೧. ಏಕಕನಿಪಾತೋ

೧. ಪಠಮವಗ್ಗೋ

೧. ಲೋಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧. ಇದಾನಿ ಏಕಧಮ್ಮಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಜಹಥಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಭಗವತಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾಯ ಓಕಾಸೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಯಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಂ ತಾವ ವಿಚಾರೇಸ್ಸಾಮ. ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ – ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ, ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಅನೇಕಸತಅನೇಕಸಹಸ್ಸಭೇದಾನಿಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಾನಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಪಟ್ಠಾನನಯೇನ ಸೋಳಸವಿಧತಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧತಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಸಮ್ಭವತಿ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಚ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ, ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ಚಾತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿಸಮ್ಭವತೋ; ಏವಂ ಯದಿಪಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೇನಪಿ ಸಂಸಗ್ಗಭೇದೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದೀಹಿ ಪನ ಪುರತೋ ಠಿತೇಹಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಂಸಗ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ನಿರವಸೇಸೋ ಪಟ್ಠಾನನಯೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ. ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ವಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಸೇಸನಿಕ್ಖೇಪಾನಂ ಮೂಲನಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತಂ ಏವ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅಥ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸುತ್ತದೇಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಕಾರಣಭೂತೋತಿ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ, ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ. ಪರಜ್ಝಾಸಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪುಚ್ಛಾಯ ವಸೋತಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೋ. ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ. ಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ವತ್ಥುಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿ, ಅತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ ಥ-ಕಾರಸ್ಸ ಠ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ, ಸಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ. ಅಥ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪೀಯತಿ ಸುತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ನಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಾದಿ ಏವ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ. ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ. ಪುಚ್ಛೀಯತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ, ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ವಚನಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಂ, ತದೇವ ನಿಕ್ಖೇಪಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಪಿಚ ಪರೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕಾದಿಕಾರಣನಿರಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪಭಾವೋ ಯುತ್ತೋ, ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಧಮ್ಮತನ್ತಿಠಪನತ್ಥಂ ಪವತ್ತಿತದೇಸನತ್ತಾ. ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾನಂ ಪನ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾನಂ ದೇಸನಾಪವತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತಿತಾನಂ ಕಥಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅನವರೋಧೋ, ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕಾನಂ ವಾ ಪರಜ್ಝಾಸಯಾನುರೋಧೇನ ಪವತ್ತಿತಾನಂ ಕಥಂ ಪರಜ್ಝಾಸಯೇ ಅನವರೋಧೋತಿ? ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಮೇತಂ. ಪರೇಸಞ್ಹಿ ಅಭಿನೀಹಾರಪರಿಪುಚ್ಛಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸೇವ ಸುತ್ತದೇಸನಾಕಾರಣುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪರಜ್ಝಾಸಯಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ. ತಥಾ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಧಮ್ಮದಾಯಾದಸುತ್ತಾದೀನಂ (ದೀ. ನ. ೧.೧ ಆದಯೋ) ವಣ್ಣಾವಣ್ಣಆಮಿಸುಪ್ಪಾದಾದಿದೇಸನಾನಿಮಿತ್ತಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪರೇಸಂ ಪುಚ್ಛಂ ವಿನಾ ಅಜ್ಝಾಸಯಮೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ, ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ದೇಸಿತೋ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋತಿ.

ಯಾನಿ ಭಗವಾ ಪರೇಹಿ ಅನಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನೇವ ಕಥೇತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಸುತ್ತಂ, ತುವಟ್ಟಕಸುತ್ತನ್ತಿಏವಮಾದೀನಿ (ಸು. ನಿ. ೯೨೧ ಆದಯೋ; ಮ. ನಿ. ೧.೬೪ ಆದಯೋ), ತೇಸಂ ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಯಾನಿ ಪನ ‘‘ಪರಿಪಕ್ಕಾ ಖೋ ರಾಹುಲಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಯಂನೂನಾಹಂ ರಾಹುಲಂ ಉತ್ತರಿಂ ಆಸವಾನಂ ಖಯೇ ವಿನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಖನ್ತಿಂ ಅಭಿನೀಹಾರಂ ಬುಜ್ಝನಭಾವಞ್ಚ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಪರಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಕಥಿತಾನಿ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತಂ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸುತ್ತನ್ತಿಏವಮಾದೀನಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೦೭ ಆದಯೋ; ೩.೪೧೬ ಆದಯೋ; ಸಂ. ನಿ. ೩.೫೯; ಮಹಾವ. ೧೯-೨೦), ತೇಸಂ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಭಗವನ್ತಂ ಪನ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ದೇವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ ಚ ತಥಾ ತಥಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ ‘‘ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ, ಭನ್ತೇ, ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ನೀವರಣಾ ನೀವರಣಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ಏವಂ ಪುಟ್ಠೇನ ಭಗವತಾ ಯಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಂಯುತ್ತಾದೀನಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೮೬) ತೇಸಂ ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಯಾನಿ ಪನ ತಾನಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಥಿತಾನಿ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಧಮ್ಮದಾಯಾದಂ, ಪುತ್ತಮಂಸೂಪಮಂ, ದಾರುಕ್ಖನ್ಧೂಪಮನ್ತಿಏವಮಾದೀನಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯; ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೩), ತೇಸಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಏವಮಿಮೇಸು ಚತೂಸು ಸುತ್ತನಿಕ್ಖೇಪೇಸು ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪರಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಪರಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಹೇತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ಕೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ? ಲೋಭೇ ಆದೀನವದಸ್ಸೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅತ್ತಜ್ಝಾಸಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಏಕಧಮ್ಮಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದೀಸು ಏಕಸದ್ದೋ ಅತ್ಥೇವ ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೭). ಅತ್ಥಿ ಸೇಟ್ಠೇ ‘‘ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೮; ಪಾರಾ. ೧೧). ಅತ್ಥಿ ಅಸಹಾಯೇ ‘‘ಏಕೋ ವೂಪಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೦೫). ಅತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾಯಂ ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೨೯). ಇಧಾಪಿ ಸಙ್ಖಾಯಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಚ್ಚಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಪಕತಿಪುಞ್ಞಾಪತ್ತಿಸುಞ್ಞತಾಞೇಯ್ಯಸಭಾವಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೫.೭೩) ಪರಿಯತ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೯೯) ಸಚ್ಚಾನಿ. ‘‘ಏವಂಧಮ್ಮಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೩; ೩.೧೪೨) ಸಮಾಧಿ. ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ಸವೇ ಪೇಚ್ಚ ನ ಸೋಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧.೫೭) ಪಞ್ಞಾ. ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾನಂ ಏವಂ ಇಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೯೮) ಪಕತಿ. ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧೦.೧೦೨) ಪುಞ್ಞಂ. ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ವದೇಯ್ಯ ಪಾರಾಜಿಕೇನ ವಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೪೪೪) ಆಪತ್ತಿ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೧೨೧) ಸುಞ್ಞತಾ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೧೫೬; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫) ಞೇಯ್ಯೋ. ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧) ಸಭಾವೋ ಅತ್ಥೋ. ಇಧಾಪಿ ಸಭಾವೋ. ತಸ್ಮಾ ಏಕಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏಕಂ ಸಂಕಿಲೇಸಸಭಾವನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏಕೋ ಚ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಚಾತಿ ಏಕಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಏಕಧಮ್ಮಂ.

ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಲಪತಿ. ಕಿಮತ್ಥಂ ಪನ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಲಪತಿ, ನ ಧಮ್ಮಮೇವ ದೇಸೇತೀತಿ? ಸತಿಜನನತ್ಥಂ. ಭಿಕ್ಖೂ ಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಾಪಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಾಪಿ ನಿಸಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇ ಪಠಮಂ ಅನಾಲಪಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸಿಯಮಾನೇ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಕಿಂನಿದಾನಾ, ಕಿಂಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಆಲಪಿತೇ ಪನ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಜನನತ್ಥಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಆಲಪತಿ. ತೇನ ಚ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖನಸೀಲತಾದಿಗುಣಯೋಗಸಿದ್ಧೇನ ವಚನೇನ ಹೀನಾಧಿಕಜನಸೇವಿತಂ ವುತ್ತಿಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಉದ್ಧತದೀನಭಾವನಿಗ್ಗಹಂ ಕರೋತಿ. ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕರುಣಾವಿಪ್ಫಾರಸೋಮ್ಮಹದಯನಯನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ವಚನೇನ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಮುಖಾಭಿಮುಖೇ ಕರೋನ್ತೋ ತೇನ ಚ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾದೀಪಕೇನ ವಚನೇನ ನೇಸಂ ಸೋತುಕಮ್ಯತಂ ಜನೇತಿ. ತೇನೇವ ಚ ಸಮ್ಬೋಧನತ್ಥೇನ ಸಾಧುಕಂ ಸವನಮನಸಿಕಾರೇಪಿ ನಿಯೋಜೇತಿ. ಸಾಧುಕಂ ಸವನಮನಸಿಕಾರಾಯತ್ತಾ ಹಿ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ.

ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ಪರಿಸಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಕಸ್ಮಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏವ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ? ಜೇಟ್ಠಸೇಟ್ಠಾಸನ್ನಸದಾಸನ್ನಿಹಿತಭಾವತೋ. ಸಬ್ಬಪರಿಸಸಾಧಾರಣಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ಪರಿಸಾಯ ಚ ಜೇಟ್ಠಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ, ಸೇಟ್ಠಾ ಅನಗಾರಿಯಭಾವಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಚರಿಯಾನುವಿಧಾಯಕತ್ತಾ ಸಕಲಸಾಸನಪಟಿಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ಚ, ಆಸನ್ನಾ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನೇಸು ಸಮೀಪವುತ್ತಿಯಾ, ಸದಾಸನ್ನಿಹಿತಾ ಸತ್ಥುಸನ್ತಿಕಾವಚರತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ತೇ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಭಾಜನಂ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಯಂ ದೇಸನಾತಿ ತೇ ಏವ ಆಲಪಿ.

ಪಜಹಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಹಾನಂ ನಾಮ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ದೀಪಾಲೋಕೇನೇವ ತಮಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಲೋಭಾದಿಕಸ್ಸ, ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾದಿವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಹಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಪಹಾನಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಲೋಭಾದಿಮಲಸ್ಸ, ಸೀಲೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿದುಸ್ಸೀಲ್ಯಸ್ಸ, ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಿಕಸ್ಸ, ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠೀನಂ, ತಸ್ಸೇವ ಅಪರಭಾಗೇನ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೇನ ಕಥಂಕಥೀಭಾವಸ್ಸ, ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ಅಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಾಯ, ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ, ವಯದಸ್ಸನೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭಯದಸ್ಸನೇನ ಸಭಯೇಸು ಅಭಯಸಞ್ಞಾಯ, ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನೇನ ಅಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಯ, ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣೇನ ಅಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಅನುಪೇಕ್ಖಾಯ, ಅನುಲೋಮೇನ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ, ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪಟಿಲೋಮಭಾವಸ್ಸ, ಗೋತ್ರಭುನಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ.

ಯಂ ಪನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತೋ ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಸೇವಾಲಸ್ಸ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೨೭೭; ವಿಭ. ೬೨೮) ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಣಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ಇದಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ, ಏತಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ಪಹೀನಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಏತಂ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಧೇ ಪಹಾನೇ ಅನಾಗಾಮಿಕಭಾವಕರಸ್ಸ ಪಹಾನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಇಧ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಪಜಹಥಾತಿ ಪರಿಚ್ಚಜಥ, ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಹನ್ತಿ ಭಗವಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ವೋತಿ ಅಯಂ ವೋಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚತ್ತಉಪಯೋಗಕರಣಸಾಮಿವಚನಪದಪೂರಣಸಮ್ಪದಾನೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕಚ್ಚಿ, ಪನ ವೋ ಅನುರುದ್ಧಾ, ಸಮಗ್ಗಾ ಸಮ್ಮೋದಮಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೨೬) ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣಾಮೇಮಿ ವೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೫೭) ಉಪಯೋಗೇ. ‘‘ನ ವೋ ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇ ವತ್ಥಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೫೭) ಕರಣೇ. ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ವೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಸುಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೪೫) ಸಾಮಿವಚನೇ. ‘‘ಯೇ ಹಿ ವೋ ಅರಿಯಾ ಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೫) ಪದಪೂರಣೇ. ‘‘ವನಪತ್ಥಪರಿಯಾಯಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೯೦) ಸಮ್ಪದಾನೇ. ಇಧಾಪಿ ಸಮ್ಪದಾನೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಪಾಟಿಭೋಗೋತಿ ಪಟಿಭೂ. ಸೋ ಹಿ ಧಾರಣಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಧನಿಕಸ್ಸ, ಧನಿಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಾರಣಕಸ್ಸ ಪಟಿನಿಧಿಭೂತೋ ಧನಿಕಸನ್ತಕಸ್ಸ ತತೋ ಹರಣಾದಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಭುಞ್ಜನೇನ ಭೋಗೋತಿ ಪಟಿಭೋಗೋ, ಪಟಿಭೋಗೋ ಏವ ಪಾಟಿಭೋಗೋ. ಅನಾಗಾಮಿತಾಯಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಭಾವತ್ಥಾಯ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಹಿ ಕಾಮಭವಸ್ಸ ಅನಾಗಮನತೋ ಅನಾಗಾಮೀ. ಯೋ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೇನ ಅನಾಗಾಮೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಫಲೋ ಸೋ ತತಿಯಮಗ್ಗೋ ಅನಾಗಾಮಿತಾ ನಾಮ. ಇತಿ ಭಗವಾ ವೇನೇಯ್ಯದಮನಕುಸಲೋ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುಕೂಲಂ ತತಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಂ ಲಹುನಾ ಉಪಾಯೇನ ಏಕಧಮ್ಮಪೂರಣತಾಮತ್ತೇನ ಥಿರಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ ಯಥಾ ತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ. ಭಿನ್ನಭೂಮಿಕಾಪಿ ಹಿ ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಾದಯೋ ತತಿಯಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಕಿಲೇಸಾ ಕಾಮರಾಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಭಗವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಪಾಟಿಭೋಗಭಾವೇ ಠಪೇಸಿ? ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ. ಪಸ್ಸತಿ ಹಿ ಭಗವಾ ‘‘ಮಯಾ ‘ಏಕಧಮ್ಮಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಜಹಥ, ಅಹಂ ವೋ ಪಾಟಿಭೋಗೋ ಅನಾಗಾಮಿತಾಯಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅದ್ಧಾ ತಂ ಏಕಧಮ್ಮಂ ಪಹಾಯ ಸಕ್ಕಾ ತತಿಯಭೂಮಿಂ ಸಮಧಿಗನ್ತುಂ, ಯತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮಿ ಪಠಮಮಾಹ ‘ಅಹಂ ಪಾಟಿಭೋಗೋ’ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತಾ ತದತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ಅನಾಗಾಮಿತಾಯ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪಾಟಿಭೋಗಭಾವೇ ಠಪೇಸಿ.

ಕತಮಂ ಏಕಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕತಮನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾವಚನಂ. ಪುಚ್ಛಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾ – ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ, ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ, ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ, ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ, ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾತಿ. ತತ್ಥ ಪಕತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಞ್ಞಾತಂ ಹೋತಿ ಅದಿಟ್ಠಂ ಅತುಲಿತಂ ಅತೀರಿತಂ ಅವಿಭೂತಂ ಅವಿಭಾವಿತಂ, ತಸ್ಸ ಞಾಣಾಯ ದಸ್ಸನಾಯ ತುಲನಾಯ ತೀರಣಾಯ ವಿಭೂತತ್ಥಾಯ ವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ. ಪಕತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಞಾತಂ ಹೋತಿ ದಿಟ್ಠಂ ತುಲಿತಂ ತೀರಿತಂ ವಿಭೂತಂ ವಿಭಾವಿತಂ. ಸೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ. ಪಕತಿಯಾ ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದೋ ಹೋತಿ ವಿಮತಿಪಕ್ಖನ್ದೋ ದ್ವೇಳ್ಹಕಜಾತೋ – ‘‘ಏವಂ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಕಥಂ ನು ಖೋ’’ತಿ, ಸೋ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ. ಭಗವಾ ಹಿ ಅನುಮತಿಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ – ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ನಿಚ್ಚಂ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫೯; ಮಹಾವ. ೨೧), ಅಯಂ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ. ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಹಾರಾ ಭೂತಾನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಸಮ್ಭವೇಸೀನಂ ವಾ ಅನುಗ್ಗಹಾಯ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೧) ಅಯಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ.

ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಪುಚ್ಛಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ನತ್ಥಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತೀಸು ಹಿ ಅದ್ಧಾಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖತಂ ಅದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಂ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಅದಿಟ್ಠಂ ಅತುಲಿತಂ ಅತೀರಿತಂ ಅವಿಭೂತಂ ಅವಿಭಾವಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತೇನ ನೇಸಂ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ ನತ್ಥಿ. ಯಂ ಪನ ತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ, ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನ ಸಮಣೇನ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ ದೇವೇನ ವಾ ಮಾರೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ತೇನ ನೇಸಂ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾಪಿ ನತ್ಥಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಅಕಥಂಕಥೀ ತಿಣ್ಣವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಿಗತಸಂಸಯಾ, ತೇನ ನೇಸಂ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾಪಿ ನತ್ಥಿ. ಇತರಾ ಪನ ದ್ವೇ ಪುಚ್ಛಾ ಅತ್ಥಿ, ತಾಸು ಅಯಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನಿ ತಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಪುಟ್ಠಮತ್ಥಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೋಭಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಲುಬ್ಭನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಲುಬ್ಭತಿ, ಲುಬ್ಭನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಲೋಭೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣೋ ಮಕ್ಕಟಾಲೇಪೋ ವಿಯ, ಅಭಿಸಙ್ಗರಸೋ ತತ್ತಕಪಾಲೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಮಂಸಪೇಸಿ ವಿಯ, ಅಪರಿಚ್ಚಾಗಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ತೇಲಞ್ಜನರಾಗೋ ವಿಯ, ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನೋ, ತಣ್ಹಾನದಿಭಾವೇನ ವಡ್ಢಮಾನೋ ಯತ್ಥ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ, ಸೀಘಸೋತಾ ನದೀ ವಿಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಅಪಾಯಮೇವ ತಂ ಸತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಯಂ ಲೋಭಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬಲೋಭಸಾಮಞ್ಞವಚನೋ, ಇಧ ಪನ ಕಾಮರಾಗವಚನೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಹಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ.

ಪುನ ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಆಲಪನಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ಅಭಿಮುಖೀಭೂತಾನಂ ತತ್ಥ ಆದರಜನನತ್ಥಂ. ಪಜಹಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೋ ವಿಹಿತೋ, ಸೋ ಚ ಪರಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಾವನಾಭಿಸಮಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏವ ಪವತ್ತತಿ, ನ ವಿಸುನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ವಿಹಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ಲೋಭಂ ಪಜಹಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಭಾವತೋ ದೋಸಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಹಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚವಿಸಯೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಿಚ್ಚೇ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇ ವುತ್ತೇ ತಸ್ಸಾ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭೂತಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಂ ಸೇಸಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಮ್ಪಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚವಿಸಯಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಬ್ಯಾಪಾರೋ ಇಧ ಕಥಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಮ್ಪಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಇಧ ವುತ್ತಭಾವೋ ಯಥಾರಹಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ.

ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಲೋಭಂ ಪಜಹಥಾತಿ ಏತೇನ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ. ಸಾ ಚ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಾ, ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಚ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಧಿಟ್ಠಾನಾತಿ ಅವಿನಾಭಾವೇನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾ ಬೋಧಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಸಹ ಫಲೇನ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಲೋಭಂ ಪಜಹಥಾತಿ ಸಹ ಫಲೇನ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ದೇಸಿತಾ. ಸಾ ಚ ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ…ಪೇ… ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ಚಾತಿ ನಾನನ್ತರಿಕಭಾವೇನ ಸಹ ಫಲೇನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸತ್ತ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏವಮೇತಾಯ ವಿಸುದ್ಧಿಕ್ಕಮಭಾವನಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾತ್ತಯಸಮ್ಪಾದನೇನ ಲೋಭಂ ಪಜಹಿತುಕಾಮೇನ –

‘‘ಅನತ್ಥಜನನೋ ಲೋಭೋ, ಲೋಭೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪಕೋಪನೋ;

ಭಯಮನ್ತರತೋ ಜಾತಂ, ತಂ ಜನೋ ನಾವಬುಜ್ಝತಿ.

‘‘ಲುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಲುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ;

ಅನ್ಧತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ಲೋಭೋ ಸಹತೇ ನರಂ’’. (ಇತಿವು. ೮೮);

ರತ್ತೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ಪಾಣಮ್ಪಿ ಹನತಿ, ಅದಿನ್ನಮ್ಪಿ ಆದಿಯತಿ, ಸನ್ಧಿಮ್ಪಿ ಛಿನ್ದತಿ, ನಿಲ್ಲೋಪಮ್ಪಿ ಹರತಿ, ಏಕಾಗಾರಿಕಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ, ಪರಿಪನ್ಥೇಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪರದಾರಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಮುಸಾಪಿ ಭಣತಿ. ತದಪಿ ತೇಸಂ ಭವತಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಜಾನತಂ ಅಪಸ್ಸತಂ ಅವೇದಯತಂ ತಣ್ಹಾನುಗತಾನಂ ಪರಿತಸ್ಸಿತಂ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತಮೇವ (ಅ. ನಿ. ೩.೫೪).

‘‘ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ, ದೀಘಮದ್ಧಾನ ಸಂಸರಂ;

ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವಂ, ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ’’. (ಇತಿವು. ೧೫, ೧೦೫);

‘‘ನತ್ಥಿ ರಾಗಸಮೋ ಅಗ್ಗಿ, ನತ್ಥಿ ದೋಸಸಮೋ ಕಲಿ’’. (ಧ. ಪ. ೨೦೨, ೨೫೧);

‘‘ಕಾಮರಾಗೇನ ಡಯ್ಹಾಮಿ, ಚಿತ್ತಂ ಮೇ ಪರಿಡಯ್ಹತಿ’’. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೧೨);

‘‘ಯೇ ರಾಗರತ್ತಾನುಪತನ್ತಿ ಸೋತಂ, ಸಯಂಕತಂ ಮಕ್ಕಟಕೋವ ಜಾಲ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೪೭) ಚ –

ಏವಮಾದಿಸುತ್ತಪದಾನುಸಾರೇನ ನಾನಾನಯೇಹಿ ಲೋಭಸ್ಸ ಆದೀನವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ, ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ. ದಸವಿಧಞ್ಹಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಕಾಮರಾಗೋ ಪಹೀಯತಿ, ಕಾಯಗತಾಸತಿಭಾವನಾವಸೇನ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೇ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಿವಸೇನ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕೇ ಅಸುಭೇ ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ, ಮನಚ್ಛಟ್ಠೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸಂವರಣವಸೇನ ಸತಿಕವಾಟೇನ ಪಿಹಿತದ್ವಾರಸ್ಸಾಪಿ, ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಾ ಆಲೋಪಾನಂ ಓಕಾಸೇ ಸತಿ ಉದಕಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಯಾಪನಸೀಲತಾಯ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುನೋಪಿ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ಆಲೋಪೇ, ಅಭುತ್ವಾ ಉದಕಂ ಪಿವೇ;

ಅಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ, ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೯೮೩);

ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾರತೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಾಪಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ದಸಅಸುಭನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪಿ ಪಹೀಯತಿ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ, ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ.

ಏವಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮರಾಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಲೋಭಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲೋಭಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಧಮ್ಮಂ ಪಜಹಥ, ಅಹಂ ವೋ ಪಾಟಿಭೋಗೋ ಅನಾಗಾಮಿತಾಯಾ’’ತಿ.

ಏತ್ಥಾಹ ‘‘ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಲೋಭೋ ಪಹೀಯತಿ, ಕಿಂ ಅತೀತೋ, ಅಥ ಅನಾಗತೋ, ಉದಾಹು ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ನ ತಾವ ಅತೀತೋ ಲೋಭೋ ಪಹೀಯೇಯ್ಯ, ನ ಅನಾಗತೋ ವಾ ತೇಸಂ ಅಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ನಿರುದ್ಧಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಅತ್ಥೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ವಾಯಾಮೋ ಚ ಅಫಲೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಅಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ, ಏವಮ್ಪಿ ಅಫಲೋ ವಾಯಾಮೋ ತಸ್ಸ ಸರಸಭಙ್ಗತ್ತಾ, ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ ಚ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ವಾ ಲೋಭೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚಾಯಂ ನಯೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ. ವುಚ್ಚತೇ – ನ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಲೋಭೋ ಪಹೀಯತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಇಧ ತರುಣರುಕ್ಖೋ ಅಸಞ್ಜಾತಫಲೋ, ತಂ ಪುರಿಸೋ ಕುಠಾರಿಯಾ ಮೂಲೇ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಛೇದೇ ಅಸತಿ ಯಾನಿ ಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯುಂ, ತಾನಿ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಅಜಾತಾನಿ ಏವ ನ ಜಾಯೇಯ್ಯುಂ, ಏವಮೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇ ಅಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹೋ ಲೋಭೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಪಚ್ಚಯಘಾತಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ‘‘ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನತಾಯ ಭೂಮಿ ನಾಮ. ಸಾ ಭೂಮಿ ತೇನ ಲದ್ಧಾತಿ ಕತ್ವಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನೋ. ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತುಪ್ಪನ್ನೋ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಪ್ಪನ್ನೋ ಅಸಮೂಹತುಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಚ ಅಯಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ.

ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ. ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ. ಇದಾನಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಂ. ಇತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕೇನ ಪನ ವುಚ್ಚತಿ? ಭಗವತಾ ವ. ಅಞ್ಞೇಸು ಹಿ ತಾದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ ಉಪನಿಬನ್ಧಗಾಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ಇಧ ಪನ ಭಗವತಾ ವ ಗಾಥಾರುಚಿಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾಥಾ ಭಾಸಿತಾ.

ತತ್ಥ ಯೇನ ಲೋಭೇನ ಲುದ್ಧಾಸೇ, ಸತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿನ್ತಿ ಯೇನ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣೇನ ತತೋ ಏವ ಅಭಿಸಙ್ಗರಸೇನ ಲೋಭೇನ ಲುದ್ಧಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರೇಸು ಆಯತನೇಸು ಗಿದ್ಧಾ ಗಧಿತಾ. ಸೇತಿ ಹಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಪನ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಸೇ-ಕಾರಾಗಮಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ತಥಾ ಲುದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಸುಚರಿತಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಿ ಚ ಉಪಚಿನಿತ್ವಾ ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ಪಾಣಿನೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ದುಗ್ಗತೀತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ನಿರಯಂ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ.

ತಂ ಲೋಭಂ ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾಯ, ಪಜಹನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸಿನೋತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಲೋಭಂ ಸಭಾವತೋ ಸಮುದಯತೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮತೋ ಅಸ್ಸಾದತೋ ಆದೀನವತೋ ನಿಸ್ಸರಣತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತಂ ಹೇತುನಾ ಞಾಯೇನ ಅಞ್ಞಾಯ ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ರೂಪಾದಿಕೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಸ್ಸನತೋ ವಿಪಸ್ಸಿನೋ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಪಜಹನ್ತಿ, ನ ಪುನ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ದೇನ್ತಿ. ಪಹಾಯ ನ ಪುನಾಯನ್ತಿ, ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಕುದಾಚನನ್ತಿ ಏವಂ ಸಹಜೇಕಟ್ಠಪಹಾನೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತಂ ಲೋಭಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಪುನ ಪಚ್ಛಾ ಇಮಂ ಕಾಮಧಾತುಸಙ್ಖಾತಂ ಲೋಕಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಕದಾಚಿಪಿ ನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ. ಇತಿ ಭಗವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ.

ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋತಿ ನಿದಾನಾವಸಾನತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಪಕಾಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಇದಾನಿ ವಕ್ಖಮಾನಸುತ್ತತ್ಥಸಮ್ಪಿಣ್ಡನೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಸರೂಪೇನೇವ ಆಗತಂ, ಪಹಾನಾಪದೇಸೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ಇತರಂ ಸಚ್ಚದ್ವಯಞ್ಚ ತದುಭಯಹೇತುತಾಯ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಂ. ಗಾಥಾಯ ಪನ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಿ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ಞಾಯನ್ತಿ, ಇತರಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಂ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಸುತ್ತೇಸು.

ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಇತಿವುತ್ತಕವಣ್ಣನಾಯ ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದೋಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ …ಪೇ… ದೋಸನ್ತಿ ದುತಿಯಸುತ್ತಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ. ಯಥಾ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಂಯೇವ ಕರಿಸ್ಸಾಮ. ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ದೋಸಬಹುಲಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ದೋಸವೂಪಸಮನತ್ಥಂ ದೇಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದೋಸಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಧಮ್ಮಂ ಪಜಹಥಾ’’ತಿ ಆಗತಂ. ತತ್ಥ ದೋಸನ್ತಿ ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀತಿ ಆಘಾತೋ ಜಾಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೯೬೦) ನಯೇನ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಂ ನವನ್ನಂ, ‘‘ಅತ್ಥಂ ಮೇ ನಾಚರೀ’’ತಿಆದೀನಞ್ಚ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸಿದ್ಧಾನಂ ನವನ್ನಮೇವಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಾದಿನಾ ಅಟ್ಠಾನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ಅಞ್ಞತರಾಘಾತವತ್ಥುಸಮ್ಭವಂ ಆಘಾತಂ. ಸೋ ಹಿ ದುಸ್ಸನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ದುಸ್ಸತಿ, ದುಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ದೋಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಚಣ್ಡಿಕ್ಕಲಕ್ಖಣೋ ಪಹಟಾಸೀವಿಸೋ ವಿಯ, ವಿಸಪ್ಪನರಸೋ ವಿಸನಿಪಾತೋ ವಿಯ, ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯದಹನರಸೋ ವಾ ದಾವಗ್ಗಿ ವಿಯ, ದುಸ್ಸನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಲದ್ಧೋಕಾಸೋ ವಿಯ ಸಪತ್ತೋ, ಯಥಾವುತ್ತಆಘಾತವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನೋ ವಿಸಸಂಸಟ್ಠಪೂತಿಮುತ್ತಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪಜಹಥಾತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಥ. ತತ್ಥ ಯೇ ಇಮೇ –

‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ, ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಆಘಾತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬೋ. ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಯಸ್ಮಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲೇ ಆಘಾತೋ ಜಾಯೇಥ, ಮೇತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ…ಪೇ… ಕರುಣಾ…ಪೇ… ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಸತಿಅಮನಸಿಕಾರೋ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಆಘಾತೋ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲೇ ಆಘಾತೋ ಜಾಯೇಥ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಾ ‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕೋ ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮದಾಯಾದೋ…ಪೇ… ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೬೧) –

ಏವಂ ಪಞ್ಚ ಆಘಾತಪ್ಪಟಿವಿನಯಾ ವುತ್ತಾಯೇವ.

‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಆವುಸೋ, ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ, ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಆಘಾತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬೋ. ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಇಧಾವುಸೋ, ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಹೋತಿ ಪರಿಸುದ್ಧವಚೀಸಮಾಚಾರೋ; ಏವರೂಪೇಪಿ, ಆವುಸೋ, ಪುಗ್ಗಲೇ ಆಘಾತೋ ಪಟಿವಿನೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೬೨) –

ಏವಮಾದಿನಾಪಿ ನಯೇನ ಪಞ್ಚ ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಘಾತಪಟಿವಿನಯವಿಧಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ. ಅಪಿಚ ಯೋ –

‘‘ಉಭತೋದಣ್ಡಕೇನ ಚೇಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಕಚೇನ ಚೋರಾ ಓಚರಕಾ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ಓಕನ್ತೇಯ್ಯುಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಯೋ ಮನೋ ಪದೂಸೇಯ್ಯ, ನ ಮೇ ಸೋ ತೇನ ಸಾಸನಕರೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩೨) ಸತ್ಥು ಓವಾದೋ.

‘‘ತಸ್ಸೇವ ತೇನ ಪಾಪಿಯೋ, ಯೋ ಕುದ್ಧಂ ಪಟಿಕುಜ್ಝತಿ;

ಕುದ್ಧಂ ಅಪ್ಪಟಿಕುಜ್ಝನ್ತೋ, ಸಙ್ಗಾಮಂ ಜೇತಿ ದುಜ್ಜಯಂ.

‘‘ಉಭಿನ್ನಮತ್ಥಂ ಚರತಿ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ;

ಪರಂ ಸಙ್ಕುಪಿತಂ ಞತ್ವಾ, ಯೋ ಸತೋ ಉಪಸಮ್ಮತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೮);

‘‘ಸತ್ತಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಪತ್ತಕನ್ತಾ ಸಪತ್ತಕರಣಾ ಕೋಧನಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಇತ್ಥಿಂ ವಾ ಪುರಿಸಂ ವಾ. ಕತಮೇ ಸತ್ತ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಇಚ್ಛತಿ, ‘ಅಹೋ ವತಾಯಂ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಅಸ್ಸಾ’ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣವತಾಯ ನನ್ದತಿ. ಕೋಧನೋಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ ಕೋಧಪರೇತೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೋ ಹೋತಿ ಸುನ್ಹಾತೋ ಸುವಿಲಿತ್ತೋ ಕಪ್ಪಿತಕೇಸಮಸ್ಸು ಓದಾತವತ್ಥವಸನೋ, ಅಥ ಖೋ ಸೋ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋವ ಹೋತಿ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ. ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಠಮೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಪತ್ತಕನ್ತೋ ಸಪತ್ತಕರಣೋ ಕೋಧನಂ ಆಗಚ್ಛತಿ ಇತ್ಥಿಂ ವಾ ಪುರಿಸಂ ವಾ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಇಚ್ಛತಿ ‘ಅಹೋ ವತಾಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಯೇಯ್ಯಾ’ತಿ…ಪೇ… ನ ಪಚುರತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾತಿ…ಪೇ… ನ ಭೋಗವಾ ಅಸ್ಸಾತಿ…ಪೇ… ನ ಯಸವಾ ಅಸ್ಸಾತಿ…ಪೇ… ನ ಮಿತ್ತವಾ ಅಸ್ಸಾತಿ…ಪೇ… ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತಸ್ಸ ಸುಗತಿಗಮನೇ ನನ್ದತಿ. ಕೋಧನೋಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ ಕೋಧಪರೇತೋ ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತಿ, ವಾಚಾಯ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತಿ, ಮನಸಾ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರತಿ. ಸೋ ಕಾಯೇನ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರಿತ್ವಾ ವಾಚಾಯ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರಿತ್ವಾ ಮನಸಾ ದುಚ್ಚರಿತಂ ಚರಿತ್ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ…ಪೇ… ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಕೋಧಾಭಿಭೂತೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೪).

‘‘ಕುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಕುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ…. (ಅ. ನಿ. ೭.೬೪);

‘‘ಕೋಧಂ ಜಹೇ ವಿಪ್ಪಜಹೇಯ್ಯ ಮಾನಂ, ಸಂಯೋಜನಂ ಸಬ್ಬಮತಿಕ್ಕಮೇಯ್ಯ. (ಧ. ಪ. ೨೨೧);

‘‘ಅನತ್ಥಜನನೋ ಕೋಧೋ, ಕೋಧೋ ಚಿತ್ತಪ್ಪಕೋಪನೋ…ಪೇ…. (ಅ. ನಿ. ೭.೬೪);

‘‘ಕೋಧಂ ಛೇತ್ವಾ ಸುಖಂ ಸೇತಿ, ಕೋಧಂ ಛೇತ್ವಾ ನ ಸೋಚತಿ;

ಕೋಧಸ್ಸ ವಿಸಮೂಲಸ್ಸ, ಮಧುರಗ್ಗಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೭);

‘‘ಏಕಾಪರಾಧಂ ಖಮ ಭೂರಿಪಞ್ಞ,

ನ ಪಣ್ಡಿತಾ ಕೋಧಬಲಾ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ. –

ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ದೋಸೇ ಆದೀನವೇ ವುತ್ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ದೋಸಪ್ಪಹಾನೇ ಆನಿಸಂಸೇ ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ದೋಸಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಾದಿವಸೇನ ಪಜಹಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ದೋಸಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಥ, ಪಜಹಥಾತಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತತ್ಥ ನಿಯೋಜನಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದೋಸಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಧಮ್ಮಂ ಪಜಹಥಾ’’ತಿ. ದುಟ್ಠಾಸೇತಿ ಆಘಾತೇನ ದೂಸಿತಚಿತ್ತತಾಯ ಪದುಟ್ಠಾ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಮೋಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩. ತತಿಯೇ ಮೋಹನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಭಾಗೇನ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಮ್ಪಿ ಮುಯ್ಹನ್ತಿ. ತೇನ ಸಯಂ ವಾ ಮುಯ್ಹತಿ ಮುಯ್ಹನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಮೋಹೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವಲಕ್ಖಣೋ, ಅಞ್ಞಾಣಲಕ್ಖಣೋ ವಾ, ಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವಚ್ಛಾದನರಸೋ ವಾ, ಅಸಮ್ಮಾಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಅನ್ಧಕಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ವಾ, ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನೋ, ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಾನಂ ಮೂಲನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಧಾಪಿ ಪಜಹಥಾತಿ ಪದಸ್ಸ –

‘‘ಮೂಳ್ಹೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಮೂಳ್ಹೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ;

ಅನ್ಧತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ಮೋಹೋ ಸಹತೇ ನರಂ’’. (ಇತಿವು. ೮೮);

‘‘ಅನತ್ಥಜನನೋ ಮೋಹೋ…ಪೇ…. (ಇತಿವು. ೮೮);

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ (ಇತಿವು. ೪೦);

‘‘ಮೋಹಸಮ್ಬನ್ಧನೋ ಲೋಕೋ, ಭಬ್ಬರೂಪೋವ ದಿಸ್ಸತಿ’’; (ಉದಾ. ೭೦);

‘‘ಮೋಹೋ ನಿದಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಯಾಯ’’ (ಅ. ನಿ. ೩.೩೪);

‘‘ಮೂಳ್ಹೋ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಮೋಹೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಚಿತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಮ್ಪಿ ಭಯಂ ವೇರಂ ಪಸವತಿ, ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಮ್ಪಿ ಭಯಂ ವೇರಂ ಪಸವತೀ’’ತಿ ಚ –

ಆದಿನಾ ನಯೇನ ‘‘ಯೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬೋ, ಅತ್ಥತೋ ಸಬ್ಬೋ ಸೋ ಮೋಹಹೇತುಕೋ’’ತಿ ಚ ಮೋಹೇ ಆದೀನವಂ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಮೋಹಪ್ಪಹಾನೇ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಪ್ಪಹಾನಕ್ಕಮೇನೇವ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಮೋಹಂ ಪಜಹನ್ತಾ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಯಥಾವುತ್ತಲೋಭದೋಸೇಕಟ್ಠಂ ಮೋಹಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಜಹಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ ಏವ ಹಿ ಮೋಹೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ. ಮೂಳ್ಹಾಸೇತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಾದಿಭೇದೇ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಾಹಿತೇ ಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಕೋಧಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪. ಚತುತ್ಥೇ ಕೋಧನ್ತಿ ದೋಸಂ. ದೋಸೋ ಏವ ಹಿ ಕೋಧಪರಿಯಾಯೇನ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಿಚ ಕುಜ್ಝನಲಕ್ಖಣೋ ಕೋಧೋ, ಆಘಾತಕರಣರಸೋ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪತ್ತಿಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಚೇತಸೋ ಪೂತಿಭಾವೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಮಕ್ಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಮಕ್ಖನ್ತಿ ಪರಗುಣಮಕ್ಖನಂ. ಯದಿಪಿ ಹಿ ಸೋ ಗೂಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಂ ಪಹರನ್ತೋ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಕರಂ ಪಠಮತರಂ ಮಕ್ಖತಿಯೇವ, ತಥಾಪಿ ಪರೇಸಂ ಗುಣಮಕ್ಖನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪರಗುಣಮಕ್ಖನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಉದಕಪುಞ್ಛನಮಿವ ನ್ಹಾತಸ್ಸ ಸರೀರಗತಂ ಉದಕಂ ಪರೇಸಂ ಗುಣೇ ಮಕ್ಖೇತಿ ಪುಞ್ಛತಿ ವಿನಾಸೇತಿ, ಪರೇಹಿ ವಾ ಕತಾನಂ ಮಹನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಕಾರಾನಂ ಖೇಪನತೋ ಧಂಸನತೋ ಮಕ್ಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಪರಗುಣಮಕ್ಖನಲಕ್ಖಣೋ, ತೇಸಂ ವಿನಾಸನರಸೋ, ತದವಚ್ಛಾದನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪರೇಸಂ ಗುಣಮಕ್ಖನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತೋ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಜಹಥಾತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಂ ದೋಸಂ, ದೋಸೇ ಚ ವುತ್ತನಯಂ ಆದೀನವಂ, ಪಹಾನೇ ಚಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಪಜಹನ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅನವಸೇಸಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಕ್ಖಾಸೇತಿ ಮಕ್ಖಿತಾ ಮಕ್ಖಿತಪರಗುಣಾ, ಪರೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಮಕ್ಖಿತಾರೋ, ತತೋ ಏವ ಅತ್ತನೋಪಿ ಧಂಸಿತಗುಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಮಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬. ಛಟ್ಠೇ ಮಾನನ್ತಿ ಜಾತಿಆದಿವತ್ಥುಕಂ ಚೇತಸೋ ಉನ್ನಮನಂ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಞ್ಞನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಮಞ್ಞತಿ, ಮಾನನಂ ಸಮ್ಪಗ್ಗಹೋತಿ ವಾ ಮಾನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ, ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ, ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋತಿ ಏವಂ ತಿವಿಧೋ. ಪುನ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ, ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸದಿಸೋ, ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಹೀನೋ; ಸದಿಸಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋ, ಸದಿಸಸ್ಸ ಸದಿಸೋ, ಸದಿಸಸ್ಸ ಹೀನೋ; ಹೀನಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋ, ಹೀನಸ್ಸ ಸದಿಸೋ, ಹೀನಸ್ಸ ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋತಿ ಏವಂ ನವವಿಧೋಪಿ ಉನ್ನತಿಲಕ್ಖಣೋ, ಅಹಂಕಾರರಸೋ, ಸಮ್ಪಗ್ಗಹರಸೋ ವಾ, ಉದ್ಧುಮಾತಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಕೇತುಕಮ್ಯತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ವಾ, ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಲೋಭಪದಟ್ಠಾನೋ ಉಮ್ಮಾದೋ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪಜಹಥಾತಿ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಪರವಮ್ಭನನಿಮಿತ್ತತಾ, ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೇಸು ಅಭಿವಾದನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಅಕರಣೇ ಕಾರಣತಾ, ಜಾತಿಮದಪುರಿಸಮದಾದಿಭಾವೇನ ಪಮಾದಾಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೋತಿ ಏವಮಾದಿಭೇದಂ ಆದೀನವಂ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನಿರತಿಮಾನತಾಯ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ರಾಜಸಭಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ ಚಣ್ಡಾಲೋ ವಿಯ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ನೀಚಚಿತ್ತತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ತಂ ಪಜಹನ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ ಏವ ಹಿ ಮಾನೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಮತ್ತಾಸೇತಿ ಜಾತಿಮದಪುರಿಸಮದಾದಿವಸೇನ ಮಾನೇನ ಪಮಾದಾಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತೇನ ಮತ್ತಾ ಅತ್ತಾನಂ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಚರನ್ತಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಇಮೇಸು ಪನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಛಸು ಸುತ್ತೇಸು ಗಾಥಾಸು ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದೇಸನಾ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಾ. ತತ್ಥ ಯೇ ಇಮೇ ಅವಿಹಾ ಅತಪ್ಪಾ ಸುದಸ್ಸಾ ಸುದಸ್ಸೀ ಅಕನಿಟ್ಠಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಅನಾಗಾಮಿನೋ, ತೇಸು ಅವಿಹೇಸು ಉಪಪನ್ನಾ ಅವಿಹಾ ನಾಮ. ತೇ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ, ತಥಾ ಅತಪ್ಪಾ, ಸುದಸ್ಸಾ, ಸುದಸ್ಸಿನೋ. ಅಕನಿಟ್ಠೇಸು ಪನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ಪರಿಹಾಯತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಅವಿಹಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಅವಿಹಾದೀಸು ಆದಿತೋ ಪಞ್ಚಕಪ್ಪಸತಾದಿಭೇದಂ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನಾಮ. ಯೋ ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಧಿಮತ್ತಪ್ಪಯೋಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಅಪ್ಪದುಕ್ಖೇನ ಅಕಸಿರೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಧಿಮತ್ತಪ್ಪಯೋಗಂ ಕತ್ವಾ ದುಕ್ಖೇನ ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನಾಮ. ಇತರೋ ಪನ ಅವಿಹಾದೀಸು ಉದ್ಧಂವಾಹಿತಭಾವೇನ ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸೋತಂ, ವಟ್ಟಸೋತಂ, ಮಗ್ಗಸೋತಮೇವ ವಾತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ. ಅವಿಹಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ.

ಏತ್ಥ ಚ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ, ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ, ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ, ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀತಿ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಥಂ? ಯೋ ಅವಿಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ದೇವಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ತಯೋ ದೇವಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಸುದಸ್ಸೀದೇವಲೋಕೇ ಠತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಇತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಚತೂಸು ದೇವಲೋಕೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ, ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮಾತಿ.

ತತ್ಥ ಅವಿಹೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಕಪ್ಪಸತತೋ ಉದ್ಧಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಕೋ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಪ್ಪಸತಾನಂ ಮತ್ಥಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಕೋ, ಪಞ್ಚಕಪ್ಪಸತೇ ಅಸಮ್ಪತ್ತೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಕೋತಿ ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಉಪಪನ್ನಂ ವಾ ಸಮನನ್ತರಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ವೇಮಜ್ಝ’’ನ್ತಿ (ಪು. ಪ. ೩೬). ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಹಿ ಪತ್ತಮತ್ತೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ. ಏವಂ ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ, ಏಕೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಏಕೋ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ. ತೇಸು ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಪಞ್ಚ, ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ದಸ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಅತಪ್ಪಾಸುದಸ್ಸಾಸುದಸ್ಸೀಸೂತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದಸಕಾ ಚತ್ತಾರೀಸಂ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ಪನ ಉದ್ಧಂಸೋತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ, ಏಕೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಅಟ್ಠ, ಏವಮೇತೇ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾರೀಸಂ ಅನಾಗಾಮಿನೋ. ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಇಮೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ಅವಿಸೇಸವಚನೇನ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಸಬ್ಬಪರಿಞ್ಞಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೭. ಸತ್ತಮೇ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಂ. ಅನವಸೇಸವಾಚಕೋ ಹಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ. ಸೋ ಯೇನ ಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತಂ ದೀಪೇತಿ; ಯಥಾ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ, ಸಬ್ಬಾ ವೇದನಾ, ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ. ಸೋ ಪನಾಯಂ ಸಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಸಪ್ಪದೇಸನಿಪ್ಪದೇಸವಿಸಯತಾಯ ದುವಿಧೋ. ತಥಾ ಹೇಸ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ, ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ, ಆಯತನಸಬ್ಬಂ, ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬನ್ತಿ ಚತೂಸು ವಿಸಯೇಸು ದಿಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫) ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಆಗತೋ. ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ವೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತಾ, ಸುಭಾಸಿತಂ ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೪೫) ಪದೇಸಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ. ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಚಕ್ಖುಞ್ಚೇವ ರೂಪಞ್ಚ…ಪೇ…. ಮನಞ್ಚೇವ ಧಮ್ಮೇ ಚಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩-೨೫) ಏತ್ಥ ಆಯತನಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ. ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧) ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಆಗತೋ ನಿಪ್ಪದೇಸವಿಸಯೋ, ಇತರೇಸು ತೀಸುಪಿ ಆಗತೋ ಸಪ್ಪದೇಸವಿಸಯೋ. ಇಧ ಪನ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಹಿ ಇಧ ‘‘ಸಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಗಹಿತಾ.

ಅನಭಿಜಾನನ್ತಿ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ, ಇಮೇ ಅಕುಸಲಾ, ಇಮೇ ಸಾವಜ್ಜಾ, ಇಮೇ ಅನವಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಇಮಾನಿ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ, ಇಮಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಸಬ್ಬೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವತೋ ಅನಭಿಜಾನನ್ತೋ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ನ ಜಾನನ್ತೋ. ಅಪರಿಜಾನನ್ತಿ ನ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ. ಯೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಜಾತಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸೋ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಾತಿ – ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ, ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ. ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ? ಸಬ್ಬಂ ತೇಭೂಮಕಂ ನಾಮರೂಪಂ – ‘‘ಇದಂ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ. ಇದಂ ನಾಮಂ, ಏತ್ತಕಂ ನಾಮಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಭೂತಪ್ಪಸಾದಾದಿಪ್ಪಭೇದಂ ರೂಪಂ, ಫಸ್ಸಾದಿಪ್ಪಭೇದಂ ನಾಮಞ್ಚ, ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ತಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಯಂ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ. ಕತಮಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ? ಏವಂ ಞಾತಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತೀರೇತಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ರೋಗತೋತಿ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ. ಅಯಂ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ. ಕತಮಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ? ಏವಂ ತೀರಯಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹತಿ. ಅಯಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ.

ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಯೋಪಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ. ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿಅನುಲೋಮಪರಿಯೋಸಾನಾ ವಾ ಪಞ್ಞಾ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಜಹನಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ. ಯೋ ಸಬ್ಬಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಇಮಾಹಿ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನಾತಿ. ಇಧ ಪನ ವಿರಾಗಪ್ಪಹಾನಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಚ ವಸೇನ ಪರಿಜಾನನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಪನೇವಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪರಿಜಾನ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಅವಿರಾಜಯನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯವಿಸೇಸೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ನ ವಿರಾಜಯಂ, ನ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ; ಯಥಾ ತತ್ಥ ರಾಗೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪ್ಪಜಹನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ತತ್ಥ ಪಹಾತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಂ ಅನವಸೇಸತೋ ನ ಪಜಹನ್ತೋ. ಯಥಾ ಚೇತಂ, ಏವಂ ಅಭಿಜಾನನಾದಯೋಪಿ ಮಿಸ್ಸಕಮಗ್ಗವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಹಿ ನಾನಾಚಿತ್ತವಸೇನ ಞಾತತೀರಣಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಕಮೇನ ಅಭಿಜಾನನಾದೀನಿ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಏಕಕ್ಖಣೇನೇವ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಂ ಏಕಮೇವ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ. ಅಭಬ್ಬೋ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಖೇಪನಾಯ ನ ಭಬ್ಬೋ, ನಾಲಂ ನ ಸಮತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಬ್ಯತಿರೇಕೇ, ಖೋ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ. ತದುಭಯೇನ ಅಭಿಜಾನನಾದಿತೋ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ವಿಸೇಸಂ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಸ್ಸ ಚ ಏಕನ್ತಕಾರಣಂ ದೀಪೇತಿ. ಅಭಿಜಾನನಾದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವುತ್ತಮೇವ. ತತ್ಥ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ವಿಧಾನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ಅಪಿಚ ಅಭಿಜಾನನ್ತಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತಂ ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಂ ಸರೂಪತೋ ಪಚ್ಚಯತೋ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣವಸೇನ ಅಭಿಜಾನನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಾಕಾರಾದಿಪರಿಗ್ಗಹೇನ ತಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನವಸೇನ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ. ವಿರಾಜಯನ್ತಿ ಸಮ್ಮದೇವಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಅವಬೋಧೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಭಯಾದೀನವನಿಬ್ಬಿದಾದಿಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿರತ್ತಂ ಕರೋನ್ತೋ ತತ್ಥ ಅಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ರಾಗಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ. ಪಜಹನ್ತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಿತಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಯಂ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ. ಭಬ್ಬೋ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಾಯಾತಿ ಏವಂ ಕಿಲೇಸಮಲಪ್ಪಹಾನೇನೇವ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ ಅನವಸೇಸವಿಪಾಕವಟ್ಟಖೇಪನಾಯ ಸಕಲಸಂಸಾರವಟ್ಟದುಕ್ಖಪರಿಕ್ಖಯಭೂತಾಯ ವಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಭಬ್ಬೋ ಏಕನ್ತೇನೇತಂ ಪಾಪುಣಿತುನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಯೋ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬತೋ ಞತ್ವಾತಿ ಯೋ ಯುತ್ತಯೋಗೋ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ಸಬ್ಬಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಜಾತಂ ಸಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಕುಸಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಿಭಾಗತೋ ದುಕ್ಖಾದಿಪೀಳನಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಚ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬತೋತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನೇವ ವಾ ಜಾನನಹೇತು. ಸಬ್ಬತ್ಥೇಸು ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ಸಕ್ಕಾಯಧಮ್ಮೇಸು ನ ರಜ್ಜತಿ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ರಾಗಂ ನ ಜನೇತಿ. ಇಮಿನಾಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಗಾಹಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಮಾನಗ್ಗಾಹಾನಂ ‘‘ಏತಂ ಮಮ ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹತ್ತಯಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸ ವೇತಿ ಏತ್ಥ ಸ-ಇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ವೇ-ತಿ ಬ್ಯತ್ತಂ, ಏಕಂಸೇನಾತಿ ವಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಸಬ್ಬಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಸಬ್ಬಪರಿಜಾನನತೋ, ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪರಿಜಾನನತೋ. ಸೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ, ಅರಿಯೋ ಏವ ವಾ. ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಮುಪಚ್ಚಗಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅಚ್ಚಗಾ ಅತಿಕ್ಕಮಿ, ಸಮತಿಕ್ಕಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಮಾನಪರಿಞ್ಞಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ಮಾನವಸೇನ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ. ಗಾಥಾಸು ಪನ ಮಾನುಪೇತಾ ಅಯಂ ಪಜಾತಿ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಪಜಾಯತೀತಿ ಪಜಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಮಞ್ಞನಲಕ್ಖಣೇನ ಮಾನೇನ ಉಪೇತಾ ಉಪಗತಾ. ಮಾನಗನ್ಥಾ ಭವೇ ರತಾತಿ ಕಿಮಿಕೀಟಪಟಙ್ಗಾದಿಅತ್ತಭಾವೇಪಿ ಮಾನೇನ ಗನ್ಥಿತಾ ಮಾನಸಂಯೋಜನೇನ ಸಂಯುತ್ತಾ. ತತೋ ಏವ ದೀಘರತ್ತಂ ಪರಿಭಾವಿತಾಹಂಕಾರವಸೇನ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅಜ್ಝೋಸಾನಬಹುಲತ್ತಾ ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚಸುಖಅತ್ತಾದಿವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಚ ಕಾಮಾದಿಭವೇ ರತಾ. ಮಾನಂ ಅಪರಿಜಾನನ್ತಾತಿ ಮಾನಂ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ನ ಪರಿಜಾನನ್ತಾ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ವಾ ಅನತಿಕ್ಕಮನ್ತಾ, ‘‘ಮಾನಂ ಅಪರಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ. ಆಗನ್ತಾರೋ ಪುನಬ್ಭವನ್ತಿ ಪುನ ಆಯಾತಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಭವಂ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭವನತೋ ವಾ ಪುನಬ್ಭವಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂಸಾರಂ ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ಗನ್ತಾರೋ ಉಪಗನ್ತಾರೋ ಹೋನ್ತಿ, ಭವತೋ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇ ಚ ಮಾನಂ ಪಹನ್ತ್ವಾನ, ವಿಮುತ್ತಾ ಮಾನಸಙ್ಖಯೇತಿ ಯೇ ಪನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಾನಂ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಮಾನಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಸಙ್ಖಯಭೂತೇ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ವಾ ತದೇಕಟ್ಠಸಬ್ಬಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ಮುತ್ತಾ. ತೇ ಮಾನಗನ್ಥಾಭಿಭುನೋ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಮುಪಚ್ಚಗುನ್ತಿ ತೇ ಪರಿಕ್ಖೀಣಭವಸಂಯೋಜನಾ ಅರಹನ್ತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಾನಗನ್ಥಂ ಮಾನಸಂಯೋಜನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತಾ, ಅನವಸೇಸಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಮಸುತ್ತೇ ಚ ಅರಹತ್ತಂ ಕಥಿತನ್ತಿ.

ಅಟ್ಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯-೧೦. ಲೋಭದೋಸಪರಿಞ್ಞಾಸುತ್ತದ್ವಯವಣ್ಣನಾ

೯-೧೦. ನವಮದಸಮೇಸು ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ. ದೇಸನಾವಿಲಾಸವಸೇನ ತಥಾ ಬುಜ್ಝನಕಾನಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವಾ ತಥಾ ದೇಸಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ನವಮದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಠಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದುತಿಯವಗ್ಗೋ

೧-೩. ಮೋಹಪರಿಞ್ಞಾದಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧-೧೩. ದುತಿಯವಗ್ಗೇಪಿ ಪಠಮಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಸುತ್ತಾನಿ ವುತ್ತನಯಾನೇವ, ತಥಾ ದೇಸನಾಕಾರಣಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ.

೪. ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಚತುತ್ಥೇ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದೀಸು ನ-ಕಾರೋ ಪಟಿಸೇಧತ್ಥೋ. ಅಹನ್ತಿ ಭಗವಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣತೋ ಅಞ್ಞಂ. ಏಕನೀವರಣಮ್ಪೀತಿ ಏಕನೀವರಣಧಮ್ಮಮ್ಪಿ. ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ದ್ವೇ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ – ದಿಟ್ಠಿಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಞಾಣಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ಚ. ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೦೦; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೩೦) ಆಗತಾ ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ. ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ನೋ ನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೫) ಪನ ಆಗತಾ ಅಯಂ ಞಾಣಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ. ಇಧಾಪಿ ಞಾಣಸಮನುಪಸ್ಸನಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ‘‘ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚ ಪದಸ್ಸ ನ-ಕಾರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಹತ್ಥಾಮಲಕಂ ವಿಯ ಓಲೋಕೇನ್ತೋಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಏಕನೀವರಣಮ್ಪಿ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ.

ಯೇನ ನೀವರಣೇನ ನಿವುತಾ ಪಜಾ ದೀಘರತ್ತಂ ಸನ್ಧಾವನ್ತಿ ಸಂಸರನ್ತೀತಿ ಯೇನ ನೀವರಣಕಸಭಾವತ್ತಾ ನೀವರಣೇನ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಜಾನಿತುಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಛಾದೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಾನೇನ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ನಿವುತಾ ಸತ್ತಾ ಅನಾದಿಮತಸಂಸಾರೇ ಅಪರಿಮಾಣೇ ಕಪ್ಪೇ ಮಹನ್ತೇಸು ಚೇವ ಖುದ್ದಕೇಸು ಚ ಭವಾದೀಸು ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಸಬ್ಬತೋ ಧಾವನ್ತಿ ಚೇವ ಸಂಸರನ್ತಿ, ಚ. ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಸಙ್ಕಮನವಸೇನ ವಾ ಸನ್ಧಾವನಂ, ಭವನ್ತರಸಙ್ಕಮನವಸೇನ ಸಂಸರಣಂ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಲವಭಾವೇನ ವಾ ಸನ್ಧಾವನಂ, ದುಬ್ಬಲಭಾವೇನ ಸಂಸರಣಂ. ಖಣಿಕಮರಣವಸೇನ ವಾ ಏಕಜಾತಿಯಂ ಸನ್ಧಾವನಂ, ವೋಹಾರಮರಣವಸೇನ ಅನೇಕಾಸು ಜಾತೀಸು ಸಂಸರಣಂ. ಚಿತ್ತವಸೇನ ವಾ ಸನ್ಧಾವನಂ, ‘‘ಚಿತ್ತಮಸ್ಸ ವಿಧಾವತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ಕಮ್ಮವಸೇನ ಸಂಸರಣಂ. ಏವಂ ಸನ್ಧಾವನಸಂಸರಣಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಯಥಯಿದನ್ತಿ ಯಥಾ ಇದಂ. ಯ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ಸನ್ಧಿವಸೇನ ರಸ್ಸತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪೂರೇತುಂ ಅಯುತ್ತಟ್ಠೇನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ನಾಮ, ಅಲದ್ಧಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ವಿಪರೀತತೋ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿ ವಿನ್ದಿಯಂ ನಾಮ, ತಂ ವಿನ್ದಿಯಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಖನ್ಧಾನಂ ರಾಸಟ್ಠಂ, ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಟ್ಠಂ, ಧಾತೂನಂ ಸುಞ್ಞಟ್ಠಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠಂ, ಸಚ್ಚಾನಂ ತಥಟ್ಠಂ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪೀಳನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅತ್ಥಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅನ್ತವಿರಹಿತೇ ಸಂಸಾರೇ ಸತ್ತೇ ಜವಾಪೇತೀತಿ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಪರಮತ್ಥತೋ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದೀಸು ಜವತಿ ಪವತ್ತತಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ನ ಜವತಿ, ನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅಪಿಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಛಾದನತೋಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಅವಿಜ್ಜಾವ ನೀವರಣನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಂ.

ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೇನ ಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಿವುತಾ ಪಜಾ ದೀಘರತ್ತಂ ಸನ್ಧಾವನ್ತಿ ಸಂಸರನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವ ದಳ್ಹೀಕರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಪುರಿಮಂ ವಾ – ‘‘ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಓಪಮ್ಮದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ನೀವರಣಾನುಭಾವದಸ್ಸನವಸೇನ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾವ ಏವಂ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಞ್ಞೇ ಧಮ್ಮಾತಿ? ಆದೀನವಪಟಿಚ್ಛಾದನೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ತಾಯ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾದೀನವೇ ವಿಸಯೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ.

ನತ್ಥಞ್ಞೋತಿ ಆದಿಕಾ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅವುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಭಾಸಿತಾ. ತತ್ಥ ನಿವುತಾತಿ ನಿವಾರಿತಾ ಪಲಿಗುಣ್ಠಿತಾ, ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಹೋರತ್ತನ್ತಿ ದಿವಾ ಚೇವ ರತ್ತಿಞ್ಚ, ಸಬ್ಬಕಾಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಮೋಹೇನ ಆವುತಾತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಮೋಹೇನ ಆವುತಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಅಜಾನನ್ತಿಯೋ ಪಜಾ ಸಂಸಾರೇ ಸಂಸರನ್ತಿ, ತಥಾರೂಪೋ ಅಞ್ಞೋ ಏಕಧಮ್ಮೋಪಿ ಏಕನೀವರಣಮ್ಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯೇ ಚ ಮೋಹಂ ಪಹನ್ತ್ವಾನ, ತಮೋಖನ್ಧಂ ಪದಾಲಯುನ್ತಿ ಯೇ ಪನ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತದಙ್ಗಾದಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ, ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಹಿ ವಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಂ ಮೋಹಂ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ವಜಿರೂಪಮಞಾಣೇನ ಮೋಹಸಙ್ಖಾತಮೇವ ತಮೋರಾಸಿಂ ಪದಾಲಯಿಂಸು, ಅನವಸೇಸತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿಂಸು. ನ ತೇ ಪುನ ಸಂಸರನ್ತೀತಿ ತೇ ಅರಹನ್ತೋ –

‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ;

ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. –

ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಂಸಾರೇ ನ ಸಂಸರನ್ತಿ ನ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಹೇತು ತೇಸಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಹೇತು ಮೂಲಕಾರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಸಾ ತೇಸಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಬ್ಬಸೋ ನತ್ಥಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾತಿ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಯಸ್ಸ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ದುಕ್ಖೇಹಿ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ವಿಪಾಕೇಹಿ, ಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸೇ ವಾ ಭವನ್ತರಾದೀಹಿ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಂ. ತಣ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾ, ತಸತಿ ಸಯಂ ಪರಿತಸತಿ, ತಸನ್ತಿ ವಾ ಏತಾಯಾತಿ ತಣ್ಹಾ. ಸಞ್ಞುತ್ತಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಅಭಿನಿವೇಸವತ್ಥೂಸು ಬದ್ಧಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಯಪಿ ಸಂಯೋಜನಭಾವೋ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ನೀವರಣಭಾವೋ ಅತ್ಥಿಯೇವ, ತಥಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತಾದೀನವೇಹಿ ಭವೇಹಿ ತಣ್ಹಾ ಸತ್ತೇ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುರಿಮಸುತ್ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ನೀವರಣಭಾವೇನ, ಇಧ ಚ ತಣ್ಹಾ ಸಂಯೋಜನಭಾವೇನೇವ ವುತ್ತಾ. ಕಿಞ್ಚ ನೀವರಣಸಂಯೋಜನಪ್ಪಧಾನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಯಥಾ ಹಿ ನೀವರಣಭಾವೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಪಧಾನಭೂತಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಚ, ಏವಂ ಸಂಯೋಜನಭಾವೇನ ನೇಸಂ ತಣ್ಹಾತಿ ತದಧೀನಪ್ಪಧಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸುತ್ತದ್ವಯೇ ಏವಮೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ವಿಸೇಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ ನಿವಾರೇತೀತಿ ‘‘ನೀವರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಣ್ಹಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇನ ಸತ್ತೇ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ‘‘ಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ.

ದಸ್ಸನಗಮನನ್ತರಾಯಕರಣತೋ ವಾ ವಿಜ್ಜಾಚರಣವಿಪಕ್ಖತೋ ದ್ವಯಂ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ. ವಿಜ್ಜಾಯ ಹಿ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತದಸ್ಸನಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ಅನ್ತರಾಯಕರಾ, ಚರಣಧಮ್ಮಾನಂ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭೂತಾ ತಣ್ಹಾ ಗಮನಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತರಾಯಕರಾತಿ; ಏವಮಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿವುತೋ ಅನ್ಧೀಕತೋ ತಣ್ಹಾಯ ಸಂವುತೋ ಬದ್ಧೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅನ್ಧೋ ವಿಯ ಬದ್ಧೋ ಮಹಾಕನ್ತಾರಂ, ಸಂಸಾರಕನ್ತಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ. ಅನತ್ಥುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುದ್ವಯದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ದ್ವಯಂ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಬಾಲಭಾವೇನ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಹಾಪೇತಿ, ಅನತ್ಥಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಕರೋತಿ, ಅಕುಸಲೋ ವಿಯ ಆತುರೋ ಅಸಪ್ಪಾಯಕಿರಿಯಾಯ. ಜಾನನ್ತೋಪಿ ಬಾಲೋ ಬಾಲಭಾವೇನ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಹಾಪೇತಿ, ಅನತ್ಥಞ್ಚ ಕರೋತಿ ಜಾನನ್ತೋ ವಿಯ ರೋಗೀ ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವೀ. ಮಕ್ಕಟಾಲೇಪೋಪಮಸುತ್ತಂ ಚೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ.

ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪೇತ್ಥ ದ್ವಯಂ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ. ವಿಸೇಸೇನ ಹಿ ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಖೇತ್ತಂ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ಪತ್ಥನಾಯ ಬಲವಭಾವತೋ ತಣ್ಹಾಖೇತ್ತಂ ಅನಾಗತೋ ಅದ್ಧಾ. ತಥಾ ಹಿ ಬಾಲಜನೋ ಸಮ್ಮೋಹಬಹುಲೋ ಅತೀತಮನುಸೋಚತಿ, ತಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ನೇತಬ್ಬಂ. ಪತ್ಥನಾಬಹುಲೋ ಅನಾಗತಂ ಪಜಪ್ಪತಿ, ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ನೇತಬ್ಬಂ. ತೇನೇವ ತಾಸಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಹರಣೇನ ಅಪರನ್ತಪಟಿಸನ್ಧಾನೇನ ಚಸ್ಸ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಮೂಲಕಾರಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಗಾಥಾಸು ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋತಿ ತಣ್ಹಾಸಹಾಯೋ. ತಣ್ಹಾ ಹಿ ನಿರುದಕಕನ್ತಾರೇ ಮರೀಚಿಕಾಯ ಉದಕಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ಪಿಪಾಸಾಭಿಭೂತಂ ಅಪ್ಪಟಿಕಾರದುಕ್ಖಾಭಿಭೂತಮ್ಪಿ ಸತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾದಸನ್ದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಹಾಯಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತೀ ಭವಾದೀಸು ಅನಿಬ್ಬಿನ್ದಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಭಮಾಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ‘‘ದುತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ನನು ಚ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾದಯೋ ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾವ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ನ ಪನ ತಥಾ ವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಯಥಾ ತಣ್ಹಾ. ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ಕುಸಲೇಹಿ ವಿನಾ ಅಕುಸಲೇಹಿ, ಕಾಮಾವಚರಾದಿಕುಸಲೇಹಿ ಚ ವಿನಾ ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲೇಹಿ ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಯತೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವನ್ತಿ ಇತ್ಥಭಾವೋ ಚ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಚ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವೋ. ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಸಂಸಾರೋ, ತಂ ತತ್ಥ ಇತ್ಥಭಾವೋ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ತತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಸತ್ತಾವಾಸಾ. ಇತ್ಥಭಾವೋ ವಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಅನಾಗತತ್ತಭಾವೋ. ಏವರೂಪೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಅತ್ತಭಾವೋ ಇತ್ಥಭಾವೋ, ನ ಏವರೂಪೋ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ. ತಂ ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವಂ ಸಂಸಾರಂ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಪಟಿಪಾಟಿಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ನ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ.

ಏತಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾ, ತಣ್ಹಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಏತಂ ಸಕಲವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ಸಮುದಯಂ ತಣ್ಹಂ ಆದೀನವಂ ಆದೀನವತೋ ಞತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಏತಮಾದೀನವಂ ಞತ್ವಾತಿ ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಂಸಾರನಾತಿವತ್ತನಂ ಆದೀನವಂ ದೋಸಂ ಞತ್ವಾ. ತಣ್ಹಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಣ್ಹಞ್ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಧಾನಕಾರಣನ್ತಿ ಞತ್ವಾ. ವೀತತಣ್ಹೋ ಅನಾದಾನೋ, ಸತೋ ಭಿಕ್ಖು, ಪರಿಬ್ಬಜೇತಿ ಏವಂ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತಣ್ಹಂ ವಿಗಮೇನ್ತೋ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ವೀತತಣ್ಹೋ ವಿಗತತಣ್ಹೋ, ತತೋ ಏವ ಚತೂಸು ಉಪಾದಾನೇಸು ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅಭಾವೇನ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಾ ಆದಾನಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಾದಾನೋ, ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತೋಕಾರಿತಾಯ ಸತೋ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಬ್ಬಜೇ ಚರೇಯ್ಯ, ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಅಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಪಠಮಸೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೬. ಛಟ್ಠೇ ಸೇಖಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸೇಖೋ? ಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಪಟಿಲಾಭತೋ ಸೇಖೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸೇಖೋ ಹೋತೀತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖು, ಸೇಖಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಸೇಖೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಸೇಖೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೩).

ಅಪಿಚ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸೇಖೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ತಸ್ಮಾ ಸೇಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖತಿ? ಅಧಿಸೀಲಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ, ಅಧಿಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ, ಅಧಿಪಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖತಿ. ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ತಸ್ಮಾ ಸೇಖೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೮೬).

ಯೋಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅನುಲೋಮಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ – ‘‘ಅಜ್ಜ ವಾ ಸ್ವೇ ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಅಧಿಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ಸೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸೇಖೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋವ ಸೇಖೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಥ ಖೋ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋಪಿ. ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಮಾನಸಂ ಏತೇನಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸೋ. ಮಾನಸನ್ತಿ ‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರೋ ಪಾಸೋ, ಯ್ವಾಯಂ ಚರತಿ ಮಾನಸೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೧; ಮಹಾವ. ೩೩) ಏತ್ಥ ರಾಗೋ ಮಾನಸನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೬೩, ೬೫) ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ. ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸೋ ಸೇಖೋ, ಕಾಲಂ ಕಯಿರಾ ಜನೇ ಸುತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೯) ಏತ್ಥ ಅರಹತ್ತಂ. ಇಧಾಪಿ ಅರಹತ್ತಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇನ ಅಪ್ಪತ್ತಅರಹತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ, ಅಸದಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಖೇಮಂ ಅನುಪದ್ದುತನ್ತಿ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ, ಅರಹತ್ತಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಪತ್ಥಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ದ್ವೇ ಪತ್ಥನಾ ತಣ್ಹಾಪತ್ಥನಾ, ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಪತ್ಥನಾ ಚ. ‘‘ಪತ್ಥಯಮಾನಸ್ಸ ಹಿ ಜಪ್ಪಿತಾನಿ, ಪವೇಧಿತಂ ವಾಪಿ ಪಕಪ್ಪಿತೇಸೂ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೯೦೮; ಮಹಾನಿ. ೧೩೭) ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾಪತ್ಥನಾ.

‘‘ಛಿನ್ನಂ ಪಾಪಿಮತೋ ಸೋತಂ, ವಿದ್ಧಸ್ತಂ ವಿನಳೀಕತಂ;

ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲಾ ಹೋಥ, ಖೇಮಂ ಪತ್ಥೇಥ ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೧.೩೫೨);

ಏತ್ಥ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಪತ್ಥನಾ, ಅಯಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇನ ಪತ್ಥಯಮಾನಸ್ಸಾತಿ ತಂ ಯೋಗಕ್ಖೇಮಂ ಗನ್ತುಕಾಮಸ್ಸ ತನ್ನಿನ್ನಸ್ಸ ತಪ್ಪೋಣಸ್ಸ ತಪ್ಪಬ್ಭಾರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಹರತೋತಿ ಏಕಂ ಇರಿಯಾಪಥದುಕ್ಖಂ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಪರಿಪತನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಹರತೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ಸದ್ಧಾಯ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಅಜ್ಝತ್ತೇ ಭವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ. ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಕಾರಣಂ. ಇತಿ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಕತ್ವಾ. ನ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಙ್ಗಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಕಾರಣಮ್ಪಿ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಯಂ ಏವಂ ಬಹೂಪಕಾರಂ, ಯಥಯಿದಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ, ಪಥಮನಸಿಕಾರೋ, ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಯೇನೇವ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಅನಿಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಾ ಅನ್ವಾವಟ್ಟನಾ ಆಭೋಗೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ. ಅಯಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ.

ಇದಾನಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಆನುಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋನಿಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋತಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ – ಯದಿಪಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸೇಕ್ಖಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಆಗತಂ, ಚತುಮಗ್ಗಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ. ಯೋ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ‘‘ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಾ ತೇಭೂಮಕಾ ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯೋ, ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧೋ, ನಿರೋಧಸಮ್ಪಾಪಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇ ಏವ ಆಚರಿಯಸನ್ತಿಕೇ ಉಗ್ಗಹಿತಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೋ. ಸೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಂ ಸಮಾರುಳ್ಹೋ ಸಮಾನೋ ತೇಭೂಮಕೇ ಖನ್ಧೇ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಉಪಾಯೇನ ಪಥೇನ ಸಮನ್ನಾಹರತಿ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸತಿ ಚ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ಇಧ ಮನಸಿಕಾರಸೀಸೇನ ವುತ್ತಾ. ಯಾ ಪನಾಯಂ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪುರಿಮಭವಿಕಾ ತಣ್ಹಾ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅಯಞ್ಚ ಸಮುದಯೋ ಇದಂ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯದಿದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ನಿರೋಧಸಮ್ಪಾಪಕಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ, ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಉಪಾಯೇನ ಪಥೇನ ಸಮನ್ನಾಹರತಿ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸತಿ ಚ.

ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಾಯೋ – ಅಭಿನಿವೇಸೋ ನಾಮ ಖನ್ಧೇ ಹೋತಿ, ನ ವಿವಟ್ಟೇ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮತ್ಥೋ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಪಥವೀಧಾತು, ಆಪೋಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೮) ನಯೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ತದನುಸಾರೇನ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ತಂ ವವತ್ಥಾಪಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ತತೋ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ತೇ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಭಾಗಾ ಹೋನ್ತಿ. ಇದಞ್ಚ ನಾಮರೂಪಂ ಸಹೇತು ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾದಿಕೋ ಹೇತು, ಅಯಂ ಆಹಾರಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಹೇತುಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ಸೋ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಹುತ್ವಾ ಭವನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ, ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳಿತತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ, ‘‘ಅವಸವತ್ತನತೋ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ.

ಏವಂ ತಿಲಕ್ಖಣಾನಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಓಭಾಸಾದಿಕೇ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ‘ಅಮಗ್ಗೋ’ತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಮೇವ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪಾಯಭೂತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಭಙ್ಗಞಾಣಾದೀನಿ ಚ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಾದಯೋ ಪಾಪುಣಾತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕಪ್ಪಟಿವೇಧೇನೇವ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಏಕಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ, ಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಪ್ಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸಬ್ಬಂ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವನಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಸಬ್ಬಂ ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಿ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಕುಚ್ಛಿತಸಲನಾದಿಅತ್ಥೇನ ಕುಸಲೋ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಭಾವಿತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಅನವಜ್ಜಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ. ಏವಂ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೧). ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಂ – ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇಸ್ಸತಿ, ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಬಹುಲೀಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೫೫).

ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಗಾಥಾಯ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಸಿಕ್ಖತಿ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ, ಸಿಕ್ಖನಸೀಲೋತಿ ವಾ ಸೇಖೋ. ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು. ತಸ್ಸ ಸೇಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉತ್ತಮತ್ಥಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗಮಾಯ ಯಥಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಏವಂ ಬಹುಕಾರೋ ಬಹೂಪಕಾರೋ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಯೋನಿಸೋ ಉಪಾಯೇನ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಪದಹಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಸೇನ ಪದಹನ್ತೋ, ಖಯಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಾಪುಣೇ ಸಂಕಿಲೇಸವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣೇ ಅಧಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಬಹುಕಾರೋತಿ.

ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ದುತಿಯಸೇಖಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೭. ಸತ್ತಮೇ ಬಾಹಿರನ್ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ಬಹಿ ಭವಂ. ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾತಿ ಯಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಘಸ್ಸ ಘಾತಾ, ಹಿತಸ್ಸ ವಿಧಾತಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಮಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ. ತತ್ರಾಯಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಪಕತಿಯಾ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚಾಗಸಮ್ಪನ್ನೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನೋ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದ್ದಹತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಬೋಧಿಂ, ತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಹೇತುಭೂತಂ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಸುಖೇಸಿತಂ ನ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಗರು ಚ ಭಾವನೀಯೋ ಚೋದಕೋ ಪಾಪಗರಹೀ ವತ್ತಾ ವಚನಕ್ಖಮೋ, ಸುತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಖನ್ಧಾಯತನಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಕಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಾನಂ ಕಥಾನಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಚಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಪವಿವಿತ್ತೋ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ, ವೀರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಹೋತಿ, ಸತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ ಹೋತಿ ಪರಮೇನ ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚಿರಕತಮ್ಪಿ ಚಿರಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಸರಿತಾ ಅನುಸ್ಸರಿತಾ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ ಸಮಾಹಿತೋ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ, ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅವಿಪರೀತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಸೋ ಸತಿಯಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಸಮಾಧಿನಾ ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವೀರಿಯೇನ ಸತ್ತೇ ಅಹಿತತೋ ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ ಏಕನ್ತಹಿತೇ ನಿಯೋಜೇತಿ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ, ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ;

ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ, ನೋ ಚಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋ’’ತಿ. (ನೇತ್ತಿ. ೧೧೩);