೧. ಬೋಧಿರಾಜಕುಮಾರವತ್ಥು

ಅತ್ತಾನಞ್ಚೇತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಭೇಸಕಳಾವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಬೋಧಿರಾಜಕುಮಾರಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ಸೋ ಕಿರ ಪಥವೀತಲೇ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಾಸಾದೇಹಿ ಅಸದಿಸರೂಪಂ ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಮಾನಂ ವಿಯ ಕೋಕನುದಂ ನಾಮ ಪಾಸಾದಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ವಡ್ಢಕಿಂ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ಕಿಂ ತಯಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಏವರೂಪೋ ಪಾಸಾದೋ ಕತಪುಬ್ಬೋ, ಉದಾಹು ಪಠಮಸಿಪ್ಪಮೇವ ತೇ ಇದ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಪಠಮಸಿಪ್ಪಮೇವ, ದೇವಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಸಚೇ ಅಯಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಏವರೂಪಂ ಪಾಸಾದಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ಪಾಸಾದೋ ಅನಚ್ಛರಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಇಮಂ ಮಯಾ ಮಾರೇತುಂ ವಾ ಹತ್ಥಪಾದೇ ವಾಸ್ಸ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಅಕ್ಖೀನಿ ವಾ ಉಪ್ಪಾಟೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಏವಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪಾಸಾದಂ ನ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಸೋ ತಮತ್ಥಂ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಸಹಾಯಕಸ್ಸ ಸಞ್ಜೀವಕಪುತ್ತಸ್ಸ ನಾಮ ಮಾಣವಕಸ್ಸ ಕಥೇಸಿ. ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ನಿಸ್ಸಂಸಯಂ ಏಸ ವಡ್ಢಕಿಂ ನಾಸೇಸ್ಸತಿ, ಅನಗ್ಘೋ ಸಿಪ್ಪೀ, ಸೋ ಮಯಿ ಪಸ್ಸನ್ತೇ ಮಾ ನಸ್ಸತು, ಸಞ್ಞಮಸ್ಸ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಸೋ ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ಪಾಸಾದೇ ತೇ ಕಮ್ಮಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ, ನೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ರಾಜಕುಮಾರೋ ತಂ ನಾಸೇತುಕಾಮೋ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ವಡ್ಢಕೀಪಿ ‘‘ಭದ್ದಕಂ ತೇ, ಸಾಮಿ, ಕತಂ ಮಮ ಆರೋಚೇನ್ತೇನ, ಅಹಮೇತ್ಥ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ, ಸಮ್ಮ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಾಸಾದೇ ಕಮ್ಮಂ ನಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ರಾಜಕುಮಾರೇನ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ನ ತಾವ, ದೇವ, ನಿಟ್ಠಿತಂ, ಬಹು ಅವಸಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಕಿಂ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಅವಸಿಟ್ಠನ್ತಿ? ಪಚ್ಛಾ, ದೇವ, ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ, ದಾರೂನಿ ತಾವ ಆಹರಾಪೇಥಾತಿ. ಕಿಂ ದಾರೂನಿ ನಾಮಾತಿ? ನಿಸ್ಸಾರಾನಿ ಸುಕ್ಖದಾರೂನಿ, ದೇವಾತಿ. ಸೋ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಅಥ ನಂ ಆಹ – ‘‘ದೇವ, ತೇ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಮ ಸನ್ತಿಕಂ ನಾಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಸುಖುಮಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಲ್ಲಪನ್ತಸ್ಸ ಮೇ ಕಮ್ಮವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ, ಆಹಾರವೇಲಾಯಂ ಪನ ಮೇ ಭರಿಯಾವ ಆಹಾರಂ ಆಹರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ರಾಜಕುಮಾರೋಪಿ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿ. ಸೋಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಗಬ್ಭೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತಾನಿ ದಾರೂನಿ ತಚ್ಛೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತದಾರಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ನಿಸೀದನಯೋಗ್ಗಂ ಗರುಳಸಕುಣಂ ಕತ್ವಾ ಆಹಾರವೇಲಾಯ ಪನ ಭರಿಯಂ ಆಹ – ‘‘ಗೇಹೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಕಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಕ್ಕಿಣಿತ್ವಾ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ ಗಣ್ಹಾಹೀ’’ತಿ. ರಾಜಕುಮಾರೋಪಿ ವಡ್ಢಕಿಸ್ಸ ಅನಿಕ್ಖಮನತ್ಥಾಯ ಗೇಹಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆರಕ್ಖಂ ಠಪೇಸಿ. ವಡ್ಢಕೀಪಿ ಸಕುಣಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಿತಕಾಲೇ ‘‘ಅಜ್ಜ ಸಬ್ಬೇಪಿ ದಾರಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ಭರಿಯಂ ವತ್ವಾ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸೋ ಪುತ್ತದಾರಂ ಸಕುಣಸ್ಸ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ವಾತಪಾನೇನ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪಲಾಯಿ. ಸೋ ತೇಸಂ, ‘‘ದೇವ, ವಡ್ಢಕೀ ಪಲಾಯತೀ’’ತಿ ಕನ್ದನ್ತಾನಂಯೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಹಿಮವನ್ತೇ ಓತರಿತ್ವಾ ಏಕಂ ನಗರಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಕಟ್ಠವಾಹನರಾಜಾ ನಾಮ ಜಾತೋ.

ರಾಜಕುಮಾರೋಪಿ ‘‘ಪಾಸಾದಮಹಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ಪಾಸಾದೇ ಚತುಜ್ಜಾತಿಯಗನ್ಧೇಹಿ ಪರಿಭಣ್ಡಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಉಮ್ಮಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚೇಲಪಟಿಕಂ ಪತ್ಥರಿ. ಸೋ ಕಿರ ಅಪುತ್ತಕೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಚಾಹಂ ಪುತ್ತಂ ವಾ ಧೀತರಂ ವಾ ಲಚ್ಛಾಮಿ, ಸತ್ಥಾ ಇಮಂ ಅಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪತ್ಥರಿ. ಸೋ ಸತ್ಥರಿ ಆಗತೇ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಪವಿಸಥ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ. ಸತ್ಥಾ ನ ಪಾವಿಸಿ, ಸೋ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ತತಿಯಮ್ಪಿ ಯಾಚಿ. ಸತ್ಥಾ ಅಪವಿಸಿತ್ವಾವ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಂ ಓಲೋಕೇಸಿ. ಥೇರೋ ಓಲೋಕಿತಸಞ್ಞಾಯೇವ ವತ್ಥಾನಂ ಅನಕ್ಕಮನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ತಂ ‘‘ಸಂಹರತು, ರಾಜಕುಮಾರ, ದುಸ್ಸಾನಿ, ನ ಭಗವಾ ಚೇಲಪಟಿಕಂ ಅಕ್ಕಮಿಸ್ಸತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಜನತಂ ತಥಾಗತೋ ಓಲೋಕೇತೀ’’ತಿ ದುಸ್ಸಾನಿ ಸಂಹರಾಪೇಸಿ. ಸೋ ದುಸ್ಸಾನಿ ಸಂಹರಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಅನ್ತೋನಿವೇಸನಂ ಪವೇಸತ್ವಾ ಯಾಗುಖಜ್ಜಕೇನ ಸಮ್ಮಾನೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಅಹಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಉಪಕಾರಕೋ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಸರಣಂ ಗತೋ, ಕುಚ್ಛಿಗತೋ ಚ ಕಿರಮ್ಹಿ ಏಕವಾರಂ ಸರಣಂ ಗತೋ, ದುತಿಯಂ ತರುಣದಾರಕಕಾಲೇ, ತತಿಯಂ ವಿಞ್ಞುಭಾವಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ. ತಸ್ಸ ಮೇ ಕಸ್ಮಾ ಚೇಲಪಟಿಕಂ ನ ಅಕ್ಕಮಿತ್ಥಾ’’ತಿ? ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತ್ವಂ, ಕುಮಾರ, ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಚೇಲಾನಿ ಅತ್ಥರೀ’’ತಿ? ‘‘ಸಚೇ ಪುತ್ತಂ ವಾ ಧೀತರಂ ವಾ ಲಚ್ಛಾಮಿ, ಸತ್ಥಾ ಮೇ ಚೇಲಪಟಿಕಂ ಅಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ, ಭನ್ತೇತಿ. ತೇನೇವಾಹಂ ತಂ ನ ಅಕ್ಕಮಿನ್ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಪುತ್ತಂ ವಾ ಧೀತರಂ ವಾ ನೇವ ಲಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಕುಮಾರಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಕಾರಣಾ’’ತಿ? ‘‘ಪುರಿಮಕಅತ್ತಭಾವೇ ಜಾಯಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಪಮಾದಂ ಆಪನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ. ‘‘ಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ? ಅಥಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ ಅತೀತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ –

ಅತೀತೇ ಕಿರ ಅನೇಕಸತಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಮಹತಿಯಾ ನಾವಾಯ ಸಮುದ್ದಂ ಪಕ್ಖನ್ದಿಂಸು. ನಾವಾ ಸಮುದ್ದಮಜ್ಝೇ ಭಿಜ್ಜಿ. ದ್ವೇ ಜಯಮ್ಪತಿಕಾ ಏಕಂ ಫಲಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನ್ತರದೀಪಕಂ ಪವಿಸಿಂಸು, ಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇ ತತ್ಥೇವ ಮರಿಂಸು. ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ದೀಪಕೇ ಮಹಾಸಕುಣಸಙ್ಘೋ ವಸತಿ. ತೇ ಅಞ್ಞಂ ಖಾದಿತಬ್ಬಕಂ ಅದಿಸ್ವಾ ಛಾತಜ್ಝತ್ತಾ ಸಕುಣಅಣ್ಡಾನಿ ಅಙ್ಗಾರೇಸು ಪಚಿತ್ವಾ ಖಾದಿಂಸು, ತೇಸು ಅಪ್ಪಹೋನ್ತೇಸು ಸಕುಣಚ್ಛಾಪೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಖಾದಿಂಸು. ಏವಂ ಪಠಮವಯೇಪಿ ಮಜ್ಝಿಮವಯೇಪಿ ಪಚ್ಛಿಮವಯೇಪಿ ಖಾದಿಂಸುಯೇವ. ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಯೇ ಅಪ್ಪಮಾದಂ ನಾಪಜ್ಜಿಂಸು, ಏಕೋಪಿ ಚ ನೇಸಂ ಅಪ್ಪಮಾದಂ ನಾಪಜ್ಜಿ.

ಸತ್ಥಾ ಇದಂ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಸಚೇ ಹಿ ತ್ವಂ, ಕುಮಾರ, ತದಾ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಯೇ ಭರಿಯಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಅಪ್ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸ, ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಯೇ ಪುತ್ತೋ ವಾ ಧೀತಾ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಸಚೇ ಪನ ವೋ ಏಕೋಪಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಅಭವಿಸ್ಸ, ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪುತ್ತೋ ವಾ ಧೀತಾ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸ. ಕುಮಾರ, ಅತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಪಿಯಂ ಮಞ್ಞಮಾನೇನ ತೀಸುಪಿ ವಯೇಸು ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಅತ್ತಾ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ಏಕವಯೇಪಿ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬೋಯೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

೧೫೭. ‘‘ಅತ್ತಾನಞ್ಚೇ ಪಿಯಂ ಜಞ್ಞಾ, ರಕ್ಖೇಯ್ಯ ನಂ ಸುರಕ್ಖಿತಂ;

ತಿಣ್ಣಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಯಾಮಂ, ಪಟಿಜಗ್ಗೇಯ್ಯ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಯಾಮನ್ತಿ ಸತ್ಥಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರತಾಯ ದೇಸನಾಕುಸಲತಾಯ ಚ ಇಧ ತಿಣ್ಣಂ ವಯಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ವಯಂ ಯಾಮನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಅತ್ತಾನಂ ಪಿಯಂ ಜಾನೇಯ್ಯ, ರಕ್ಖೇಯ್ಯ ನಂ ಸುರಕ್ಖಿತನ್ತಿ ಯಥಾ ಸೋ ಸುರಕ್ಖಿತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ನಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ. ತತ್ಥ ಸಚೇ ಗೀಹೀ ಸಮಾನೋ ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉಪರಿಪಾಸಾದತಲೇ ಸುಸಂವುತಂ ಗಬ್ಭಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪನ್ನಾರಕ್ಖೋ ಹುತ್ವಾ ವಸನ್ತೋಪಿ, ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಸುಸಂವುತೇ ಪಿಹಿತದ್ವಾರವಾತಪಾನೇ ಲೇಣೇ ವಿಹರನ್ತೋಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ನ ರಕ್ಖತಿಯೇವ. ಗಿಹೀ ಪನ ಸಮಾನೋ ಯಥಾಬಲಂ ದಾನಸೀಲಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ, ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವಾ ಪನ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಪರಿಯತ್ತಿಮನಸಿಕಾರೇಸು ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ತೀಸು ವಯೇಸು ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಯೇ ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಜಗ್ಗತಿಯೇವ. ಸಚೇ ಹಿ ಗಿಹಿಭೂತೋ ಪಠಮವಯೇ ಖಿಡ್ಡಾಪಸುತತಾಯ ಕುಸಲಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮಜ್ಝಿಮವಯೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಹುತ್ವಾ ಕುಸಲಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಮಜ್ಝಿಮವಯೇ ಪುತ್ತದಾರಂ ಪೋಸೇನ್ತೋ ಕುಸಲಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಪಚ್ಛಿಮವಯೇ ಕಾತಬ್ಬಮೇವ. ಏವಮ್ಪಿ ಕರೋನ್ತೇನ ಅತ್ತಾ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತೋವ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ತಾ ಪಿಯೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅಪಾಯಪರಾಯಣಮೇವ ನಂ ಕರೋತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಪಠಮವಯೇ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಧಾರೇನ್ತೋ ವಾಚೇನ್ತೋ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಮಜ್ಝಿಮವಯೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಸಮಣಧಮ್ಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಪಠಮವಯೇ ಉಗ್ಗಹಿತಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಞ್ಚ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಮಜ್ಝಿಮವಯೇ ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಛಿಮವಯೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಸಮಣಧಮ್ಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋಯೇವ. ಏವಮ್ಪಿ ಕರೋನ್ತೇನ ಅತ್ತಾ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತೋವ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ತಾ ಪಿಯೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಾನುತಾಪೇನೇವ ನಂ ತಾಪೇತೀತಿ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಬೋಧಿರಾಜಕುಮಾರೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿ, ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಸಾಯಪಿ ಸಾತ್ಥಿಕಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅಹೋಸೀತಿ.

ಬೋಧಿರಾಜಕುಮಾರವತ್ಥು ಪಠಮಂ.