೨೩. ನಾಗವಗ್ಗೋ

೧. ಅತ್ತದನ್ತವತ್ಥು

ಅಹಂ ನಾಗೋ ವಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ. ವತ್ಥು ಅಪ್ಪಮಾದವಗ್ಗಸ್ಸ ಆದಿಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ತತ್ಥ (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಸಾಮಾವತಿವತ್ಥು) –

ಮಾಗಣ್ಡಿಯಾ ತಾಸಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣಿತ್ವಾ ‘‘ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸೇವ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ನಾಗರಾನಂ ಲಞ್ಜಂ ದತ್ವಾ ‘‘ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಅನ್ತೋನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಚರನ್ತಂ ದಾಸಕಮ್ಮಕರಪೋರಿಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಕ್ಕೋಸೇತ್ವಾ ಪರಿಭಾಸೇತ್ವಾ ಪಲಾಪೇಥಾ’’ತಿ ಆಣಾಪೇಸಿ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ತೀಸು ರತನೇಸು ಅಪ್ಪಸನ್ನಾ ಅನ್ತೋನಗರಂ ಪವಿಟ್ಠಂ ಸತ್ಥಾರಂ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ‘‘ಚೋರೋಸಿ ಬಾಲೋಸಿ ಮೂಳ್ಹೋಸಿ ಥೇನೋಸಿ ಓಟ್ಠೋಸಿ ಗೋಣೋಸಿ ಗದ್ರಭೋಸಿ ನೇರಯಿಕೋಸಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋಸಿ, ನತ್ಥಿ ತುಯ್ಹಂ ಸುಗತಿ, ದುಗ್ಗತಿಯೇವ ತುಯ್ಹಂ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ’’ತಿ ದಸಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ ಪರಿಭಾಸನ್ತಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಸತ್ಥಾರಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಇಮೇ ನಾಗರಾ ಅಮ್ಹೇ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ ಪರಿಭಾಸನ್ತಿ, ಇತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ. ‘‘ಕುಹಿಂ, ಆನನ್ದಾ’’ತಿ? ‘‘ಅಞ್ಞಂ ನಗರಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೇಸು ಪರಿಭಾಸನ್ತೇಸು ಪುನ ಕತ್ಥ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾನನ್ದಾ’’ತಿ. ‘‘ತತೋಪಿ ಅಞ್ಞಂ ನಗರಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೇಸು ಪರಿಭಾಸನ್ತೇಸು ಕುಹಿಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾನನ್ದಾ’’ತಿ. ‘‘ತತೋಪಿ ಅಞ್ಞಂ ನಗರಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಆನನ್ದ, ನ ಏವಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಯತ್ಥ ಅಧಿಕರಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಮಿಂ ವೂಪಸನ್ತೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಕೇ ಪನ ತೇ, ಆನನ್ದ, ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಭನ್ತೇ, ದಾಸಕಮ್ಮಕರೇ ಉಪಾದಾಯ ಸಬ್ಬೇ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಅಹಂ, ಆನನ್ದ, ಸಙ್ಗಾಮಂ ಓತಿಣ್ಣಹತ್ಥಿಸದಿಸೋ. ಸಙ್ಗಾಮಂ ಓತಿಣ್ಣಹತ್ಥಿನೋ ಹಿ ಚತೂಹಿ ದಿಸಾಹಿ ಆಗತೇ ಸರೇ ಸಹಿತುಂ ಭಾರೋ, ತಥೇವ ಬಹೂಹಿ ದುಸ್ಸೀಲೇಹಿ ಕಥಿತಕಥಾನಂ ಸಹನಂ ನಾಮ ಮಯ್ಹಂ ಭಾರೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ –

೩೨೦. ‘‘ಅಹಂ ನಾಗೋವ ಸಙ್ಗಾಮೇ, ಚಾಪತೋ ಪತಿತಂ ಸರಂ;

ಅತಿವಾಕ್ಯಂ ತಿತಿಕ್ಖಿಸ್ಸಂ, ದುಸ್ಸೀಲೋ ಹಿ ಬಹುಜ್ಜನೋ.

೩೨೧. ‘‘ದನ್ತಂ ನಯನ್ತಿ ಸಮಿತಿಂ, ದನ್ತಂ ರಾಜಾಭಿರೂಹತಿ;

ದನ್ತೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಮನುಸ್ಸೇಸು, ಯೋತಿವಾಕ್ಯಂ ತಿತಿಕ್ಖತಿ.

೩೨೨. ‘‘ವರಮಸ್ಸತರಾ ದನ್ತಾ, ಆಜಾನೀಯಾ ಚ ಸಿನ್ಧವಾ;

ಕುಞ್ಜರಾ ಚ ಮಹಾನಾಗಾ, ಅತ್ತದನ್ತೋ ತತೋ ವರ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ನಾಗೋವಾತಿ ಹತ್ಥೀ ವಿಯ. ಚಾಪತೋ ಪತಿತನ್ತಿ ಧನುತೋ ಮುತ್ತಂ. ಅತಿವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಅನರಿಯವೋಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ವೀತಿಕ್ಕಮವಚನಂ. ತಿತಿಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯಥಾ ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರೋ ಸುದನ್ತೋ ಮಹಾನಾಗೋ ಖಮೋ ಸತ್ತಿಪಹಾರಾದೀನಿ ಚಾಪತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಅತ್ತನಿ ಪತಿತೇ ಸರೇ ಅವಿಹಞ್ಞಮಾನೋ ತಿತಿಕ್ಖತಿ, ಏವಮೇವ ಏವರೂಪಂ ಅತಿವಾಕ್ಯಂ ತಿತಿಕ್ಖಿಸ್ಸಂ, ಸಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಸ್ಸೀಲೋ ಹೀತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೋ ಬಹುದುಸ್ಸೀಲೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿವಸೇನ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇತ್ವಾ ಘಟ್ಟೇನ್ತೋ ಚರತಿ, ತತ್ಥ ಅಧಿವಾಸನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಮೇವ ಮಮ ಭಾರೋ. ಸಮಿತಿನ್ತಿ ಉಯ್ಯಾನಕೀಳಮಣ್ಡಲಾದೀಸು ಮಹಾಜನಮಜ್ಝಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ದನ್ತಮೇವ ಗೋಣಜಾತಿಂ ವಾ ಅಸ್ಸಜಾತಿಂ ವಾ ಯಾನೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ನಯನ್ತಿ. ರಾಜಾತಿ ತಥಾರೂಪೇಹೇವ ವಾಹನೇಹಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ರಾಜಾಪಿ ದನ್ತಮೇವ ಅಭಿರೂಹತಿ. ಮನುಸ್ಸೇಸೂತಿ ಮನುಸ್ಸೇಸುಪಿ ಚತೂಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ದನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೋವ ಸೇಟ್ಠೋ. ಯೋತಿವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಯೋ ಏವರೂಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮವಚನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವುಚ್ಚಮಾನಮ್ಪಿ ತಿತಿಕ್ಖತಿ ನ ಪಟಿಪ್ಫರತಿ ನ ವಿಹಞ್ಞತಿ, ಏವರೂಪೋ ದನ್ತೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಸ್ಸತರಾತಿ ವಳವಾಯ ಗದ್ರಭೇನ ಜಾತಾ. ಆಜಾನೀಯಾತಿ ಯಂ ಅಸ್ಸದಮಸಾರಥಿ ಕಾರಣಂ ಕಾರೇತಿ, ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಂ ಜಾನನಸಮತ್ಥಾ. ಸಿನ್ಧವಾತಿ ಸಿನ್ಧವರಟ್ಠೇ ಜಾತಾ ಅಸ್ಸಾ. ಮಹಾನಾಗಾತಿ ಕುಞ್ಜರಸಙ್ಖಾತಾ ಮಹಾಹತ್ಥಿನೋ. ಅತ್ತದನ್ತೋತಿ ಏತೇ ಅಸ್ಸತರಾ ಚ ಸಿನ್ಧವಾ ಚ ಕುಞ್ಜರಾ ಚ ದನ್ತಾವ ವರಂ, ನ ಅದನ್ತಾ. ಯೋ ಪನ ಚತೂಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ದನ್ತತಾಯ ಅತ್ತದನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೋ, ಅಯಂ ತತೋಪಿ ವರಂ, ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಏತೇಹಿ ಉತ್ತರಿತರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಲಞ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವೀಥಿಸಿಙ್ಘಾಟಕಾದೀಸು ಠತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೋ ಪರಿಭಾಸನ್ತೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸೋ ಮಹಾಜನೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣೀತಿ.

ಅತ್ತದನ್ತವತ್ಥು ಪಠಮಂ.

೨. ಹತ್ಥಾಚರಿಯಪುಬ್ಬಕಭಿಕ್ಖುವತ್ಥು

ನ ಹಿ ಏತೇಹೀತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಏಕಂ ಹತ್ಥಾಚರಿಯಪುಬ್ಬಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ಸೋ ಕಿರ ಏಕದಿವಸಂ ಅಚಿರವತೀನದೀತೀರೇ ಹತ್ಥಿದಮಕಂ ‘‘ಏಕಂ ಹತ್ಥಿಂ ದಮೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ ಇಚ್ಛಿತಂ ಕಾರಣಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಮೀಪೇ ಠಿತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಆವುಸೋ, ಸಚೇ ಅಯಂ ಹತ್ಥಾಚರಿಯೋ ಇಮಂ ಹತ್ಥಿಂ ಅಸುಕಟ್ಠಾನೇ ನಾಮ ವಿಜ್ಝೇಯ್ಯ, ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಇಮಂ ಕಾರಣಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ತಥಾ ಕತ್ವಾ ತಂ ಹತ್ಥಿಂ ಸುದನ್ತಂ ದಮೇಸಿ. ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಸತ್ಥು ಆರೋಚೇಸುಂ. ಸತ್ಥಾ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಕಿರ ತಯಾ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಸಚ್ಚಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ವಿಗರಹಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ತೇ, ಮೋಘಪುರಿಸ, ಹತ್ಥಿಯಾನೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ದನ್ತೇನ. ನ ಹಿ ಏತೇಹಿ ಯಾನೇಹಿ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ ಠಾನಂ ಗನ್ತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ತನಾ ಪನ ಸುದನ್ತೇನ ಸಕ್ಕಾ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ ಠಾನಂ ಗನ್ತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತಾನಮೇವ ದಮೇಹಿ, ಕಿಂ ತೇ ಏತೇಸಂ ದಮನೇನಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

೩೨೩. ‘‘ನ ಹಿ ಏತೇಹಿ ಯಾನೇಹಿ, ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಅಗತಂ ದಿಸಂ;

ಯಥಾತ್ತನಾ ಸುದನ್ತೇನ, ದನ್ತೋ ದನ್ತೇನ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಾನಿ ತಾನಿ ಹತ್ಥಿಯಾನಾದೀನಿ ಯಾನಾನಿ, ನ ಹಿ ಏತೇಹಿ ಯಾನೇಹಿ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುಪಿನನ್ತೇನಪಿ ಅಗತಪುಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಗತ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಾನದಿಸಂ ತಥಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮೇನ ಅಪರಭಾಗೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಸುದನ್ತೇನ ದನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಂ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ ದಿಸಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದನ್ತಭೂಮಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತದಮನಮೇವ ತತೋ ವರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ.

ಹತ್ಥಾಚರಿಯಪುಬ್ಬಕಭಿಕ್ಖುವತ್ಥು ದುತಿಯಂ.

೩. ಪರಿಜಿಣ್ಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ತವತ್ಥು

ಧನಪಾಲೋತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಪರಿಜಿಣ್ಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತೇ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಕಿರೇಕೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಟ್ಠಸತಸಹಸ್ಸವಿಭವೋ ವಯಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುತ್ತಾನಂ ಆವಾಹಂ ಕತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅದಾಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಕಾಲಕತಾಯ ಪುತ್ತಾ ಸಮ್ಮನ್ತಯಿಂಸು – ‘‘ಸಚೇ ಅಯಂ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಂ ಆನೇಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸಾ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಕುಲಸನ್ತಕಂ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಹನ್ದ ನಂ ಮಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ತೇ ತಂ ಪಣೀತೇಹಿ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾದೀಹಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಾ ಹತ್ಥಪಾದಸಮ್ಬಾಹನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಾ ಉಪಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಏಕದಿವಸಮಸ್ಸ ದಿವಾ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾದೇ ಸಮ್ಬಾಹನ್ತಾ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಘರಾವಾಸೇ ಆದೀನವಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಮಯಂ ತುಮ್ಹೇ ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಯಾವಜೀವಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮ, ಸೇಸಧನಮ್ಪಿ ನೋ ದೇಥಾ’’ತಿ ಯಾಚಿಂಸು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪುನ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ದತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ನಿವತ್ಥಪಾರುಪನಮತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಂ ಚತ್ತಾರೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾದೇಸಿ. ತಂ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತೋ ಕತಿಪಾಹಂ ಉಪಟ್ಠಹಿ. ಅಥ ನಂ ಏಕದಿವಸಂ ನ್ಹತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕೇ ಠತ್ವಾ ಸುಣ್ಹಾ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಕಿಂ ತಯಾ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತಸ್ಸ ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಅತಿರೇಕಂ ದಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಿ, ನನು ಸಬ್ಬೇಸಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಿನ್ನಾನಿ, ಕಿಂ ಸೇಸಪುತ್ತಾನಂ ಘರಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ನ ಜಾನಾಸೀ’’ತಿ. ಸೋಪಿ ‘‘ನಸ್ಸ ವಸಲೀ’’ತಿ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಘರಂ ಅಗಮಾಸಿ. ತತೋಪಿ ಕತಿಪಾಹಚ್ಚಯೇನ ಇಮಿನಾವ ಉಪಾಯೇನ ಪಲಾಪಿತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಏಕಘರಮ್ಪಿ ಪವೇಸನಂ ಅಲಭಮಾನೋ ಪಣ್ಡರಙ್ಗಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಚರನ್ತೋ ಕಾಲಾನಮಚ್ಚಯೇನ ಜರಾಜಿಣ್ಣೋ ದುಬ್ಭೋಜನದುಕ್ಖಸೇಯ್ಯಾಹಿ ಮಿಲಾತಸರೀರೋ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಚರನ್ತೋ ಆಗಮ್ಮ ಪೀಠಿಕಾಯ ನಿಪನ್ನೋ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅತ್ತಾನಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಪುತ್ತೇಸು ಅತ್ತನೋ ಪತಿಟ್ಠಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಮಣೋ ಕಿರ ಗೋತಮೋ ಅಬ್ಭಾಕುಟಿಕೋ ಉತ್ತಾನಮುಖೋ ಸುಖಸಮ್ಭಾಸೋ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಕುಸಲೋ, ಸಕ್ಕಾ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಲಭಿತು’’ನ್ತಿ. ಸೋ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನಂ ಸಣ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖಭಾಜನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಣ್ಡಮಾದಾಯ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಾಸಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೦೦) –

ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞತರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲೋ ಲೂಖೋ ಲೂಖಪಾವುರಣೋ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ, ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಸತ್ಥಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೇನ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕತ್ವಾ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಕಿನ್ನು ತ್ವಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಲೂಖೋ ಲೂಖಪಾವುರಣೋ’’ತಿ. ಇಧ ಮೇ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಚತ್ತಾರೋ ಪುತ್ತಾ, ತೇ ಮಂ ದಾರೇಹಿ ಸಂಪುಚ್ಛ ಘರಾ ನಿಕ್ಖಾಮೇನ್ತೀತಿ. ತೇನ ಹಿ ತ್ವಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಇಮಾ ಗಾಥಾಯೋ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ಸಭಾಯಂ ಮಹಾಜನಕಾಯೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ಪುತ್ತೇಸು ಚ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇಸು ಭಾಸಸ್ಸು –

‘‘ಯೇಹಿ ಜಾತೇಹಿ ನನ್ದಿಸ್ಸಂ, ಯೇಸಞ್ಚ ಭವಮಿಚ್ಛಿಸಂ;

ತೇ ಮಂ ದಾರೇಹಿ ಸಂಪುಚ್ಛ, ಸಾವ ವಾರೇನ್ತಿ ಸೂಕರಂ.

‘‘ಅಸನ್ತಾ ಕಿರ ಮಂ ಜಮ್ಮಾ, ತಾತ ತಾತಾತಿ ಭಾಸರೇ;

ರಕ್ಖಸಾ ಪುತ್ತರೂಪೇನ, ತೇ ಜಹನ್ತಿ ವಯೋಗತಂ.

‘‘ಅಸ್ಸೋವ ಜಿಣ್ಣೋ ನಿಬ್ಭೋಗೋ, ಖಾದನಾ ಅಪನೀಯತಿ;

ಬಾಲಕಾನಂ ಪಿತಾ ಥೇರೋ, ಪರಾಗಾರೇಸು ಭಿಕ್ಖತಿ.

‘‘ದಣ್ಡೋವ ಕಿರ ಮೇ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ಪುತ್ತಾ ಅನಸ್ಸವಾ;

ಚಣ್ಡಮ್ಪಿ ಗೋಣಂ ವಾರೇತಿ, ಅಥೋ ಚಣ್ಡಮ್ಪಿ ಕುಕ್ಕುರಂ.

‘‘ಅನ್ಧಕಾರೇ ಪುರೇ ಹೋತಿ, ಗಮ್ಭೀರೇ ಗಾಧಮೇಧತಿ;

ದಣ್ಡಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ, ಖಲಿತ್ವಾ ಪತಿತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೦೦);

ಸೋ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ತಾ ಗಾಥಾಯೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ತಥಾರೂಪೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಮಾಗಮದಿವಸೇ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇಸು ಪುತ್ತೇಸು ತಂ ಸಭಂ ಓಗಾಹಿತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಮಹಾರಹೇಸು ಆಸನೇಸು ನಿಸಿನ್ನೇಸು ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಕಾಲೋ’’ತಿ ಸಭಾಯ ಮಜ್ಝೇ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಹತ್ಥಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಅಹಂ, ಭೋ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಗಾಥಾಯೋ ಭಾಸಿತುಕಾಮೋ, ಸುಣಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಭಾಸಸ್ಸು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಸುಣೋಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಠಿತಕೋವ ಅಭಾಸಿ. ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಯೋ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಸನ್ತಕಂ ಖಾದನ್ತೋ ಮಾತಾಪಿತರೋ ನ ಪೋಸೇತಿ, ಸೋ ಮಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ತಾ ಪಿತು ಪಾದೇಸು ಪತಿತ್ವಾ ‘‘ಜೀವಿತಂ ನೋ, ತಾತ, ದೇಥಾ’’ತಿ ಯಾಚಿಂಸು. ಸೋ ಪಿತು ಹದಯಮುದುತಾಯ ‘‘ಮಾ ಮೇ, ಭೋ, ಪುತ್ತಕೇ ವಿನಾಸಯಿತ್ಥ, ಪೋಸೇಸ್ಸನ್ತಿ ಮ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅಥಸ್ಸ ಪುತ್ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಆಹಂಸು – ‘‘ಸಚೇ, ಭೋ, ಅಜ್ಜ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಿತರಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಜಗ್ಗಿಸ್ಸಥ, ಘಾತೇಸ್ಸಾಮ ವೋ’’ತಿ. ತೇ ಭೀತಾ ಪಿತರಂ ಪೀಠೇ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗೇಹಂ ನೇತ್ವಾ ಸರೀರಂ ತೇಲೇನ ಅಬ್ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಉಬ್ಬಟ್ಟೇತ್ವಾ ಗನ್ಧಚುಣ್ಣಾದೀಹಿ ನ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯೋ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಿತರಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಜಗ್ಗಥ, ಸಚೇ ತುಮ್ಹೇ ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸಥ, ನಿಗ್ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮ ವೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಣೀತಭೋಜನಂ ಭೋಜೇಸುಂ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸುಭೋಜನಞ್ಚ ಸುಖಸೇಯ್ಯಞ್ಚ ಆಗಮ್ಮ ಕತಿಪಾಹಚ್ಚಯೇನ ಸಞ್ಜಾತಬಲೋ ಪೀಣಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಅತ್ತಭಾವಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲದ್ಧಾ’’ತಿ ಪಣ್ಣಾಕಾರತ್ಥಾಯ ಏಕಂ ದುಸ್ಸಯುಗಂ ಆದಾಯ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕತಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ತಂ ದುಸ್ಸಯುಗಂ ಭಗವತೋ ಪಾದಮೂಲೇ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಮಯಂ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನಾಮ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಆಚರಿಯಧನಂ ಪರಿಯೇಸಾಮ, ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತು ಮೇ ಭವಂ ಗೋತಮೋ ಆಚರಿಯೋ ಆಚರಿಯಧನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ತಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸರಣೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಭೋ ಗೋತಮ, ಮಯ್ಹಂ ಪುತ್ತೇಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ಧುವಭತ್ತಾನಿ ದಿನ್ನಾನಿ, ತತೋ ಅಹಂ ದ್ವೇ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದಮ್ಮೀ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಮಯಂ ಪನ ರುಚ್ಚನಟ್ಠಾನಮೇವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಯ್ಯೋಜೇಸಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಘರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುತ್ತೇ ಆಹ – ‘‘ತಾತಾ, ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಮಯ್ಹಂ ಸಹಾಯೋ, ತಸ್ಸ ಮೇ ದ್ವೇ ಧುವಭತ್ತಾನಿ ದಿನ್ನಾನಿ, ತುಮ್ಹೇ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಮಾ ಪಮಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ. ತೇ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು.

ಸತ್ಥಾ ಪುನದಿವಸೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತೋ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತಸ್ಸ ಘರದ್ವಾರಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಸೋ ಸತ್ಥಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ಪತ್ತಮಾದಾಯ ಘರಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಮಹಾರಹೇ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಪಣೀತಭೋಜನಮದಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಪುನದಿವಸೇ ಇತರಸ್ಸ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಘರಾನಿ ಅಗಮಾಸಿ. ಸಬ್ಬೇ ತೇ ತಥೇವ ಸಕ್ಕಾರಂ ಅಕಂಸು. ಏಕದಿವಸಂ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತೋ ಮಙ್ಗಲೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಪಿತರಂ ಆಹ – ‘‘ತಾತ, ಕಸ್ಸ ಮಙ್ಗಲಂ ದೇಮಾ’’ತಿ? ‘‘ನಾಹಂ ಅಞ್ಞೇ ಜಾನಾಮಿ, ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಮಯ್ಹಂ ಸಹಾಯೋ’’ತಿ. ‘‘ತೇನ ಹಿ ತಂ ಸ್ವಾತನಾಯ ಪಞ್ಚಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಮನ್ತೇಥಾ’’ತಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಪುನದಿವಸೇ ಸಪರಿವಾರೋ ತಸ್ಸ ಗೇಹಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಸೋ ಹರಿತುಪಲಿತ್ತೇ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇ ಗೇಹೇ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪೋದಕಮಧುಪಾಯಸೇನ ಚೇವ ಪಣೀತೇನ ಖಾದನೀಯೇನ ಚ ಪರಿವಿಸಿ. ಅನ್ತರಾಭತ್ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಪುತ್ತಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಆಹಂಸು – ‘‘ಭೋ ಗೋತಮ, ಮಯಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಿತರಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಾಮ ನ ಪಮಜ್ಜಾಮ, ಪಸ್ಸಥಿಮಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವ’’ನ್ತಿ.

ಸತ್ಥಾ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಂ ವೋ ಕತಂ, ಮಾತಾಪಿತುಪೋಸನಂ ನಾಮ ಪೋರಾಣಕಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಮೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸ ನಾಗಸ್ಸ ವಿಪ್ಪವಾಸೇನ, ವಿರೂಳ್ಹಾ ಸಲ್ಲಕೀ ಚ ಕುಟಜಾ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಏಕಾದಸನಿಪಾತೇ ಮಾತುಪೋಸಕನಾಗರಾಜಜಾತಕಂ (ಚರಿಯಾ. ೨.೧ ಆದಯೋ; ಜಾ. ೧.೧೧.೧ ಆದಯೋ) ವಿತ್ಥಾರೇನ ಕಥೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ –

೩೨೪. ‘‘ಧನಪಾಲೋ ನಾಮ ಕುಞ್ಜರೋ,

ಕಟುಕಭೇದನೋ ದುನ್ನಿವಾರಯೋ;

ಬದ್ಧೋ ಕಬಳಂ ನ ಭುಞ್ಜತಿ,

ಸುಮರತಿ ನಾಗವನಸ್ಸ ಕುಞ್ಜರೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಧನಪಾಲೋ ನಾಮಾತಿ ತದಾ ಕಾಸಿಕರಞ್ಞಾ ಹತ್ಥಾಚರಿಯಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ರಮಣೀಯೇ ನಾಗವನೇ ಗಾಹಾಪಿತಸ್ಸ ಹತ್ಥಿನೋ ಏತಂ ನಾಮಂ. ಕಟುಕಭೇದನೋತಿ ತಿಖಿಣಮದೋ. ಹತ್ಥೀನಞ್ಹಿ ಮದಕಾಲೇ ಕಣ್ಣಚೂಳಿಕಾ ಪಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಕತಿಯಾಪಿ ಹತ್ಥಿನೋ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅಙ್ಕುಸೇ ವಾ ಕುನ್ತತೋಮರೇ ವಾ ನ ಗಣೇನ್ತಿ, ಚಣ್ಡಾ ಭವನ್ತಿ. ಸೋ ಪನ ಅತಿಚಣ್ಡೋಯೇವ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ಕಟುಕಭೇದನೋ ದುನ್ನಿವಾರಯೋತಿ. ಬದ್ಧೋ ಕಬಳಂ ನ ಭುಞ್ಜತೀತಿ ಸೋ ಬದ್ಧೋ ಹತ್ಥಿಸಾಲಂ ಪನ ನೇತ್ವಾ ವಿಚಿತ್ರಸಾಣಿಯಾ ಪರಿಕ್ಖಿಪಾಪೇತ್ವಾ ಕತಗನ್ಧಪರಿಭಣ್ಡಾಯ ಉಪರಿ ಬದ್ಧವಿಚಿತ್ರವಿತಾನಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಠಪಿತೋ ರಞ್ಞಾ ರಾಜಾರಹೇನ ನಾನಗ್ಗರಸೇನ ಭೋಜನೇನ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತೋಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ನ ಇಚ್ಛಿ, ತಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಬದ್ಧೋ ಕಬಳಂ ನ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸುಮರತಿ ನಾಗವನಸ್ಸಾತಿ ಸೋ ರಮಣೀಯಂ ಮೇ ವಸನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ನಾಗವನಂ ಸರತಿ. ‘‘ಮಾತಾ ಪನ ಮೇ ಅರಞ್ಞೇ ಪುತ್ತವಿಯೋಗೇನ ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತಾ ಅಹೋಸಿ, ಮಾತಾಪಿತುಉಪಟ್ಠಾನಧಮ್ಮೋ ನ ಮೇ ಪೂರತಿ, ಕಿಂ ಮೇ ಇಮಿನಾ ಭೋಜನೇನಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮಿಕಂ ಮಾತಾಪಿತುಉಪಟ್ಠಾನಧಮ್ಮಮೇವ ಸರಿ. ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಾಗವನೇಯೇವ ಠಿತೋ ಸಕ್ಕಾ ಪೂರೇತುಂ, ತೇನ ವುತ್ತಂ – ಸುಮರತಿ ನಾಗವನಸ್ಸ ಕುಞ್ಜರೋತಿ. ಸತ್ಥರಿ ಇಮಂ ಅತ್ತನೋ ಪುಬ್ಬಚರಿಯಂ ಆನೇತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತೇ ಕಥೇನ್ತೇಯೇವ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಅಸ್ಸುಧಾರಾ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ ಮುದುಹದಯಾ ಓಹಿತಸೋತಾ ಭವಿಂಸು. ಅಥ ನೇಸಂ ಭಗವಾ ಸಪ್ಪಾಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಸದ್ಧಿಂ ಪುತ್ತೇಹಿ ಚೇವ ಸುಣಿಸಾಹಿ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹೀತಿ.

ಪರಿಜಿಣ್ಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ತವತ್ಥು ತತಿಯಂ.

೪. ಪಸೇನದಿಕೋಸಲವತ್ಥು

ಮಿದ್ಧೀ ಯದಾ ಹೋತೀತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ರಾಜಾನಂ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಮಯೇ ರಾಜಾ ತಣ್ಡುಲದೋಣಸ್ಸ ಓದನಂ ತದುಪಿಯೇನ ಸೂಪಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಭುಞ್ಜತಿ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸೋ ಭತ್ತಸಮ್ಮದಂ ಅವಿನೋದೇತ್ವಾವ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಲನ್ತರೂಪೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತತಿ, ನಿದ್ದಾಯ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನೋಪಿ ಉಜುಕಂ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಅವಿಸ್ಸಮಿತ್ವಾವ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಭುತ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮೇ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ, ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ಅತಿಬಹುಭೋಜನಂ ಏವಂ ದುಕ್ಖಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

೩೨೫. ‘‘ಮಿದ್ಧೀ ಯದಾ ಹೋತಿ ಮಹಗ್ಘಸೋ ಚ,

ನಿದ್ದಾಯಿತಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಸಾಯೀ;

ಮಹಾವರಾಹೋವ ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋ,

ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಮುಪೇತಿ ಮನ್ದೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಮಿದ್ಧೀತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭೂತೋ. ಮಹಗ್ಘಸೋ ಚಾತಿ ಮಹಾಭೋಜನೋ ಆಹರಹತ್ಥಕಅಲಂಸಾಟಕತತ್ರವಟ್ಟಕಕಾಕಮಾಸಕಭುತ್ತವಮಿತಕಾನಂ ಅಞ್ಞತರೋ ವಿಯ. ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋತಿ ಕುಣ್ಡಕಾದಿನಾ ಸೂಕರಭತ್ತೇನ ಪುಟ್ಠೋ. ಘರಸೂಕರೋ ಹಿ ದಹರಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪೋಸಿಯಮಾನೋ ಥೂಲಸರೀರಕಾಲೇ ಗೇಹಾ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ ಅಲಭನ್ತೋ ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚಾದೀಸು ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ ಸಯತೇವ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯದಾ ಪುರಿಸೋ ಮಿದ್ಧೀ ಚ ಹೋತಿ ಮಹಗ್ಘಸೋ ಚ, ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋ ಮಹಾವರಾಹೋ ವಿಯ ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಯಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ನಿದ್ದಾಯನಸೀಲೋ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಸಾಯೀ, ತದಾ ಸೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಮನಸಿಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತೇಸಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಮುಪೇತಿ, ಗಬ್ಭವಾಸತೋ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚತೀತಿ. ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಸತ್ಥಾ ರಞ್ಞೋ ಉಪಕಾರವಸೇನ –

‘‘ಮನುಜಸ್ಸ ಸದಾ ಸತೀಮತೋ, ಮತ್ತಂ ಜಾನತೋ ಲದ್ಧಭೋಜನೇ;

ತನುಕಸ್ಸ ಭವನ್ತಿ ವೇದನಾ, ಸಣಿಕಂ ಜೀರತಿ ಆಯು ಪಾಲಯ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೪);

ಇಮಂ ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ಉತ್ತರಮಾಣವಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮಂ ಗಾಥಂ ರಞ್ಞೋ ಭೋಜನವೇಲಾಯ ಪವೇದೇಯ್ಯಾಸಿ, ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಭೋಜನಂ ಪರಿಹಾಪೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ಉಪಾಯಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ, ಸೋ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ. ರಾಜಾ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ನಾಳಿಕೋದನಪರಮತಾಯ ಸಣ್ಠಿತೋ ಸುಸಲ್ಲಹುಕಸರೀರೋ ಸುಖಪ್ಪತ್ತೋ ಸತ್ಥರಿ ಉಪ್ಪನ್ನವಿಸ್ಸಾಸೋ ಸತ್ತಾಹಂ ಅಸದಿಸದಾನಂ ಪವತ್ತೇಸಿ. ದಾನಾನುಮೋದನಾಯ ಮಹಾಜನೋ ಮಹನ್ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಪಾಪುಣೀತಿ.

ಪಸೇನದಿಕೋಸಲವತ್ಥು ಚತುತ್ಥಂ.

೫. ಸಾನುಸಾಮಣೇರವತ್ಥು

ಇದಂ ಪುರೇತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಸಾನುಂ ನಾಮ ಸಾಮಣೇರಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ಸೋ ಕಿರ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ಏಕಪುತ್ತಕೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ನಂ ಸಾ ದಹರಕಾಲೇಯೇವ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ. ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸೀಲವಾ ಅಹೋಸಿ ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಆಗನ್ತುಕಾನಂ ವತ್ತಂ ಕತಮೇವ ಹೋತಿ. ಮಾಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೇ ದಿವಸೇ ಪಾತೋವ ಉಟ್ಠಾಯ ಉದಕಮಾಳಕೇ ಉದಕಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಗ್ಗಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ದೀಪಂ ಜಾಲೇತ್ವಾ ಮಧುರಸ್ಸರೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಘೋಸೇತಿ. ಭಿಕ್ಖೂ ತಸ್ಸ ಥಾಮಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಸರಭಞ್ಞಂ ಭಣ ಸಾಮಣೇರಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝೇಸನ್ತಿ. ಸೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಹದಯವಾತೋ ರುಜತಿ, ಕಾಯೋ ವಾ ಬಾಧತೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಾಹಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾಸನಂ ಅಭಿರೂಹಿತ್ವಾ ಆಕಾಸಗಙ್ಗಂ ಓತಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಸರಭಞ್ಞಂ ವತ್ವಾ ಓತರನ್ತೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸರಭಞ್ಞೇ ಪತ್ತಿಂ ದಮ್ಮೀ’’ತಿ ವದತಿ. ತಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪತ್ತಿಯಾ ದಿನ್ನಭಾವಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ. ಅನನ್ತರತ್ತಭಾವೇ ಪನಸ್ಸ ಮಾತಾ ಯಕ್ಖಿನೀ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ಸಾ ದೇವತಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಸಾಮಣೇರೇನ ದಿನ್ನಪತ್ತಿಂ ಅನುಮೋದಾಮಿ, ತಾತಾ’’ತಿ ವದತಿ. ‘‘ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಿಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಾಮಣೇರೇ ದೇವತಾ ಸಲಜ್ಜಾ ಸಗಾರವಾ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ವಿಯ ಚ ನಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ. ಸಾಮಣೇರೇ ಗಾರವೇನ ತಞ್ಚ ಯಕ್ಖಿನಿಂ ಗರುಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸನ್ತಿ. ತಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಯಕ್ಖಸಮಾಗಮಾದೀಸು ‘‘ಸಾನುಮಾತಾ ಸಾನುಮಾತಾ’’ತಿ ಯಕ್ಖಿನಿಯಾ ಅಗ್ಗಾಸನಂ ಅಗ್ಗೋದಕಂ ಅಗ್ಗಪಿಣ್ಡಂ ದೇನ್ತಿ. ಮಹೇಸಕ್ಖಾಪಿ ಯಕ್ಖಾ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಗ್ಗಾ ಓಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ.

ಅಥ ಖೋ ಸಾಮಣೇರೋ ವುಡ್ಢಿಮನ್ವಾಯ ಪರಿಪಕ್ಕಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಅನಭಿರತಿಯಾ ಪೀಳಿತೋ ಅನಭಿರತಿಂ ವಿನೋದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಪರುಳ್ಹಕೇಸನಖೋ ಕಿಲಿಟ್ಠನಿವಾಸನಪಾರುಪನೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಾರೋಚೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಏಕಕೋವ ಮಾತುಘರಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಉಪಾಸಿಕಾ ಪುತ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ, ತಾತ, ತ್ವಂ ಪುಬ್ಬೇ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಹಿ ವಾ ದಹರಸಾಮಣೇರೇಹಿ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಇಧಾಗಚ್ಛಸಿ, ಕಸ್ಮಾ ಏಕಕೋವ ಅಜ್ಜ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ? ಸೋ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಭಾವಂ ಆರೋಚೇಸಿ. ಸಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಘರಾವಾಸೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುತ್ತಂ ಓವದಮಾನಾಪಿ ಸಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯಪಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅನುಯ್ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ತಿಟ್ಠ, ತಾತ, ಯಾವ ತೇ ಯಾಗುಭತ್ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇಮಿ, ಯಾಗುಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ತೇ ಮನಾಪಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ನಿಸೀದಿ ಸಾಮಣೇರೋ. ಉಪಾಸಿಕಾ ಮುಹುತ್ತೇನೇವ ಯಾಗುಖಜ್ಜಕಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಅಥ ‘‘ಭತ್ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅವಿದೂರೇ ನಿಸಿನ್ನಾ ತಣ್ಡುಲೇ ಧೋವತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಾ ಯಕ್ಖಿನೀ ‘‘ಕಹಂ ನು ಖೋ ಸಾಮಣೇರೋ, ಕಚ್ಚಿ ಭಿಕ್ಖಾಹಾರಂ ಲಭತಿ, ನೋ’’ತಿ ಆವಜ್ಜಮಾನಾ ತಸ್ಸ ವಿಬ್ಭಮಿತುಕಾಮತಾಯ ನಿಸಿನ್ನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಸಾಮಣೇರೋ ಮೇ ಮಹೇಸಕ್ಖಾನಂ ದೇವತಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಲಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಗಚ್ಛಾಮಿಸ್ಸ ವಿಬ್ಭಮನೇ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸರೀರೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಗೀವಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಖೇಳೇನ ಪಗ್ಘರನ್ತೇನ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಪತಿ. ಉಪಾಸಿಕಾ ಪುತ್ತಸ್ಸ ತಂ ವಿಪ್ಪಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ ವೇಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುತ್ತಂ ಆಲಿಙ್ಗೇತ್ವಾ ಊರೂಸು ನಿಪಜ್ಜಾಪೇಸಿ. ಸಕಲಗಾಮವಾಸಿನೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಬಲಿಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಕರಿಂಸು. ಉಪಾಸಿಕಾ ಪನ ಪರಿದೇವಮಾನಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ –

‘‘ಚಾತುದ್ದಸಿಂ ಪಞ್ಚದಸಿಂ, ಯಾ ಚ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೀ;

ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪಕ್ಖಞ್ಚ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಸುಸಮಾಗತಂ.

‘‘ಉಪೋಸಥಂ ಉಪವಸನ್ತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತಿ ಯೇ;

ನ ತೇಹಿ ಯಕ್ಖಾ ಕೀಳನ್ತಿ, ಇತಿ ಮೇ ಅರಹತಂ ಸುತಂ;

ಸಾ ದಾನಿ ಅಜ್ಜ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಕ್ಖಾ ಕೀಳನ್ತಿ ಸಾನುನಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ –

‘‘ಚಾತುದ್ದಸಿಂ ಪಞ್ಚದಸಿಂ, ಯಾ ಚ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೀ;

ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪಕ್ಖಞ್ಚ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಸುಸಮಾಗತಂ.

‘‘ಉಪೋಸಥಂ ಉಪವಸನ್ತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರನ್ತಿ ಯೇ;

ನ ತೇಹಿ ಯಕ್ಖಾ ಕೀಳನ್ತಿ, ಸಾಹು ತೇ ಅರಹತಂ ಸುತ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯) –

ವತ್ವಾ ಆಹ –

‘‘ಸಾನುಂ ಪಬುದ್ಧಂ ವಜ್ಜಾಸಿ, ಯಕ್ಖಾನಂ ವಚನಂ ಇದಂ;

ಮಾಕಾಸಿ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ಆವಿ ವಾ ಯದಿ ವಾ ರಹೋ.

‘‘ಸಚೇ ಚ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ಕರಿಸ್ಸಸಿ ಕರೋಸಿ ವಾ;

ನ ತೇ ದುಕ್ಖಾ ಪಮುತ್ಯತ್ಥಿ, ಉಪ್ಪಚ್ಚಾಪಿ ಪಲಾಯತೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಏವಂ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಸಕುಣಸ್ಸ ವಿಯ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಪಲಾಯತೋಪಿ ತೇ ಮೋಕ್ಖೋ ನತ್ಥೀತಿ ವತ್ವಾ ಸಾ ಯಕ್ಖಿನೀ ಸಾಮಣೇರಂ ಮುಞ್ಚಿ. ಸೋ ಅಕ್ಖೀನಿ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಮಾತರಂ ಕೇಸೇ ವಿಕಿರಿಯ ಅಸ್ಸಸನ್ತಿಂ ಪಸ್ಸಸನ್ತಿಂ ರೋದಮಾನಂ ಸಕಲಗಾಮವಾಸಿನೋ ಚ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಯಕ್ಖೇನ ಗಹಿತಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಅಹಂ ಪುಬ್ಬೇ ಪೀಠೇ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಮಾತಾ ಮೇ ಅವಿದೂರೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತಣ್ಡುಲೇ ಧೋವಿ, ಇದಾನಿ ಪನಮ್ಹಿ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಪನ್ನೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’’ನ್ತಿ ನಿಪನ್ನಕೋವ ಮಾತರಂ ಆಹ –

‘‘ಮತಂ ವಾ ಅಮ್ಮ ರೋದನ್ತಿ, ಯೋ ವಾ ಜೀವಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಜೀವನ್ತಂ ಅಮ್ಮ ಪಸ್ಸನ್ತೀ, ಕಸ್ಮಾ ಮಂ ಅಮ್ಮ ರೋದಸೀ’’ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೪೪; ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಅಥಸ್ಸ ಮಾತಾ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಪುನ ವಿಬ್ಭಮನತ್ಥಂ ಆಗಮನೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಆಹ –

‘‘ಮತಂ ವಾ ಪುತ್ತ ರೋದನ್ತಿ, ಯೋ ವಾ ಜೀವಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಯೋ ಚ ಕಾಮೇ ಚಜಿತ್ವಾನ, ಪುನರಾಗಚ್ಛತೇ ಇಧ;

ತಂ ವಾಪಿ ಪುತ್ತ ರೋದನ್ತಿ, ಪುನ ಜೀವಂ ಮತೋ ಹಿ ಸೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ಘರಾವಾಸಂ ಕುಕ್ಕುಳಸದಿಸಞ್ಚೇವ ನರಕಸದಿಸಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಘರಾವಾಸೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಪುನ ಆಹ –

‘‘ಕುಕ್ಕುಳಾ ಉಬ್ಭತೋ ತಾತ, ಕುಕ್ಕುಳಂ ಪತಿತುಮಿಚ್ಛಸಿ;

ನರಕಾ ಉಬ್ಭತೋ ತಾತ, ನರಕಂ ಪತಿತುಮಿಚ್ಛಸೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಅಥ ನಂ, ‘‘ಪುತ್ತ, ಭದ್ದಂ ತವ ಹೋತು, ಮಯಾ ಪನ ‘ಅಯಂ ನೋ ಪುತ್ತಕೋ ಡಯ್ಹಮಾನೋ’ತಿ ಗೇಹಾ ಭಣ್ಡಂ ವಿಯ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಾಜಿತೋ, ಘರಾವಾಸೇ ಪುನ ಡಯ್ಹಿತುಂ ಇಚ್ಛಸಿ. ಅಭಿಧಾವಥ ಪರಿತ್ತಾಯಥ ನೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಕಸ್ಸ ಉಜ್ಝಾಪಯಾಮ ಕಂ ನಿಜ್ಝಾಪಯಾಮಾ’’ತಿ ದೀಪೇತುಂ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

‘‘ಅಭಿಧಾವಥ ಭದ್ದನ್ತೇ, ಕಸ್ಸ ಉಜ್ಝಾಪಯಾಮಸೇ;

ಆದಿತ್ತಾ ನೀಹತಂ ಭಣ್ಡಂ, ಪುನ ಡಯ್ಹಿತುಮಿಚ್ಛಸೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೯);

ಸೋ ಮಾತರಿ ಕಥೇನ್ತಿಯಾ ಕಥೇನ್ತಿಯಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮಯ್ಹಂ ಗಿಹಿಭಾವೇನ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ಅಥಸ್ಸ ಮಾತಾ ‘‘ಸಾಧು, ತಾತಾ’’ತಿ ತುಟ್ಠಾ ಪಣೀತಭೋಜನಂ ಭೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಕತಿವಸ್ಸೋಸಿ, ತಾತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣವಸ್ಸಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ತಿಚೀವರಂ ಪಟಿಯಾದೇಸಿ. ಸೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಪತ್ತಚೀವರೋ ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಲಭಿ. ಅಥಸ್ಸ ಅಚಿರೂಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ ಚಿತ್ತನಿಗ್ಗಹೇ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನಾಮೇತಂ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ದೀಘರತ್ತಂ ಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತಂ ಅನಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸೋತ್ಥಿಭಾವೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಙ್ಕುಸೇನ ಮತ್ತಹತ್ಥಿನೋ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನೇ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

೩೨೬. ‘‘ಇದಂ ಪುರೇ ಚಿತ್ತಮಚಾರಿ ಚಾರಿಕಂ,

ಯೇನಿಚ್ಛಕಂ ಯತ್ಥಕಾಮಂ ಯಥಾಸುಖಂ;

ತದಜ್ಜಹಂ ನಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮಿ ಯೋನಿಸೋ,

ಹತ್ಥಿಪ್ಪಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಅಙ್ಕುಸಗ್ಗಹೋ’’ತಿ.

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ರೂಪಾದೀಸು ಚ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ರಾಗಾದೀನಂ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಇಚ್ಛತಿ, ಯತ್ಥೇವಸ್ಸ ಕಾಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಯತ್ಥ ಕಾಮಂ ಯಥಾರುಚಿ ಚರನ್ತಸ್ಸ ಸುಖಂ ಹೋತಿ, ತಥೇವ ವಿಚರಣತೋ ಯಥಾಸುಖಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಚಾರಿಕಂ ಚರಿ, ತಂ ಅಜ್ಜ ಅಹಂ ಪಭಿನ್ನಂ ಮತ್ತಹತ್ಥಿಂ ಹತ್ಥಾಚರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಛೇಕೋ ಅಙ್ಕುಸಗ್ಗಹೋ ಅಙ್ಕುಸೇನ ವಿಯ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ನಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮಿ, ನಾಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಸಾನುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಾನಂ ಬಹೂನಂ ದೇವತಾನಂ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಅಹೋಸಿ. ಸೋಪಾಯಸ್ಮಾ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಮಹಾಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ವೀಸವಸ್ಸಸತಂ ಠತ್ವಾ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪಂ ಸಙ್ಖೋಭೇತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ.

ಸಾನುಸಾಮಣೇರವತ್ಥು ಪಞ್ಚಮಂ.

೬. ಪಾವೇಯ್ಯಕಹತ್ಥಿವತ್ಥು

ಅಪ್ಪಮಾದರತಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಕೋಸಲರಞ್ಞೋ ಪಾವೇಯ್ಯಕಂ ನಾಮ ಹತ್ಥಿಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ಸೋ ಕಿರ ಹತ್ಥೀ ತರುಣಕಾಲೇ ಮಹಾಬಲೋ ಹುತ್ವಾ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಜರಾವಾತವೇಗಬ್ಭಾಹತೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕಂ ಮಹನ್ತಂ ಸರಂ ಓರುಯ್ಹ ಕಲಲೇ ಲಗ್ಗಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ. ಮಹಾಜನೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಏವರೂಪೋಪಿ ನಾಮ ಹತ್ಥೀ ಇಮಂ ದುಬ್ಬಲಭಾವಂ ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸಿ. ರಾಜಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾ ಹತ್ಥಾಚರಿಯಂ ಆಣಾಪೇಸಿ – ‘‘ಗಚ್ಛ, ಆಚರಿಯ, ತಂ ಹತ್ಥಿಂ ಕಲಲತೋ ಉದ್ಧರಾಹೀ’’ತಿ. ಸೋ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸಙ್ಗಾಮಸೀಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಾಮಭೇರಿಂ ಆಕೋಟಾಪೇಸಿ. ಮಾನಜಾತಿಕೋ ಹತ್ಥೀ ವೇಗೇನುಟ್ಠಾಯ ಥಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿ. ಭಿಕ್ಖೂ ತಂ ಕಾರಣಂ ದಿಸ್ವಾ ಸತ್ಥು ಆರೋಚೇಸುಂ. ಸತ್ಥಾ ‘‘ತೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹತ್ಥಿನಾ ಪಕತಿಪಙ್ಕದುಗ್ಗತೋ ಅತ್ತಾ ಉದ್ಧಟೋ, ತುಮ್ಹೇ ಪನ ಕಿಲೇಸದುಗ್ಗೇ ಪಕ್ಖನ್ದಾ. ತಸ್ಮಾ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹಿತ್ವಾ ತುಮ್ಹೇಪಿ ತತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ಧರಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

೩೨೭. ‘‘ಅಪ್ಪಮಾದರತಾ ಹೋಥ, ಸಚಿತ್ತಮನುರಕ್ಖಥ;

ದುಗ್ಗಾ ಉದ್ಧರಥತ್ತಾನಂ, ಪಙ್ಕೇ ಸನ್ನೋವ ಕುಞ್ಜರೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಾದರತಾತಿ ಸತಿಯಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸೇ ಅಭಿರತಾ ಹೋಥ. ಸಚಿತ್ತನ್ತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಯಥಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ನ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ರಕ್ಖಥ. ದುಗ್ಗಾತಿ ಯಥಾ ಸೋ ಪಙ್ಕೇ ಸನ್ನೋ ಕುಞ್ಜರೋ ಹತ್ಥೇಹಿ ಚ ಪಾದೇಹಿ ಚ ವಾಯಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಙ್ಕದುಗ್ಗತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಥಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಏವಂ ತುಮ್ಹೇಪಿ ಕಿಲೇಸದುಗ್ಗತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಉದ್ಧರಥ, ನಿಬ್ಬಾನಥಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸೂತಿ.

ಪಾವೇಯ್ಯಕಹತ್ಥಿವತ್ಥು ಛಟ್ಠಂ.

೭. ಸಮ್ಬಹುಲಭಿಕ್ಖುವತ್ಥು

ಸಚೇ ಲಭೇಥಾತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ರಕ್ಖಿತವನಸಣ್ಡೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಸಮ್ಬಹುಲೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ. ವತ್ಥು ಯಮಕವಗ್ಗೇ ‘‘ಪರೇ ಚ ನ ವಿಜಾನನ್ತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯ ಆಗತಮೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೫ ಕೋಸಮ್ಬಕವತ್ಥು) –

ತಥಾಗತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಹತ್ಥಿನಾಗೇನ ಉಪಟ್ಠಿಯಮಾನಸ್ಸ ವಸನಭಾವೋ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಪಾಕಟೋ ಅಹೋಸಿ. ಸಾವತ್ಥಿನಗರತೋ ‘‘ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೋ ವಿಸಾಖಾ ಮಹಾಉಪಾಸಿಕಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಮಹಾಕುಲಾನಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸಾಸನಂ ಪಹಿಣಿಂಸು ‘‘ಸತ್ಥಾರಂ ನೋ, ಭನ್ತೇ, ದಸ್ಸೇಥಾ’’ತಿ. ದಿಸಾವಾಸಿನೋಪಿ ಪಞ್ಚಸತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ವುಟ್ಠವಸ್ಸಾ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಚಿರಸ್ಸುತಾ ನೋ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಧಮ್ಮೀ ಕಥಾ, ಸಾಧು ಮಯಂ, ಆವುಸೋ ಆನನ್ದ, ಲಭೇಯ್ಯಾಮ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ಧಮ್ಮಿಂ ಕಥಂ ಸವನಾಯಾ’’ತಿ ಯಾಚಿಂಸು. ಥೇರೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆದಾಯ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ತೇಮಾಸಂ ಏಕವಿಹಾರಿನೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಏತ್ತಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಅಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಬಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕಕೋವ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ. ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ದಣ್ಡಮಾದಾಯ ಪಕ್ಖನ್ದಿ. ತಂ ಸತ್ಥಾ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಅಪೇಹಿ, ಅಪೇಹಿ, ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕ, ಮಾ ವಾರಯಿ, ಬುದ್ಧುಪಟ್ಠಾಕೋ ಏಸೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ತತ್ಥೇವ ದಣ್ಡಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಆಪುಚ್ಛಿ. ಥೇರೋ ನಾದಾಸಿ. ನಾಗೋ ‘‘ಸಚೇ ಉಗ್ಗಹಿತವತ್ತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸತ್ಥು ನಿಸೀದನಪಾಸಾಣಫಲಕೇ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಂ ನ ಠಪೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ. ಥೇರೋ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಭೂಮಿಯಂ ಠಪೇಸಿ. ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನಾ ಹಿ ಗರೂನಂ ಆಸನೇ ವಾ ಸಯನೇ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಂ ನ ಠಪೇನ್ತಿ.

ಥೇರೋ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಸತ್ಥಾ ‘‘ಏಕಕೋವ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಆಗತಭಾವಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಕಹಂ ಪನ ತೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಬಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಆಗತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪಕ್ಕೋಸಾಹಿ ನೇ’’ತಿ ಆಹ. ಥೇರೋ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕತ್ವಾ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ, ‘‘ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಬುದ್ಧಸುಖುಮಾಲೋ ಚೇವ ಖತ್ತಿಯಸುಖುಮಾಲೋ ಚ, ತುಮ್ಹೇಹಿ ತೇಮಾಸಂ ಏಕಕೇಹಿ ತಿಟ್ಠನ್ತೇಹಿ ನಿಸೀದನ್ತೇಹಿ ಚ ದುಕ್ಕರಂ ಕತಂ, ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಕಾರಕೋಪಿ ಮುಖೋದಕಾದಿದಾಯಕೋಪಿ ನಾಹೋಸಿ ಮಞ್ಞೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ, ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾಲಿಲೇಯ್ಯಕಹತ್ಥಿನಾ ಮಮ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕತಾನಿ. ಏವರೂಪಞ್ಹಿ ಸಹಾಯಂ ಲಭನ್ತೇನ ಏಕಕೋವ ವಸಿತುಂ ಯುತ್ತಂ, ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ಏಕಚಾರಿಕಭಾವೋವ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನಾಗವಗ್ಗೇ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ –

೩೨೮. ‘‘ಸಚೇ ಲಭೇಥ ನಿಪಕಂ ಸಹಾಯಂ,

ಸದ್ಧಿಂಚರಂ ಸಾಧುವಿಹಾರಿ ಧೀರಂ;

ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪರಿಸ್ಸಯಾನಿ,

ಚರೇಯ್ಯ ತೇನತ್ತಮನೋ ಸತೀಮಾ.

೩೨೯. ‘‘ನೋ ಚೇ ಲಭೇಥ ನಿಪಕಂ ಸಹಾಯಂ,

ಸದ್ಧಿಂಚರಂ ಸಾಧುವಿಹಾರಿ ಧೀರಂ;

ರಾಜಾವ ರಟ್ಠಂ ವಿಜಿತಂ ಪಹಾಯ,

ಏಕೋ ಚರೇ ಮಾತಙ್ಗರಞ್ಞೇವ ನಾಗೋ.

೩೩೦. ‘‘ಏಕಸ್ಸ ಚರಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ,

ನತ್ಥಿ ಬಾಲೇ ಸಹಾಯತಾ;

ಏಕೋ ಚರೇ ನ ಚ ಪಾಪಾನಿ ಕಯಿರಾ,

ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕೋ ಮಾತಙ್ಗರಞ್ಞೇವ ನಾಗೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ನಿಪಕನ್ತಿ ನೇಪಕ್ಕಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ಸಾಧುವಿಹಾರಿ ಧೀರನ್ತಿ ಭದ್ದಕವಿಹಾರಿಂ ಪಣ್ಡಿತಂ. ಪರಿಸ್ಸಯಾನೀತಿ ತಾದಿಸಂ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಂ ಸಹಾಯಂ ಲಭನ್ತೋ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಯೋ ಪಾಕಟಪರಿಸ್ಸಯೇ ಚ ರಾಗಭಯದೋಸಭಯಮೋಹಭಯಾದಯೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಪರಿಸ್ಸಯೇ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬೇವ ಪರಿಸ್ಸಯೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತಮನೋ ಉಪಟ್ಠಿತಸತೀ ಹುತ್ವಾ ಚರೇಯ್ಯ, ವಿಹರೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ರಾಜಾವ ರಟ್ಠನ್ತಿ ರಟ್ಠಂ ಹಿತ್ವಾ ಗತೋ ಮಹಾಜನಕರಾಜಾ ವಿಯ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ವಿಜಿತಭೂಮಿಪದೇಸೋ ರಾಜಾ ‘‘ಇದಂ ರಜ್ಜಂ ನಾಮ ಮಹನ್ತಂ ಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ, ಕಿಂ ಮೇ ರಜ್ಜೇನ ಕಾರಿತೇನಾ’’ತಿ ವಿಜಿತಂ ರಟ್ಠಂ ಪಹಾಯ ಏಕಕೋವ ಮಹಾರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕಕೋವ ಚರತಿ, ಏವಂ ಏಕಕೋವ ಚರೇಯ್ಯಾತಿ. ಮಾತಙ್ಗರಞ್ಞೇವ ನಾಗೋತಿ ಯಥಾ ಚ ‘‘ಅಹಂ ಖೋ ಆಕಿಣ್ಣೋ ವಿಹರಾಮಿ ಹತ್ಥೀಹಿ ಹತ್ಥಿನೀಹಿ ಹತ್ಥಿಕಳಭೇಹಿ ಹತ್ಥಿಚ್ಛಾಪೇಹಿ, ಛಿನ್ನಗ್ಗಾನಿ ಚೇವ ತಿಣಾನಿ ಖಾದಾಮಿ, ಓಭಗ್ಗೋಭಗ್ಗಞ್ಚ ಮೇ ಸಾಖಾಭಙ್ಗಂ ಖಾದನ್ತಿ, ಆವಿಲಾನಿ ಚ ಪಾನೀಯಾನಿ ಪಿವಾಮಿ, ಓಗಾಹಾ ಚ ಮೇ ಉತ್ತಿಣ್ಣಸ್ಸ ಹತ್ಥಿನಿಯೋ ಕಾಯಂ ಉಪನಿಘಂಸನ್ತಿಯೋ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಂನೂನಾಹಂ ಏಕಕೋವ ಗಣಮ್ಹಾ ವೂಪಕಟ್ಠೋ ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೪೬೭; ಉದಾ. ೩೫) ಏವಂ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಮನತೋ ಮಾತಙ್ಗೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅರಞ್ಞೇ ಅಯಂ ಹತ್ಥಿನಾಗೋ ಯೂಥಂ ಪಹಾಯ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕಕೋವ ಸುಖಂ ಚರತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಏಕೋವ ಚರೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಕೀಭಾವಾಭಿರತಸ್ಸ ಏಕಕಸ್ಸೇವ ಚರಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ. ನತ್ಥಿ ಬಾಲೇ ಸಹಾಯತಾತಿ ಚೂಳಸೀಲಂ ಮಜ್ಝಿಮಸೀಲಂ ಮಹಾಸೀಲಂ ದಸ ಕಥಾವತ್ಥೂನಿ ತೇರಸ ಧುತಙ್ಗಗುಣಾನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಾನಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ಸಹಾಯತಾ ನಾಮ. ಸಾ ಬಾಲೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ನತ್ಥಿ ಬಾಲೇ ಸಹಾಯತಾ. ಏಕೋತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ಏಕಕೋವ ಚರೇಯ್ಯ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾನಿಪಿ ನ ಚ ಪಾಪಾನಿ ಕಯಿರಾ. ಯಥಾ ಸೋ ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕೋ ನಿರಾಲಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅರಞ್ಞೇ ಮಾತಙ್ಗನಾಗೋ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನೇ ಸುಖಂ ಚರತಿ, ಏವಂ ಏಕಕೋವ ಹುತ್ವಾ ಚರೇಯ್ಯ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾನಿಪಿ ನ ಚ ಪಾಪಾನಿ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪತಿರೂಪಂ ಸಹಾಯಂ ಅಲಭನ್ತೇಹಿ ಏಕಚಾರೀಹೇವ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ದೇಸೇಸಿ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಪಞ್ಚಸತಾಪಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸೂತಿ.

ಸಮ್ಬಹುಲಭಿಕ್ಖುವತ್ಥು ಸತ್ತಮಂ.

೮. ಮಾರವತ್ಥು

ಅತ್ಥಮ್ಹೀತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಹಿಮವನ್ತಪದೇಸೇ ಅರಞ್ಞಕುಟಿಕಾಯಂ ವಿಹರನ್ತೋ ಮಾರಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಕಾಲೇ ರಾಜಾನೋ ಮನುಸ್ಸೇ ಪೀಳೇತ್ವಾ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ಅಧಮ್ಮಿಕರಾಜೂನಂ ರಜ್ಜೇ ದಣ್ಡಕರಣಪೀಳಿತೇ ಮನುಸ್ಸೇ ದಿಸ್ವಾ ಕಾರುಞ್ಞೇನ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಕ್ಕಾ ನು ಖೋ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತುಂ ಅಹನಂ ಅಘಾತಯಂ, ಅಜಿನಂ ಅಜಾಪಯಂ, ಅಸೋಚಂ ಅಸೋಚಾಪಯಂ ಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ, ಮಾರೋ ಪಾಪಿಮಾ ತಂ ಭಗವತೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ‘ಸಕ್ಕಾ ನು ಖೋ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತು’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ, ಇದಾನಿ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತುಕಾಮೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ರಜ್ಜಞ್ಚ ನಾಮೇತಂ ಪಮಾದಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಕಾರೇನ್ತೇ ಸಕ್ಕಾ ಓಕಾಸಂ ಲಭಿತುಂ, ಗಚ್ಛಾಮಿ ಉಸ್ಸಾಹಮಸ್ಸ ಜನೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಕಾರೇತು, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ರಜ್ಜಂ, ಕಾರೇತು ಸುಗತೋ ರಜ್ಜಂ ಅಹನಂ ಅಘಾತಯಂ, ಅಜಿನಂ ಅಜಾಪಯಂ, ಅಸೋಚಂ ಅಸೋಚಾಪಯಂ ಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಮೇ ತ್ವಂ, ಪಾಪಿಮ, ಪಸ್ಸಸಿ, ಯಂ ಮಂ ತ್ವಂ ಏವಂ ವದೇಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಭಗವತಾ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಸುಭಾವಿತಾ. ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಹಿಮವನ್ತಂ ಪಬ್ಬತರಾಜಂ ‘ಸುವಣ್ಣ’ನ್ತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ತಞ್ಚ ಸುವಣ್ಣಮೇವ ಅಸ್ಸ, ಅಹಮ್ಪಿ ಖೋ ಧನೇನ ಧನಕರಣೀಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ತುಮ್ಹೇ ಧಮ್ಮೇನ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ತೇನ ವುತ್ತೇ –

‘‘ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ, ಜಾತರೂಪಸ್ಸ ಕೇವಲೋ;

ದ್ವಿತ್ತಾವ ನಾಲಮೇಕಸ್ಸ, ಇತಿ ವಿದ್ವಾ ಸಮಞ್ಚರೇ.

‘‘ಯೋ ದುಕ್ಖಮದಕ್ಖಿ ಯತೋನಿದಾನಂ,

ಕಾಮೇಸು ಸೋ ಜನ್ತು ಕಥಂ ನಮೇಯ್ಯ;

ಉಪಧಿಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸಙ್ಗೋತಿ ಲೋಕೇ,

ತಸ್ಸೇವ ಜನ್ತು ವಿನಯಾಯ ಸಿಕ್ಖೇ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೬) –

ಇಮಾಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಸಂವೇಜೇತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞೋ ಏವ ಖೋ, ಪಾಪಿಮ, ತವ ಓವಾದೋ, ಅಞ್ಞೋ ಮಮ, ತಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಧಮ್ಮಸಂಸನ್ದನಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಹಞ್ಹಿ ಏವಂ ಓವದಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ –

೩೩೧. ‘‘ಅತ್ಥಮ್ಹಿ ಜಾತಮ್ಹಿ ಸುಖಾ ಸಹಾಯಾ,

ತುಟ್ಠೀ ಸುಖಾ ಯಾ ಇತರೀತರೇನ;

ಪುಞ್ಞಂ ಸುಖಂ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಯಮ್ಹಿ,

ಸಬ್ಬಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸುಖಂ ಪಹಾನಂ.

೩೩೨. ‘‘ಸುಖಾ ಮತ್ತೇಯ್ಯತಾ ಲೋಕೇ,

ಅಥೋ ಪೇತ್ತೇಯ್ಯತಾ ಸುಖಾ;

ಸುಖಾ ಸಾಮಞ್ಞತಾ ಲೋಕೇ,

ಅಥೋ ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞತಾ ಸುಖಾ.

೩೩೩. ‘‘ಸುಖಂ ಯಾವ ಜರಾಸೀಲಂ, ಸುಖಾ ಸದ್ಧಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ;

ಸುಖೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಲಾಭೋ, ಪಾಪಾನಂ ಅಕರಣಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಅತ್ಥಮ್ಹೀತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಚೀವರಕರಣಾದಿಕೇ ವಾ ಅಧಿಕರಣವೂಪಸಮಾದಿಕೇ ವಾ ಗಿಹಿನೋಪಿ ಕಸಿಕಮ್ಮಾದಿಕೇ ವಾ ಬಲವಪಕ್ಖಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೇಹಿ ಅಭಿಭವನಾದಿಕೇ ವಾ ಕಿಚ್ಚೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಯೇ ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತುಂ ವಾ ವೂಪಸಮೇತುಂ ವಾ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಏವರೂಪಾ ಸುಖಾ ಸಹಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತುಟ್ಠೀ ಸುಖಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಗಿಹಿನೋಪಿ ಸಕೇನ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಾ ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದಾದೀನಿ ಆರಭನ್ತಿ, ಪಬ್ಬಜಿತಾಪಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಅನೇಸನಂ. ಇತಿ ತೇ ಸುಖಂ ನ ವಿನ್ದನ್ತಿಯೇವ. ತಸ್ಮಾ ಯಾ ಇತರೀತರೇನ ಪರಿತ್ತೇನ ವಾ ವಿಪುಲೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠಿ, ಅಯಮೇವ ಸುಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಮರಣಕಾಲೇ ಪನ ಯಥಾಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಕತಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಮೇವ ಸುಖಂ. ಸಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ಪನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಹಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಹತ್ತಮೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಸುಖಂ ನಾಮ.

ಮತ್ತೇಯ್ಯತಾತಿ ಮಾತರಿ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ. ಪೇತ್ತೇಯ್ಯತಾತಿ ಪಿತರಿ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ. ಉಭಯೇನಪಿ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಮೇವ ಕಥಿತಂ. ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹಿ ಪುತ್ತಾನಂ ಅನುಪಟ್ಠಹನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಭೂಮಿಯಂ ವಾ ನಿದಹನ್ತಿ, ಪರೇಸಂ ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ, ‘‘ಮಾತಾಪಿತರೋ ನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ ನೇಸಂ ನಿನ್ದಾಪಿ ವಡ್ಢತಿ, ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಗೂಥನಿರಯೇಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಯೇ ಪನ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ಸನ್ತಕಂ ಧನಮ್ಪಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ಪಸಂಸಮ್ಪಿ ಲಭನ್ತಿ, ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಸುಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾಮಞ್ಞತಾತಿ ಪಬ್ಬಜಿತೇಸು ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಬಾಹಿತಪಾಪೇಸು ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕೇಸು ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯೇವ. ಉಭಯೇನಪಿ ತೇಸಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಟಿಜಗ್ಗನಭಾವೋ ಕಥಿತೋ, ಇದಮ್ಪಿ ಲೋಕೇ ಸುಖಂ ನಾಮ ಕಥಿಕಂ.