೫. ಸಾನುಸಾಮಣೇರವತ್ಥು

ಇದಂ ಪುರೇತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಸಾನುಂ ನಾಮ ಸಾಮಣೇರಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ಸೋ ಕಿರ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ಏಕಪುತ್ತಕೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ನಂ ಸಾ ದಹರಕಾಲೇಯೇವ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ. ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸೀಲವಾ ಅಹೋಸಿ ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಆಗನ್ತುಕಾನಂ ವತ್ತಂ ಕತಮೇವ ಹೋತಿ. ಮಾಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೇ ದಿವಸೇ ಪಾತೋವ ಉಟ್ಠಾಯ ಉದಕಮಾಳಕೇ ಉದಕಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಗ್ಗಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ದೀಪಂ ಜಾಲೇತ್ವಾ ಮಧುರಸ್ಸರೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಘೋಸೇತಿ. ಭಿಕ್ಖೂ ತಸ್ಸ ಥಾಮಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಸರಭಞ್ಞಂ ಭಣ ಸಾಮಣೇರಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝೇಸನ್ತಿ. ಸೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಹದಯವಾತೋ ರುಜತಿ, ಕಾಯೋ ವಾ ಬಾಧತೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಾಹಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾಸನಂ ಅಭಿರೂಹಿತ್ವಾ ಆಕಾಸಗಙ್ಗಂ ಓತಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಸರಭಞ್ಞಂ ವತ್ವಾ ಓತರನ್ತೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸರಭಞ್ಞೇ ಪತ್ತಿಂ ದಮ್ಮೀ’’ತಿ ವದತಿ. ತಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪತ್ತಿಯಾ ದಿನ್ನಭಾವಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ. ಅನನ್ತರತ್ತಭಾವೇ ಪನಸ್ಸ ಮಾತಾ ಯಕ್ಖಿನೀ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ಸಾ ದೇವತಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಸಾಮಣೇರೇನ ದಿನ್ನಪತ್ತಿಂ ಅನುಮೋದಾಮಿ, ತಾತಾ’’ತಿ ವದತಿ. ‘‘ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಿಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಾಮಣೇರೇ ದೇವತಾ ಸಲಜ್ಜಾ ಸಗಾರವಾ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ವಿಯ ಚ ನಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ. ಸಾಮಣೇರೇ ಗಾರವೇನ ತಞ್ಚ ಯಕ್ಖಿನಿಂ ಗರುಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸನ್ತಿ. ತಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಯಕ್ಖಸಮಾಗಮಾದೀಸು ‘‘ಸಾನುಮಾತಾ ಸಾನುಮಾತಾ’’ತಿ ಯಕ್ಖಿನಿಯಾ ಅಗ್ಗಾಸನಂ ಅಗ್ಗೋದಕಂ ಅಗ್ಗಪಿಣ್ಡಂ ದೇನ್ತಿ. ಮಹೇಸಕ್ಖಾಪಿ ಯಕ್ಖಾ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಗ್ಗಾ ಓಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ.

ಅಥ ಖೋ ಸಾಮಣೇರೋ ವುಡ್ಢಿಮನ್ವಾಯ ಪರಿಪಕ್ಕಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಅನಭಿರತಿಯಾ ಪೀಳಿತೋ ಅನಭಿರತಿಂ ವಿನೋದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಪರುಳ್ಹಕೇಸನಖೋ ಕಿಲಿಟ್ಠನಿವಾಸನಪಾರುಪನೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಾರೋಚೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಏಕಕೋವ ಮಾತುಘರಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಉಪಾಸಿಕಾ ಪುತ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ತಾತ, ತ್ವಂ ಪುಬ್ಬೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಹಿ ವಾ ದಹರಸಾಮಣೇರೇಹಿ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಇಧಾಗಚ್ಛಸಿ, ಕಸ್ಮಾ ಏಕಕೋವ ಅಜ್ಜ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ? ಸೋ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಭಾವಂ ಆರೋಚೇಸಿ. ಸಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಘರಾವಾಸೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುತ್ತಂ ಓವದಮಾನಾಪಿ ಸಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯಪಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅನುಯ್ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ತಿಟ್ಠ, ತಾತ, ಯಾವ ತೇ ಯಾಗುಭತ್ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇಮಿ, ಯಾಗುಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ತೇ ಮನಾಪಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ನಿಸೀದಿ ಸಾಮಣೇರೋ. ಉಪಾಸಿಕಾ ಮುಹುತ್ತೇನೇವ ಯಾಗುಖಜ್ಜಕಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಅಥ ‘‘ಭತ್ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅವಿದೂರೇ ನಿಸಿನ್ನಾ ತಣ್ಡುಲೇ ಧೋವತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಾ ಯಕ್ಖಿನೀ ‘‘ಕಹಂ ನು ಖೋ ಸಾಮಣೇರೋ, ಕಚ್ಚಿ ಭಿಕ್ಖಾಹಾರಂ ಲಭತಿ, ನೋ’’ತಿ ಆವಜ್ಜಮಾನಾ ತಸ್ಸ ವಿಬ್ಭಮಿತುಕಾಮತಾಯ ನಿಸಿನ್ನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಸಾಮಣೇರೋ ಮೇ ಮಹೇಸಕ್ಖಾನಂ ದೇವತಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಲಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಗಚ್ಛಾಮಿಸ್ಸ ವಿಬ್ಭಮನೇ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸರೀರೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಗೀವಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಖೇಳೇನ ಪಗ್ಘರನ್ತೇನ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಪತಿ. ಉಪಾಸಿಕಾ ಪುತ್ತಸ್ಸ ತಂ ವಿಪ್ಪಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ವೇಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುತ್ತಂ ಆಲಿಙ್ಗೇತ್ವಾ ಊರೂಸು ನಿಪಜ್ಜಾಪೇಸಿ. ಸಕಲಗಾಮವಾಸಿನೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಬಲಿಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಕರಿಂಸು. ಉಪಾಸಿಕಾ ಪನ ಪರಿದೇವಮಾನಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ –

‘‘ಚಾತುದ್ದಸಿಂ ಪಞ್ಚದಸಿಂ, ಯಾ ಚ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೀ;

ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪಕ್ಖಞ್ಚ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಸುಸಮಾಗತಂ.

‘‘ಉಪೋಸಥಂ ಉಪವಸನ್ತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತಿ ಯೇ;

ನ ತೇಹಿ ಯಕ್ಖಾ ಕೀಳನ್ತಿ, ಇತಿ ಮೇ ಅರಹತಂ ಸುತಂ;

ಸಾ ದಾನಿ ಅಜ್ಜ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಕ್ಖಾ ಕೀಳನ್ತಿ ಸಾನುನಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ –

‘‘ಚಾತುದ್ದಸಿಂ ಪಞ್ಚದಸಿಂ, ಯಾ ಚ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೀ;

ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪಕ್ಖಞ್ಚ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಸುಸಮಾಗತಂ.

‘‘ಉಪೋಸಥಂ ಉಪವಸನ್ತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತಿ ಯೇ;

ನ ತೇಹಿ ಯಕ್ಖಾ ಕೀಳನ್ತಿ, ಸಾಹು ತೇ ಅರಹತಂ ಸುತ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯) –

ವತ್ವಾ ಆಹ –

‘‘ಸಾನುಂ ಪಬುದ್ಧಂ ವಜ್ಜಾಸಿ, ಯಕ್ಖಾನಂ ವಚನಂ ಇದಂ;

ಮಾಕಾಸಿ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ಆವಿ ವಾ ಯದಿ ವಾ ರಹೋ.

‘‘ಸಚೇ ಚ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ಕರಿಸ್ಸಸಿ ಕರೋಸಿ ವಾ;

ನ ತೇ ದುಕ್ಖಾ ಪಮುತ್ಯತ್ಥಿ, ಉಪ್ಪಚ್ಚಾಪಿ ಪಲಾಯತೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಏವಂ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಸಕುಣಸ್ಸ ವಿಯ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಪಲಾಯತೋಪಿ ತೇ ಮೋಕ್ಖೋ ನತ್ಥೀತಿ ವತ್ವಾ ಸಾ ಯಕ್ಖಿನೀ ಸಾಮಣೇರಂ ಮುಞ್ಚಿ. ಸೋ ಅಕ್ಖೀನಿ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಮಾತರಂ ಕೇಸೇ ವಿಕಿರಿಯ ಅಸ್ಸಸನ್ತಿಂ ಪಸ್ಸಸನ್ತಿಂ ರೋದಮಾನಂ ಸಕಲಗಾಮವಾಸಿನೋ ಚ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಯಕ್ಖೇನ ಗಹಿತಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಅಹಂ ಪುಬ್ಬೇ ಪೀಠೇ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಮಾತಾ ಮೇ ಅವಿದೂರೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತಣ್ಡುಲೇ ಧೋವಿ, ಇದಾನಿ ಪನಮ್ಹಿ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಪನ್ನೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’’ನ್ತಿ ನಿಪನ್ನಕೋವ ಮಾತರಂ ಆಹ –

‘‘ಮತಂ ವಾ ಅಮ್ಮ ರೋದನ್ತಿ, ಯೋ ವಾ ಜೀವಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಜೀವನ್ತಂ ಅಮ್ಮ ಪಸ್ಸನ್ತೀ, ಕಸ್ಮಾ ಮಂ ಅಮ್ಮ ರೋದಸೀ’’ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೪೪; ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಅಥಸ್ಸ ಮಾತಾ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಪುನ ವಿಬ್ಭಮನತ್ಥಂ ಆಗಮನೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಆಹ –

‘‘ಮತಂ ವಾ ಪುತ್ತ ರೋದನ್ತಿ, ಯೋ ವಾ ಜೀವಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಯೋ ಚ ಕಾಮೇ ಚಜಿತ್ವಾನ, ಪುನರಾಗಚ್ಛತೇ ಇಧ;

ತಂ ವಾಪಿ ಪುತ್ತ ರೋದನ್ತಿ, ಪುನ ಜೀವಂ ಮತೋ ಹಿ ಸೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ಘರಾವಾಸಂ ಕುಕ್ಕುಳಸದಿಸಞ್ಚೇವ ನರಕಸದಿಸಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಘರಾವಾಸೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಪುನ ಆಹ –

‘‘ಕುಕ್ಕುಳಾ ಉಬ್ಭತೋ ತಾತ, ಕುಕ್ಕುಳಂ ಪತಿತುಮಿಚ್ಛಸಿ;

ನರಕಾ ಉಬ್ಭತೋ ತಾತ, ನರಕಂ ಪತಿತುಮಿಚ್ಛಸೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಅಥ ನಂ, ‘‘ಪುತ್ತ, ಭದ್ದಂ ತವ ಹೋತು, ಮಯಾ ಪನ ‘ಅಯಂ ನೋ ಪುತ್ತಕೋ ಡಯ್ಹಮಾನೋ’ತಿ ಗೇಹಾ ಭಣ್ಡಂ ವಿಯ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಾಜಿತೋ, ಘರಾವಾಸೇ ಪುನ ಡಯ್ಹಿತುಂ ಇಚ್ಛಸಿ. ಅಭಿಧಾವಥ ಪರಿತ್ತಾಯಥ ನೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಕಸ್ಸ ಉಜ್ಝಾಪಯಾಮ ಕಂ ನಿಜ್ಝಾಪಯಾಮಾ’’ತಿ ದೀಪೇತುಂ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

‘‘ಅಭಿಧಾವಥ ಭದ್ದನ್ತೇ, ಕಸ್ಸ ಉಜ್ಝಾಪಯಾಮಸೇ;

ಆದಿತ್ತಾ ನೀಹತಂ ಭಣ್ಡಂ, ಪುನ ಡಯ್ಹಿತುಮಿಚ್ಛಸೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಸೋ ಮಾತರಿ ಕಥೇನ್ತಿಯಾ ಕಥೇನ್ತಿಯಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮಯ್ಹಂ ಗಿಹಿಭಾವೇನ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಅಥಸ್ಸ ಮಾತಾ ‘‘ಸಾಧು, ತಾತಾ’’ತಿ ತುಟ್ಠಾ ಪಣೀತಭೋಜನಂ ಭೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಕತಿವಸ್ಸೋಸಿ, ತಾತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣವಸ್ಸಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ತಿಚೀವರಂ ಪಟಿಯಾದೇಸಿ. ಸೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಪತ್ತಚೀವರೋ ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಲಭಿ. ಅಥಸ್ಸ ಅಚಿರೂಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ ಚಿತ್ತನಿಗ್ಗಹೇ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನಾಮೇತಂ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ದೀಘರತ್ತಂ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಂ ಅನಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸೋತ್ಥಿಭಾವೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಙ್ಕುಸೇನ ಮತ್ತಹತ್ಥಿನೋ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನೇ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

೩೨೬. ‘‘ಇದಂ ಪುರೇ ಚಿತ್ತಮಚಾರಿ ಚಾರಿಕಂ,

ಯೇನಿಚ್ಛಕಂ ಯತ್ಥಕಾಮಂ ಯಥಾಸುಖಂ;

ತದಜ್ಜಹಂ ನಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮಿ ಯೋನಿಸೋ,

ಹತ್ಥಿಪ್ಪಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಅಙ್ಕುಸಗ್ಗಹೋ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ರೂಪಾದೀಸು ಚ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ರಾಗಾದೀನಂ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಇಚ್ಛತಿ, ಯತ್ಥೇವಸ್ಸ ಕಾಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಯತ್ಥ ಕಾಮಂ ಯಥಾರುಚಿ ಚರನ್ತಸ್ಸ ಸುಖಂ ಹೋತಿ, ತಥೇವ ವಿಚರಣತೋ ಯಥಾಸುಖಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಚಾರಿಕಂ ಚರಿ, ತಂ ಅಜ್ಜ ಅಹಂ ಪಭಿನ್ನಂ ಮತ್ತಹತ್ಥಿಂ ಹತ್ಥಾಚರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಛೇಕೋ ಅಙ್ಕುಸಗ್ಗಹೋ ಅಙ್ಕುಸೇನ ವಿಯ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ನಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮಿ, ನಾಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಸಾನುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಾನಂ ಬಹೂನಂ ದೇವತಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ. ಸೋಪಾಯಸ್ಮಾ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಮಹಾಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ವೀಸವಸ್ಸಸತಂ ಠತ್ವಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಸಙ್ಖೋಭೇತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ.

ಸಾನುಸಾಮಣೇರವತ್ಥು ಪಞ್ಚಮಂ.