರತಾ.

‘‘ತೇ ಝಾಯಿನೋ ಸಾತತಿಕಾ, ನಿಚ್ಚಂ ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮಾ;

ಫುಸನ್ತಿ ಧೀರಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೧-೨೩);

ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರತ್ಥವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.