೨. ರೂಪಕಣ್ಡೋ

ಉದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ರೂಪಕಣ್ಡಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಞ್ಚೇವ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಞ್ಚ ನಿಸ್ಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಭಾಜಿತಂ, ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತನಿಬ್ಬಾನಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ ಪನ ಅಕಥಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಕಥೇತುಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಾನಞ್ಚೇವ ಅಕುಸಲಾನಞ್ಚ. ಏವಂ ತಾವ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಕುಸಲವಿಪಾಕವಸೇನ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ವಾ ಹೋತಿ, ರೂಪಾವಚರಾದೀಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ಕಾಮಾವಚರಾ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತದೇವ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಭೂಮನ್ತರವಸೇನ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಹೋತಿ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚತುಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ.

ಏವಂ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಸೇನ ಭೂಮನ್ತರವಸೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧವಸೇನಾತಿ ತೀಹಿ ನಯೇಹಿ ಪರಿಯಾದಾಯ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಪುನ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘ಕಾಮಾವಚರಾ ರೂಪಾವಚರಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ. ಹೇಟ್ಠಾ ಪನ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ. ಇದಾನಿ ಅವಿಭತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಚ ರೂಪಂ ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತೂತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ‘ಸಬ್ಬಞ್ಚ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ರೂಪಾನಿ ಛನ್ನವುತಿರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತೂ’ತಿ ಪದೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಗಹಿತನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಪದಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ.

೫೮೪. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ಗಹಿತಂ? ಹೇಟ್ಠಾ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಕಥಿತಂ. ಇದಾನಿ ತಂ ಏಕಕದುಕತಿಕಚತುಕ್ಕ…ಪೇ… ಏಕಾದಸಕವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ಗಹಿತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘ಸಬ್ಬಞ್ಚ ರೂಪಂ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತೂ’ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇ ‘ಕತಮಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನಾಮ’? ಇದಾನಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ತೇನ ತೇಸಂ ಊನಾಧಿಕಭಾವಂ ನಿವಾರೇತಿ. ‘ಚ’-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ. ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾವ’ ರೂಪಂ, ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ‘ಉಪಾದಾರೂಪಂ’ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ.

ಮಹಾಭೂತಾತಿ ಏತ್ಥ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಮಹಾಭೂತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏತಾನಿ ಹಿ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವತೋ, ಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋ, ಮಹಾಪರಿಹಾರತೋ, ಮಹಾವಿಕಾರತೋ, ಮಹನ್ತಭೂತತ್ತಾ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಮಹಾಭೂತಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವತೋ’ತಿ, ಏತಾನಿ ಹಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ತಾನೇಪಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ತಾನೇಪಿ ಮಹನ್ತಾನಿ ಪಾತುಭೂತಾನಿ. ತೇಸಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ತಾನೇ ಏವಂ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಏಕಞ್ಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಂ ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಯೋಜನಾನಂ ದ್ವಾದಸ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ತೀಣಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಾನಿ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ ಯೋಜನಾನಿ. ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ –

ಸಬ್ಬಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಛತ್ತಿಂಸ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ;

ದಸ ಚೇವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಡ್ಢುಡ್ಢಾನಿ ಸತಾನಿ ಚ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೭);

ತತ್ಥ –

ದುವೇ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ನಹುತಾನಿ ಚ;

ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಸಙ್ಖಾತಾಯಂ ವಸುನ್ಧರಾ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೭);

ತಸ್ಸಾಯೇವ ಸನ್ಧಾರಕಂ –

ಚತ್ತಾರಿ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಟ್ಠೇವ ನಹುತಾನಿ ಚ;

ಏತ್ತಕಂ ಬಹಲತ್ತೇನ, ಜಲಂ ವಾತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ.

ತಸ್ಸಾಪಿ ಸನ್ಧಾರಕೋ –

ನವಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಮಾಲುತೋ ನಭಮುಗ್ಗತೋ;

ಸಟ್ಠಿ ಚೇವ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಏಸಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಿತಿ.

ಏವಂ ಸಣ್ಠಿತೇ ಚೇತ್ಥ ಯೋಜನಾನಂ –

ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ಮಹಣ್ಣವೇ;

ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವ, ಸಿನೇರು ಪಬ್ಬತುತ್ತಮೋ.

ತತೋ ಉಪಡ್ಢುಪಡ್ಢೇನ, ಪಮಾಣೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ;

ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹುಗ್ಗತಾ ದಿಬ್ಬಾ, ನಾನಾರತನಚಿತ್ತಿತಾ.

ಯುಗನ್ಧರೋ ಈಸಧರೋ, ಕರವೀಕೋ ಸುದಸ್ಸನೋ;

ನೇಮಿನ್ಧರೋ ವಿನತಕೋ, ಅಸ್ಸಕಣ್ಣೋ ಗಿರಿ ಬ್ರಹಾ.

ಏತೇ ಸತ್ತ ಮಹಾಸೇಲಾ, ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ;

ಮಹಾರಾಜಾನಮಾವಾಸಾ ದೇವಯಕ್ಖನಿಸೇವಿತಾ.

ಯೋಜನಾನಂ ಸತಾನುಚ್ಚೋ, ಹಿಮವಾ ಪಞ್ಚ ಪಬ್ಬತೋ;

ಯೋಜನಾನಂ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ತೀಣಿ ಆಯತವಿತ್ಥತೋ;

ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸೇಹಿ, ಕೂಟೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ.

ತಿಪಞ್ಚಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಕ್ಖೇಪಾ ನಗವ್ಹಯಾ;

ಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಕ್ಖನ್ಧಸಾಖಾಯಾಮಾ ಸಮನ್ತತೋ.

ಸತಯೋಜನವಿತ್ಥಿಣ್ಣಾ, ತಾವದೇವ ಚ ಉಗ್ಗತಾ;

ಜಮ್ಬೂ ಯಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ, ಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಪಕಾಸಿತೋ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೭);

ಯಞ್ಚೇತಂ ಜಮ್ಬುಯಾ ಪಮಾಣಂ ತದೇವ ಅಸುರಾನಂ ಚಿತ್ತಪಾಟಲಿಯಾ, ಗರುಳಾನಂ ಸಿಮ್ಬಲಿರುಕ್ಖಸ್ಸ, ಅಪರಗೋಯಾನೇ ಕದಮ್ಬರುಕ್ಖಸ್ಸ, ಉತ್ತರಕುರುಮ್ಹಿ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬವಿದೇಹೇ ಸಿರೀಸಸ್ಸ, ತಾವತಿಂಸೇಸು ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕಸ್ಸಾತಿ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

ಪಾಟಲೀ ಸಿಮ್ಬಲೀ ಜಮ್ಬೂ, ದೇವಾನಂ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ;

ಕದಮ್ಬೋ ಕಪ್ಪರುಕ್ಖೋ ಚ, ಸಿರೀಸೇನ ಭವತಿ ಸತ್ತಮನ್ತಿ.

ದ್ವೇಅಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ಮಹಣ್ಣವೇ;

ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ ತಾವದೇವ, ಚಕ್ಕವಾಳಸಿಲುಚ್ಚಯೋ;

ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ, ಲೋಕಧಾತುಮಯಂ ಠಿತೋತಿ.

ಉಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ತಾನೇಪಿ ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪದೇವದಾನವಾದಿಸರೀರವಸೇನ ಮಹನ್ತಾನೇವ ಪಾತುಭೂತಾನಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಯೋಜನಸತಿಕಾಪಿ ಅತ್ತಭಾವಾತಿ’’ಆದಿ.

‘ಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋ’ತಿ ಏತಾನಿ ಹಿ ಯಥಾ ಮಾಯಾಕಾರೋ ಅಮಣಿಂಯೇವ ಉದಕಂ ಮಣಿಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಸುವಣ್ಣಂಯೇವ ಲೇಡ್ಡುಂ ಸುವಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಯಥಾ ಚ ಸಯಂ ನೇವ ಯಕ್ಖೋ ನ ಪಕ್ಖೀ ಸಮಾನೋ ಯಕ್ಖಭಾವಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಿಭಾವಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವಮೇವ ಸಯಂ ಅನೀಲಾನೇವ ಹುತ್ವಾ ನೀಲಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ಅಪೀತಾನಿ… ಅಲೋಹಿತಾನಿ… ಅನೋದಾತಾನೇವ ಹುತ್ವಾ ಓದಾತಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀತಿ ಮಾಯಾಕಾರಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋ ಮಹಾಭೂತಾನಿ. ಯಥಾ ಚ ಯಕ್ಖಾದೀನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಯಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ನೇವ ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ನ ಬಹಿಠಾನಂ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ನ ಚ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಏತಾನಿಪಿ ನೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ನ ಬಹಿ ಠಿತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ. ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಟ್ಠಾನತಾಯ ಯಕ್ಖಾದಿಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋಪಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ.

ಯಥಾ ಚ ಯಕ್ಖಿನೀಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಮನಾಪೇಹಿ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನವಿಕ್ಖೇಪೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಭಯಾನಕಭಾವಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಸತ್ತೇ ವಞ್ಚೇನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಏತಾನಿಪಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಸರೀರಾದೀಸು ಮನಾಪೇನ ಛವಿವಣ್ಣೇನ, ಮನಾಪೇನ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಣ್ಠಾನೇನ, ಮನಾಪೇನ ಚ ಹತ್ಥಪಾದಙ್ಗುಲಿಭಮುಕವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅತ್ತನೋ ಕಕ್ಖಳತಾದಿಭೇದಂ ಸರಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಬಾಲಜನಂ ವಞ್ಚೇನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ದಟ್ಠುಂ ನ ದೇನ್ತಿ. ಇತಿ ವಞ್ಚಕಟ್ಠೇನ ಯಕ್ಖಿನೀಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋಪಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ.

‘ಮಹಾಪರಿಹಾರತೋ’ತಿ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬತೋ. ಏತಾನಿ ಹಿ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಉಪನೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾದೀಹಿ ಭೂತಾನಿ ಪವತ್ತಾನೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ. ಮಹಾಪರಿಹಾರಾನಿ ವಾ ಭೂತಾನೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ.

‘ಮಹಾವಿಕಾರತೋ’ತಿ ಭೂತಾನಂ ಮಹಾವಿಕಾರತೋ. ಏತಾನಿ ಹಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣಾನಿಪಿ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಾನಿಪಿ ಮಹಾವಿಕಾರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಾನಂ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನೇ ವಿಕಾರಮಹತ್ತಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಉಪಾದಿಣ್ಣಾನಂ ಧಾತುಕ್ಖೋಭಕಾಲೇ. ತಥಾ ಹಿ –

ಭೂಮಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಾ ಯಾವ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ವಿಧಾವತಿ;

ಅಚ್ಚಿ ಅಚ್ಚಿಮತೋ ಲೋಕೇ, ದಯ್ಹಮಾನಮ್ಹಿ ತೇಜಸಾ.

ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸೇಕಂ, ಚಕ್ಕವಾಳಂ ವಿಲೀಯತಿ;

ಕುಪಿತೇನ ಯದಾ ಲೋಕೋ, ಸಲಿಲೇನ ವಿನಸ್ಸತಿ.

ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸೇಕಂ, ಚಕ್ಕವಾಳಂ ವಿಕೀರತಿ;

ವಾಯೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಯದಾ ಲೋಕೋ ವಿನಸ್ಸತಿ.

ಪತ್ಥದ್ಧೋ ಭವತಿ ಕಾಯೋ, ದಟ್ಠೋ ಕಟ್ಠಮುಖೇನ ವಾ;

ಪಥವೀಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಕಟ್ಠಮುಖೇವ ಸೋ.

ಪೂತಿಯೋ ಭವತಿ ಕಾಯೋ, ದಟ್ಠೋ ಪೂತಿಮುಖೇನ ವಾ;

ಆಪೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಪೂತಿಮುಖೇವ ಸೋ.

ಸನ್ತತ್ತೋ ಭವತಿ ಕಾಯೋ, ದಟ್ಠೋ ಅಗ್ಗಿಮುಖೇನ ವಾ;

ತೇಜೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಅಗ್ಗಿಮುಖೇವ ಸೋ.

ಸಞ್ಛಿನ್ನೋ ಭವತಿ ಕಾಯೋ, ದಟ್ಠೋ ಸತ್ಥಮುಖೇನ ವಾ;

ವಾಯೋಧಾತುಪ್ಪಕೋಪೇನ, ಹೋತಿ ಸತ್ಥಮುಖೇವ ಸೋ. (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೪.೨೩೮);

ಇತಿ ಮಹಾವಿಕಾರಾನಿ ಭೂತಾನೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ.

‘ಮಹನ್ತಭೂತತ್ತಾ ಚಾ’ತಿ ಏತಾನಿ ಹಿ ಮಹನ್ತಾನಿ ಮಹತಾ ವಾಯಾಮೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ, ಭೂತಾನಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ, ಮಹನ್ತಭೂತತ್ತಾ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಿ. ಏವಂ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ.

ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪನ್ತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ, ನಿಸ್ಸಾಯ, ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ತೇವೀಸತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನೀತಿ, ಸತ್ತವೀಸತಿಪ್ಪಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನಾಮ.

ಏಕವಿಧರೂಪಸಙ್ಗಹೋ

ಇದಾನಿ ತಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಏಕವಿಧಾದೀಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತೂತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ‘ಸಬ್ಬಂ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ‘ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತು’ ‘ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ಅಹೇತುಕ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಾನೇವ ಚೇತಾನಿ ‘ನ ಹೇತೂ’ತಿಆದೀನಿ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಪದಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ತೇಸು ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಪದಾನಿ ಮಾತಿಕತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಪಿತಾನಿ, ಅವಸಾನೇ ತೀಣಿ ಮಾತಿಕಾಮುತ್ತಕಾನೀತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಪಠಮೇ ಸಙ್ಗಹೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಮೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ದುತಿಯಸಙ್ಗಹಾದೀಸು.

ದುವಿಧರೂಪಸಙ್ಗಹೋ

ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ದುತಿಯಸಙ್ಗಹೇ ತಾವ ಸತಂ ಚತ್ತಾರೋ ಚ ದುಕಾ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾ, ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ನೋಉಪಾದಾತಿಆದಯೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ಚುದ್ದಸ ದುಕಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವತೋ ಪಕಿಣ್ಣಕದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿಆದಯೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ದುಕಾ ವತ್ಥುಅವತ್ಥುಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವತ್ಥುದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿಆದಯೋ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಾರಮ್ಮಣಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿ ಆದಯೋ ದಸ ಆಯತನಾನಾಯತನಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಆಯತನದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಧಾತೂತಿಆದಯೋ ದಸ ಧಾತುಅಧಾತುಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಧಾತುದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯದುಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿಆದಯೋ ದ್ವಾದಸ ಸುಖುಮಾಸುಖುಮರೂಪಉಪಪರಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸುಖುಮರೂಪದುಕಾ ನಾಮಾತಿ. ಇದಂ ದುತಿಯಸಙ್ಗಹೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ.

ತಿವಿಧರೂಪಸಙ್ಗಹೋ

೫೮೫. ತತಿಯಸಙ್ಗಹೇ ಸತಂ ತೀಣಿ ಚ ತಿಕಾನಿ. ತತ್ಥ ದುತಿಯಸಙ್ಗಹೇ ವುತ್ತೇಸು ಚುದ್ದಸಸು ಪಕಿಣ್ಣಕದುಕೇಸು ಏಕಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕದುಕಂ ಸೇಸೇಹಿ ತೇರಸಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ತಂ ಉಪಾದಾ; ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಬಾಹಿರಂ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಉಪಾದಾ, ಅತ್ಥಿ ನೋಉಪಾದಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಠಪಿತಾ ತೇರಸ ಪಕಿಣ್ಣಕತಿಕಾ ನಾಮ. ತತೋ ತಮೇವ ದುಕಂ ಸೇಸದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಬಾಹಿರಂ ತಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನ ವತ್ಥು, ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಅತ್ಥಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನ ವತ್ಥೂತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸತಿಕಾ ಠಪಿತಾ. ತೇಸಂ ನಾಮಞ್ಚ ಗಣನಾ ಚ ತೇಸಂಯೇವ ವತ್ಥುದುಕಾದೀನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ. ಇದಂ ತತಿಯಸಙ್ಗಹೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ.

ಚತುಬ್ಬಿಧಾದಿರೂಪಸಙ್ಗಹಾ

೫೮೬. ಚತುತ್ಥಸಙ್ಗಹೇ ದ್ವಾವೀಸತಿ ಚತುಕ್ಕಾ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೋ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ನೋಉಪಾದಾತಿ ಏವಂ ಇಧ ವುತ್ತಂ ಮಾತಿಕಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಠಪಿತೋ. ಇತರೇ ಪನ ಆಮಸಿತ್ವಾ ಠಪಿತಾ. ಕಥಂ? ಯೇ ತಾವ ಇಧ ದುವಿಧಸಙ್ಗಹೇ ಪಕಿಣ್ಣಕೇಸು ಆದಿತೋ ತಯೋ ದುಕಾ, ತೇಸು ಏಕೇಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದುಕತ್ತಯಮೂಲಕಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪಞ್ಚದಸ ಚತುಕ್ಕಾ ಠಪಿತಾ.

ಇದಾನಿ ಯೋ ಯಂ ಚತುಕ್ಕೋ ಸನಿದಸ್ಸನದುಕೋ ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ, ಅತ್ಥಿ ಅಪ್ಪಟಿಘನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪರೇಹಿ ವಾ, ಅತ್ಥಿ ಉಪಾದಾ ಅತ್ಥಿ ನೋಉಪಾದಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುರಿಮೇಹಿ ವಾ, ದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ಕಮಾಭಾವತೋ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಚ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಸನಿದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ‘ಅಪ್ಪಟಿಘಂ’ ನಾಮ, ‘ನೋ ಉಪಾದಾ’ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ‘ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ ಪನ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಞ್ಚ ಅತ್ಥಿ ತಂ ಕಮಾಭಾವಾ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಸಬ್ಬದುಕಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಪಚ್ಛಿಮೇಹೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಿತಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಕಮೋ. ಪುರಿಮೇಹಿ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಮಾಭಾವೋತಿ. ‘ಸತಿ ಅತ್ಥೇ ಕಮಾಭಾವೋ ಅಕಾರಣಂ. ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣಪದಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ’ತಿ ಚೇ – ನ, ವಿಸೇಸಾಭಾವಾ; ಉಪಾದಿಣ್ಣಪದಾದೀನಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಿತಾನಿ. ತತ್ಥ ‘ಉಪಾದಿಣ್ಣಂ ವಾ ಸನಿದಸ್ಸನಂ, ಸನಿದಸ್ಸನಂ ವಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಸೇಸಾಭಾವಾಪಿ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ಚತುತ್ಥದುಕಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ, ತತೋ ಪರೇಹಿ ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಸಪ್ಪಟಿಘನ್ತಿಆದೀಹಿ ತೀಹಿ ದುಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ‘ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅತ್ಥಿ ನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಂ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅತ್ಥಿ ನ ಇನ್ದ್ರಿಯ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯುಜ್ಜಮಾನೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ದುಕೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಛ ಚತುಕ್ಕಾ ಠಪಿತಾ.

ಯಥಾ ಚಾಯಂ ಚತುತ್ಥದುಕೋ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆದಿದುಕೋಪಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅನುಪಾದಾರೂಪಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಅನಿದಸ್ಸನತ್ತಾ. ಸೋ ಹಿ ಯಂ ತಂ ರೂಪಂ ನೋಉಪಾದಾ ತಂ ಅತ್ಥಿ ಸನಿದಸ್ಸನಂ, ಅತ್ಥಿ ಅನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ – ಏವಂ ಚತುತ್ಥೇನ ದುಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜಿಯಮಾನೋ ಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮೇನ ಸಹ ಯೋಜಿತೋ. ಏವಂ ಯೋ ಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಯೋ ಚ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ. ಇದಂ ಚತುತ್ಥಸಙ್ಗಹೇ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ. ಇತೋ ಪರೇ ಪನ ಪಞ್ಚವಿಧಸಙ್ಗಹಾದಯೋ ಸತ್ತ ಸಙ್ಗಹಾ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ಏವ. ಏವಂ ಸಕಲಾಯಪಿ ಮಾತಿಕಾಯ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ರೂಪವಿಭತ್ತಿಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೫೯೪. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತುಮೇವಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘ಕತಮಂ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತೂ’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ನ ಕತಾತಿ? ಭೇದಾಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ದುಕಾದೀಸು ‘ಉಪಾದಾರೂಪ’ಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ ‘ನೋಉಪಾದಾರೂಪ’ಮ್ಪಿ, ಏವಮಿಧ ಹೇತು ನ ಹೇತೂತಿಪಿ ಸಹೇತುಕಮಹೇತುಕನ್ತಿಪಿ ಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛಂ ಅಕತ್ವಾವ ವಿಭತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘ಸಬ್ಬ’ನ್ತಿ ಸಕಲಂ, ನಿರವಸೇಸಂ. ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಸೀತಾದೀಹಿ ರುಪ್ಪನಭಾವದೀಪನೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣನಿದ್ದೇಸೋ. ನ ಹೇತುಮೇವಾತಿ ಸಾಧಾರಣಹೇತುಪಟಿಕ್ಖೇಪನಿದ್ದೇಸೋ.

ತತ್ಥ ಹೇತುಹೇತು ಪಚ್ಚಯಹೇತು ಉತ್ತಮಹೇತು ಸಾಧಾರಣಹೇತೂತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೇತು. ತೇಸು ‘ತಯೋ ಕುಸಲಹೇತೂ, ತಯೋ ಅಕುಸಲಹೇತೂ, ತಯೋ ಅಬ್ಯಾಕತಹೇತೂ’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೫೯) ಅಯಂ ‘ಹೇತುಹೇತು’ ನಾಮ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಮಹಾಭೂತಾ ಹೇತು, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾಯಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೮೫; ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೨) ಅಯಂ ‘ಪಚ್ಚಯಹೇತು’ ನಾಮ. ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಟ್ಠಾನೇ, ಉತ್ತಮಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಟ್ಠಾನೇ, ಉತ್ತಮಂ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಅಯಂ ‘ಉತ್ತಮಹೇತು’ ನಾಮ. ಯಥಾಹ – ‘ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಂ ಠಾನಸೋ ಹೇತುಸೋ ವಿಪಾಕಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪೮; ವಿಭ. ೮೧೦; ಪಾಟಿ. ಮ. ೨.೪೪), ‘‘ಏಸೇವ ಹೇತು ಏಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಯದಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಾಧಾರಣಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಂ ಫರತೀತಿ ಅಯಂ ‘ಸಾಧಾರಣಹೇತು’ ನಾಮ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಥವೀರಸೋ ಆಪೋರಸೋ ಚ ಮಧುರಸ್ಸಾಪಿ ಅಮಧುರಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕುಸಲಸಙ್ಖಾರಾನಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಸಙ್ಖಾರಾನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ‘ಹೇತುಹೇತು’ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇತಿ ‘ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ನ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧) ಮಾತಿಕಾಯ ಆಗತಂ ಹೇತುಭಾವಂ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘ನ ಹೇತುಮೇವಾ’ತಿ ಆಹ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಿದ್ದೇಸೋ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಿದ್ದೇಸೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಚನತ್ಥೋ ಪನ ಸಬ್ಬಪದಾನಂ ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ.

ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಮೇವ ಹೋತಿ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಆಹಾರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನೇವಾತಿ ಏವಂ ರೂಪಸ್ಸೇವ ವುತ್ತಚತುಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ರೂಪಮೇವಾತಿ ‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಮಾತಿಕಾಯ ವುತ್ತಂ ಅರೂಪೀಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹೀತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಮೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಛಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನಿಯಾಮೋ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಗಹಿತೋ. ನ ಹಿ ತಾನಿ ಅತೀತಾನಾಗತಂ ವಿಜಾನನ್ತಿ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ವಿಜಾನಾತಿ. ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸೋತೇ ಪತಿತತ್ತಾ ಸೋತಪತಿತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಗತಂ. ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಮೇವ. ಜರಾಯ ಅಭಿಭವಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಕತ್ತಾ ಜರಾಭಿಭೂತಮೇವ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ರೂಪಕಾಯೇ ಜರಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ‘ಜರಾಭಿಭೂತಮೇವಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಏವಂ ಏಕವಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹೋತಿ ಏತ್ಥ ‘ವಿಧಾ’-ಸದ್ದೋ ಮಾನಸಣ್ಠಾನಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಿಧಾ, ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಿಧಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೯೬೨) ಹಿ ಮಾನೋ ವಿಧಾ ನಾಮ. ‘‘ಕಥಂವಿಧಂ ಸೀಲವನ್ತಂ ವದನ್ತಿ, ಕಥಂವಿಧಂ ಪಞ್ಞವನ್ತಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೯೫) ಸಣ್ಠಾನಂ. ‘ಕಥಂವಿಧ’ನ್ತಿ ಹಿ ಪದಸ್ಸ ಕಥಂಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥುಂ ದುವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥೂ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೫೧-೭೫೨) ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ವಿಧಾ ನಾಮ. ಇಧಾಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ಸಙ್ಗಹಸದ್ದೋಪಿ ಸಜಾತಿಸಞ್ಜಾತಿಕಿರಿಯಾಗಣನವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಖತ್ತಿಯಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಬ್ಬೇ ವೇಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬೇ ಸುದ್ದಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ – ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ‘ಸಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ’ ನಾಮ. ‘ಏಕಜಾತಿಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಸಬ್ಬೇ ಜಾತಿಯಾ ಏಕಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಕೋಸಲಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಮಾಗಧಕಾ, ಸಬ್ಬೇ ಭಾರುಕಚ್ಛಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯೋ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ, ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ – ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ‘ಸಞ್ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ’ ನಾಮ. ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಜಾತಾ ಸಂವುದ್ಧಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಸಬ್ಬೇ ಸಞ್ಜಾತಿಟ್ಠಾನೇನ ನಿವುತ್ಥೋಕಾಸೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಹತ್ಥಾರೋಹಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಅಸ್ಸಾರೋಹಾ, ಸಬ್ಬೇ ರಥಿಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ – ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ‘ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಗಹೋ’ ನಾಮ. ಸಬ್ಬೇವ ಹೇತೇ ಅತ್ತನೋ ಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ. ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಕತಮಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ? ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಹಞ್ಚಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇನ ವತ ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ – ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಕಥಾ. ೪೭೧), ಅಯಂ ‘ಗಣನಸಙ್ಗಹೋ’ ನಾಮ. ಅಯಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ರೂಪಗಣನಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ.

ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಉಪಾದಾಭಾಜನೀಯಕಥಾ

೫೯೫. ಇದಾನಿ ದುವಿಧಸಙ್ಗಹಾದೀಸು ‘ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾ, ಅತ್ಥಿ ರೂಪಂ ನೋಉಪಾದಾ’ತಿ ಏವಂ ಭೇದಸಬ್ಭಾವತೋ ಪುಚ್ಛಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪದಭಾಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ‘ಉಪಾದಾ’; ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ, ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ, ತಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ತಂ ಪಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

೫೯೬. ಏವಂ ತೇವೀಸತಿವಿಧಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪುನ ತದೇವ ವಿತ್ಥಾರತೋ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಚಕ್ಖು – ಮಂಸಚಕ್ಖು ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು ಚ. ಏತೇಸು ‘ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ಞಾಣಚಕ್ಖು ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಧಮ್ಮಚಕ್ಖೂ’ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖು. ತತ್ಥ ‘‘ಅದ್ದಸಂ ಖೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ ಸತ್ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇ…ಪೇ… ದುವಿಞ್ಞಾಪಯೇ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೩) ಇದಂ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ ಞಾಣಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೫) ಇದಂ ಞಾಣಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ಅದ್ದಸಂ ಖೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಸುದ್ಧೇನಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೪) ಇದಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ನಾಮ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಯೇವಾಸನೇ ವಿರಜಂ ವೀತಮಲಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೯೫) ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು ನಾಮ.

ಮಂಸಚಕ್ಖುಪಿ ಪಸಾದಚಕ್ಖು ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖೂತಿ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯೋಯಂ ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅಕ್ಖಿಕೂಪಕಟ್ಠಿಕೇನ, ಉಪರಿ ಭಮುಕಟ್ಠಿಕೇನ, ಉಭತೋ ಅಕ್ಖಿಕೂಟೇಹಿ, ಅನ್ತೋ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗೇನ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಕ್ಖಿಲೋಮೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಮಂಸಪಿಣ್ಡೋ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ‘ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ವಣ್ಣೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಓಜಾ, ಸಮ್ಭವೋ ಸಣ್ಠಾನಂ, ಜೀವಿತಂ ಭಾವೋ ಕಾಯಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋ’ತಿ ಚುದ್ದಸಸಮ್ಭಾರೋ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ‘ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ, ತಂಸನ್ನಿಸ್ಸಿತವಣ್ಣಗನ್ಧರಸಓಜಾಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಭವಾ ಚಾ’ತಿ ಇಮಾನಿ ದಸ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕತ್ತಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಹೋನ್ತಿ. ಜೀವಿತಂ ಭಾವೋ ಕಾಯಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಏಕನ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನೇವಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ರೂಪಾನಂ ವಸೇನ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಸಮ್ಭಾರೋ. ಯಂ ಲೋಕೋ ಸೇತಂ ಚಕ್ಖುಂ ಪುಥುಲಂ ವಿಸಟಂ ವಿತ್ಥಿಣ್ಣಂ ‘ಚಕ್ಖು’ನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತೋ ನ ಚಕ್ಖುಂ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ವತ್ಥುಂ ಚಕ್ಖುತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಮಂಸಪಿಣ್ಡೋ ಅಕ್ಖಿಕೂಪೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ನ್ಹಾರುಸುತ್ತಕೇನ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗೇ ಆಬದ್ಧೋ, ಯತ್ಥ ಸೇತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಕಣ್ಹಮ್ಪಿ ಲೋಹಿತಕಮ್ಪಿ, ಪಥವೀಪಿ ಆಪೋಪಿ ತೇಜೋಪಿ ವಾಯೋಪಿ, ಯಂ ಸೇಮ್ಹೂಸ್ಸದತ್ತಾ ಸೇತಂ, ಪಿತ್ತುಸ್ಸದತ್ತಾ ಕಣ್ಹಂ, ರುಹಿರುಸ್ಸದತ್ತಾ ಲೋಹಿತಕಂ, ಪಥವುಸ್ಸದತ್ತಾ ಪತ್ಥಿಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ಆಪುಸ್ಸದತ್ತಾ ಪಗ್ಘರತಿ, ತೇಜುಸ್ಸದತ್ತಾ ಪರಿದಯ್ಹತಿ, ವಾಯುಸ್ಸದತ್ತಾ ಸಮ್ಭಮತಿ, ಇದಂ ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖು ನಾಮ.

ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಸಿತೋ ಏತ್ಥ ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ, ಇದಂ ಪಸಾದಚಕ್ಖು ನಾಮ. ತದೇತಂ ತಸ್ಸ ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖುನೋ ಸೇತಮಣ್ಡಲಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಹಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ, ಅಭಿಮುಖೇ ಠಿತಾನಂ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿದೇಸಭೂತೇ ದಿಟ್ಠಿಮಣ್ಡಲೇ, ಸತ್ತಸು ಪಿಚುಪಟಲೇಸು ಆಸಿತ್ತತೇಲಂ ಪಿಚುಪಟಲಾನಿ ವಿಯ, ಸತ್ತಕ್ಖಿಪಟಲಾನಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ, ಧಾರಣನ್ಹಾಪನಮಣ್ಡನಬೀಜನಕಿಚ್ಚಾಹಿ ಚತೂಹಿ ಧಾತೀಹಿ ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೋ ವಿಯ, ಸನ್ಧಾರಣಆಬನ್ಧನಪರಿಪಾಚನಸಮುದೀರಣಕಿಚ್ಚಾಹಿ ಚತೂಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಕತೂಪಕಾರಂ, ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರೇಹಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಯಮಾನಂ, ಆಯುನಾ ಅನುಪಾಲಿಯಮಾನಂ, ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸಾದೀಹಿ ಪರಿವುತಂ, ಪಮಾಣತೋ ಊಕಾಸಿರಮತ್ತಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ –

‘‘ಯೇನ ಚಕ್ಖುಪ್ಪಸಾದೇನ, ರೂಪಾನಿ ಮನುಪಸ್ಸತಿ;

ಪರಿತ್ತಂ ಸುಖುಮಂ ಏತಂ, ಊಕಾಸಿರಸಮೂಪಮ’’ನ್ತಿ.

ಚಕ್ಖು ಚ ತಂ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ. ಯಂ ಚಕ್ಖು ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋತಿ ಇಧಾಪಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇಯೇವ ಸಾಮಿವಚನಂ; ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಿಯಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಪ್ಪಸಾದೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾ ಪಸಾದಚಕ್ಖುಮೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸೇಸಚಕ್ಖುಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಯಂ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಸುತ್ತೇ ‘‘ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ತೀಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಚ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ಚ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಚ,’’ ಚತುಪರಿವತ್ತಸುತ್ತೇ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಚ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಚ ದ್ವೀಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ಚ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಕಥಾ ನಾಮ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ಯೋ ಚ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ ಸೋ ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಸಾಪಿ ದಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪಸಾದೋಯೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ತತ್ಥ ದೇಸನಾ ಆಗತಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ನಾಮ. ತಸ್ಮಾ ಇಧ ‘ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ’ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘ಅಯಂ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಬಾಲಜನೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ತಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸರೀರಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಮ್ಪಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅನಿದಸ್ಸನೋ. ಪಟಿಘಟ್ಟನಾನಿಘಂಸೋ ಏತ್ಥ ಜಾಯತೀತಿ ಸಪ್ಪಟಿಘೋ.

ಯೇನಾತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಇದಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ರೂಪಂ ಅತೀತೇ ಪಸ್ಸಿ ವಾ, ವತ್ತಮಾನೇ ಪಸ್ಸತಿ ವಾ, ಅನಾಗತೇ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ ವಾ, ಸಚಸ್ಸ ಅಪರಿಭಿನ್ನಂ ಚಕ್ಖು ಭವೇಯ್ಯ, ಅಥಾನೇನ ಆಪಾಥಗತಂ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸೇ ವಾ, ಅತೀತಂ ವಾ ರೂಪಂ ಅತೀತೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ಪಸ್ಸತಿ, ಅನಾಗತಂ ಅನಾಗತೇನ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ಸಚೇ ತಂ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಚಕ್ಖುನಾ ತಂ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಂ. ದಸ್ಸನಪರಿಣಾಯಕಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುಂಪೇತಂ, ಸಞ್ಜಾತಿಸಮೋಸರಣಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನಂಪೇತಂ, ಸುಞ್ಞತಭಾವನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುಧಾತುಪೇಸಾ. ದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂಪೇತಂ. ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋಪೇಸೋ. ವಳಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ದ್ವಾರಾಪೇಸಾ. ಅಪೂರಣೀಯಟ್ಠೇನ ಸಮುದ್ದೋಪೇಸೋ. ಪರಿಸುದ್ಧಟ್ಠೇನ ಪಣ್ಡರಂಪೇತಂ. ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಅಭಿಜಾಯನಟ್ಠೇನ ಖೇತ್ತಂಪೇತಂ. ತೇಸಂಯೇವ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ವತ್ಥುಂಪೇತಂ. ಸಮವಿಸಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ನೇತೀತಿ ನೇತ್ತಂಪೇತಂ. ತೇನೇವಟ್ಠೇನ ನಯನಂಪೇತಂ. ಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಟ್ಠೇನ ಓರಿಮಂ ತೀರಂಪೇತಂ. ಬಹುಸಾಧಾರಣಟ್ಠೇನ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಟ್ಠೇನ ಚ ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋಪೇಸೋತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ‘ಪಸ್ಸಿ ವಾ’ತಿಆದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಪದೇಹಿ ಚಕ್ಖುಂಪೇತನ್ತಿಆದೀನಿ ಚುದ್ದಸ ನಾಮಾನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ವವತ್ಥಾಪನನಯಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ? ಏತ್ಥ ಹಿ ಯೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಅನಿದಸ್ಸನೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘೇನ ರೂಪಂ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ಪಸ್ಸಿ ವಾ ಚಕ್ಖುಂಪೇತಂ…ಪೇ… ಸುಞ್ಞೋ ಗಾಮೋಪೇಸೋ, ಇದಂ ತಂ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿ ಅಯಮೇಕೋ ನಯೋ. ಏವಂ ಸೇಸಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೫೯೭. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜುನಿಚ್ಛರಣಾದಿಕಾಲೇಸು ಅನೋಲೋಕೇತುಕಾಮಸ್ಸಾಪಿ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ದುತಿಯೋ ನಿದ್ದೇಸವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಯಮ್ಹಿ ಚಕ್ಖುಮ್ಹೀತಿ ಯಮ್ಹಿ ಅಧಿಕರಣಭೂತೇ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ. ರೂಪನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಮೇತಂ. ತತ್ಥ ಪಟಿಹಞ್ಞಿ ವಾತಿ ಅತೀತತ್ಥೋ. ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ ವಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತ್ಥೋ. ಪಟಿಹಞ್ಞಿಸ್ಸತಿ ವಾತಿ ಅನಾಗತತ್ಥೋ. ಪಟಿಹಞ್ಞೇ ವಾತಿ ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥೋ. ಅತೀತಞ್ಹಿ ರೂಪಂ ಅತೀತೇ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಹಞ್ಞಿ ನಾಮ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ ನಾಮ. ಅನಾಗತಂ ಅನಾಗತೇ ಪಟಿಹಞ್ಞಿಸ್ಸತಿ ನಾಮ. ಸಚೇ ತಂ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಪಟಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯ ತಂ ರೂಪನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪರಿಕಪ್ಪೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟಯಮಾನಮೇವ ರೂಪಂ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ ನಾಮ. ಇಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಚತ್ತಾರೋ ವವತ್ಥಾಪನನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೫೯೮. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾಯ ಓಲೋಕೇತುಕಾಮಸ್ಸ ರೂಪೇ ಚಕ್ಖುಂ ಉಪಸಂಹರತೋ ಚಕ್ಖು ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಆಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತಿಯೋ ನಿದ್ದೇಸವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ. ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಪಾಕಟೋಯೇವ. ಏತ್ಥ ಪನ ಚಕ್ಖು ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಮಾನಮೇವ ರೂಪಮ್ಹಿ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ ನಾಮ. ಇಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಚತ್ತಾರೋ ವವತ್ಥಾಪನನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೫೯೯. ಇತೋ ಪರಂ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಞ್ಚ, ತೇಸಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಬದ್ಧಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಞ್ಚಾತಿ, ದಸ ವಾರಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಚಕ್ಖುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ, ಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ. ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಆಗಮ್ಮ, ಸನ್ಧಾಯ, ಪಟಿಚ್ಚ. ಇಮಿನಾ ಚಕ್ಖುಪಸಾದವತ್ಥುಕಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಜವನವೀಥಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಇತರೇಸು ಪಞ್ಚಸು ವಾರೇಸು ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಮಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೋತಿ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಮತ್ತೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಯಥಾ ಪನ ಪುರಿಮೇಸು ತೀಸು, ಏವಂ ಇಮೇಸುಪಿ ದಸಸು ವಾರೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ವವತ್ಥಾಪನನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಂ ಚಕ್ಖುಂ ‘ಇದಂ ತ’ನ್ತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ, ಪುರಿಮಾ ತಯೋ, ಇಮೇ ದಸಾತಿ, ತೇರಸ ನಿದ್ದೇಸವಾರಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ವವತ್ಥಾಪನನಯಾನಂ ಆಗತತ್ತಾ ದ್ವಿಪಞ್ಞಾಸಾಯ ನಯೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತ್ವಾವ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೬೦೦. ಇತೋ ಪರೇಸು ಸೋತಾಯತನಾದಿನಿದ್ದೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಿಸೇಸಮತ್ತಂ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಸುಣಾತೀತಿ ಸೋತಂ. ತಂ ಸಸಮ್ಭಾರಸೋತಬಿಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ತನುತಮ್ಬಲೋಮಾಚಿತೇ ಅಙ್ಗುಲಿವೇಧಕಸಣ್ಠಾನೇ ಪದೇಸೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಕತೂಪಕಾರಂ, ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರೇಹಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಯಮಾನಂ, ಆಯುನಾ ಅನುಪಾಲಿಯಮಾನಂ, ವಣ್ಣಾದೀಹಿ ಪರಿವುತಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ.

ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ. ತಂ ಸಸಮ್ಭಾರಘಾನಬಿಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಜಪ್ಪದಸಣ್ಠಾನೇ ಪದೇಸೇ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಉಪಕಾರುಪತ್ಥಮ್ಭನಾನುಪಾಲನಪರಿವಾರಂ ಹುತ್ವಾ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ.

ಸಾಯನಟ್ಠೇನ ಜಿವ್ಹಾ. ಸಾ ಸಸಮ್ಭಾರಜಿವ್ಹಾಮಜ್ಝಸ್ಸ ಉಪರಿ ಉಪ್ಪಲದಲಗ್ಗಸಣ್ಠಾನೇ ಪದೇಸೇ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಉಪಕಾರುಪತ್ಥಮ್ಭನಾನುಪಾಲನಪರಿವಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ತಿಟ್ಠತಿ.

ಯಾವತಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕರೂಪಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಯಾಯತನಂ, ಕಪ್ಪಾಸಪಟಲೇ ಸ್ನೇಹೋ ವಿಯ, ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಉಪಕಾರುಪತ್ಥಮ್ಭನಾನುಪಾಲನಪರಿವಾರಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ. ಸೇಸೋ ಪಾಳಿಪ್ಪಭೇದೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ಚ ಚಕ್ಖುನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಚಕ್ಖುಪದಸ್ಸ ಠಾನೇ ಸೋತಪದಾದೀನಿ, ರೂಪಪದಸ್ಸ ಠಾನೇ ಸದ್ದಪದಾದೀನಿ, ಪಸ್ಸೀತಿ ಆದೀನಂ ಠಾನೇ ಸುಣೀತಿಆದಿಪದಾನಿ ಚ ಆಗತಾನಿ. ‘ನೇತ್ತಂಪೇತಂ, ನಯನಂಪೇತ’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ದ್ವಾದಸ ದ್ವಾದಸ ನಾಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ.

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯದಿ ಯಾವತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕರೂಪಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಯಾಯತನಂ, ಕಪ್ಪಾಸಪಟಲೇ ಸ್ನೇಹೋ ವಿಯ. ‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾ ಆಪಜ್ಜತೀ’ತಿ. ‘ನಾಪಜ್ಜತೀ’ತಿ. ‘ಕಸ್ಮಾ’? ‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಭಾವತೋ’. ‘ಯದಿ ಏವಂ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಯಾಯತನ’ನ್ತಿ? ‘ನೇವ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ಪನಸ್ಸ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ರೂಪರಸಾದಯೋ, ವಾಲಿಕಾಚುಣ್ಣಾನಿ ವಿಯ, ವಿವೇಚೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಬ್ಯಾಪಿನೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ನ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ರೂಪೇ ರಸೋ ಅತ್ಥಿ. ಯದಿ ಸಿಯಾ ರೂಪಗ್ಗಹಣೇನೇವ ರಸಗ್ಗಹಣಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಏವಂ ಕಾಯಾಯತನಮ್ಪಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ನೇವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥಿ, ನ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ವಿವೇಚೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯಾತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ನ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’.

ಅಪಿಚ ಲಕ್ಖಣಾದಿವವತ್ಥಾಪನತೋಪೇತೇಸಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಏತೇಸು ಹಿ ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ಚಕ್ಖು, ರೂಪೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ದಟ್ಠುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನಂ.

ಸದ್ದಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ಸೋತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ಸೋತಂ, ಸದ್ದೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸಂ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಸೋತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನಂ.

ಗನ್ಧಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ಘಾಯಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ಘಾನಂ, ಗನ್ಧೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸಂ, ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಘಾಯಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನಂ.

ರಸಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಾ ಸಾಯಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣಾ ವಾ ಜಿವ್ಹಾ, ರಸೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸಾ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸಾಯಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನಾ.

ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣೋ ಫುಸಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪ್ಪಸಾದಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ಕಾಯೋ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಸು ಆವಿಞ್ಛನರಸೋ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಫುಸಿತುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಜಭೂತಪದಟ್ಠಾನೋ.

ಕೇಚಿ ಪನ ‘ತೇಜಾಧಿಕಾನಂ ಭೂತಾನಂ ಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖು, ವಾಯುಪಥವೀಆಪಾಧಿಕಾನಂ ಭೂತಾನಂ ಪಸಾದಾ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾ, ಕಾಯೋ ಸಬ್ಬೇಸ’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಪರೇ ‘ತೇಜಾಧಿಕಾನಂ ಪಸಾದೋ ಚಕ್ಖು, ವಿವರವಾಯುಆಪಪಥವಾಧಿಕಾನಂ ಪಸಾದಾ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾ’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ‘ಸುತ್ತಂ ಆಹರಥಾ’ತಿ. ಅದ್ಧಾ ಸುತ್ತಮೇವ ನ ದಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ‘ತೇಜಾದೀನಂ ಗುಣೇಹಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ಅನುಗ್ಗಯ್ಹಭಾವತೋ’ತಿ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತಿ. ತೇ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ‘ಕೋ ಪನೇವಮಾಹ – ರೂಪಾದಯೋ ತೇಜಾದೀನಂ ಗುಣಾ’ತಿ? ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗೇಸು ಹಿ ರೂಪೇಸು ‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಗುಣೋ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಗುಣೋ’ತಿ ನ ಲಬ್ಭಾ ವತ್ತುಂ. ಅಥಾಪಿ ವದೇಯ್ಯುಂ – ‘ಯಥಾ ತೇಸು ತೇಸು ಸಮ್ಭಾರೇಸು ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಅಧಿಕತಾಯ ಪಥವೀಆದೀನಂ ಸನ್ಧಾರಣಾದೀನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಇಚ್ಛಥ, ಏವಂ ತೇಜಾದಿಅಧಿಕೇಸು ಸಮ್ಭಾರೇಸು ರೂಪಾದೀನಂ ಅಧಿಕಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇತಂ ರೂಪಾದಯೋ ತೇಸಂ ಗುಣಾ’ತಿ. ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಇಚ್ಛೇಯ್ಯಾಮ, ಯದಿ ಆಪಾಧಿಕಸ್ಸ ಆಸವಸ್ಸ ಗನ್ಧತೋ ಪಥವೀಅಧಿಕೇ ಕಪ್ಪಾಸೇ ಗನ್ಧೋ ಅಧಿಕತರೋ ಸಿಯಾ, ತೇಜಾಧಿಕಸ್ಸ ಚ ಉಣ್ಹೋದಕಸ್ಸ ವಣ್ಣತೋಪಿ ಸೀತೂದಕಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ಪರಿಹಾಯೇಥ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಹಾಯೇಥೇತಂ ಏತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ ವಿಸೇಸಕಪ್ಪನಂ, ಯಥಾ ಅವಿಸೇಸೇಪಿ ಏಕಕಲಾಪೇ ಭೂತಾನಂ ರೂಪರಸಾದಯೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಾದಯೋ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ವಿಸೇಸಕಾರಣೇತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇತಂ.

ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಂ? ಕಮ್ಮಮೇವ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ. ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸತೋ ಏತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ, ನ ಭೂತವಿಸೇಸತೋ. ಭೂತವಿಸೇಸೇ ಹಿ ಸತಿ ಪಸಾದೋವ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸಮಾನಾನಞ್ಹಿ ಪಸಾದೋ, ನ ವಿಸಮಾನಾನನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ. ಏವಂ ಕಮ್ಮೇವಿಸಸತೋ ವಿಸೇಸವನ್ತೇಸು ಚ ಏತೇಸು ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತವಿಸಯಗ್ಗಾಹಕಾನಿ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಂ ಅನಲ್ಲೀನನಿಸ್ಸಯೇ ಏವ ವಿಸಯೇ ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುತ್ತಾ. ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾ ಸಮ್ಪತ್ತವಿಸಯಗ್ಗಾಹಕಾ, ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚೇವ ಸಯಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಂ ಅಲ್ಲೀನೇಯೇವ ವಿಸಯೇ ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುತ್ತಾ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಆಪಾಥಗತತ್ತಾವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ನಾಮ. ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಾನಞ್ಹಿ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಯೋಜನಸಹಸ್ಸಮತ್ಥಕೇ ಠಿತಾನಂ ವಣ್ಣೋ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟೇತಿ. ಸೋ ದೂರೇ ಠತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನೋಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ. ತಂಗೋಚರತ್ತಾ ಚಕ್ಖು ಸಮ್ಪತ್ತಗೋಚರಮೇವ ನಾಮ. ದೂರೇ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದನ್ತಾನಮ್ಪಿ, ರಜಕಾನಞ್ಚ ವತ್ಥಂ ಧೋವನ್ತಾನಂ ದೂರತೋವ ಕಾಯವಿಕಾರೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಸದ್ದೋ ಪನ ಧಾತುಪರಮ್ಪರಾಯ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸೋತಂ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ಸಣಿಕಂ ವವತ್ಥಾನಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಆಪಾಥಗತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಪತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಾದಿವಣ್ಣೋ ಪನ ಚಕ್ಖುಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತೋ ದೂರೇ ಠಿತೋವ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಸದ್ದೋಪಿ ಸಚೇ ಸಣಿಕಂ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ದೂರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಚಿರೇನ ಸುಯ್ಯೇಯ್ಯ, ಪರಮ್ಪರಘಟ್ಟನಾಯ ಚ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸೋತಂ ಘಟ್ಟೇನ್ತೋ ಅಸುಕದಿಸಾಯ ನಾಮಾತಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ. ತಸ್ಮಾ ಅಸಮ್ಪತ್ತಗೋಚರಾನೇವ ತಾನಿ.

ಅಹಿಆದಿಸಮಾನಾನಿ ಚೇತಾನಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಅಹಿ ನಾಮ ಬಹಿ ಸಿತ್ತಸಮ್ಮಟ್ಠಟ್ಠಾನೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ಸಙ್ಕಾರಟ್ಠಾನತಿಣಪಣ್ಣಗಹನವಮ್ಮಿಕಾನಿಯೇವ ಪನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನಕಾಲೇ ಅಭಿರಮತಿ, ಏಕಗ್ಗತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏವಮೇವ ಚಕ್ಖುಪೇತಂ ವಿಸಮಜ್ಝಾಸಯಂ ಮಟ್ಠೇಸು ಸುವಣ್ಣಭಿತ್ತಿಆದೀಸು ನಾಭಿರಮತಿ, ಓಲೋಕೇತುಮ್ಪಿ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ರೂಪಚಿತ್ತಪುಪ್ಫಲತಾದಿಚಿತ್ತೇಸುಯೇವ ಪನ ಅಭಿರಮತಿ. ತಾದಿಸೇಸು ಹಿ ಠಾನೇಸು ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತೇ ಮುಖಮ್ಪಿ ವಿವರಿತ್ವಾ ಓಲೋಕೇತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಸುಸುಮಾರೋಪಿ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಕ್ಖೀನಿ ನಿಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾವ ಚರತಿ. ಯದಾ ಪನ ಬ್ಯಾಮಸತಮತ್ತಂ ಉದಕಂ ಓಗಾಹಿತ್ವಾ ಬಿಲಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ ಸುಖಂ ಸುಪತಿ, ಏವಮೇವ ಸೋತಂ ತಮ್ಪೇ ಬಿಲಜ್ಝಾಸಯಂ ಆಕಾಸಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಕಣ್ಣಚ್ಛಿದ್ದಕೂಪಕೇಯೇವ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಕರೋತಿ. ಕಣ್ಣಚ್ಛಿದ್ದಾಕಾಸೋಯೇವ ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸವನೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅಜಟಾಕಾಸೋಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಅನ್ತೋಲೇಣಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಜ್ಝಾಯೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ನ ಲೇಣಚ್ಛದನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸದ್ದೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ದ್ವಾರವಾತಪಾನಚ್ಛಿದ್ದೇಹಿ ಪನ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಧಾತುಪರಮ್ಪರಾಯೇವ ಘಟ್ಟೇನ್ತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಸೋತಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟೇತಿ. ಅಥ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ‘ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಸಜ್ಝಾಯತೀ’ತಿ ಲೇಣಪಿಟ್ಠೇ ನಿಸಿನ್ನಾ ಜಾನನ್ತಿ.

ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಮ್ಪತ್ತಗೋಚರತಾ ಹೋತಿ. ‘ಕಿಂ ಪನೇತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಗೋಚರ’ನ್ತಿ? ‘ಆಮ, ಸಮ್ಪತ್ತಗೋಚರಂ’. ‘ಯದಿ ಏವಂ, ದೂರೇ ಭೇರೀಆದೀಸು ವಜ್ಜಮಾನೇಸು ದೂರೇ ಸದ್ದೋತಿ ಜಾನನಂ ನ ಭವೇಯ್ಯಾ’ತಿ? ‘ನೋ ನ ಭವತಿ. ಸೋತಪಸಾದಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಘಟ್ಟಿತೇ ದೂರೇ ಸದ್ದೋ ಆಸನ್ನೇ ಸದ್ದೋ, ಪರತೀರೇ ಓರಿಮತೀರೇತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಜಾನನಾಕಾರೋ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮತಾ ಏಸಾ’ತಿ. ‘ಕಿಂ ಏತಾಯ ಧಮ್ಮತಾಯ? ಯತೋ ಯತೋ ಛಿದ್ದಂ ತತೋ ತತೋ ಸವನಂ ಹೋತಿ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾದೀನಂ ದಸ್ಸನಂ ವಿಯಾತಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತಗೋಚರಮೇವೇತಂ’.

ಪಕ್ಖೀಪಿ ರುಕ್ಖೇ ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ವಾ ನ ರಮತಿ. ಯದಾ ಪನ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೇ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಜಟಾಕಾಸಂ ಪಕ್ಖನ್ದೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಏವಮೇವ ಘಾನಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಜ್ಝಾಸಯಂ ವಾತೂಪನಿಸ್ಸಯಗನ್ಧಗೋಚರಂ. ತಥಾ ಹಿ ಗಾವೋ ನವವುಟ್ಠೇ ದೇವೇ ಭೂಮಿಯಂ ಘಾಯಿತ್ವಾ ಘಾಯಿತ್ವಾ ಆಕಾಸಾಭಿಮುಖಾ ಹುತ್ವಾ ವಾತಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತಿ. ಅಙ್ಗುಲೀಹಿ ಗನ್ಧಪಿಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಚ ಉಪಸಿಙ್ಘನಕಾಲೇ ವಾತಂ ಅನಾಕಡ್ಢನ್ತೋ ನೇವ ತಸ್ಸ ಗನ್ಧಂ ಜಾನಾತಿ.

ಕುಕ್ಕುರೋಪಿ ಬಹಿ ವಿಚರನ್ತೋ ಖೇಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ ಲೇಡ್ಡುಪಹಾರಾದೀಹಿ ಉಪದ್ದುತೋ ಹೋತಿ. ಅನ್ತೋಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಉದ್ಧನಟ್ಠಾನೇ ಛಾರಿಕಂ ಬ್ಯೂಹಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಫಾಸುಕಂ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಜಿವ್ಹಾಪಿ ಗಾಮಜ್ಝಾಸಯಾ ಆಪೋಸನ್ನಿಸ್ಸಿತರಸಾರಮ್ಮಣಾ. ತಥಾ ಹಿ ತಿಯಾಮರತ್ತಿಂ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪಾತೋವ ಪತ್ತಚೀವರಮಾದಾಯ ಗಾಮೋ ಪವಿಸಿತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ. ಸುಕ್ಖಖಾದನೀಯಸ್ಸ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ಖೇಳೇನ ಅತೇಮಿತಸ್ಸ ರಸಂ ಜಾನಿತುಂ.

ಸಿಙ್ಗಾಲೋಪಿ ಬಹಿ ಚರನ್ತೋ ರತಿಂ ನ ವಿನ್ದತಿ, ಆಮಕಸುಸಾನೇ ಮನುಸ್ಸಮಂಸಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಪನಸ್ಸ ಫಾಸುಕಂ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಕಾಯೋಪಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಜ್ಝಾಸಯೋ ಪಥವೀನಿಸ್ಸಿತಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣೋ. ತಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಉಪಾದಿಣ್ಣಕಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋವ ಹತ್ಥತಲೇ ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾ ಚಸ್ಸ ಪಥವೀ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಸುಸನ್ಥತಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಸಯನಸ್ಸ, ಹತ್ಥೇ ಠಪಿತಾನಮ್ಪಿ ವಾ ಫಲಾನಂ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಅನಿಸೀದನ್ತೇನ ವಾ ಅನಿಪ್ಪೀಳೇನ್ತೇನ ವಾ ಥದ್ಧಮುದುಭಾವೋ ಜಾನಿತುನ್ತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಪಥವೀ ಏತಸ್ಸ ಕಾಯಪಸಾದಸ್ಸ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಜಾನನೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿವವತ್ಥಾನತೋಪೇತೇಸಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಞ್ಞೇಯೇವ ಹಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಗೋಚರಜ್ಝಾಸಯನಿಸ್ಸಯಾ ಅಞ್ಞೇ ಸೋತಪಸಾದಾದೀನನ್ತಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾನೇವ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ.

ಅಪಿಚ ನೇಸಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತಾಯ ಅಯಂ ಉಪಮಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಯಥಾ ಹಿ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾನಂ ಧಜಾನಂ ಉಸ್ಸಾಪಿತಾನಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಛಾಯಾ ಏಕಾಬದ್ಧಾ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾವ ಯಥಾ ಚ ಪಞ್ಚವಣ್ಣೇನ ಕಪ್ಪಾಸೇನ ವಟ್ಟಿಂ ಕತ್ವಾ ದೀಪೇ ಜಾಲಿತೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಜಾಲಾ ಏಕಾಬದ್ಧಾ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪನ ಅಂಸುನೋ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಾ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಾ ಜಾಲಾ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ಏವ, ಏವಮೇವ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚಾಯತನಾನಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಸಮೋಸಟಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾನೇವ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಇಮಾನೇವ ಪಞ್ಚ, ಸೇಸರೂಪಾನಿಪಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾನೇವ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸರೀರೇ ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯೋ ಮಜ್ಝಿಮಕಾಯೋ ಉಪರಿಮಕಾಯೋತಿ ತಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ. ತತ್ಥ ನಾಭಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯೋ ನಾಮ. ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯದಸಕಂ, ಭಾವದಸಕಂ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಅಟ್ಠ, ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಅಟ್ಠ, ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಅಟ್ಠಾತಿ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ರೂಪಾನಿ. ನಾಭಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಯಾವ ಗಲವಾಟಕಾ ಮಜ್ಝಿಮಕಾಯೋ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಚ ಕಾಯದಸಕಂ, ಭಾವದಸಕಂ, ವತ್ಥುದಸಕಂ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಅಟ್ಠಕಾನೀತಿ ಚತುಪಞ್ಞಾಸ ರೂಪಾನಿ. ಗಲವಾಟಕತೋ ಉದ್ಧಂ ಉಪರಿಮಕಾಯೋ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುದಸಕಂ, ಸೋತದಸಕಂ, ಘಾನದಸಕಂ, ಜಿವ್ಹಾದಸಕಂ, ಕಾಯದಸಕಂ, ಭಾವದಸಕಂ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಅಟ್ಠಕಾನೀತಿ ಚತುರಾಸೀತಿ ರೂಪಾನಿ.

ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ವಣ್ಣೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಓಜಾ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೋತಿ ಇದಂ ಏಕನ್ತತೋ ಅವಿನಿಭುತ್ತಾನಂ ದಸನ್ನಂ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಂ ವಸೇನ ಚಕ್ಖುದಸಕಂ ನಾಮ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಾನಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತೇಸು ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯೇ ರೂಪಂ ಮಜ್ಝಿಮಕಾಯಉಪರಿಮಕಾಯರೂಪೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ. ಸೇಸಕಾಯದ್ವಯೇಪಿ ರೂಪಂ ಇತರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಮೇವ. ಯಥಾ ಹಿ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಪಬ್ಬತಚ್ಛಾಯಾ ಚ ರುಕ್ಖಚ್ಛಾಯಾ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕಾಬದ್ಧಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾವ ಏವಂ ಇಮೇಸುಪಿ ಕಾಯೇಸು ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಚತುಪಞ್ಞಾಸ ಚತುರಾಸೀತಿ ರೂಪಾನಿ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕಾಬದ್ಧಾನಿ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾನೇವಾತಿ.

೬೧೬. ರೂಪಾಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ವಣ್ಣೋವ ವಣ್ಣನಿಭಾ; ನಿಭಾತೀತಿ ವಾ ನಿಭಾ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಣ್ಣೋವ ನಿಭಾ ವಣ್ಣನಿಭಾ. ಸದ್ಧಿಂ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸನಿದಸ್ಸನಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿಘೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ, ಪಟಿಘಟ್ಟನನಿಘಂಸಜನಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನೀಲಾದೀಸು ಉಮಾಪುಪ್ಫಸಮಾನಂ ನೀಲಂ, ಕಣಿಕಾರಪುಪ್ಫಸಮಾನಂ ಪೀತಕಂ, ಬನ್ಧುಜೀವಕಪುಪ್ಫಸಮಾನಂ ಲೋಹಿತಕಂ, ಓಸಧಿತಾರಕಸಮಾನಂ ಓದಾತಂ. ಝಾಮಙ್ಗಾರಸಮಾನಂ ಕಾಳಕಂ, ಮನ್ದರತ್ತಂ ಸಿನ್ದುವಾರಕರವೀರಮಕುಳಸಮಾನಂ ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಕಂ. ‘‘ಹರಿತ್ತಚಹೇಮವಣ್ಣಕಾಮಂಸುಮುಖಪಕ್ಕಮಾ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೧೫.೧೩೩) ಏತ್ಥ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘ಹರೀ’ತಿ ಸುವಣ್ಣಂ ವುತ್ತಂ, ಪರತೋ ಪನಸ್ಸ ಜಾತರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ಇಧ ಸಾಮಂ ಹರಿ ನಾಮ. ಇಮಾನಿ ಸತ್ತ ವತ್ಥುಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಭಾವೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾನಿ.

ಹರಿವಣ್ಣನ್ತಿ ಹರಿತಸದ್ದಲವಣ್ಣಂ. ಅಮ್ಬಙ್ಕುರವಣ್ಣನ್ತಿ ಅಮ್ಬಙ್ಕುರೇನ ಸಮಾನವಣ್ಣಂ. ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ವತ್ಥುಂ ಆಮಸಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ದೀಘಾದೀನಿ ದ್ವಾದಸ ವೋಹಾರತೋ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ಸೋ ಚ ನೇಸಂ ವೋಹಾರೋ ಉಪನಿಧಾಯಸಿದ್ಧೋ ಚೇವ ಸನ್ನಿವೇಸಸಿದ್ಧೋ ಚ. ದೀಘಾದೀನಿ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪನಿಧಾಯಸಿದ್ಧಾನಿ, ವಟ್ಟಾದೀನಿ ಸನ್ನಿವೇಸವಿಸೇಸೇನ. ತತ್ಥ ರಸ್ಸಂ ಉಪನಿಧಾಯ ತತೋ ಉಚ್ಚತರಂ ದೀಘಂ, ತಂ ಉಪನಿಧಾಯ ತತೋ ನೀಚತರಂ ರಸ್ಸಂ. ಥೂಲಂ ಉಪನಿಧಾಯ ತತೋ ಖುದ್ದಕತರಂ ಅಣುಂ, ತಂ ಉಪನಿಧಾಯ ತತೋ ಮಹನ್ತತರಂ ಥೂಲಂ. ಚಕ್ಕಸಣ್ಠಾನಂ ವಟ್ಟಂ, ಕುಕ್ಕುಟಣ್ಡಸಣ್ಠಾನಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ. ಚತೂಹಿ ಅಂಸೇಹಿ ಯುತ್ತಂ ಚತುರಂಸಂ. ಛಳಂಸಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನಿನ್ನನ್ತಿ ಓನತಂ, ಥಲನ್ತಿ ಉನ್ನತಂ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ದೀಘಾದೀನಿ ಫುಸಿತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಜಾನಿತುಂ, ನೀಲಾದೀನಿ ಪನೇವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ದೀಘಂ ರೂಪಾಯತನಂ; ತಥಾ ರಸ್ಸಾದೀನಿ. ತಂ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪನ ತಥಾ ತಥಾ ಠಿತಂ ದೀಘಂ ರಸ್ಸನ್ತಿ ತೇನ ತೇನ ವೋಹಾರೇನ ರೂಪಾಯತನಮೇವೇತ್ಥ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಛಾಯಾ ಆತಪೋತಿ ಇದಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ; ತಥಾ ಆಲೋಕೋ ಅನ್ಧಕಾರೋ ಚ. ಅಬ್ಭಾ ಮಹಿಕಾತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ವತ್ಥುನಾವ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ತತ್ಥ ‘ಅಬ್ಭಾ’ತಿ ವಲಾಹಕೋ. ‘ಮಹಿಕಾ’ತಿ ಹಿಮಂ. ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಅಬ್ಭಾದೀನಂ ವಣ್ಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ವಣ್ಣನಿಭಾತಿಆದೀಹಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪಭಾವಣ್ಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ.

ತತ್ಥ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಏವಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಮಣಿಮಯಂ ರಜತಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನಾಯಾಮವಿತ್ಥಾರಂ ಚನ್ದಸ್ಸ ದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ ವಿಮಾನಂ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ನಾಮ. ಸೋವಣ್ಣಮಯಂ ಫಲಿಕಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಸಮಪಣ್ಣಾಸಯೋಜನಾಯಾಮವಿತ್ಥಾರಂ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ ವಿಮಾನಂ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ನಾಮ. ಸತ್ತರತನಮಯಾನಿ ಸತ್ತಟ್ಠದಸದ್ವಾದಸಯೋಜನಾಯಾಮವಿತ್ಥಾರಾನಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ದೇವಪುತ್ತಾನಂ ವಿಮಾನಾನಿ ತಾರಕರೂಪಾನಿ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ಚನ್ದೋ, ಸೂರಿಯೋ ಉಪರಿ, ಉಭಿನ್ನಮನ್ತರಂ ಯೋಜನಂ ಹೋತಿ. ಚನ್ದಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತತೋ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಉಪರಿಮನ್ತೋ ಯೋಜನಸತಂ ಹೋತಿ. ದ್ವೀಸು ಪಸ್ಸೇಸು ನಕ್ಖತ್ತತಾರಕಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಏತೇಸು ಪನ ತೀಸು ಚನ್ದೋ ದನ್ಧಗಮನೋ, ಸೂರಿಯೋ ಸೀಘಗಮನೋ, ನಕ್ಖತ್ತತಾರಕಾ ಸಬ್ಬಸೀಘಗಮನಾ. ಕಾಲೇನ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಪುರತೋ ಹೋನ್ತಿ ಕಾಲೇನ ಪಚ್ಛಾ.

ಆದಾಸಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಕಂಸಮಯಂ. ಮಣೀತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ವೇಳುರಿಯಂ ಸೇಸೋ ಜೋತಿರಸಾದಿಅನೇಕಪ್ಪಭೇದೋ. ಸಙ್ಖೋತಿ ಸಾಮುದ್ದಿಕೋ; ಮುತ್ತಾ ಸಾಮುದ್ದಿಕಾಪಿ, ಸೇಸಾಪಿ. ವೇಳುರಿಯೋತಿ ವೇಳುವಣ್ಣಮಣಿ. ಜಾತರೂಪಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸತ್ಥುವಣ್ಣೋ. ಸತ್ಥಾ ಹಿ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ, ಸುವಣ್ಣಮ್ಪಿ ಸತ್ಥುವಣ್ಣಂ. ರಜತಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಹಾಪಣೋ – ಲೋಹಮಾಸಕೋ ದಾರುಮಾಸಕೋ ಜತುಮಾಸಕೋ, ಯೇ ‘ವೋಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’ತಿ (ಪಾರಾ. ೫೮೪) ವುತ್ತಂ ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಇಧ ಗಹಿತಂ.

ಯಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿಆಗತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಂ ತಟ್ಟಿಕಪಿಲೋತಿಕಕಣ್ಣಿಕವಣ್ಣಾದಿಭೇದಂ ರೂಪಂ ಗಹಿತಂ. ತಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಯೇವಾಪನಕೇಸು ಪವಿಟ್ಠಂ.

ಏವಮೇತಂ ನೀಲಾದಿನಾ ಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಸಬ್ಬಂ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಅಭಿನ್ನಮೇವ. ಸಬ್ಬಞ್ಹೇತಂ ಚಕ್ಖುಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣಂ ರೂಪಂ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವರಸಂ, ತಸ್ಸೇವ ಗೋಚರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಚತುಮಹಾಭೂತಪದಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾ ಚೇತಂ ತಥಾ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ವಕ್ಖಾಮ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಚಕ್ಖಾಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ನಿದ್ದೇಸೋ ಇಧ ರೂಪಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ. ತತ್ಥ ‘ಚಕ್ಖುಂ ಪೇತ’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಚುದ್ದಸ ನಾಮಾನಿ, ಇಧ ‘ರೂಪಂಪೇತ’ನ್ತಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ. ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ. ಯಥಾ ಹಿ ಚತೂಹಿ ಚತೂಹಿ ನಯೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ಚಕ್ಖುಂ ವವತ್ಥಾಪೇತುಂ ತೇರಸ ವಾರಾ ವುತ್ತಾ, ಇಧಾಪಿ ತೇ ತಥೇವ ವುತ್ತಾತಿ.

೬೨೦. ಸದ್ದಾಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ಭೇರಿಸದ್ದೋತಿ ಮಹಾಭೇರೀಪಹಟಭೇರೀನಂ ಸದ್ದೋ. ಮುದಿಙ್ಗಸಙ್ಖಪಣವಸದ್ದಾಪಿ ಮುದಿಙ್ಗಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಸದ್ದಾ. ಗೀತಸಙ್ಖಾತೋ ಸದ್ದೋ ಗೀತಸದ್ದೋ. ವುತ್ತಾವಸೇಸಾನಂ ವೀಣಾದೀನಂ ತನ್ತಿಬದ್ಧಾನಂ ಸದ್ದೋ ವಾದಿತಸದ್ದೋ. ಸಮ್ಮಸದ್ದೋತಿ ಕಂಸತಾಲಕಟ್ಠತಾಲಸದ್ದೋ. ಪಾಣಿಸದ್ದೋತಿ ಪಾಣಿಪ್ಪಹಾರಸದ್ದೋ. ಸತ್ತಾನಂ ನಿಗ್ಘೋಸಸದ್ದೋತಿ ಬಹೂನಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನಪದಬ್ಯಞ್ಜನನಿಗ್ಘೋಸಸದ್ದೋ. ಧಾತೂನಂ ಸನ್ನಿಘಾತಸದ್ದೋತಿ ರುಕ್ಖಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಘಂಸನಘಣ್ಟಿಕಾಕೋಟನಾದಿಸದ್ದೋ. ವಾತಸ್ಸ ವಾಯತೋ ಸದ್ದೋ ವಾತಸದ್ದೋ. ಉದಕಸ್ಸ ಸನ್ದಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಪಟಿಹತಸ್ಸ ವಾ ಸದ್ದೋ ಉದಕಸದ್ದೋ. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಲ್ಲಾಪಾದಿಸದ್ದೋ ಮನುಸ್ಸಸದ್ದೋ. ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅಮನುಸ್ಸಸದ್ದೋ. ಇಮಿನಾ ಪದದ್ವಯೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ವಂಸಫಾಲನಪಿಲೋತಿಕಫಾಲನಾದೀಸು ಪವತ್ತೋ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತಸದ್ದೋ ಯೇವಾಪನಕಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಮಯಂ ಭೇರೀಸದ್ದಾದಿನಾ ಭೇದೇನ ಭಿನ್ನೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಅಭಿನ್ನೋಯೇವ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹೇಸ ಸೋತಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣೋ ಸದ್ದೋ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವರಸೋ, ತಸ್ಸೇವ ಗೋಚರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ಸೇಸಂ ಚಕ್ಖಾಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಧಾಪಿ ಹಿ ಚತೂಹಿ ಚತೂಹಿ ನಯೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾ ತೇರಸ ವಾರಾ ವುತ್ತಾ. ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ ಸಕ್ಕಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಜಾನಿತುನ್ತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ.

೬೨೪. ಗನ್ಧಾಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ಮೂಲಗನ್ಧೋತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮೂಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಗನ್ಧೋ. ಸಾರಗನ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಸಿದ್ಧದುಸಿದ್ಧಾನಂ ಡಾಕಾದೀನಂ ಗನ್ಧೋ ಆಮಕಗನ್ಧೋ. ಮಚ್ಛಸಕಲಿಕಾಪೂತಿಮಂಸಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಪ್ಪಿಆದೀನಂ ಗನ್ಧೋ ವಿಸ್ಸಗನ್ಧೋ. ಸುಗನ್ಧೋತಿ ಇಟ್ಠಗನ್ಧೋ. ದುಗ್ಗನ್ಧೋತಿ ಅನಿಟ್ಠಗನ್ಧೋ. ಇಮಿನಾ ಪದದ್ವಯೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಗನ್ಧೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಕಣ್ಣಕಗನ್ಧಪಿಲೋತಿಕಗನ್ಧಾದಯೋ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಗನ್ಧಾ ಯೇವಾಪನಕಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಟ್ಠಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏವಮಯಂ ಮೂಲಗನ್ಧಾದಿನಾ ಭೇದೇನ ಭಿನ್ನೋಪಿ ಗನ್ಧೋ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಅಭಿನ್ನೋಯೇವ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹೇಸ ಘಾನಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣೋ ಗನ್ಧೋ, ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವರಸೋ, ತಸ್ಸೇವ ಗೋಚರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ಸೇಸಂ ಚಕ್ಖಾಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಧಾಪಿ ಹಿ ತಥೇವ ದ್ವಿಪಞ್ಞಾಸನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾ ತೇರಸ ವಾರಾ ವುತ್ತಾ. ತೇ ಅತ್ಥತೋ ಪಾಕಟಾಯೇವ.

೬೨೮. ರಸಾಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ಮೂಲರಸೋತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಮೂಲಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತರಸೋ. ಖನ್ಧರಸಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಮ್ಬಿಲನ್ತಿ ತಕ್ಕಮ್ಬಿಲಾದಿ. ಮಧುರನ್ತಿ ಏಕನ್ತತೋ ಗೋಸಪ್ಪಿಆದಿ. ಮಧು ಪನ ಕಸಾವಯುತ್ತಂ ಚಿರನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಕಸಾವಂ ಹೋತಿ. ಫಾಣಿತಂ ಖಾರಿಯುತ್ತಂ ಚಿರನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಖಾರಿಯಂ ಹೋತಿ. ಸಪ್ಪಿ ಪನ ಚಿರನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ವಣ್ಣಗನ್ಧೇ ಜಹನ್ತಮ್ಪಿ ರಸಂ ನ ಜಹತೀತಿ ತದೇವ ಏಕನ್ತಮಧುರಂ. ತಿತ್ತಕನ್ತಿ ನಿಮ್ಬಪಣ್ಣಾದಿ. ಕಟುಕನ್ತಿ ಸಿಙ್ಗಿವೇರಮರಿಚಾದಿ. ಲೋಣಿಕನ್ತಿ ಸಾಮುದ್ದಿಕಲೋಣಾದಿ. ಖಾರಿಕನ್ತಿ ವಾತಿಙ್ಗಣಕಳೀರಾದಿ. ಲಮ್ಬಿಲನ್ತಿ ಬದರಾಮಲಕಕಪಿಟ್ಠಸಾಲವಾದಿ. ಕಸಾವನ್ತಿ ಹರಿತಕಾದಿ. ಇಮೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ರಸಾ ವತ್ಥುವಸೇನ ವುತ್ತಾ. ತಂತಂವತ್ಥುತೋ ಪನೇತ್ಥ ರಸೋವ ಅಮ್ಬಿಲಾದೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಾದೂತಿ ಇಟ್ಠರಸೋ, ಅಸಾದೂತಿ ಅನಿಟ್ಠರಸೋ. ಇಮಿನಾ ಪದದ್ವಯೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ರಸೋ ಪರಿಯಾದಿನ್ನೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಲೇಡ್ಡುರಸಭಿತ್ತಿರಸಪಿಲೋತಿಕರಸಾದಯೋ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ರಸಾ ಯೇವಾಪನಕಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಟ್ಠಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏವಮಯಂ ಮೂಲರಸಾದಿನಾಭೇದೇನ ಭಿನ್ನೋಪಿ ರಸೋ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಅಭಿನ್ನೋಯೇವ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹೇಸ ಜಿವ್ಹಾಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣೋ ರಸೋ, ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವರಸೋ, ತಸ್ಸೇವ ಗೋಚರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ಸೇಸಂ ಚಕ್ಖಾಯತನನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಧಾಪಿ ಹಿ ತಥೇವ ದ್ವಿಪಞ್ಞಾಸನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾ ತೇರಸ ವಾರಾ ವುತ್ತಾ.

೬೩೨. ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ಯನ್ತಿ ಕರಣವಚನಂ. ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಇತ್ಥಿಯಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ‘ಲಿಙ್ಗ’ನ್ತಿ ಸಣ್ಠಾನಂ. ಇತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಹತ್ಥಪಾದಗೀವಾಉರಾದೀನಂ ಸಣ್ಠಾನಂ ನ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಇತ್ಥೀನಞ್ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯೋ ವಿಸದೋ ಹೋತಿ, ಉಪರಿಮಕಾಯೋ ಅವಿಸದೋ. ಹತ್ಥಪಾದಾ ಖುದ್ದಕಾ, ಮುಖಂ ಖುದ್ದಕಂ. ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾನನಂ. ಇತ್ಥೀನಞ್ಹಿ ಉರಮಂಸಂ ಅವಿಸದಂ ಹೋತಿ, ಮುಖಂ ನಿಮ್ಮಸ್ಸುದಾಠಿಕಂ. ಕೇಸಬನ್ಧವತ್ಥಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ನ ಪುರಿಸಾನಂ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಕುತ್ತನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾ. ಇತ್ಥಿಯೋ ಹಿ ದಹರಕಾಲೇ ಸುಪ್ಪಕಮುಸಲಕೇಹಿ ಕೀಳನ್ತಿ, ಚಿತ್ತಧೀತಲಿಕಾಯ ಕೀಳನ್ತಿ, ಮತ್ತಿಕವಾಕೇನ ಸುತ್ತಕಂ ನಾಮ ಕನ್ತನ್ತಿ. ಆಕಪ್ಪೋತಿ ಗಮನಾದಿಆಕಾರೋ. ಇತ್ಥಿಯೋ ಹಿ ಗಚ್ಛಮಾನಾ ಅವಿಸದಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಿಟ್ಠಮಾನಾ ನಿಪಜ್ಜಮಾನಾ ನಿಸೀದಮಾನಾ ಖಾದಮಾನಾ ಭುಞ್ಜಮಾನಾ ಅವಿಸದಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ. ಪುರಿಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಅವಿಸದಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಾತುಗಾಮೋ ವಿಯ ಗಚ್ಛತಿ ತಿಟ್ಠತಿ ನಿಪಜ್ಜತಿ ನಿಸೀದತಿ ಖಾದತಿ ಭುಞ್ಜತೀತಿ ವದನ್ತಿ.

ಇತ್ಥತ್ತಂ ಇತ್ಥಿಭಾವೋತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಏಕತ್ಥಂ; ಇತ್ಥಿಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಕಮ್ಮಜೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಮುಟ್ಠಿತೋ. ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಪನ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪವತ್ತೇ ಸಮುಟ್ಠಿತಾನಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಬೀಜೇ ಸತಿ, ಬೀಜಂ ಪಟಿಚ್ಚ, ಬೀಜಪಚ್ಚಯಾ ರುಕ್ಖೋ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಸಾಖಾವಿಟಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ಆಕಾಸಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಮೇವ ಇತ್ಥಿಭಾವಸಙ್ಖಾತೇ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಸತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಬೀಜಂ ವಿಯ ಹಿ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಬೀಜಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಆಕಾಸಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಪವತ್ತೇ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿಪಿ ಮನೋವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿಪಿ.

ಇದಂ ತಂ ರೂಪಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ತಂ ರೂಪಂ, ಯಥಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪುರಿಸಸ್ಸಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ; ನಿಯಮತೋ ಪನ ಇತ್ಥಿಯಾ ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ‘ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ’.

೬೩೩. ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಪನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹಿ ಹತ್ಥಪಾದಗೀವಾಉರಾದೀನಂ ಸಣ್ಠಾನಂ ನ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಪುರಿಸಾನಞ್ಹಿ ಉಪರಿಮಕಾಯೋ ವಿಸದೋ ಹೋತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯೋ ಅವಿಸದೋ, ಹತ್ಥಪಾದಾ ಮಹನ್ತಾ, ಮುಖಂ ಮಹನ್ತಂ, ಉರಮಂಸಂ ವಿಸದಂ, ಮಸ್ಸುದಾಠಿಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಕೇಸಬನ್ಧನವತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ನ ಇತ್ಥೀನಂ ವಿಯ ಹೋತಿ. ದಹರಕಾಲೇ ರಥನಙ್ಗಲಾದೀಹಿ ಕೀಳನ್ತಿ, ವಾಲಿಕಪಾಳಿಂ ಕತ್ವಾ ವಾಪಿಂ ನಾಮ ಖನನ್ತಿ, ಗಮನಾದೀನಿ ವಿಸದಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಇತ್ಥಿಮ್ಪಿ ಗಮನಾದೀನಿ ವಿಸದಾನಿ ಕುರುಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಗಚ್ಛತೀ’ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ.

ತತ್ಥ ಇತ್ಥಿಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಇತ್ಥೀತಿ ಪಕಾಸನರಸಂ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿಮಿತ್ತಕುತ್ತಾಕಪ್ಪಾನಂ ಕಾರಣಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ಪುರಿಸಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪುರಿಸೋತಿ ಪಕಾಸನರಸಂ, ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗನಿಮಿತ್ತಕುತ್ತಾಕಪ್ಪಾನಂ ಕಾರಣಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಅಪರಭಾಗೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಮುಟ್ಠಿತಮ್ಪಿ ಪವತ್ತೇ ಚಲತಿ ಪರಿವತ್ತತಿ.

ಯಥಾಹ –

‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಪಾತುಭೂತಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರಿಸ್ಸಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಪಾತುಭೂತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೬೯).

ಇಮೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಉತ್ತಮಂ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಹೀನಂ. ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಬಲವಅಕುಸಲೇನ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ದುಬ್ಬಲಕುಸಲೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಪನ ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತಂ ದುಬ್ಬಲಅಕುಸಲೇನ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಂ ಬಲವಕುಸಲೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಏವಂ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲೇನ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಕುಸಲೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಪನ ಕಿಂ ಏಕಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಉದಾಹು ದ್ವೇತಿ? ಏಕಂ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಇತ್ಥಿಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ದುತಿಯಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯಞ್ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಚಸ್ಸ ನತ್ಥೀ’ತಿ? ‘ನ ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಕಾರಣಂ’. ‘ಕಸ್ಮಾ’? ‘ಸದಾ ಅಭಾವತೋ. ಇತ್ಥಿಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಸ್ಸ ಹಿ ಯದಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ರಾಗಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾವ ಪುರಿಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಇತ್ಥಿಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಗುಳ್ಹಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಇತರಸ್ಸ ಇತರಂ.

ಯದಿ ಚ ತೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ದುತಿಯಬ್ಯಞ್ಜನಕಾರಣಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಸದಾಪಿ ಬ್ಯಞ್ಜನದ್ವಯಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ. ನ ಪನ ತಿಟ್ಠತಿ. ತಸ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಮೇತಂ ನ ತಸ್ಸ ತಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಕಾರಣಂ. ಕಮ್ಮಸಹಾಯಂ ಪನ ರಾಗಚಿತ್ತಮೇವೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚಸ್ಸ ಏಕಮೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇತ್ಥಿಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಸಯಮ್ಪಿ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪರಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ. ಪುರಿಸಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಪರಂ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ, ಸಯಂ ಪನ ನ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ.

೬೩೪. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ವುತ್ತಮೇವ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಯೋ ತೇಸಂ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತ್ತಾ ಯೋ ತೇಸಂ ರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ – ಸಹಜಾತರೂಪಾನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತೇಸಂ ಪವತ್ತನರಸಂ, ತೇಸಂ ಯೇವ ಠಪನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಯಾಪಯಿತಬ್ಬಭೂತಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ.

೬೩೫. ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೇ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ಕಾಯೇನ ಅತ್ತನೋ ಭಾವಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನೇಹಿಪಿ ಪುರಿಸಾನಂ, ಪುರಿಸೇಹಿ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಾನಮ್ಪಿ ಕಾಯಗಹಣಾನುಸಾರೇನ ಗಹಿತಾಯ ಏತಾಯ ಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ‘ವಿಞ್ಞತ್ತಿ’. ಸಯಂ ಕಾಯಗಹಣಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿಪಿ ‘ವಿಞ್ಞತ್ತಿ’. ‘‘ಕಾಯೇನ ಸಂವರೋ ಸಾಧೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೩೬೧) ಆಗತೋ ಚೋಪನಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಯೋವ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ‘ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ’. ಕಾಯವಿಪ್ಫನ್ದನೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನಹೇತುತ್ತಾ, ಸಯಞ್ಚ ತಥಾ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಕಾಯೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿಪಿ ‘ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ’.

ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾತಿಆದೀಸು ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾಮಾವಚರೇಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತೇನ ಚಾತಿ ನವಹಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಹಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ, ದ್ವಾದಸಹಿಪಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇಹಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ, ಅಟ್ಠಹಿ ಮಹಾಕಿರಿಯೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯೇಹಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪ್ಪತ್ತೇನ ಏಕೇನ ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯೇನಾತಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತೇಹಿ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ. ಇತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ನ ಜನೇನ್ತಿ. ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪನ ಏತ್ತಕೇಹೇವ ಚಿತ್ತೇಹಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಏತೇಸಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ವಸೇನ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ‘ಹೇತುತೋ’ ದಸ್ಸಿತಾ.

ಇದಾನಿ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ‘ಫಲತೋ’ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ವಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿಕ್ಕಮಾದಯೋ ಹಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಫಲಂ ನಾಮ. ತತ್ಥ ‘ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾ’ತಿ ಪುರತೋ ಕಾಯಂ ಅಭಿಹರನ್ತಸ್ಸ. ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಛತೋ ಪಚ್ಚಾಹರನ್ತಸ್ಸ. ಆಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಉಜುಕಂ ಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ. ವಿಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ. ಸಮಿಞ್ಜೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸನ್ಧಯೋ ಸಙ್ಕೋಚೇನ್ತಸ್ಸ. ಪಸಾರೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸನ್ಧಯೋ ಪಟಿಪಣಾಮೇನ್ತಸ್ಸ.

ಇದಾನಿ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ‘ಸಭಾವತೋ’ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಥಮ್ಭನಾತಿ ಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘ಕಾಯಸ್ಸಾ’ತಿ ಸರೀರಸ್ಸ. ಕಾಯಂ ಥಮ್ಭೇತ್ವಾ ಥದ್ಧಂ ಕರೋತೀತಿ ಥಮ್ಭನಾ. ತಮೇವ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಸನ್ಥಮ್ಭನಾತಿ ಆಹ. ಬಲವತರಾ ವಾ ಥಮ್ಭನಾ ‘ಸನ್ಥಮ್ಭನಾ’. ಸನ್ಥಮ್ಭಿತತ್ತನ್ತಿ ಸನ್ಥಮ್ಭಿತಭಾವೋ. ವಿಞ್ಞಾಪನವಸೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ವಿಞ್ಞಾಪನಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನಾಕಾರೋ. ವಿಞ್ಞಾಪಿತಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ದ್ವಾರಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ. ತಥಾ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಂ.

೬೩೬. ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿಪದಸ್ಸ ಪನ ನಿದ್ದೇಸಪದಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ತತ್ಥ ನ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ವಾಚಾಯ ಅತ್ತನೋ ಭಾವಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನೇಹಿಪಿ ಪುರಿಸಾನಂ, ಪುರಿಸೇಹಿ ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಾನಮ್ಪಿ, ವಚೀಗಹಣಾನುಸಾರೇನ ಗಹಿತಾಯ ಏತಾಯ ಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ಸಯಞ್ಚ ವಚೀಗಹಣಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ. ‘‘ಸಾಧು ವಾಚಾಯ ಸಂವರೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೩೬೧) ಆಗತಾ ಚೋಪನಸಙ್ಖಾತಾ ವಚೀ ಏವ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ‘ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ’. ವಚೀಘೋಸೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನಹೇತುತ್ತಾ ಸಯಞ್ಚ ತಥಾವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿಪಿ ‘ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ’. ವಾಚಾ ಗಿರಾತಿಆದೀಸು ವುಚ್ಚತೀತಿ ‘ವಾಚಾ’. ಗಿರಿಯತೀತಿ ‘ಗಿರಾ’. ಬ್ಯಪ್ಪಥೋತಿ ವಾಕ್ಯಭೇದೋ. ವಾಕ್ಯಞ್ಚ ತಂ ಪಥೋ ಚ ಅತ್ಥಂ ಞಾತುಕಾಮಾನಂ ಞಾಪೇತುಕಾಮಾನಞ್ಚಾತಿಪಿ ‘ಬ್ಯಪ್ಪಥೋ’. ಉದೀರಿಯತೀತಿ ಉದೀರಣಂ. ಘುಸ್ಸತೀತಿ ಘೋಸೋ. ಕರಿಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ. ಘೋಸೋವ ಕಮ್ಮಂ ಘೋಸಕಮ್ಮಂ. ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಕತೋ ಘೋಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಚಿಯಾ ಭೇದೋ ವಚೀಭೇದೋ. ಸೋ ಪನ ‘ನ ಭಙ್ಗೋ, ಪಭೇದಗತಾ ವಾಚಾ ಏವಾ’ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ವಾಚಾ ವಚೀಭೇದೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಪದೇಹಿ ‘ಸದ್ದವಾಚಾವ’ ದಸ್ಸಿತಾ. ಇದಾನಿ ತಾಯ ವಾಚಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಸಭಾವತೋ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಾ ತಾಯ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಇದಾನಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತೇಸು ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಛಬ್ಬೀಸ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಸೋಳಸ ಪಚ್ಛಿಮಾನೀತಿ ಇದಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಹಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ, ಇರಿಯಾಪಥಮ್ಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇನ್ತಿ, ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇನ್ತಿ. ಛಬ್ಬೀಸತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಮೇವ ನ ಜನೇನ್ತಿ, ಇತರದ್ವಯಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಏಕೂನವೀಸತಿ ರೂಪಮೇವ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ, ಇತರದ್ವಯಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ. ಸೋಳಸ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಏಕಮ್ಪಿ ನ ಕರೋನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನೇವ ಕಾಮಾವಚರತೋ ಅಟ್ಠ ಕುಸಲಾನಿ, ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಾನಿ, ಕಿರಿಯತೋ ದಸ ಚಿತ್ತಾನಿ, ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಂ, ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತನ್ತಿ. ಛಬ್ಬೀಸಾತಿ ರೂಪಾವಚರತೋ ಪಞ್ಚ ಕುಸಲಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಕಿರಿಯಾನಿ, ಅರೂಪಾವಚರತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಕುಸಲಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಕಿರಿಯಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನೀತಿ. ಏಕೂನವೀಸತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕತೋ ಏಕಾದಸ, ಅಕುಸಲವಿಪಾಕತೋ ದ್ವೇ, ಕಿರಿಯತೋ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು, ರೂಪಾವಚರತೋ ಪಞ್ಚ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನೀತಿ. ಸೋಳಸಾತಿ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ, ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ, ಅರೂಪೇ ಚತ್ತಾರಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನೀತಿ. ಇಮಾನಿ ಸೋಳಸ ರೂಪಿರಿಯಾಪಥವಿಞ್ಞತ್ತೀಸು ಏಕಮ್ಪಿ ನ ಕರೋನ್ತಿ. ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಬಹೂನಿ ಅರೂಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಅನೋಕಾಸಗತತ್ತಾ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ. ನ ತಾನೇವ, ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋಪಿ.

೬೩೭. ಆಕಾಸಧಾತುನಿದ್ದೇಸೇ ನ ಕಸ್ಸತಿ, ನ ನಿಕಸ್ಸತಿ, ಕಸಿತುಂ ವಾ ಛಿನ್ದಿತುಂ ವಾ ಭಿನ್ದಿತುಂ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಆಕಾಸೋ. ಆಕಾಸೋವ ಆಕಾಸಗತಂ, ಖೇಳಗತಾದಿ ವಿಯ. ಆಕಾಸೋತಿ ವಾ ಗತನ್ತಿ ‘ಆಕಾಸಗತಂ’. ನ ಹಞ್ಞತೀತಿ ಅಘಂ, ಅಘಟ್ಟನೀಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಘಮೇವ ಅಘಗತಂ. ಛಿದ್ದಟ್ಠೇನ ವಿವರೋ. ವಿವರೋವ ವಿವರಗತಂ. ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಂ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹೀತಿ ಏತೇಹಿ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಂ ನಿಜ್ಜಟಾಕಾಸಂವ ಕಥಿತಂ. ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪನ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಲಕ್ಖಣಾ ಆಕಾಸಧಾತು, ರೂಪಪರಿಯನ್ತಪ್ಪಕಾಸನರಸಾ, ರೂಪಮರಿಯಾದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಭಾವಛಿದ್ದವಿವರಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ, ಯಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ರೂಪೇಸು ‘ಇದಮಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ತಿರಿಯ’ನ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ.

೬೩೮. ಇತೋ ಪರೇ ರೂಪಸ್ಸಲಹುತಾದೀನಂ ನಿದ್ದೇಸಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಲಹುತಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪನೇತ್ಥ ಅದನ್ಧತಾಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ, ರೂಪಾನಂ ಗರುಭಾವವಿನೋದನರಸಾ, ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಲಹುರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ. ಅಥದ್ಧತಾಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಮುದುತಾ, ರೂಪಾನಂ ಥದ್ಧಭಾವವಿನೋದನರಸಾ, ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾಸು ಅವಿರೋಧಿತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಮುದುರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ. ಸರೀರಕಿರಿಯಾನುಕೂಲಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾವಿನೋದನರಸಾ, ಅದುಬ್ಬಲಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಮ್ಮಞ್ಞರೂಪಪದಟ್ಠಾನಾ.

ಏತಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಜಹನ್ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯೋ ಅರೋಗಿನೋ ವಿಯ ರೂಪಾನಂ ಲಹುಭಾವೋ, ಅದನ್ಧತಾಲಹುಪರಿವತ್ತಿಪ್ಪಕಾರೋ, ರೂಪದನ್ಧತ್ತಕರಧಾತುಕ್ಖೋಭಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ಸೋ ರೂಪವಿಕಾರೋ ‘ರೂಪಸ್ಸಲಹುತಾ’. ಯೋ ಸುಪರಿಮದ್ದಿತಚಮ್ಮಸ್ಸೇವ ರೂಪಾನಂ ಮುದುಭಾವೋ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೇಸು ಸರಸವತ್ತನಭಾವೋ ವಸವತ್ತನಭಾವಮದ್ದವಪ್ಪಕಾರೋ ರೂಪಥದ್ಧತ್ತಕರಧಾತುಕ್ಖೋಭಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ಸೋ ರೂಪವಿಕಾರೋ ‘ರೂಪಸ್ಸ ಮುದುತಾ’. ಯೋ ಪನ ಸುಧನ್ತಸುವಣ್ಣಸ್ಸೇವ ರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೋ ಸರೀರಕಿರಿಯಾನುಕೂಲಭಾವಪ್ಪಕಾರೋ ಸರೀರಕಿರಿಯಾನಂ ಅನನುಕೂಲಕರಧಾತುಕ್ಖೋಭಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಾನೋ, ಸೋ ರೂಪವಿಕಾರೋ ‘ರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ’ತಿ. ಏವಮೇತಾಸಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.