ಉದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ರೂಪಕಣ್ಡಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಞ್ಚೇವ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ನಿಸ್ಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಭಾಜಿತಂ, ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತನಿಬ್ಬಾನಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಪನ ಅಕಥಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಕಥೇತುಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಾನಞ್ಚೇವ ಅಕುಸಲಾನಞ್ಚ. ಏವಂ ತಾವ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಕುಸಲವಿಪಾಕವಸೇನ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ವಾ ಹೋತಿ, ರೂಪಾವಚರಾದೀಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ಕಾಮಾವಚರಾ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತದೇವ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಭೂಮನ್ತರವಸೇನ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಹೋತಿ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚತುಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ.

ಏವಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಸೇನ ಭೂಮನ್ತರವಸೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧವಸೇನಾತಿ ತೀಹಿ ನಯೇಹಿ ಪರಿಯಾದಾಯ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಪುನ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘ಕಾಮಾವಚರಾ ರೂಪಾವಚರಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ. ಹೇಟ್ಠಾ ಪನ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ. ಇದಾನಿ ಅವಿಭತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಚ ರೂಪಂ ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತೂತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ‘ಸಬ್ಬಞ್ಚ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ರೂಪಾನಿ ಛನ್ನವುತಿರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತೂ’ತಿ ಪದೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಗಹಿತನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಪದಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ.

೫೮೪. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ಗಹಿತಂ? ಹೇಟ್ಠಾ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಕಥಿತಂ. ಇದಾನಿ ತಂ ಏಕಕದುಕತಿಕಚತುಕ್ಕ…ಪೇ… ಏಕಾದಸಕವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ಗಹಿತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘ಸಬ್ಬಞ್ಚ ರೂಪಂ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತೂ’ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇ ‘ಕತಮಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನಾಮ’? ಇದಾನಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ತೇನ ತೇಸಂ ಊನಾಧಿಕಭಾವಂ ನಿವಾರೇತಿ. ‘ಚ’-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ. ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾವ’ ರೂಪಂ, ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ‘ಉಪಾದಾರೂಪಂ’ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ.

ಮಹಾಭೂತಾತಿ ಏತ್ಥ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಮಹಾಭೂತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏತಾನಿ ಹಿ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವತೋ, ಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋ, ಮಹಾಪರಿಹಾರತೋ, ಮಹಾವಿಕಾರತೋ, ಮಹನ್ತಭೂತತ್ತಾ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಮಹಾಭೂತಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವತೋ’ತಿ, ಏತಾನಿ ಹಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ತಾನೇಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ತಾನೇಪಿ ಮಹನ್ತಾನಿ ಪಾತುಭೂತಾನಿ. ತೇಸಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ತಾನೇ ಏವಂ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಏಕಞ್ಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಯೋಜನಾನಂ ದ್ವಾದಸ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ತೀಣಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ ಯೋಜನಾನಿ. ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ –

ಸಬ್ಬಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಛತ್ತಿಂಸ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ;

ದಸ ಚೇವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಡ್ಢುಡ್ಢಾನಿ ಸತಾನಿ ಚ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೭);

ತತ್ಥ –

ದುವೇ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ನಹುತಾನಿ ಚ;

ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಸಙ್ಖಾತಾಯಂ ವಸುನ್ಧರಾ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೭);

ತಸ್ಸಾಯೇವ ಸನ್ಧಾರಕಂ –

ಚತ್ತಾರಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಟ್ಠೇವ ನಹುತಾನಿ ಚ;

ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಜಲಂ ವಾತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ.

ತಸ್ಸಾಪಿ ಸನ್ಧಾರಕೋ –

ನವಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಮಾಲುತೋ ನಭಮುಗ್ಗತೋ;

ಸಟ್ಠಿ ಚೇವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಏಸಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಿತಿ.

ಏವಂ ಸಣ್ಠಿತೇ ಚೇತ್ಥ ಯೋಜನಾನಂ –

ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ಮಹಣ್ಣವೇ;

ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವ, ಸಿನೇರು ಪಬ್ಬತುತ್ತಮೋ.

ತತೋ ಉಪಡ್ಢುಪಡ್ಢೇನ, ಪಮಾಣೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ;

ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹುಗ್ಗತಾ ದಿಬ್ಬಾ, ನಾನಾರತನಚಿತ್ತಿತಾ.

ಯುಗನ್ಧರೋ ಈಸಧರೋ, ಕರವೀಕೋ ಸುದಸ್ಸನೋ;

ನೇಮಿನ್ಧರೋ ವಿನತಕೋ, ಅಸ್ಸಕಣ್ಣೋ ಗಿರಿ ಬ್ರಹಾ.

ಏತೇ ಸತ್ತ ಮಹಾಸೇಲಾ, ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ;

ಮಹಾರಾಜಾನಮಾವಾಸಾ ದೇವಯಕ್ಖನಿಸೇವಿತಾ.

ಯೋಜನಾನಂ ಸತಾನುಚ್ಚೋ, ಹಿಮವಾ ಪಞ್ಚ ಪಬ್ಬತೋ;

ಯೋಜನಾನಂ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ತೀಣಿ ಆಯತವಿತ್ಥತೋ;

ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸೇಹಿ, ಕೂಟೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ.

ತಿಪಞ್ಚಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಕ್ಖೇಪಾ ನಗವ್ಹಯಾ;

ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧಸಾಖಾಯಾಮಾ ಸಮನ್ತತೋ.

ಸತಯೋಜನವಿತ್ಥಿಣ್ಣಾ, ತಾವದೇವ ಚ ಉಗ್ಗತಾ;

ಜಮ್ಬೂ ಯಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ, ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಪಕಾಸಿತೋ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೭);

ಯಞ್ಚೇತಂ ಜಮ್ಬುಯಾ ಪಮಾಣಂ ತದೇವ ಅಸುರಾನಂ ಚಿತ್ತಪಾಟಲಿಯಾ, ಗರುಳಾನಂ ಸಿಮ್ಬಲಿರುಕ್ಖಸ್ಸ, ಅಪರಗೋಯಾನೇ ಕದಮ್ಬರುಕ್ಖಸ್ಸ, ಉತ್ತರಕುರುಮ್ಹಿ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೇ ಸಿರೀಸಸ್ಸ, ತಾವತಿಂಸೇಸು ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಸ್ಸಾತಿ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

ಪಾಟಲೀ ಸಿಮ್ಬಲೀ ಜಮ್ಬೂ, ದೇವಾನಂ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ;

ಕದಮ್ಬೋ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೋ ಚ, ಸಿರೀಸೇನ ಭವತಿ ಸತ್ತಮನ್ತಿ.

ದ್ವೇಅಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ಮಹಣ್ಣವೇ;

ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವ, ಚಕ್ಕವಾಳಸಿಲುಚ್ಚಯೋ;

ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ, ಲೋಕಧಾತುಮಯಂ ಠಿತೋತಿ.

ಉಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ತಾನೇಪಿ ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪದೇವದಾನವಾದಿಸರೀರವಸೇನ ಮಹನ್ತಾನೇವ ಪಾತುಭೂತಾನಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಯೋಜನಸತಿಕಾಪಿ ಅತ್ತಭಾವಾತಿ’’ಆದಿ.

‘ಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋ’ತಿ ಏತಾನಿ ಹಿ ಯಥಾ ಮಾಯಾಕಾರೋ ಅಮಣಿಂಯೇವ ಉದಕಂ ಮಣಿಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಸುವಣ್ಣಂಯೇವ ಲೇಡ್ಡುಂ ಸುವಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಯಥಾ ಚ ಸಯಂ ನೇವ ಯಕ್ಖೋ ನ ಪಕ್ಖೀ ಸಮಾನೋ ಯಕ್ಖಭಾವಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಿಭಾವಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವಮೇವ ಸಯಂ ಅನೀಲಾನೇವ ಹುತ್ವಾ ನೀಲಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ಅಪೀತಾನಿ… ಅಲೋಹಿತಾನಿ… ಅನೋದಾತಾನೇವ ಹುತ್ವಾ ಓದಾತಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀತಿ ಮಾಯಾಕಾರಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋ ಮಹಾಭೂತಾನಿ. ಯಥಾ ಚ ಯಕ್ಖಾದೀನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಯಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ನೇವ ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ನ ಬಹಿಠಾನಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ನ ಚ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಏತಾನಿಪಿ ನೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ನ ಬಹಿ ಠಿತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ. ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಟ್ಠಾನತಾಯ ಯಕ್ಖಾದಿಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋಪಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ.

ಯಥಾ ಚ ಯಕ್ಖಿನೀಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಮನಾಪೇಹಿ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನವಿಕ್ಖೇಪೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಭಯಾನಕಭಾವಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಸತ್ತೇ ವಞ್ಚೇನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಏತಾನಿಪಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಸರೀರಾದೀಸು ಮನಾಪೇನ ಛವಿವಣ್ಣೇನ, ಮನಾಪೇನ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಣ್ಠಾನೇನ, ಮನಾಪೇನ ಚ ಹತ್ಥಪಾದಙ್ಗುಲಿಭಮುಕವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅತ್ತನೋ ಕಕ್ಖಳತಾದಿಭೇದಂ ಸರಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಬಾಲಜನಂ ವಞ್ಚೇನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ದಟ್ಠುಂ ನ ದೇನ್ತಿ. ಇತಿ ವಞ್ಚಕಟ್ಠೇನ ಯಕ್ಖಿನೀಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋಪಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ.

‘ಮಹಾಪರಿಹಾರತೋ’ತಿ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬತೋ. ಏತಾನಿ ಹಿ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಉಪನೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾದೀಹಿ ಭೂತಾನಿ ಪವತ್ತಾನೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ. ಮಹಾಪರಿಹಾರಾನಿ ವಾ ಭೂತಾನೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ.

‘ಮಹಾವಿಕಾರತೋ’ತಿ ಭೂತಾನಂ ಮಹಾವಿಕಾರತೋ. ಏತಾನಿ ಹಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣಾನಿಪಿ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಾನಿಪಿ ಮಹಾವಿಕಾರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಾನಂ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನೇ ವಿಕಾರಮಹತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಉಪಾದಿಣ್ಣಾನಂ ಧಾತುಕ್ಖೋಭಕಾಲೇ. ತಥಾ ಹಿ –

ಭೂಮಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಾ ಯಾವ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ವಿಧಾವತಿ;

ಅಚ್ಚಿ ಅಚ್ಚಿಮತೋ ಲೋಕೇ, ದಯ್ಹಮಾನಮ್ಹಿ ತೇಜಸಾ.

ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸೇಕಂ, ಚಕ್ಕವಾಳಂ ವಿಲೀಯತಿ;

ಕುಪಿತೇನ ಯದಾ ಲೋಕೋ, ಸಲಿಲೇನ ವಿನಸ್ಸತಿ.

ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸೇಕಂ, ಚಕ್ಕವಾಳಂ ವಿಕೀರತಿ;

ವಾಯೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಯದಾ ಲೋಕೋ ವಿನಸ್ಸತಿ.

ಪತ್ಥದ್ಧೋ ಭವತಿ ಕಾಯೋ, ದಟ್ಠೋ ಕಟ್ಠಮುಖೇನ ವಾ;

ಪಥವೀಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಕಟ್ಠಮುಖೇವ ಸೋ.

ಪೂತಿಯೋ ಭವತಿ ಕಾಯೋ, ದಟ್ಠೋ ಪೂತಿಮುಖೇನ ವಾ;

ಆಪೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಪೂತಿಮುಖೇವ ಸೋ.

ಸನ್ತತ್ತೋ ಭವತಿ ಕಾಯೋ, ದಟ್ಠೋ ಅಗ್ಗಿಮುಖೇನ ವಾ;

ತೇಜೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಅಗ್ಗಿಮುಖೇವ ಸೋ.

ಸಞ್ಛಿನ್ನೋ ಭವತಿ ಕಾಯೋ, ದಟ್ಠೋ ಸತ್ಥಮುಖೇನ ವಾ;

ವಾಯೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಸತ್ಥಮುಖೇವ ಸೋ. (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೪.೨೩೮);

ಇತಿ ಮಹಾವಿಕಾರಾನಿ ಭೂತಾನೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ.

‘ಮಹನ್ತಭೂತತ್ತಾ ಚಾ’ತಿ ಏತಾನಿ ಹಿ ಮಹನ್ತಾನಿ ಮಹತಾ ವಾಯಾಮೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ, ಭೂತಾನಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ, ಮಹನ್ತಭೂತತ್ತಾ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಿ. ಏವಂ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ.

ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪನ್ತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ, ನಿಸ್ಸಾಯ, ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ತೇವೀಸತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನೀತಿ, ಸತ್ತವೀಸತಿಪ್ಪಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನಾಮ.

ಏಕವಿಧರೂಪಸಙ್ಗಹೋ

ಇದಾನಿ ತಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏಕವಿಧಾದೀಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತೂತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ‘ಸಬ್ಬಂ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ‘ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತು’ ‘ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಅಹೇತುಕ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಾನೇವ ಚೇತಾನಿ ‘ನ ಹೇತೂ’ತಿಆದೀನಿ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಪದಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ತೇಸು ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಪದಾನಿ ಮಾತಿಕತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಪಿತಾನಿ, ಅವಸಾನೇ ತೀಣಿ ಮಾತಿಕಾಮುತ್ತಕಾನೀತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಪಠಮೇ ಸಙ್ಗಹೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಮೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ದುತಿಯಸಙ್ಗಹಾದೀಸು.

ದುವಿಧರೂಪಸಙ್ಗಹೋ

ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ದುತಿಯಸಙ್ಗಹೇ ತಾವ ಸತಂ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ದುಕಾ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾ, ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ನೋಉಪಾದಾತಿಆದಯೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ಚುದ್ದಸ ದುಕಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವತೋ ಪಕಿಣ್ಣಕದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿಆದಯೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ದುಕಾ ವತ್ಥುಅವತ್ಥುಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವತ್ಥುದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿಆದಯೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಾರಮ್ಮಣಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿ ಆದಯೋ ದಸ ಆಯತನಾನಾಯತನಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಆಯತನದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಧಾತೂತಿಆದಯೋ ದಸ ಧಾತುಅಧಾತುಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಧಾತುದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿಆದಯೋ ದ್ವಾದಸ ಸುಖುಮಾಸುಖುಮರೂಪಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸುಖುಮರೂಪದುಕಾ ನಾಮಾತಿ. ಇದಂ ದುತಿಯಸಙ್ಗಹೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ.

ತಿವಿಧರೂಪಸಙ್ಗಹೋ

೫೮೫. ತತಿಯಸಙ್ಗಹೇ ಸತಂ ತೀಣಿ ಚ ತಿಕಾನಿ. ತತ್ಥ ದುತಿಯಸಙ್ಗಹೇ ವುತ್ತೇಸು ಚುದ್ದಸಸು ಪಕಿಣ್ಣಕದುಕೇಸು ಏಕಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕದುಕಂ ಸೇಸೇಹಿ ತೇರಸಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ತಂ ಉಪಾದಾ; ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಬಾಹಿರಂ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಉಪಾದಾ, ಅತ್ಥಿ ನೋಉಪಾದಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಠಪಿತಾ ತೇರಸ ಪಕಿಣ್ಣಕತಿಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ತಮೇವ ದುಕಂ ಸೇಸದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಬಾಹಿರಂ ತಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನ ವತ್ಥು, ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಅತ್ಥಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನ ವತ್ಥೂತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸತಿಕಾ ಠಪಿತಾ. ತೇಸಂ ನಾಮಞ್ಚ ಗಣನಾ ಚ ತೇಸಂಯೇವ ವತ್ಥುದುಕಾದೀನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ. ಇದಂ ತತಿಯಸಙ್ಗಹೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ.

ಚತುಬ್ಬಿಧಾದಿರೂಪಸಙ್ಗಹಾ

೫೮೬. ಚತುತ್ಥಸಙ್ಗಹೇ ದ್ವಾವೀಸತಿ ಚತುಕ್ಕಾ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ನೋಉಪಾದಾತಿ ಏವಂ ಇಧ ವುತ್ತಂ ಮಾತಿಕಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಠಪಿತೋ. ಇತರೇ ಪನ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ. ಕಥಂ? ಯೇ ತಾವ ಇಧ ದುವಿಧಸಙ್ಗಹೇ ಪಕಿಣ್ಣಕೇಸು ಆದಿತೋ ತಯೋ ದುಕಾ, ತೇಸು ಏಕೇಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದುಕತ್ತಯಮೂಲಕಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪಞ್ಚದಸ ಚತುಕ್ಕಾ ಠಪಿತಾ.

ಇದಾನಿ ಯೋ ಯಂ ಚತುಕ್ಕೋ ಸನಿದಸ್ಸನದುಕೋ ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಪ್ಪಟಿಘನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪರೇಹಿ ವಾ, ಅತ್ಥಿ ಉಪಾದಾ ಅತ್ಥಿ ನೋಉಪಾದಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುರಿಮೇಹಿ ವಾ, ದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ಕಮಾಭಾವತೋ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಚ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಸನಿದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ‘ಅಪ್ಪಟಿಘಂ’ ನಾಮ, ‘ನೋ ಉಪಾದಾ’ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ‘ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ ಪನ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಞ್ಚ ಅತ್ಥಿ ತಂ ಕಮಾಭಾವಾ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಸಬ್ಬದುಕಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮೇಹೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಿತಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಕಮೋ. ಪುರಿಮೇಹಿ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಮಾಭಾವೋತಿ. ‘ಸತಿ ಅತ್ಥೇ ಕಮಾಭಾವೋ ಅಕಾರಣಂ. ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣಪದಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ’ತಿ ಚೇ – ನ, ವಿಸೇಸಾಭಾವಾ; ಉಪಾದಿಣ್ಣಪದಾದೀನಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಿತಾನಿ. ತತ್ಥ ‘ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ ವಾ ಸನಿದಸ್ಸನಂ, ಸನಿದಸ್ಸನಂ ವಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಸೇಸಾಭಾವಾಪಿ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ಚತುತ್ಥದುಕಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ, ತತೋ ಪರೇಹಿ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಸಪ್ಪಟಿಘನ್ತಿಆದೀಹಿ ತೀಹಿ ದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ‘ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅತ್ಥಿ ನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಂ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅತ್ಥಿ ನ ಇನ್ದ್ರಿಯ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯುಜ್ಜಮಾನೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ದುಕೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಛ ಚತುಕ್ಕಾ ಠಪಿತಾ.

ಯಥಾ ಚಾಯಂ ಚತುತ್ಥದುಕೋ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆದಿದುಕೋಪಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅನುಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಅನಿದಸ್ಸನತ್ತಾ. ಸೋ ಹಿ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ನೋಉಪಾದಾ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಸನಿದಸ್ಸನಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ – ಏವಂ ಚತುತ್ಥೇನ ದುಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಿಯಮಾನೋ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮೇನ ಸಹ ಯೋಜಿತೋ. ಏವಂ ಯೋ ಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಯೋ ಚ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ. ಇದಂ ಚತುತ್ಥಸಙ್ಗಹೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ. ಇತೋ ಪರೇ ಪನ ಪಞ್ಚವಿಧಸಙ್ಗಹಾದಯೋ ಸತ್ತ ಸಙ್ಗಹಾ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ಏವ. ಏವಂ ಸಕಲಾಯಪಿ ಮಾತಿಕಾಯ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.