೩. ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೋ

ತಿಕನಿಕ್ಖೇಪಕಥಾ

೯೮೫. ಏತ್ತಾವತಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಭಾಜನನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಯ್ವಾಯಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಸ್ಸ ವಿಭಜನನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಸೇಸತಿಕದುಕಾನಮ್ಪಿ ಏಸೇವ ವಿಭಜನನಯೋ ಹೋತಿ – ಯಥಾ ಹಿ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ…ಪೇ… ಯೇ ವಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಠಪೇತ್ವಾ ವೇದನಾಖನ್ಧಂ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸಬ್ಬತಿಕದುಕೇಸು ಸಕ್ಕಾ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ವಿಭಾಜನನಯಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ – ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ, ಅಞ್ಞೇನ ನಾತಿಸಙ್ಖೇಪನಾತಿವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ಸಬ್ಬತಿಕದುಕಧಮ್ಮವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡಂ ಆರದ್ಧಂ. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಞ್ಹಿ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡಂ ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ. ಇದಂ ಪನ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡಂ ಉಪಾದಾಯ ವಿತ್ಥಾರೋತಿ ಸಙ್ಖಿತ್ತವಿತ್ಥಾರಧಾತುಕಂ ಹೋತಿ. ತಯಿದಂ, ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದೇಸಿತತ್ತಾಪಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಕಾರಣವಸೇನಾಪಿ, ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

ಮೂಲತೋ ಖನ್ಧತೋ ಚಾಪಿ, ದ್ವಾರತೋ ಚಾಪಿ ಭೂಮಿತೋ;

ಅತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮತೋ ಚಾಪಿ, ನಾಮತೋ ಚಾಪಿ ಲಿಙ್ಗತೋ;

ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದೇಸಿತತ್ತಾ, ನಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ.

ಇದಞ್ಹಿ ತೀಣಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮೂಲತೋ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದೇಸಿತಂ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಖನ್ಧತೋ. ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ದ್ವಾರತೋ. ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸುಖಭೂಮಿಯಂ, ಕಾಮಾವಚರೇತಿ ಭೂಮಿತೋ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದೇಸಿತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಧಮ್ಮನಾಮಲಿಙ್ಗಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಅತ್ಥಾದೀಹಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದೇಸಿತಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಕುಸಲಪದನಿದ್ದೇಸೇ ತಾವ ತೀಣೀತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಕುಸಲಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಚ, ಕುಸಲಾನಂ ವಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪಭವಜನಕಸಮುಟ್ಠಾನನಿಬ್ಬತ್ತಕಟ್ಠೇನ ಮೂಲಾನೀತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ. ಏವಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಾಮವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋ ಅಮೋಹೋತಿ ಆಹ. ಏತ್ತಾವತಾ ಯಸ್ಮಾ ಮೂಲೇನ ಮುತ್ತಂ ಕುಸಲಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಂ ತೀಹಿ ಮೂಲೇಹಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ತೇಹಿ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಅಲೋಭೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ, ಅದೋಸಾಮೋಹಾಪಿ ಅಲೋಭೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂಯೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಸೇಸದ್ವಯವಸೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಂ ಪುನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಚತುಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ತಂಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇಹಿ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ. ಇಮಿನಾಪಿ ನಯೇನ ತದೇವ ಚತುಭೂಮಿಕಕುಸಲಂ ತಿಣ್ಣಂ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಂ ವಸೇನ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಏವಂ ತಾವ ಕುಸಲಂ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ.

೯೮೬. ಅಕುಸಲೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ದ್ವಾದಸನ್ನಞ್ಹಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕಮ್ಪಿ ಮೂಲೇನ ಮುತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಮೂಲೇನ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಚತುಕ್ಖನ್ಧತೋ ಚ ಉದ್ಧಂ ಅಕುಸಲಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ತಾನೇವ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಚತುಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಪನ ನೇಸಂ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಕಮ್ಮದ್ವಾರವಸೇನ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ವಾ ಠಿತನ್ತಿ ‘ಏಕಟ್ಠಂ’. ತತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಠಿತಂ ಸಹಜೇಕಟ್ಠಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಠಿತಂ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಂ ನಾಮ. ತೇನ ಲೋಭಾದಿನಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ಸಹ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಿತನ್ತಿ ತದೇಕಟ್ಠಂ. ತತ್ಥ ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ? ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ – ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’ತಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಿಕೇ; ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೀನಾ? ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ – ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’ತಿ ಹೀನತ್ತಿಕೇ ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ? ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ – ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ; ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ? ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ – ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’ತಿ ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇ ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸರಣಾ? ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ – ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾತಿ ಸರಣದುಕೇ’ತಿ – ಇಮೇಸು ಏತ್ತಕೇಸು ಠಾನೇಸು ‘ಸಹಜೇಕಟ್ಠಂ’ ಆಗತಂ.

ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಿಕೇ ಪನ ‘ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’ತಿ, ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕತ್ತಿಕೇಪಿ ‘ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’ತಿ, ಪುನ ತತ್ಥೇವ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ – ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಾ; ತದೇಕಟ್ಠೋ ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತೂ; ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ವೇದನಾಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾತಿ; ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ? ತೀಣಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಿ – ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ, ತದೇಕಟ್ಠಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೩೯೧) – ಇಮೇಸು ಪನ ಏತ್ತಕೇಸು ಠಾನೇಸು ‘ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಂ’ ಆಗತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೯೮೭. ಅಬ್ಯಾಕತಪದನಿದ್ದೇಸೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋಯೇವಾತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಂ ಅಜಟಾಕಾಸಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಚ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ.

೯೮೮. ವೇದನಾತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇ ಸುಖಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ತಮ್ಬಭೂಮಿ ಕಣ್ಹಭೂಮೀತಿ ತಮ್ಬಕಣ್ಹಭೂಮಿಯೋವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಸುಖಮ್ಪಿ ಸುಖಭೂಮಿ ನಾಮ. ಯಥಾ ಉಚ್ಛುಭೂಮಿ ಸಾಲಿಭೂಮೀತಿ ಉಚ್ಛುಸಾಲೀನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಸುಖಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಟ್ಠಾನಂ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸುಖಭೂಮಿ ನಾಮ. ತಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾ ಕಾಮಾವಚರೇ ವಾ ಹೋತಿ, ರೂಪಾವಚರಾದೀಸು ವಾ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸಾ ತಂ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಾಮಾವಚರೇತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸುಖವೇದನಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಯಾ ಸಾ ಸುಖಭೂಮಿಯಂ ಸುಖವೇದನಾ, ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ತಾಯ ಠಪಿತಾಯ ಸುಖವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಕೇ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ, ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ, ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ತಿಕೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಚ ಅಲಬ್ಭಮಾನೇಹಿ ಇಮೇಹಿ ಚ ತೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಮುತ್ತಕೋ ನಾಮ. ಇತೋ ಪರೇಸು ಪನ ತಿಕದುಕೇಸು ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪದಾನುಕ್ಕಮೇನ ಮಾತಿಕಾಕಥಾಯಞ್ಚೇವ ಕುಸಲಾದೀನಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ವುತ್ತಮೇವ. ಯಂ ಪನ ಯತ್ಥ ವಿಸೇಸಮತ್ತಂ ತದೇವ ವಕ್ಖಾಮ.

೯೯೧. ತತ್ಥ ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ತಾವ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ರೂಪಧಮ್ಮಾಪಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಅತ್ಥಿ, ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಪನ ತೇ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಾರಮ್ಮಣಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾವ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕತ್ತಾ ವಿಪಾಕಾತಿ ವುತ್ತಾ, ಬೀಜಸರಿಕ್ಖಕಂ ಫಲಂ ವಿಯ. ಸಾಲಿಬೀಜಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಪಿತೇ ಅಙ್ಕುರಪತ್ತಾದೀಸು ನಿಕ್ಖನ್ತೇಸುಪಿ ಸಾಲಿಫಲನ್ತಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ. ಯದಾ ಪನ ಸಾಲಿಸೀಸಂ ಪಕ್ಕಂ ಹೋತಿ ಪರಿಣತಂ, ತದಾ ಬೀಜಸರಿಕ್ಖಕೋ ಸಾಲಿ ಏವ ಸಾಲಿಫಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಙ್ಕುರಪತ್ತಾದೀನಿ ಪನ ಬೀಜಜಾತಾನಿ ಬೀಜತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ರೂಪಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಜನ್ತಿ ವಾ ಉಪಾದಿಣ್ಣನ್ತಿ ವಾ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ.

೯೯೪. ಉಪಾದಿಣ್ಣತ್ತಿಕೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಖನ್ಧಾ ‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಮಾತುಲತ್ಥೇರೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಚೂಳಪಿತುತ್ಥೇರೋ’ತಿ ವದನ್ತಾನಂ ಪರೇಸಂ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಪನ ಅಗ್ಗಹಿತಾನಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠಾನಿ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಾನೇವ. ತಾನಿ ಹಿ, ಯಥಾ ದಿವಸಂ ಸನ್ತತ್ತೋ ಅಯೋಗುಳೋ ಮಕ್ಖಿಕಾನಂ ಅಭಿನಿಸೀದನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ತೇಜುಸ್ಸದತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಗಹಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಪಾದಿಣ್ಣಅನುಪಾದಾನಿಯಾತಿ.

೯೯೮. ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಅಸಂಕಿಲೇಸಿಕೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೧೦೦೦. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇ ವಿತಕ್ಕಸಹಜಾತೇನ ವಿಚಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾವ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ.

೧೦೦೩. ಪೀತಿಸಹಗತತ್ತಿಕೇ ಪೀತಿಆದಯೋ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಪೀತಿಸಹಗತಾದಿಭಾವಂ ದತ್ವಾ ಸಯಂ ಪಿಟ್ಠಿವಟ್ಟಕಾ ಜಾತಾ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ತಿಕೇ ದ್ವೇ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ದುಕ್ಖಸಹಗತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾ ರೂಪಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ – ಇದಮ್ಪಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ತಿಕೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಚ ಅಲಬ್ಭಮಾನೇಹಿ ಇಮೇಹಿ ಚ ಪಞ್ಚಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ ಮುತ್ತಕೋ ನಾಮ.

೧೦೦೬. ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಿಕೇ ಸಞ್ಞೋಜನಾನೀತಿ ಬನ್ಧನಾನಿ. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠೀತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಟ್ಠೇನ ಸತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಯೇ; ಸಯಂ ವಾ ಸತೀ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠೀತಿ ‘ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ’. ಸೀಲೇನ ಸುಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ವತೇನ ಸುಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ಸೀಲವತೇಹಿ ಸುಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಗಹಿತಸಮಾದಾನಂ ಪನ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ ನಾಮ.

೧೦೦೭. ಇಧಾತಿ ದೇಸಾಪದೇಸೇ ನಿಪಾತೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಕತ್ಥಚಿ ಲೋಕಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೮೯). ಕತ್ಥಚಿ ಸಾಸನಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ ಇಧ ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧). ಕತ್ಥಚಿ ಓಕಾಸಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಇಧೇವ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ, ದೇವಭೂತಸ್ಸ ಮೇ ಸತೋ;

ಪುನರಾಯು ಚ ಮೇ ಲದ್ಧೋ, ಏವಂ ಜಾನಾಹಿ ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೬೯);

ಕತ್ಥಚಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಮೇವ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇಧಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭುತ್ತಾವೀ ಅಸ್ಸಂ ಪವಾರಿತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦). ಇಧ ಪನ ಲೋಕಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘ಆಗಮಾಧಿಗಮಾಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಇತಿ’. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಿನಿಚ್ಛಯರಹಿತತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಪಟಿಸೇಧಕೋ ನೇವ ‘ಆಗಮೋ’, ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ನೇವ ‘ಅಧಿಗಮೋ’ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ‘ಆಗಮಾಧಿಗಮಾಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಇತಿ’. ಸ್ವಾಯಂ –

ಪುಥೂನಂ ಜನನಾದೀಹಿ, ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ;

ಪುಥುಜ್ಜನನ್ತೋಗಧತ್ತಾ, ಪುಥುವಾಯಂ ಜನೋ ಇತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೫೧; ಪಟಿ. ಮ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧.೧೩೦; ಚೂಳನಿ. ಅಟ್ಠ. ೮೮; ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೬);

ಸೋ ಹಿ ಪುಥೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಜನನಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಪುಥು ಕಿಲೇಸೇ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಪುಥು ಅವಿಹತಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಕಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಪುಥು ಸತ್ಥಾರಾನಂ ಮುಖುಲ್ಲೋಕಿಕಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಪುಥು ಸಬ್ಬಗತೀಹಿ ಅವುಟ್ಠಿತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಪುಥು ನಾನಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಪುಥು ನಾನಾಓಘೇಹಿ ವುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಪುಥು ನಾನಾಸನ್ತಾಪೇಹಿ ಸನ್ತಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಪುಥು ನಾನಾಪರಿಳಾಹೇಹಿ ಪರಿಡಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಪುಥು ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ರತ್ತಾ ಗಿದ್ಧಾ ಗಧಿತಾ ಮುಚ್ಛಿತಾ ಅಜ್ಝೋಸನ್ನಾ ಲಗ್ಗಾ ಲಗ್ಗಿತಾ ಪಲಿಬುದ್ಧಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಪುಥು ಪಞ್ಚಹಿ ನೀವರಣೇಹಿ ಆವುತಾ ನಿವುತಾ ಓವುತಾ ಪಿಹಿತಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೯೪). ಪುಥೂನಂ ವಾ ಗಣನಪಥಮತೀತಾನಂ ಅರಿಯಧಮ್ಮಪರಮ್ಮುಖಾನಂ ನೀಚಧಮ್ಮಸಮಾಚಾರಾನಂ ಜನಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ಪುಥು ವಾ ಅಯಂ – ವಿಸುಂಯೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೋ, ವಿಸಂಸಟ್ಠೋ ಸೀಲಸುತಾದಿಗುಣಯುತ್ತೇಹಿ ಅರಿಯೇಹಿ – ಜನೋತಿಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಏವಮೇತೇಹಿ ‘ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೇ ತೇ –

‘‘ದುವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧೇನಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ;

ಅನ್ಧೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಏಕೋ, ಕಲ್ಯಾಣೇಕೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೫೧; ಪಟಿ. ಮ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧.೧೩೦; ಚೂಳನಿ. ಅಟ್ಠ. ೮೮);

ದ್ವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸು ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿಆದೀಸು ಅರಿಯಾತಿ ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಇರಿಯನತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಚ ಅರಣೀಯತೋ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಬುದ್ಧಾ ಏವ ವಾ ಇಧ ಅರಿಯಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ… ತಥಾಗತೋ ಅರಿಯೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೮).

ಸಪ್ಪುರಿಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ತಥಾಗತಸಾವಕಾ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಗುಣಯೋಗೇನ ಸೋಭನಾ ಪುರಿಸಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ. ಸಬ್ಬೇವ ವಾ ಏತೇ ದ್ವೇಧಾಪಿ ವುತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಾಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾಪಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯೋ ವೇ ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ,

ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ;

ದುಖಿತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಕರೋತಿ ಕಿಚ್ಚಂ,

ತಥಾವಿಧಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೨.೧೭.೭೮);

‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತೀ’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ ವುತ್ತೋ. ಕತಞ್ಞುತಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಾತಿ. ಇದಾನಿ ಯೋ ತೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸನಸೀಲೋ, ನ ಚ ದಸ್ಸನೇ ಸಾಧುಕಾರೀ, ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಚಕ್ಖುನಾ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿ ದುವಿಧೋ. ತೇಸು ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ವಾ ಅರಿಯಾ ದಿಟ್ಠಾಪಿ ಅದಿಟ್ಠಾವ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚಕ್ಖೂನಂ ವಣ್ಣಮತ್ತಗ್ಗಹಣತೋ, ನ ಅರಿಯಭಾವಗೋಚರತೋ. ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದಯೋಪಿ ಚಕ್ಖುನಾ ಅರಿಯೇ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಚ ತೇ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸಾವಿನೋ.

ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತವಾಸಿನೋ ಕಿರ ಖೀಣಾಸವತ್ಥೇರಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ವುಡ್ಢಪಬ್ಬಜಿತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಥೇರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ಥೇರಂ ಪುಚ್ಛಿ – ‘ಅರಿಯಾ ನಾಮ ಭನ್ತೇ ಕೀದಿಸಾ’ತಿ? ಥೇರೋ ಆಹ – ‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಮಹಲ್ಲಕೋ ಅರಿಯಾನಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಹ ಚರನ್ತೋಪಿ ನೇವ ಅರಿಯೇ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂದುಜ್ಜಾನಾವುಸೋ, ಅರಿಯಾ’ತಿ. ಏವಂ ವುತ್ತೇಪಿ ಸೋ ನೇವ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ತಸ್ಮಾ ನ ಚಕ್ಖುನಾ ದಸ್ಸನಂ ‘ದಸ್ಸನಂ’, ಞಾಣದಸ್ಸನಮೇವ ‘ದಸ್ಸನಂ’. ಯಥಾಹ – ‘‘ಕಿಂ ತೇ ವಕ್ಕಲಿ ಇಮಿನಾ ಪೂತಿಕಾಯೇನ ದಿಟ್ಠೇನ? ಯೋ ಖೋ, ವಕ್ಕಲಿ, ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೭). ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ, ಞಾಣೇನ ಅರಿಯೇಹಿ ದಿಟ್ಠಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ, ಅರಿಯಾಧಿಗತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಅನಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋ, ಅರಿಯಕರಧಮ್ಮಾನಂ ಅರಿಯಭಾವಸ್ಸ ಚ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದೇ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅಕುಸಲೋ. ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ, ಏತ್ಥ ಪನ

ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ ನಾಮ, ಏಕಮೇಕೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಧಾ;

ಅಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಅಯಂ, ಅವಿನೀತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಹಾನವಿನಯೋತಿ ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದುವಿಧೇಪಿ ವಿನಯೇ ಏಕಮೇಕೋ ವಿನಯೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಸಂವರವಿನಯೋಪಿ ಹಿ ಸೀಲಸಂವರೋ ಸತಿಸಂವರೋ ಞಾಣಸಂವರೋ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ. ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ತದಙ್ಗಪಹಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪಹಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪಹಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪಹಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಅಯಂ ಸೀಲಸಂವರೋ. ‘‘ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೧೩; ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೯; ಅ. ನಿ. ೩.೧೬) ಅಯಂ ಸತಿಸಂವರೋ.

‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ)

ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ,

ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೧) –

ಅಯಂ ಞಾಣಸಂವರೋ ನಾಮ. ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಅಯಂ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ. ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೬; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಂವರೋ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಂ ಸಂವರೋ ಯಥಾಸಕಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಾನಂ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ, ವಿನಯನತೋ ವಿನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ತಾವ ‘ಸಂವರವಿನಯೋ’ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಥಾ ಯಂ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸು ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ, ದೀಪಾಲೋಕೇನೇವ ತಮಸ್ಸ, ತೇನ ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠೀನಂ, ತಸ್ಸೇವ ಅಪರಭಾಗೇನ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೇನ ಕಥಂಕಥಿಭಾವಸ್ಸ, ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ‘ಅಹಂ ಮಮಾ’ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ಅಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಾಯ, ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ, ವಯದಸ್ಸನೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭಯದಸ್ಸನೇನ ಸಭಯೇ ಅಭಯಸಞ್ಞಾಯ, ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಯ, ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣೇನ ಅಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮತಾಯ, ಉಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಅನುಪೇಕ್ಖಾಯ, ಅನುಲೋಮೇನ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪಟಿಲೋಮಭಾವಸ್ಸ, ಗೋತ್ರಭುನಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ‘ತದಙ್ಗಪಹಾನಂ’ ನಾಮ.

ಯಂ ಪನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತೋ, ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಸೇವಾಲಸ್ಸ, ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪಹಾನಂ’ ನಾಮ. ‘‘ಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವತೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೨೭೭) ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗಣಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ‘ಸಮುಚ್ಛೇದಪಹಾನಂ’ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ, ಏತಂ ‘ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪಹಾನಂ’ ನಾಮ. ಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ಪಹೀನಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಏತಂ ‘ನಿಸ್ಸರಣಪಹಾನಂ’ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಪಹಾನಂ ಯಸ್ಮಾ ಚಾಗಟ್ಠೇನ ಪಹಾನಂ, ವಿನಯನಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂತಂಪಹಾನವತೋ ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋಪೇತಂ ಪಹಾನವಿನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಮಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದುವಿಧೋ, ಭೇದತೋ ಚ ದಸವಿಧೋ ವಿನಯೋ, ಭಿನ್ನಸಂವರತ್ತಾ, ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ, ಯಸ್ಮಾ ಏತಸ್ಸ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾವತೋ ತಸ್ಸ, ಅಯಂ ‘ಅವಿನೀತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಞ್ಹೇತಂ ಅತ್ಥತೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಯೇವ ತೇ ಅರಿಯಾ ತೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ, ಯೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ತೇವ ತೇ ಅರಿಯಾ. ಯೋ ಏವ ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮೋ ಸೋ ಏವ ಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಯೋ ಏವ ಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮೋ ಸೋ ಏವ ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮೋ. ಯೇವ ತೇ ಅರಿಯವಿನಯಾ ತೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯಾ, ಯೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯಾ ತೇವ ತೇ ಅರಿಯವಿನಯಾ. ಅರಿಯೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೇತಿ ವಾ, ಅರಿಯಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ, ಅರಿಯವಿನಯೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯೇತಿ ವಾ, ಏಸೇಸೇ ಏಕೇ ಏಕಟ್ಠೇ ಸಮೇ ಸಮಭಾಗೇ ತಜ್ಜಾತೇ ತಞ್ಞೇವಾ’’ತಿ.

ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ – ‘ಯಂ ರೂಪಂ ಸೋ ಅಹಂ, ಯೋ ಅಹಂ ತಂ ರೂಪ’ನ್ತಿ ರೂಪಞ್ಚ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ತೇಲಪ್ಪದೀಪಸ್ಸ ಝಾಯತೋ ಯಾ ಅಚ್ಚಿ ಸೋ ವಣ್ಣೋ, ಯೋ ವಣ್ಣೋ ಸಾ ಅಚ್ಚೀತಿ ಅಚ್ಚಿಞ್ಚ ವಣ್ಣಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ,’’ ಏವಮೇವ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ‘ಅರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ, ಛಾಯಾವನ್ತಂ ರುಕ್ಖಂ ವಿಯ, ತಂ ರೂಪವನ್ತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ‘ಅರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ, ಪುಪ್ಫಮ್ಹಿ ಗನ್ಧಂ ವಿಯ, ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ‘ಅರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ, ಕರಣ್ಡಕೇ ಮಣಿಂ ವಿಯ, ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’ತಿ ಸುದ್ಧರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಕಥಿತಂ. ‘ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ; ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’ತಿ ಇಮೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ‘ಅರೂಪಂ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಕಥಿತಂ. ವೇದನಾವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ವೇದನಂ, ವೇದನಾಯ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸಸು ಠಾನೇಸು ‘ರೂಪಾರೂಪಮಿಸ್ಸಕೋ ಅತ್ತಾ’ ಕಥಿತೋ. ತತ್ಥ ‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ ವೇದನಂ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’ತಿ ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಕಥಿತಾ. ಅವಸೇಸೇಸು ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಪನ್ನರಸ ಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪಞ್ಚ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಮಗ್ಗಾವರಣಾ, ನ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ, ಪಠಮಮಗ್ಗವಜ್ಝಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೧೦೦೮. ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತೀತಿ ಸತ್ಥು ಸರೀರೇ ವಾ ಗುಣೇ ವಾ ಉಭಯತ್ಥ ವಾ ಕಙ್ಖತಿ. ಸರೀರೇ ಕಙ್ಖಮಾನೋ ‘ದ್ವತ್ತಿಂಸವರಲಕ್ಖಣಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ನಾಮ ಸರೀರಂ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಕಙ್ಖತಿ. ಗುಣೇ ಕಙ್ಖಮಾನೋ ‘ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಜಾನನಸಮತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಕಙ್ಖತಿ. ಉಭಯತ್ಥ ಕಙ್ಖಮಾನೋ ‘ಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾನುರಞ್ಜಿತಾಯ ಸರೀರನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಜಾನನಸಮತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಲೋಕತಾರಕೋ ಬುದ್ಧೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಕಙ್ಖತಿ. ಅಯಞ್ಹಿಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವೇ ಗುಣೇ ವಾ ಕಙ್ಖನತೋ ಉಭಯತ್ಥ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಕಿಚ್ಛತಿ ಕಿಲಮತಿ. ನಾಧಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ತತ್ಥೇವ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಂ ನ ಲಭತಿ. ನ ಸಮ್ಪಸೀದತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅನಾವಿಲಂ ಕತ್ವಾ ಪಸೀದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಗುಣೇಸು ನಪ್ಪಸೀದತಿ.

ಧಮ್ಮೇ ಕಙ್ಖತೀತಿಆದೀಸು ಪನ ‘ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹನ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ, ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಅಮತಂ ಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತೋಪಿ ‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ ನು ಖೋ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕೋ’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತೋಪಿ ಧಮ್ಮೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಟ್ಠಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಫಲಟ್ಠಕಾತಿ ಇದಂ ಸಙ್ಘರತನಂ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತೋಪಿ, ‘ಅಯಂ ಸಙ್ಘೋ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ನು ಖೋ ದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತೋಪಿ, ‘ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘರತನೇ ದಿನ್ನಸ್ಸ ವಿಪಾಕಫಲಂ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತೋಪಿ ಸಙ್ಘೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ‘ತಿಸ್ಸೋ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತೋಪಿ, ‘ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖಿತಪಚ್ಚಯೇನ ಆನಿಸಂಸೋ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತೋಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ.

ಪುಬ್ಬನ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅತೀತಾನಿ ಖನ್ಧಧಾತಾಯತನಾನಿ. ಅಪರನ್ತೋ ಅನಾಗತಾನಿ. ತತ್ಥ ಅತೀತೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ‘ಅತೀತಾನಿ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ಅನಾಗತೇಸು ‘ಅನಾಗತಾನಿ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಅಪರನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ಉಭಯತ್ಥ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ‘ದ್ವಾದಸಪದಿಕಂ ಪಚ್ಚಯವಟ್ಟಂ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಇಮೇಸಂ ಜರಾಮರಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ‘ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ’. ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಭಾವೋ ‘ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ’. ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ವಾ ‘ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ’; ಜಾತಿಆದೀನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಜಾತಿಆದೀಸು ತಂ ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಗಮ್ಮ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ’. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು ಕಙ್ಖತೀತಿ.

೧೦೦೯. ಸೀಲೇನಾತಿ ಗೋಸೀಲಾದಿನಾ. ವತೇನಾತಿ ಗೋವತಾದಿನಾವ. ಸೀಲಬ್ಬತೇನಾತಿ ತದುಭಯೇನ. ಸುದ್ಧೀತಿ ಕಿಲೇಸಸುದ್ಧಿ; ಪರಮತ್ಥಸುದ್ಧಿಭೂತಂ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ. ತದೇಕಟ್ಠಾತಿ ಇಧ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಂ ಧುರಂ. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಪಾಳಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಕಿಲೇಸೋತಿ ದ್ವೇಯೇವ ಆಗತಾ. ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ಪನ ಅಟ್ಠ ಅನಾಗತಾ. ಆಹರಿತ್ವಾ ಪನ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ಏತ್ಥ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸು ಪಹೀಯಮಾನಾಸು ಅಪಾಯಗಮನೀಯೋ ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿಮೇ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಾ ಹುತ್ವಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಸಹಜೇಕಟ್ಠಂ ಪನ ಆಹರಿತ್ವಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿಸಹಗತಾನಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೀಸು ಅಸಙ್ಖಾರಿಕದಿಟ್ಠಿಚಿತ್ತೇಸು ಪಹೀಯನ್ತೇಸು ತೇಹಿ ಸಹಜಾತೋ ಲೋಭೋ ಮೋಹೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಸಹಜೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಸೇಸದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸೋ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಕಿಲೇಸೋ ಚ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇಸುಪಿ ಪಹೀಯನ್ತೇಸು ತೇಹಿ ಸಹಜಾತೋ ಲೋಭೋ ಮೋಹೋ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮೇ ಕಿಲೇಸಾ ಸಹಜೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಸೇಸದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸೋ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಕಿಲೇಸೋ ಚ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಏವಂ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಹಜೇಕಟ್ಠಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇದಂ ಸಹಜೇಕಟ್ಠಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ದೀಪಯಿಂಸು.

ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ತೇಹಿ ತದೇಕಟ್ಠೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ. ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ತೇನ ಲೋಭೇನ ತೇನ ದೋಸೇನಾತಿ ಏವಂ ಏಕೇಕೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಲೋಭೇ ಗಹಿತೇ, ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಕಿಲೇಸಗಣೋ ಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ನಾಮ. ದೋಸೇ ಗಹಿತೇ, ಮೋಹೋ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಅಯಂ ಕಿಲೇಸಗಣೋ ದೋಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ನಾಮ. ಮೋಹೇ ಗಹಿತೇ, ಲೋಭೋ ದೋಸೋ ಮಾನೋ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಅಯಂ ಕಿಲೇಸಗಣೋ ಮೋಹಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ನಾಮ. ಮಾನೇ ಗಹಿತೇ, ತೇನ ಸಹುಪ್ಪನ್ನೋ ಲೋಭೋ ಮೋಹೋ ಥಿನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಹಿರಿಕಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಅಯಂ ಕಿಲೇಸಗಣೋ ಮಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ನಾಮ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ತೇನ ಥಿನೇನ ತೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ತೇನ ಅಹಿರಿಕೇನ ತೇನ ಅನೋತ್ತಪ್ಪೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ತಂಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇನ ಲೋಭೇನ…ಪೇ… ತೇನ ಅನೋತ್ತಪ್ಪೇನ ಸಮುಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ; ತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಜಾತೋ’ತಿ? ‘ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ’. ‘ನನು ಗೋತ್ರಭು ಪಠಮತರಂ ಪಸ್ಸತೀ’ತಿ? ‘ನೋ ನ ಪಸ್ಸತಿ; ದಿಸ್ವಾಪಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಪನ ನ ಕರೋತಿ, ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾನತೋ. ತಸ್ಮಾ ಪಸ್ಸತೀ’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ರಾಜಾನಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ದತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘ಅಜ್ಜಾಪಿ ರಾಜಾನಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವದನ್ತೋ ಚೇತ್ಥ ಜಾನಪದಪುರಿಸೋ ನಿದಸ್ಸನಂ.

೧೦೧೧. ಅವಸೇಸೋ ಲೋಭೋತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹೀನಾವಸೇಸೋ. ಲೋಭೋ ದೋಸಮೋಹೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ದಸ್ಸನೇನ ಹಿ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾವ ಪಹೀನಾ. ತೇಹಿ ಪನ ಅಞ್ಞೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ. ‘ತದೇಕಟ್ಠಾ’ತಿ ತೇಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೇಹಿ ತೀಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋಪಿ ಪಹಾನತೋಪಿ ಏಕಟ್ಠಾ ಪಞ್ಚ ಕಿಲೇಸಾ. ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯಾತಿ ಇದಂ ಸಂಯೋಜನಾದೀನಂ ವಿಯ ತೇಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸತ್ತ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಹಾನಂ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತಂ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಅಭಾವಿತತ್ತಾ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತೇ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಪಹೀನಾತಿ ಇಮಂ ಪರಿಯಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೦೧೩. ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕತ್ತಿಕೇ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾತಿ ನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ, ಪುನ ‘ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನೀ’ತಿಆದಿ ಪಹಾತಬ್ಬೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ತದೇಕಟ್ಠಭಾವೇನ ಹೇತೂ ಚೇವ ಸಹೇತುಕೇ ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಹೇತೂಸು ಲೋಭಸಹಗತೋ ಮೋಹೋ ಲೋಭೇನ ಸಹೇತುಕೋ ಹೋತಿ, ದೋಸಸಹಗತೋ ಮೋಹೋ ದೋಸೇನ, ಲೋಭದೋಸಾ ಚ ಮೋಹೇನಾತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಪದೇಪೇತೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತೋ ಪನ ಮೋಹೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುನೋ ಅಭಾವೇನ ಹೇತುಯೇವ, ನ ಸಹೇತುಕೋತಿ ತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತೂ’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೧೦೧೮. ದುತಿಯಪದೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತೂತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಸಹೇತುಕೇ ಕತ್ವಾ ಪಿಟ್ಠಿವಟ್ಟಕೋ ಜಾತೋ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಪದಂ ನ ಭಜತಿ. ತತಿಯಪದೇ ಅವಸೇಸಾ ಅಕುಸಲಾತಿ ಪುನ ಅಕುಸಲಗ್ಗಹಣಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಾನಂ ಮೋಹಾನಂ ಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ಕತಂ. ತೇ ಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ.

೧೦೨೯. ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ. ಸಯಞ್ಹಿ ಪರಿತ್ತಾ ವಾ ಹೋನ್ತು ಮಹಗ್ಗತಾ ವಾ, ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ಮಹಗ್ಗತೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾ, ಅಪ್ಪಮಾಣೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ. ತೇ ಪನ ಪರಿತ್ತಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಮಹಗ್ಗತಾಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾಪಿ.

೧೦೩೫. ಮಿಚ್ಛತ್ತತ್ತಿಕೇ ಆನನ್ತರಿಕಾನೀತಿ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಫಲದಾಯಕಾನಿ; ಮಾತುಘಾತಕಕಮ್ಮಾದೀನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತೇಸು ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮೇ ಕತೇ ತಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸಿನೇರುಪ್ಪಮಾಣೇಪಿ ಹಿ ಸುವಣ್ಣಥೂಪೇ ಕತ್ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಮತ್ತಂ ವಾ ರತನಮಯಪಾಕಾರಂ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ತಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಯಾವಜೀವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ದದತೋಪಿ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಏತೇಸಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಏವ. ಯಾ ಚ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ನಿಯತಾತಿ ಅಹೇತುಕವಾದಅಕಿರಿಯವಾದನತ್ಥಿಕವಾದೇಸು ಅಞ್ಞತರಾ. ತಞ್ಹಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಬುದ್ಧಸತಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಬೋಧೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ.

೧೦೩೮. ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ. ತೇ ಪನ ಪರಿತ್ತಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಮಹಗ್ಗತಾಪಿ.

೧೦೩೯. ಮಗ್ಗಹೇತುಕನಿದ್ದೇಸೇ ಪಠಮನಯೇನ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಹೇತುನಾ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಹೇತುಕಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ದುತಿಯನಯೇನ ಮಗ್ಗಭೂತೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಹೇತುನಾ ಸೇಸಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ ಸಹೇತುಕಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ತತಿಯನಯೇನ ಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪನ್ನಹೇತೂಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಹೇತುಕಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೦೪೦. ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಂ ಕತ್ವಾ. ತೇ ಚ ಖೋ ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಅರಿಯಸಾವಕಾನಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೇ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಲಬ್ಭತಿ. ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ಪನ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಪರಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಮಾನೋ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಮಗ್ಗಂ ವಿಯ ಗರುಂ ನ ಕರೋತಿ. ‘ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಂ ತಥಾಗತಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಂ ಗರುಂ ಕರೋತಿ ನ ಕರೋತೀ’ತಿ? ಕರೋತಿ, ನ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಂ ವಿಯ. ಅರಹಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಗರುಂ ಕರೋತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಫಲಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ. ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಇದಂ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಛನ್ದಞ್ಹಿ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಛನ್ದೋ ಅಧಿಪತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಮಗ್ಗೋ. ಸೇಸಧಮ್ಮಾಪಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿನೋ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿನೋ. ಚಿತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವೀಮಂಸಂ ಪನ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತಿ ಚೇವ ಹೋತಿ ಮಗ್ಗೋ ಚಾತಿ. ಸೇಸಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿನೋ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ವೀರಿಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೧೦೪೧. ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇ ಜಾತಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಭಾವಾ. ಭೂತಾತಿಆದೀನಿ ತೇಸಂಯೇವ ವೇವಚನಾನಿ. ಜಾತಾ ಏವ ಹಿ ಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಭೂತಾ. ಪಚ್ಚಯಸಂಯೋಗೇ ಜಾತತ್ತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ. ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ. ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪನ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಪಾಕಟೀಭೂತಾತಿ ಪಾತುಭೂತಾ. ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಪನ್ನಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ. ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ವುತ್ತಾ. ನಿಬ್ಬತ್ತಟ್ಠೇನೇವ ಉದ್ಧಂ ಠಿತಾತಿ ಉಟ್ಠಿತಾ. ಪಚ್ಚಯಸಂಯೋಗೇ ಉಟ್ಠಿತಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ. ಪುನ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿವಚನೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉಪ್ಪನ್ನಂಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಗಣನಂ ಗತಾ. ರೂಪಂ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇದಂ ನೇಸಂ ಸಭಾವದಸ್ಸನಂ. ದುತಿಯಪದನಿದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತಪಟಿಸೇಧನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತಿಯಪದನಿದ್ದೇಸೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋಯೇವ.

ಅಯಂ ಪನ ತಿಕೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅದ್ಧಾನಂ ವಸೇನ ಪೂರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ. ಲದ್ಧೋಕಾಸಸ್ಸ ಹಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ದುವಿಧೋ – ಖಣಪ್ಪತ್ತೋ, ಚ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ಚ. ತತ್ಥ ‘ಖಣಪ್ಪತ್ತೋ’ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ. ‘ಅಪ್ಪತ್ತೋ’ ಚಿತ್ತಾನನ್ತರೇ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತು, ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾತಿಕ್ಕಮೇ ವಾ. ಧುವಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ನತ್ಥಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಉಪ್ಪಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಜಾತೋ. ಯಥಾ ಹಿ – ‘‘ತಿಟ್ಠತೇವ ಸಾಯಂ, ಪೋಟ್ಠಪಾದ, ಅರೂಪೀ ಅತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾಮಯೋ. ಅಥ ಇಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾ ಚ ಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾ ಚ ಸಞ್ಞಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೧೯). ಏತ್ಥ ಆರುಪ್ಪೇ ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಾಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮೂಲಭವಙ್ಗಸಞ್ಞಾ ನಿರುದ್ಧಾ ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಾಯ ಪನ ನಿರುದ್ಧಕಾಲೇ ಅವಸ್ಸಂ ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಅರೂಪಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ‘ತಿಟ್ಠತೇವ’ ನಾಮಾತಿ ಜಾತೋ. ಏವಮೇವ ಲದ್ಧೋಕಾಸಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ದುವಿಧೋ…ಪೇ… ಧುವಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ನತ್ಥಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಉಪ್ಪಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಜಾತೋ.

ಯದಿ ಪನ ಆಯೂಹಿತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಪಾಕಂ ದದೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ. ತಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ – ಧುವವಿಪಾಕಂ, ಅಧುವವಿಪಾಕಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನಿ, ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾತಿ ಏತಂ ‘ಧುವವಿಪಾಕಂ’ ನಾಮ. ತಂ ಪನ ಖಣಪ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಪ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ. ತತ್ಥ ‘ಖಣಪ್ಪತ್ತಂ’ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ‘ಅಪ್ಪತ್ತಂ’ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ಚಿತ್ತಾನನ್ತರೇ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತು ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾತಿಕ್ಕಮೇ ವಾ. ಧುವಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಉಪ್ಪಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಜಾತಂ. ಮೇತ್ತೇಯ್ಯಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ನಾಮ, ಫಲಂ ಉಪ್ಪಾದಿನೋ ಧಮ್ಮಾಯೇವ ನಾಮ ಜಾತಂ.

೧೦೪೪. ಅತೀತತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇ ಅತೀತಾತಿ ಖಣತ್ತಯಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ. ನಿರುದ್ಧಾತಿ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತಾ. ವಿಗತಾತಿ ವಿಭವಂ ಗತಾ, ವಿಗಚ್ಛಿತಾ ವಾ. ವಿಪರಿಣತಾತಿ ಪಕತಿವಿಜಹನೇನ ವಿಪರಿಣಾಮಂ ಗತಾ. ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಗತಾತಿ ಅತ್ಥಙ್ಗತಾ. ಅಬ್ಭತ್ಥಙ್ಗತಾತಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಗತಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಗಚ್ಛಿತಾ. ಪುನ ಅತೀತವಚನೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ಪರತೋ ಅನಾಗತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅತೀತಂಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಗಣನಂ ಗತಾ. ಕತಮೇ ತೇತಿ? ರೂಪಂ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಪರತೋ ಅನಾಗತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೧೦೪೭. ಅತೀತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇ ಅತೀತೇ ಧಮ್ಮೇ ಆರಬ್ಭಾತಿಆದೀಸು ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಾವ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ಅತೀತಾದೀನಿ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ.

೧೦೫೦. ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇ ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ಉಭಯಂ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಾಧಿವಚನಂ. ನಿಯತಾತಿ ಅತ್ತನಿ ಜಾತಾ. ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಾತಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಸ್ಸ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ತಕಾ. ಉಪಾದಿಣ್ಣಾತಿ ಸರೀರಟ್ಠಕಾ. ತೇ ಹಿ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾ ವಾ ಹೋನ್ತು ಮಾ ವಾ, ಆದಿನ್ನಗಹಿತಪರಾಮಟ್ಠವಸೇನ ಪನ ಇಧ ಉಪಾದಿಣ್ಣಾತಿ ವುತ್ತಾ.

೧೦೫೧. ಪರಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಸತ್ತಾನಂ. ಪರಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ. ತದುಭಯನ್ತಿ ತಂ ಉಭಯಂ.

೧೦೫೩. ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕಸ್ಸ ಪಠಮಪದೇ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದುತಿಯೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಾಪಿ. ತತಿಯೇ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಾವ. ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಪನ ಕಾಲೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಕಾಲೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ. ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋ ಉತ್ತಾನೋಯೇವಾತಿ.

ದುಕನಿಕ್ಖೇಪಕಥಾ

೧೦೬೨. ದುಕೇಸು ಅದೋಸನಿದ್ದೇಸೇ ಮೇತ್ತಾಯನವಸೇನ ಮೇತ್ತಿ. ಮೇತ್ತಾಕಾರೋ ಮೇತ್ತಾಯನಾ. ಮೇತ್ತಾಯ ಅಯಿತಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾಸಮಙ್ಗಿನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮೇತ್ತಾಯಿತತ್ತಂ. ಅನುದಯತೀತಿ ಅನುದ್ದಾ, ರಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುದ್ದಾಕಾರೋ ಅನುದ್ದಾಯನಾ. ಅನುದ್ದಾಯಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅನುದ್ದಾಯಿತತ್ತಂ. ಹಿತಸ್ಸ ಏಸನವಸೇನ ಹಿತೇಸಿತಾ. ಅನುಕಮ್ಪನವಸೇನ ಅನುಕಮ್ಪಾ. ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾ ಮೇತ್ತಾವ ವುತ್ತಾ. ಸೇಸಪದೇಹಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೋ ಅದೋಸೋ ಕಥಿತೋ.

೧೦೬೩. ಅಮೋಹನಿದ್ದೇಸೇ ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ಪಞ್ಞಾ. ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ ಸವನಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಸು ವತ್ತತಿ. ತಥಾ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ. ನಿರೋಧೇ ಪನ ಸವನಪಟಿವೇಧಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಸು ಏವ. ತಥಾ ಪಟಿಪದಾಯ. ಪುಬ್ಬನ್ತೇತಿ ಅತೀತಕೋಟ್ಠಾಸೇ. ಅಪರನ್ತೇತಿ ಅನಾಗತಕೋಟ್ಠಾಸೇ. ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇತಿ ತದುಭಯೇ. ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ಇದಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ, ಇದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಇದಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಏವಂ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಚ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಞಾಣಂ.

೧೦೬೫. ಲೋಭನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಅನಾಗತಾನಂ ಪದಾನಂ ಅಯಮತ್ಥೋ – ರಞ್ಜನವಸೇನ ರಾಗೋ. ಬಲವರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಸಾರಾಗೋ. ವಿಸಯೇಸು ಸತ್ತಾನಂ ಅನುನಯನತೋ ಅನುನಯೋ. ಅನುರುಜ್ಝತೀತಿ ಅನುರೋಧೋ, ಕಾಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಭವೇ ಸತ್ತಾ ಏತಾಯ ನನ್ದನ್ತಿ, ಸಯಂ ವಾ ನನ್ದತೀತಿ ನನ್ದೀ. ನನ್ದೀ ಚ ಸಾ ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ರಾಗೋ ಚಾತಿ ನನ್ದೀರಾಗೋ. ತತ್ಥ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಣ್ಹಾ ‘ನನ್ದೀ’. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ‘ನನ್ದೀರಾಗೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಾಗೋತಿ ಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಬಲವರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಸಾರಾಗೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ನ ಸತ್ತಸ್ಸ, ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಸಾರಾಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಇಚ್ಛಾ. ಬಹಲಕಿಲೇಸಭಾವೇನ ಮುಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಯ ಪಾಣಿನೋತಿ ಮುಚ್ಛಾ. ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಗಹಣವಸೇನ ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ. ಇಮಿನಾ ಸತ್ತಾ ಗಿಜ್ಝನ್ತಿ, ಗೇಧಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಗೇಧೋ; ಬಹಲಟ್ಠೇನ ವಾ ಗೇಧೋ. ‘‘ಗೇಧಂ ವಾ ಪವನಸಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಬಹಲಟ್ಠೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ಅನನ್ತರಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ. ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನ ವಾ ಗೇಧೋತಿ ಪಲಿಗೇಧೋ. ಸಞ್ಜನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಙ್ಗೋ; ಲಗ್ಗನಟ್ಠೇನ ವಾ ಸಙ್ಗೋ. ಓಸೀದನಟ್ಠೇನ ಪಙ್ಕೋ. ಆಕಡ್ಢನವಸೇನ ಏಜಾ. ‘‘ಏಜಾ ಇಮಂ ಪುರಿಸಂ ಪರಿಕಡ್ಢತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಭವಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ವಞ್ಚನಟ್ಠೇನ ಮಾಯಾ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜನನಟ್ಠೇನ ಜನಿಕಾ. ‘‘ತಣ್ಹಾ ಜನೇತಿ ಪುರಿಸಂ ಚಿತ್ತಮಸ್ಸ ವಿಧಾವತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೫೫-೫೭) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ದುಕ್ಖೇನ ಸಂಯೋಜಯಮಾನಾ ಜನೇತೀತಿ ಸಞ್ಜನನೀ. ಘಟನಟ್ಠೇನ ಸಿಬ್ಬಿನೀ. ಅಯಞ್ಹಿ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಿಬ್ಬತಿ ಘಟೇತಿ, ತುನ್ನಕಾರೋ ವಿಯ ಪಿಲೋತಿಕಾಯ ಪಿಲೋತಿಕಂ; ತಸ್ಮಾ ಘಟನಟ್ಠೇನ ಸಿಬ್ಬಿನೀತಿ ವುತ್ತಾ. ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ವಿಸಯಜಾಲಂ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಫನ್ದಿತನಿವೇಸಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಜಾಲಮಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಜಾಲಿನೀ.

ಆಕಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಸೀಘಸೋತಾ ಸರಿತಾ ವಿಯಾತಿ ಸರಿತಾ. ಅಲ್ಲಟ್ಠೇನ ವಾ ಸರಿತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಸರಿತಾನಿ ಸಿನೇಹಿತಾನಿ ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಜನ್ತುನೋ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೪೧). ಅಲ್ಲಾನಿ ಚೇವ ಸಿನಿದ್ಧಾನಿ ಚಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸತಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸಟಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸಾಲಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸಕ್ಕತೀತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸಂವಾದಿಕಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸಂಹರತೀತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸಮೂಲಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸಫಲಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸಪರಿಭೋಗಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ. ವಿಸತಾ ವಾ ಪನ ಸಾ ತಣ್ಹಾ ರೂಪೇ ಸದ್ದೇ ಗನ್ಧೇ ರಸೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಕುಲೇ ಗಣೇ ವಿತ್ಥತಾತಿ ವಿಸತ್ತಿಕಾ (ಮಹಾನಿ. ೩). ಅನಯಬ್ಯಸನಪಾಪನಟ್ಠೇನ ಕುಮ್ಮಾನುಬನ್ಧಸುತ್ತಕಂ ವಿಯಾತಿ ಸುತ್ತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಸುತ್ತಕನ್ತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನನ್ದೀರಾಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೯). ರೂಪಾದೀಸು ವಿತ್ಥತಟ್ಠೇನ ವಿಸಟಾ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಸತ್ತೇ ಆಯೂಹಾಪೇತೀತಿ ಆಯೂಹಿನೀ. ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನತೋ ಸಹಾಯಟ್ಠೇನ ದುತಿಯಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತುಂ ನ ದೇತಿ, ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಿಯಸಹಾಯೋ ವಿಯ ಅಭಿರಮಾಪೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ, ದೀಘಮದ್ಧಾನ ಸಂಸರಂ;

ಇತ್ಥಭಾವಞ್ಞಥಾಭಾವಂ, ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೪.೯; ಇತಿವು. ೧೫; ಮಹಾನಿ. ೧೯೧; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನಾನುಗೀತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೭);

ಪಣಿಧಾನಕವಸೇನ ಪಣಿಧಿ. ಭವನೇತ್ತೀತಿ ಭವರಜ್ಜು. ಏತಾಯ ಹಿ ಸತ್ತಾ, ರಜ್ಜುಯಾ ಗೀವಾಯ ಬದ್ಧಾ ಗೋಣಾ ವಿಯ, ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ. ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವನತಿ ಭಜತಿ ಅಲ್ಲೀಯತೀತಿ ವನಂ. ವನತಿ ಯಾಚತೀತಿ ವಾ ವನಂ. ವನಥೋತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ. ಅನತ್ಥದುಕ್ಖಾನಂ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಟ್ಠೇನ ಗಹನಟ್ಠೇನ ಚ ವನಂ ವಿಯಾತಿ ‘ವನಂ’; ಬಲವತಣ್ಹಾಯೇತಂ ನಾಮಂ. ಗಹನತರಟ್ಠೇನ ಪನ ತತೋ ಬಲವತರೋ ‘ವನಥೋ’ ನಾಮ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ವನಂ ಛಿನ್ದಥ ಮಾ ರುಕ್ಖಂ, ವನತೋ ಜಾಯತೇ ಭಯಂ;

ಛೇತ್ವಾ ವನಞ್ಚ ವನಥಞ್ಚ, ನಿಬ್ಬನಾ ಹೋಥ ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೮೩);

ಸನ್ಥವನವಸೇನ ಸನ್ಥವೋ; ಸಂಸಗ್ಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ದುವಿಧೋ – ತಣ್ಹಾಸನ್ಥವೋ ಮಿತ್ತಸನ್ಥವೋ ಚ. ತೇಸು ಇಧ ತಣ್ಹಾಸನ್ಥವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸಿನೇಹವಸೇನ ಸಿನೇಹೋ. ಆಲಯಕರಣವಸೇನ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಅಪೇಕ್ಖಾ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ಇಮಾನಿ ತೇ ದೇವ ಚತುರಾಸೀತಿನಗರಸಹಸ್ಸಾನಿ ಕುಸಾವತೀರಾಜಧಾನೀಪಮುಖಾನಿ. ಏತ್ಥ ದೇವ ಛನ್ದಂ ಜನೇಹಿ, ಜೀವಿತೇ ಅಪೇಕ್ಖಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೬೬). ಆಲಯಂ ಕರೋಹೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೇ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಬನ್ಧತೀತಿ ಪಟಿಬನ್ಧು. ಞಾತಕಟ್ಠೇನ ವಾ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಬನ್ಧೂತಿಪಿ ಪಟಿಬನ್ಧು. ನಿಚ್ಚಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಟ್ಠೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾಸಮೋ ಬನ್ಧು ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಅಸನತೋ ಆಸಾ. ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣತೋ ಚೇವ ತಿತ್ತಿಂ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾವ ಪರಿಭುಞ್ಜನತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಸಿಸನವಸೇನ ಆಸಿಸನಾ. ಆಸಿಸಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಸಿಸಿತತ್ತಂ. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ರೂಪಾಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆಸಿಸನವಸೇನ ಆಸಾತಿ ಆಸಾಯ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರೂಪೇ ಆಸಾ ರೂಪಾಸಾತಿ ಏವಂ ನವಪಿ ಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುರಿಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಪರಿಕ್ಖಾರಲೋಭವಸೇನ ಛಟ್ಠಂ. ತಂ ವಿಸೇಸತೋ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ. ತತೋ ಪರಾನಿ ತೀಣಿ ಅತಿತ್ತಿಯವತ್ಥುವಸೇನ ಗಹಟ್ಠಾನಂ. ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಧನಪುತ್ತಜೀವಿತೇಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಪಿಯತರಂ ಅತ್ಥಿ. ‘ಏತಂ ಮಯ್ಹಂ ಏತಂ ಮಯ್ಹ’ನ್ತಿ ವಾ ‘ಅಸುಕೇನ ಮೇ ಇದಂ ದಿನ್ನಂ ಇದಂ ದಿನ್ನ’ನ್ತಿ ವಾ ಏವಂ ಸತ್ತೇ ಜಪ್ಪಾಪೇತೀತಿ ಜಪ್ಪಾ. ಪರತೋ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಡ್ಢಿತಾನಿ. ತತೋ ಪರಂ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ಆರದ್ಧತ್ತಾ ಪುನ ಜಪ್ಪಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಜಪ್ಪನಾಕಾರೋ ಜಪ್ಪನಾ. ಜಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಜಪ್ಪಿತತ್ತಂ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಸಯೇ ಲುಮ್ಪತಿ ಆಕಡ್ಢತೀತಿ ಲೋಲುಪೋ. ಲೋಲುಪಸ್ಸ ಭಾವೋ ಲೋಲುಪ್ಪಂ. ಲೋಲುಪ್ಪಾಕಾರೋ ಲೋಲುಪ್ಪಾಯನಾ. ಲೋಲುಪ್ಪಸಮಙ್ಗಿನೋ ಭಾವೋ ಲೋಲುಪ್ಪಾಯಿತತ್ತಂ.

ಪುಚ್ಛಞ್ಜಿಕತಾತಿ ಯಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಲಾಭಟ್ಠಾನೇಸು, ಪುಚ್ಛಂ ಚಾಲಯಮಾನಾ ಸುನಖಾ ವಿಯ, ಕಮ್ಪಮಾನಾ ವಿಚರನ್ತಿ, ತಂ ತಸ್ಸಾ ಕಮ್ಪನತಣ್ಹಾಯ ನಾಮಂ. ಸಾಧು ಮನಾಪಮನಾಪೇ ವಿಸಯೇ ಕಾಮೇತೀತಿ ಸಾಧುಕಾಮೋ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಧುಕಮ್ಯತಾ. ಮಾತಾ ಮಾತುಚ್ಛಾತಿಆದಿಕೇ ಅಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ರಾಗೋತಿ ಅಧಮ್ಮರಾಗೋ. ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇಪಿ ಬಲವಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಲೋಭೋ ವಿಸಮಲೋಭೋ. ‘‘ರಾಗೋ ವಿಸಮ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನತೋ (ವಿಭ. ೯೨೪) ವಾ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಅಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಛನ್ದರಾಗೋ ಅಧಮ್ಮಟ್ಠೇನ ‘ಅಧಮ್ಮರಾಗೋ’, ವಿಸಮಟ್ಠೇನ ‘ವಿಸಮಲೋಭೋ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ನಿಕಾಮನವಸೇನ ನಿಕನ್ತಿ. ನಿಕಾಮನಾಕಾರೋ ನಿಕಾಮನಾ. ಪತ್ಥನಾವಸೇನ ಪತ್ಥನಾ. ಪಿಹಾಯನವಸೇನ ಪಿಹನಾ. ಸುಟ್ಠು ಪತ್ಥನಾ ಸಮ್ಪತ್ಥನಾ. ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ತಣ್ಹಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇ ತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ. ಉಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಭವೇ ತಣ್ಹಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾ. ಸುದ್ಧೇ ರೂಪಭವಸ್ಮಿಂಯೇವ ತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ. ಅರೂಪಭವೇ ತಣ್ಹಾ ಅರೂಪತಣ್ಹಾ. ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ದಿಟ್ಠಿರಾಗೋ. ನಿರೋಧೇ ತಣ್ಹಾ ನಿರೋಧತಣ್ಹಾ. ರೂಪೇ ತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ. ಸದ್ದೇ ತಣ್ಹಾ ಸದ್ದತಣ್ಹಾ. ಗನ್ಧತಣ್ಹಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಓಘಾದಯೋ ವುತ್ತತ್ಥಾವ.

ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಆವರತೀತಿ ಆವರಣಂ. ಛಾದನವಸೇನ ಛಾದನಂ. ಸತ್ತೇ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಬನ್ಧತೀತಿ ಬನ್ಧನಂ. ಚಿತ್ತಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಕರೋತೀತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ. ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನ ಅನುಸೇತೀತಿ ಅನುಸಯೋ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾತೀತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ; ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನೇನ ಕುಸಲಚಾರಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಚೋರಾ ಮಗ್ಗೇ ಪರಿಯುಟ್ಠಿಂಸು ಧುತ್ತಾ ಮಗ್ಗೇ ಪರಿಯುಟ್ಠಿಂಸೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳವ. ೪೩೦) ಹಿ ಮಗ್ಗಂ ಗಣ್ಹಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಮಿಧಾಪಿ ಗಹಣಟ್ಠೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಲಿವೇಠನಟ್ಠೇನ ಲತಾ ವಿಯಾತಿ ಲತಾ. ‘‘ಲತಾ ಉಬ್ಭಿಜ್ಜ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೪೦) ಆಗತಟ್ಠಾನೇಪಿ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ ಲತಾತಿ ವುತ್ತಾ. ವಿವಿಧಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ಇಚ್ಛತೀತಿ ವೇವಿಚ್ಛಂ. ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲನ್ತಿ ದುಕ್ಖಮೂಲಂ. ತಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿದಾನನ್ತಿ ದುಕ್ಖನಿದಾನಂ. ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಇತೋ ಪಭವತೀತಿ ದುಕ್ಖಪ್ಪಭವೋ. ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಪಾಸೋ ವಿಯಾತಿ ಪಾಸೋ. ಮಾರಸ್ಸ ಪಾಸೋ ಮಾರಪಾಸೋ. ದುರುಗ್ಗಿಲನಟ್ಠೇನ ಬಳಿಸಂ ವಿಯಾತಿ ಬಳಿಸಂ. ಮಾರಸ್ಸ ಬಳಿಸಂ ಮಾರಬಳಿಸಂ. ತಣ್ಹಾಭಿಭೂತಾ ಮಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಉಪರಿ ಮಾರೋ ವಸಂ ವತ್ತೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಮಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ ಮಾರವಿಸಯೋ. ಸನ್ದನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾವ ನದೀ ತಣ್ಹಾನದೀ. ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾವ ಜಾಲಂ ತಣ್ಹಾಜಾಲಂ. ಯಥಾ ಸುನಖಾ ಗದ್ದುಲಬದ್ಧಾ ಯದಿಚ್ಛಕಂ ನೀಯನ್ತಿ, ಏವಂ ತಣ್ಹಾಬದ್ಧಾ ಸತ್ತಾಪೀತಿ ದಳ್ಹಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಗದ್ದುಲಂ ವಿಯಾತಿ ಗದ್ದುಲಂ. ತಣ್ಹಾವ ಗದ್ದುಲಂ ತಣ್ಹಾಗದ್ದುಲಂ. ದುಪ್ಪೂರಣಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾವ ಸಮುದ್ದೋ ತಣ್ಹಾಸಮುದ್ದೋ.

೧೦೬೬. ದೋಸನಿದ್ದೇಸೇ ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀತಿ ಅವುಡ್ಢಿಂ ಮೇ ಅಕಾಸಿ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪನ ಆಘಾತೋತಿ ಅಕಾರಣೇ ಕೋಪೋ – ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ‘ದೇವೋ ಅತಿವಸ್ಸತೀ’ತಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ‘ನ ವಸ್ಸತೀ’ತಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ‘ಸೂರಿಯೋ ತಪ್ಪತೀ’ತಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ‘ನ ತಪ್ಪತೀ’ತಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ವಾತೇ ವಾಯನ್ತೇಪಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ಅವಾಯನ್ತೇಪಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಬೋಧಿಪಣ್ಣಾನಂ ಕುಪ್ಪತಿ, ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ವಾತಸ್ಸ ಕುಪ್ಪತಿ, ಉಪಕ್ಖಲಿತ್ವಾ ಖಾಣುಕಸ್ಸ ಕುಪ್ಪತಿ ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ಅಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪನ ಆಘಾತೋ ಜಾಯತೀತಿ. ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ನವಸು ಠಾನೇಸು ಸತ್ತೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ. ಅಟ್ಠಾನಾಘಾತೋ ಪನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದಂ ನ ಕರೋತಿ. ಚಿತ್ತಂ ಆಘಾತೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಘಾತೋ. ತತೋ ಬಲವತರೋ ಪಟಿಘಾತೋ. ಪಟಿಹಞ್ಞನವಸೇನ ಪಟಿಘಂ. ಪಟಿವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಪಟಿವಿರೋಧೋ. ಕುಪ್ಪನವಸೇನ ಕೋಪೋ. ಪಕೋಪೋ ಸಮ್ಪಕೋಪೋತಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ. ದುಸ್ಸನವಸೇನ ದೋಸೋ. ಪದೋಸೋ ಸಮ್ಪದೋಸೋತಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪತ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಪನ್ನತಾ, ವಿಪರಿವತ್ತನಾಕಾರೋ. ಮನಂ ಪದೂಸಯಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಮನೋಪದೋಸೋ. ಕುಜ್ಝನವಸೇನ ಕೋಧೋ. ಕುಜ್ಝನಾಕಾರೋ ಕುಜ್ಝನಾ. ಕುಜ್ಝಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಜ್ಝಿತತ್ತಂ.

ಇದಾನಿ ಅಕುಸಲನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ದೋಸೋ ದುಸ್ಸನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೋ ಏವರೂಪೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆಘಾತೋ…ಪೇ… ಕುಜ್ಝಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ಇಧ ವುತ್ತೋ, ‘‘ದೋಸೋ ದುಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಸೋತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋ ಹೋತಿ. ಮೋಹನಿದ್ದೇಸೋ ಅಮೋಹನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪನೇಸ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ.

೧೦೭೯. ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾತಿ ತೇಹಿ ಹೇತುಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಅಞ್ಞೇ ಹೇತುಧಮ್ಮಾ ವಾ ನಹೇತುಧಮ್ಮಾ ವಾ ತೇ ಸಹೇತುಕಾ. ಅಹೇತುಕಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಹೇತು ಹೇತುಯೇವ ಚ ಹೋತಿ, ತಿಣ್ಣಂ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಸಹೇತುಕೋ ಚ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತೋ ಪನ ಮೋಹೋ ಹೇತು ಅಹೇತುಕೋ. ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೧೦೯೧. ಸಙ್ಖತದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ಪುರಿಮದುಕೇ ವುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಂ ಸನ್ಧಾಯ ಯೋ ಏವ ಸೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಪುರಿಮದುಕೇ ಪನ ಬಹುವಚನವಸೇನ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿನಯೇನ ಬಹುವಚನಂ ಕತಂ. ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸನಿದಸ್ಸನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೧೧೦೧. ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಕೇನಚಿ ಏಕೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ. ಕೇನಚಿ ನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ತೇನೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ನ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ. ‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥನಾನತ್ತತೋ ದುಕೋ ಹೋತೀ’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’ತಿ ಅಯಂ ದುಕೋ ನ ಹೋತಿ. ರೂಪಂ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಸದ್ದೋ ನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಯೇ ವಾ ಪನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’ತಿ ಅಯಮೇಕೋ ದುಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಏಕೇಕಇನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಕತ್ವಾ ವೀಸತಿ ದುಕಾ ವಿಭತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಿಂ ಪನ ‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಕೇನಚಿ ನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’ ನತ್ಥಿ? ತೇನೇತ್ಥ ದುಕಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ? ನೋ ನತ್ಥಿ, ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ವುತ್ತಾ. ನ ಹಿ, ಯಥಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಏವಾತಿ ವವತ್ಥಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ಏವಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನಾಪೀತಿ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ ಏತ್ಥ ದುಕಾ ನ ವುತ್ತಾ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಪನ ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚೇವ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಹಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೇಹಿ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಹಿ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾ ಏವ ತಾವ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ತೇಹಿಯೇವ ರೂಪಾವಚರಾದಿಧಮ್ಮಾಪಿ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ರೂಪಾವಚರೇಹಿಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ತೇಹೇವ ರೂಪಾವಚರಾದಯೋಪಿ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ಅರೂಪಾವಚರೇಹಿ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಾ ರೂಪಾವಚರಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಚ ನೇವ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ಅರೂಪಾವಚರಾ ಪನ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ತೇಪಿ ಚ ಕೇಚಿದೇವ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಕೇಚಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನೇಹಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಯೋ ನೇವ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ತೇಪಿ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಕೇಚಿದೇವ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಕೇಚಿ ಅವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ.

೧೧೦೨. ಆಸವನಿದ್ದೇಸೇ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಕಾಮಾಸವೋ ನಾಮ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಝಾನನಿಕನ್ತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತೋ ರಾಗೋ ಭವವಸೇನ ಪತ್ಥನಾ ಭವಾಸವೋ ನಾಮ. ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ನಾಮ. ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ನಾಮ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತೇಸು ಪನ ಆಸವೇಸು ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ ಏಕವಿಧಾದಿಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥತೋ ಹೇತೇ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಆಸವಾತಿ ಏವಂ ಏಕವಿಧಾವ ಹೋನ್ತಿ. ವಿನಯೇ ಪನ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೯) ದುವಿಧೇನ ಆಗತಾ. ಸುತ್ತನ್ತೇ ಸಳಾಯತನೇ ತಾವ ‘‘ತಯೋಮೇ, ಆವುಸೋ, ಆಸವಾ – ಕಾಮಾಸವೋ ಭವಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೨೧) ತಿವಿಧೇನ ಆಗತಾ. ನಿಬ್ಬೇಧಿಕಪರಿಯಾಯೇ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ನಿರಯಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕಗಮನೀಯಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ದೇವಲೋಕಗಮನೀಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೬೩) ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಆಗತಾ. ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇ ಆಹುನೇಯ್ಯಸುತ್ತೇ – ‘‘ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಸಂವರಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಪಟಿಸೇವನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಅಧಿವಾಸನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಪರಿವಜ್ಜನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ವಿನೋದನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಸವಾ ಭಾವನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೫೮) ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಆಗತಾ. ಸಬ್ಬಾಸವಪರಿಯಾಯೇ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪ ಆದಯೋ) ‘ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬೇಹಿ’ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತವಿಧೇನ ಆಗತಾ. ಇಧ ಪನೇತೇ ಕಾಮಾಸವಾದಿಭೇದತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೇನ ಆಗತಾ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಮೇ ಆಸವೋ ‘ಕಾಮಾಸವೋ’. ರೂಪಾರೂಪಸಙ್ಖಾತೇ ಕಮ್ಮತೋ ಚ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಚ ದುವಿಧೇಪಿ ಭವೇ ಆಸವೋ ‘ಭವಾಸವೋ’. ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಆಸವೋ ‘ದಿಟ್ಠಾಸವೋ’. ಅವಿಜ್ಜಾವ ಆಸವೋ ‘ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ’.

೧೧೦೩. ಕಾಮೇಸೂತಿ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು. ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಕಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಛನ್ದೋ, ನ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೋ, ನ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ. ಕಾಮನವಸೇನ ರಜ್ಜನವಸೇನ ಚ ಕಾಮೋಯೇವ ರಾಗೋ ಕಾಮರಾಗೋ. ಕಾಮನವಸೇನ ನನ್ದನವಸೇನ ಚ ಕಾಮೋವ ನನ್ದೀತಿ ಕಾಮನನ್ದೀ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ಕಾಮತಣ್ಹಾ, ಸಿನೇಹನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಸಿನೇಹೋ, ಪರಿಡಯ್ಹನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಪರಿಳಾಹೋ, ಮುಚ್ಛನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಮುಚ್ಛಾ, ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಟ್ಠೇನ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಅಟ್ಠಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಭತ್ತೋ ಕಾಮಾಸವೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೧೦೪. ಭವೇಸು ಭವಛನ್ದೋತಿ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಭವಪತ್ಥನಾವಸೇನೇವ ಪವತ್ತೋ ಛನ್ದೋ ‘ಭವಛನ್ದೋ’. ಸೇಸಪದಾನಿಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

೧೧೦೫. ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾತಿಆದೀಹಿ ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಭೇದೋವ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಲೋಕೋತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕೋ’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ‘ಸಸ್ಸತ’ನ್ತಿ ಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಅಸಸ್ಸತೋತಿ ತಮೇವ ಲೋಕಂ ‘ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತೀ’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಅನ್ತವಾತಿ ಪರಿತ್ತಕಸಿಣಲಾಭಿನೋ ‘ಸುಪ್ಪಮತ್ತೇ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತೇ ವಾ’ ಕಸಿಣೇ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತಿತರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಲೋಕೋತಿ ಚ ಕಸಿಣಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತೇನ ಚ ‘ಅನ್ತವಾ’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ‘ಅನ್ತವಾ ಲೋಕೋ’ತಿ ಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಪಿ ಹೋತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಪಿ. ವಿಪುಲಕಸಿಣಲಾಭಿನೋ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಕಸಿಣೇ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತಿತರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಲೋಕೋತಿ ಚ ಕಸಿಣಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತೇನ ಚ ‘ಅನನ್ತೋ’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ‘ಅನನ್ತವಾ ಲೋಕೋ’ತಿ ಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಪಿ ಹೋತಿ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಪಿ.

ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಭೇದನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸೇವ ‘ಜೀವ’ನ್ತಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸರೀರೇ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನೇ ‘ಜೀವಮ್ಪಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’ತಿ ಉಚ್ಛೇದಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ದುತಿಯಪದೇ ಸರೀರತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಜೀವಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸರೀರೇ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ‘ಜೀವಂ ನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’ತಿ ಸಸ್ಸತಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾತಿಆದೀಸು ಸತ್ತೋ ತಥಾಗತೋ ನಾಮ. ಸೋ ಪರಂ ಮರಣಾ ಹೋತೀತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಪಠಮಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ. ನ ಹೋತೀತಿ ಗಣ್ಹತೋ ದುತಿಯಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ. ಹೋತಿ ಚ ನ ಚ ಹೋತೀತಿ ಗಣ್ಹತೋ ತತಿಯಾ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ. ನೇವ ಹೋತಿ ನ ನಹೋತೀತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಚತುತ್ಥಾ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪದಿಟ್ಠಿ. ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಾತಿ ಇಮೇ ಕಾಮಾಸವಞ್ಚ ಭವಾಸವಞ್ಚ ರಾಗವಸೇನ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ, ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತಯೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಆಸವಾ ನಾಮ.

ಯೋ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಿಮಾನಕಪ್ಪರುಕ್ಖಆಭರಣೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಕಾಮಾಸವೋ ಹೋತಿ ನ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸ ಇಧೇವ ಪಹೀನತ್ತಾ. ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಲೋಭೋ ಹೇತು ನಾಮ ಹೋತಿ. ಗನ್ಥಗೋಚ್ಛಕಂ ಪತ್ವಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೋ ನಾಮ. ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕಂ ಪತ್ವಾ ಲೋಭೋ ಕಿಲೇಸೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತೋ ಪನ ರಾಗೋ ಕಾಮಾಸವೋ ಹೋತಿ ನ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ; ದಿಟ್ಠಿರಾಗೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿರಾಗರತ್ತೇ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೇ ದಿನ್ನದಾನಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತಿ, ನ ಮಹಾನಿಸಂಸ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೨೯).

ಇಮೇ ಪನ ಆಸವೇ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ ಆಹರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ. ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯತಿ, ಭವಾಸವೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ, ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ, ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ. ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ಪಹೀಯತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮಾಸವೋ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭವಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಚಾತಿ.

೧೧೨೧. ಸಂಯೋಜನೇಸು ಮಾನನಿದ್ದೇಸೇ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋತಿ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ‘ಅಹಂ ಸೇಯ್ಯೋ’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮಾನೋ. ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋತಿ ಸಮಸಮಟ್ಠೇನ ‘ಅಹಂ ಸದಿಸೋ’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮಾನೋ. ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋತಿ ಲಾಮಕಟ್ಠೇನ ‘ಅಹಂ ಹೀನೋ’ತಿ ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮಾನೋ. ಏವಂ ಸೇಯ್ಯಮಾನೋ ಸದಿಸಮಾನೋ ಹೀನಮಾನೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಮಾನಾ ತಿಣ್ಣಂ ಜನಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ‘ಅಹಂ ಸೇಯ್ಯೋ ಸದಿಸೋ ಹೀನೋ’ತಿ ತಯೋ ಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಸದಿಸಸ್ಸಾಪಿ, ಹೀನಸ್ಸಾಪಿ. ತತ್ಥ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯಮಾನೋವ ಯಾಥಾವಮಾನೋ, ಇತರೇ ದ್ವೇ ಅಯಾಥಾವಮಾನಾ. ಸದಿಸಸ್ಸ ಸದಿಸಮಾನೋವ…ಪೇ… ಹೀನಸ್ಸ ಹೀನಮಾನೋವ ಯಾಥಾವಮಾನೋ, ಇತರೇ ದ್ವೇ ಅಯಾಥಾವಮಾನಾ. ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ? ಏಕಸ್ಸ ತಯೋ ಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಕಥಿತಂ. ಖುದ್ದಕವತ್ಥುಕೇ ಪನ ಪಠಮಕಮಾನಭಾಜನೀಯೇ ಏಕೋ ಮಾನೋ ತಿಣ್ಣಂ ಜನಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಕಥಿತೋ.

ಮಾನಕರಣವಸೇನ ಮಾನೋ. ಮಞ್ಞನಾ ಮಞ್ಞಿತತ್ತನ್ತಿ ಆಕಾರಭಾವನಿದ್ದೇಸಾ. ಉಸ್ಸಿತಟ್ಠೇನ ಉನ್ನತಿ. ಯಸ್ಸುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಉನ್ನಾಮೇತಿ, ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಪೇತೀತಿ ಉನ್ನಮೋ. ಸಮುಸ್ಸಿತಟ್ಠೇನ ಧಜೋ. ಉಕ್ಖಿಪನಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಗ್ಗಾಹೋ. ಕೇತು ವುಚ್ಚತಿ ಬಹೂಸು ಧಜೇಸು ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಧಜೋ. ಮಾನೋಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅಪರಾಪರೇ ಉಪಾದಾಯ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಕೇತು ವಿಯಾತಿ ‘ಕೇತು’. ಕೇತುಂ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಕೇತುಕಮ್ಯಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕೇತುಕಮ್ಯತಾ. ಸಾ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ನ ಅತ್ತನೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘ಕೇತುಕಮ್ಯತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’ತಿ. ಮಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಕೇತುಂ ಇಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಸ ಚ ಭಾವೋ ಕೇತುಕಮ್ಯತಾ; ಕೇತುಸಙ್ಖಾತೋ ಮಾನೋತಿ.

೧೧೨೬. ಇಸ್ಸಾನಿದ್ದೇಸೇ ಯಾ ಪರಲಾಭಸಕ್ಕಾರಗರುಕಾರಮಾನನವನ್ದನಪೂಜನಾಸು ಇಸ್ಸಾತಿ ಯಾ ಏತೇಸು ಪರೇಸಂ ಲಾಭಾದೀಸು ‘ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ಇಮೇಸ’ನ್ತಿ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಖಿಯ್ಯನಲಕ್ಖಣಾ ಇಸ್ಸಾ. ತತ್ಥ ಲಾಭೋತಿ ಚೀವರಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋ. ಇಸ್ಸುಕೀ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರಸ್ಸ ತಂ ಲಾಭಂ ಖಿಯ್ಯತಿ, ‘ಕಿಂ ಇಮಸ್ಸ ಇಮಿನಾ’ತಿ ನ ಇಚ್ಛತಿ. ಸಕ್ಕಾರೋತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸುಕತಾನಂ ಸುನ್ದರಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋ. ಗರುಕಾರೋತಿ ಗರುಕಿರಿಯಾ, ಭಾರಿಯಕರಣಂ. ಮಾನನನ್ತಿ ಮನೇನ ಪಿಯಕರಣಂ. ವನ್ದನನ್ತಿ ಪಞ್ಚಪತಿಟ್ಠಿತೇನ ವನ್ದನಂ. ಪೂಜನಾತಿ ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀಹಿ ಪೂಜನಾ. ಇಸ್ಸಾಯನವಸೇನ ಇಸ್ಸಾ. ಇಸ್ಸಾಕಾರೋ ಇಸ್ಸಾಯನಾ. ಇಸ್ಸಾಯಿತಭಾವೋ ಇಸ್ಸಾಯಿತತ್ತಂ. ಉಸೂಯಾದೀನಿ ಇಸ್ಸಾದಿವೇವಚನಾನಿ.

ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಇಸ್ಸಾಯ ಖಿಯ್ಯನಲಕ್ಖಣಂ ಆಗಾರಿಕೇನಾಪಿ ಅನಾಗಾರಿಕೇನಾಪಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ. ಆಗಾರಿಕೋ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಕಸಿವಣಿಜ್ಜಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೇನ ಆಜೀವೇನ ಅತ್ತನೋ ಪುರಿಸಕಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಭದ್ದಕಂ ಯಾನಂ ವಾ ವಾಹನಂ ವಾ ರತನಂ ವಾ ಲಭತಿ. ಅಪರೋ ತಸ್ಸ ಅಲಾಭತ್ಥಿಕೋ ತೇನ ಲಾಭೇನ ನ ತುಸ್ಸತಿ. ‘ಕದಾ ನು ಖೋ ಏಸ ಇಮಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ಕಪಣೋ ಹುತ್ವಾ ಚರಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಏಕೇನ ಕಾರಣೇನ ತಸ್ಮಿಂ ತಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಹೀನೇ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ. ಅನಾಗಾರಿಕೋಪಿ ಏಕೋ ಇಸ್ಸಾಮನಕೋ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ತನೋ ಸುತಪರಿಯತ್ತಿಆದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಲಾಭಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಕದಾ ನು ಖೋ ಏಸೋ ಇಮೇಹಿ ಲಾಭಾದೀಹಿ ಪರಿಹಾಯಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ, ಯದಾ ತಂ ಏಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಪರಿಹೀನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತದಾ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಖಿಯ್ಯನಲಕ್ಖಣಾ ‘ಇಸ್ಸಾ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೧೧೨೭. ಮಚ್ಛರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ವತ್ಥುತೋ ಮಚ್ಛರಿಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ಪಞ್ಚ ಮಚ್ಛರಿಯಾನಿ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯ’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆವಾಸೇ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಂ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಆವಾಸೋ ನಾಮ ಸಕಲಾರಾಮೋಪಿ ಪರಿವೇಣಮ್ಪಿ ಏಕೋವರಕೋಪಿ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಾದೀನಿಪಿ. ತೇಸು ವಸನ್ತಾ ಸುಖಂ ವಸನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಲಭನ್ತಿ. ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಪೇಸಲಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತತ್ಥ ಆಗಮನಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ. ಆಗತೋಪಿ ‘ಖಿಪ್ಪಂ ಗಚ್ಛತೂ’ತಿ ಚಿನ್ತೇತಿ. ಇದಂ ‘ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಂ’ ನಾಮ. ಭಣ್ಡನಕಾರಕಾದೀನಂ ಪನ ತತ್ಥ ವಾಸಂ ಅನಿಚ್ಛತೋ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ.

ಕುಲನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲಮ್ಪಿ ಞಾತಿಕುಲಮ್ಪಿ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಅನಿಚ್ಛತೋ ಕುಲಮಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತಿ. ಪಾಪಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪನ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ಮಚ್ಛರೀ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಸೋ ಹಿ ತೇಸಂ ಪಸಾದಭೇದಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ಪಸಾದಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ಸಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತತ್ಥ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಮಚ್ಛರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಲಾಭೋತಿ ಚತುಪಚ್ಚಯಲಾಭೋವ. ತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸೀಲವನ್ತೇಯೇವ ಲಭನ್ತೇ ‘ಮಾ ಲಭತೂ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಲಾಭಮಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯಂ ವಿನಿಪಾತೇತಿ, ಅಪರಿಭೋಗದುಪ್ಪರಿಭೋಗಾದಿವಸೇನ ವಿನಾಸೇತಿ, ಪೂತಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನ ದೇತಿ, ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಸಚೇ ಇಮಂ ಏಸ ನ ಲಭೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞೋ ಸೀಲವಾ ಲಭೇಯ್ಯ, ಪರಿಭೋಗಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಸರೀರವಣ್ಣೋಪಿ ಗುಣವಣ್ಣೋಪಿ. ತತ್ಥ ಸರೀರವಣ್ಣೇ ಮಚ್ಛರಿಪುಗ್ಗಲೋ ‘ಪರೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ರೂಪವಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಂ ನ ಕಥೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ. ಗುಣವಣ್ಣಮಚ್ಛರೀ ಸೀಲೇನ ಧುತಙ್ಗೇನ ಪಟಿಪದಾಯ ಆಚಾರೇನ ವಣ್ಣಂ ನ ಕಥೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ.

ಧಮ್ಮೋತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಚ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮೋ ಚ. ತತ್ಥ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮಂ ನ ಮಚ್ಛರಾಯನ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಧಮ್ಮೇ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ತಂ ಪನ ಪಟಿವೇಧಂ ‘ಪರೇ ಜಾನನ್ತೂ’ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ತನ್ತಿಧಮ್ಮೇಯೇವ ಪನ ಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಂ ಗುಳ್ಹಂ ಗನ್ಥಂ ವಾ ಕಥಾಮಗ್ಗಂ ವಾ ಜಾನಾತಿ ತಂ ಅಞ್ಞಂ ನ ಜಾನಾಪೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹೇನ, ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಾನುಗ್ಗಹೇನ ನ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮಮಚ್ಛರೀ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಲೋಲೋ ಹೋತಿ, ಕಾಲೇನ ಸಮಣೋ ಹೋತಿ, ಕಾಲೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಕಾಲೇನ ನಿಗಣ್ಠೋ. ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪವೇಣಿಆಗತಂ ತನ್ತಿಂ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮಂ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಲುಳಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ನ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹೇನ ನ ದೇತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸಣ್ಹೋ ಸುಖುಮೋ, ಸಚಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತಿ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕರಿತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಆವಿಕತ್ವಾ ನಸ್ಸಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ನ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಾನುಗ್ಗಹೇನ ನ ದೇತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ‘ಸಚಾಯಂ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಮಯಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ನ ದೇತಿ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮಮಚ್ಛರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಮಚ್ಛರಿಯೇಸು ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯೇನ ತಾವ ಯಕ್ಖೋ ವಾ ಪೇತೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಆವಾಸಸ್ಸ ಸಙ್ಕಾರಂ ಸೀಸೇನ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಚರತಿ. ಕುಲಮಚ್ಛರಿಯೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ದಾನಮಾನನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘ಭಿನ್ನಂ ವತಿದಂ ಕುಲಂ ಮಮಾ’ತಿ ಚಿನ್ತಯತೋ ಲೋಹಿತಮ್ಪಿ ಮುಖತೋ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಕುಚ್ಛಿವಿರೇಚನಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ಅನ್ತಾನಿಪಿ ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಾನಿ ಹುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ. ಲಾಭಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ವಾ ಗಣಸ್ಸ ವಾ ಸನ್ತಕೇ ಲಾಭೇ ಮಚ್ಛರಾಯಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಿಕಪರಿಭೋಗಂ ವಿಯ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಯಕ್ಖೋ ವಾ ಪೇತೋ ವಾ ಮಹಾಅಜಗರೋ ವಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಸರೀರವಣ್ಣಗುಣವಣ್ಣಮಚ್ಛರೇನ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಚ ಅತ್ತನೋವ ವಣ್ಣಂ ವಣ್ಣೇತಿ, ಪರೇಸಂ ವಣ್ಣೇ ‘ಕಿಂ ವಣ್ಣೋ ಏಸೋ’ತಿ ತಂ ತಂ ದೋಸಂ ವದನ್ತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಞ್ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅದೇನ್ತೋ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ಚೇವ ಏಳಮೂಗೋ ಚ ಹೋತಿ.

ಅಪಿಚ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಲೋಹಗೇಹೇ ಪಚ್ಚತಿ. ಕುಲಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಅಪ್ಪಲಾಭೋ ಹೋತಿ. ಲಾಭಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಗೂಥನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ವಣ್ಣಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಭವೇ ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಮಚ್ಛರಿಯೇನ ಕುಕ್ಕುಳನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ.

ಮಚ್ಛರಾಯನವಸೇನ ಮಚ್ಛೇರಂ. ಮಚ್ಛರಾಯನಾಕಾರೋ ಮಚ್ಛರಾಯನಾ. ಮಚ್ಛರೇನ ಅಯಿತಸ್ಸ ಮಚ್ಛೇರಸಮಙ್ಗಿನೋ ಭಾವೋ ಮಚ್ಛರಾಯಿತತ್ತಂ. ‘ಮಯ್ಹಮೇವ ಹೋನ್ತು ಮಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’ತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಬ್ಯಾಪೇತುಂ ನ ಇಚ್ಛತೀತಿ ವಿವಿಚ್ಛೋ. ವಿವಿಚ್ಛಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇವಿಚ್ಛಂ, ಮುದುಮಚ್ಛರಿಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಕದರಿಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾದರೋ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕದರಿಯಂ. ಥದ್ಧಮಚ್ಛರಿಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ತೇನ ಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರಮ್ಪಿ ಪರೇಸಂ ದದಮಾನಂ ನಿವಾರೇತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

ಕದರಿಯೋ ಪಾಪಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಅನಾದರೋ;

ದದಮಾನಂ ನಿವಾರೇತಿ, ಯಾಚಮಾನಾನ ಭೋಜನನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೩೨);

ಯಾಚಕೇ ದಿಸ್ವಾ ಕಟುಕಭಾವೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಞ್ಚತಿ ಸಙ್ಕೋಚೇತೀತಿ ಕಟುಕಞ್ಚುಕೋ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕಟಚ್ಛುಗ್ಗಾಹೋ. ಸಮತಿತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಾಯ ಹಿ ಉಕ್ಖಲಿಯಾ ಭತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನ ಸಙ್ಕುಟಿತೇನ ಅಗ್ಗಕಟಚ್ಛುನಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪೂರೇತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ; ಏವಂ ಮಚ್ಛರಿಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸಙ್ಕುಚತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಕುಚಿತೇ ಕಾಯೋಪಿ ತಥೇವ ಸಙ್ಕುಚತಿ, ಪಟಿಕುಟತಿ, ಪಟಿನಿವತ್ತತಿ, ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತೀತಿ ಮಚ್ಛೇರಂ ‘ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪರೇಸಂ ಉಪಕಾರಕರಣೇ ದಾನಾದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಯಥಾ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ, ಏವಂ ಆವರಿತ್ವಾ ಗಹಿತಭಾವೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಚ್ಛರಿಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಪರೇಸಂ ಅದಾತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ ಪರಸನ್ತಕಂ ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಮಾ ‘ಇದಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಮಯ್ಹಮೇವ ಹೋತು, ಮಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’ತಿ ಪವತ್ತಿವಸೇನಸ್ಸ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಗೂಹನಲಕ್ಖಣತಾ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣತಾ ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗೋಚ್ಛಕೇ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಇಮಾನಿ ಪನ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ ಆಹರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ. ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಮಾನಸಂಯೋಜನಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ, ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ, ಭವರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ, ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಾನಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ. ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಾನಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ, ಮಾನಭವರಾಗಅವಿಜ್ಜಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನಾತಿ.

೧೧೪೦. ಗನ್ಥಗೋಚ್ಛಕೇ ನಾಮಕಾಯಂ ಗನ್ಥೇತಿ, ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಘಟೇತೀತಿ ಕಾಯಗನ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಅಭಿನಿವಿಸತೀತಿ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಮರಾಗಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಯೋ ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಕಾಮರಾಗೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಯೋ ರಾಗೋ ಸಾರಾಗೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ಯಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ‘ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಿಮಾನಾದೀಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಕಾಮಾಸವೋ ನ ಹೋತಿ, ಗನ್ಥಗೋಚ್ಛಕಂ ಪತ್ವಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೋ ಹೋತೀ’ತಿ ತಂ ಸುವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪರತೋ ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಠಪೇತ್ವಾ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸನ್ತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಮಾ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ ‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ನಾಭಿನಿವಿಸತಿ, ‘ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧೀ’ತಿಆದಿನಾ ಏವ ಪನ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಭೂತಮ್ಪಿ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘ಠಪೇತ್ವಾ’ತಿ ಆಹ.

೧೧೬೨. ನೀವರಣಗೋಚ್ಛಕಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗಿಲಾನಭಾವೋ. ಗಿಲಾನೋ ಹಿ ಅಕಲ್ಲಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿನಯೇಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಕಲ್ಲಕೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೫೧). ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಚಿತ್ತಗೇಲಞ್ಞಸಙ್ಖಾತೋವ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾಕಾರೋ. ಓಲೀಯನಾತಿ ಓಲೀಯನಾಕಾರೋ. ಇರಿಯಾಪಥಿಕಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ, ರುಕ್ಖೇ ವಗ್ಗುಲಿ ವಿಯ, ಖೀಲೇ ಲಗ್ಗಿತಫಾಣಿತವಾರಕೋ ವಿಯ ಚ, ಓಲೀಯತಿ. ತಸ್ಸ ತಂ ಆಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯ ಓಲೀಯನಾತಿ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ. ಲೀನನ್ತಿ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ ಪಟಿಕುಟಿತಂ. ಇತರೇ ದ್ವೇ ಆಕಾರಭಾವನಿದ್ದೇಸಾ. ಥಿನನ್ತಿ ಸಪ್ಪಿಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ ಘನಭಾವೇನ ಠಿತಂ. ಥಿಯನಾತಿ ಆಕಾರನಿದ್ದೇಸೋ. ಥಿಯಿತಭಾವೋ ಥಿಯಿತತ್ತಂ, ಅವಿಪ್ಫಾರವಸೇನೇವ ಥದ್ಧತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೧೬೩. ಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ಧತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ. ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಮೇಘೋ ವಿಯ ಆಕಾಸಂ ಕಾಯಂ ಓನಯ್ಹತೀತಿ ಓನಾಹೋ. ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನ ಓನಾಹೋ ಪರಿಯೋನಾಹೋ. ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಸಮೋರುನ್ಧತೀತಿ ಅನ್ತೋಸಮೋರೋಧೋ. ಯಥಾ ಹಿ ನಗರೇ ರುನ್ಧಿತ್ವಾ ಗಹಿತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ ನ ಲಭನ್ತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಮಿದ್ಧೇನ ಸಮೋರುದ್ಧಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಫಾರವಸೇನ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ ನ ಲಭನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತೋಸಮೋರೋಧೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಮೇಧತೀತಿ ಮಿದ್ಧಂ; ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೇನ ವಿಹಿಂಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಪನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ಸೋಪ್ಪಂ. ಅಕ್ಖಿದಲಾದೀನಂ ಪಚಲಭಾವಂ ಕರೋತೀತಿ ಪಚಲಾಯಿಕಾ. ಸುಪನಾ ಸುಪಿತತ್ತನ್ತಿ ಆಕಾರಭಾವನಿದ್ದೇಸಾ. ಯಂ ಪನ ತೇಸಂ ಪುರತೋ ಸೋಪ್ಪಪದಂ ತಸ್ಸ ಪುನವಚನೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣನ್ತಿ ಇದಂ ಥಿನಞ್ಚ ಮಿದ್ಧಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಆವರಣಟ್ಠೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ನಿದ್ದಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಅಪರಭಾಗೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ. ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಪನ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಭಾವೇನ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೇ ವತ್ತಮಾನೇ ತೇ ಸುಪನ್ತಿ, ಸಾ ನೇಸಂ ನಿದ್ದಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ಗಿಮ್ಹಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಮಾಸೇ ಚತುಗ್ಗುಣಂ ಸಙ್ಘಾಟಿಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೭). ಏವರೂಪೋ ಪನಾಯಂ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಭಾವೋ ನ ಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ, ಉಪಾದಿನ್ನಕೇಪಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೇಪಿ ಲಬ್ಭತಿ. ಉಪಾದಿನ್ನಕೇ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಯದಾ ಖೀಣಾಸವೋ ದೀಘಮಗ್ಗಂ ಗತೋ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞತರಂ ವಾ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಕಿಲನ್ತೋ, ಏವರೂಪೇ ಕಾಲೇ ಲಬ್ಭತಿ. ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೇ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಪಣ್ಣಪುಪ್ಫೇಸು ಲಬ್ಭತಿ. ಏಕಚ್ಚಾನಞ್ಹಿ ರುಕ್ಖಾನಂ ಪಣ್ಣಾನಿ ಸೂರಿಯಾತಪೇನ ಪಸಾರಿಯನ್ತಿ ರತ್ತಿಂ ಪಟಿಕುಟನ್ತಿ, ಪದುಮಪುಪ್ಫಾದೀನಿ ಸೂರಿಯಾತಪೇನ ಪುಪ್ಫನ್ತಿ, ರತ್ತಿಂ ಪುನ ಪಟಿಕುಟನ್ತಿ. ಇದಂ ಪನ ಮಿದ್ಧಂ ಅಕುಸಲತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ನ ಹೋತೀತಿ.

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ‘‘ನ ಮಿದ್ಧಂ ಅಕುಸಲಂ. ಕಸ್ಮಾ? ರೂಪತ್ತಾ. ರೂಪಞ್ಹಿ ಅಬ್ಯಾಕತಂ. ಇದಞ್ಚ ರೂಪಂ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ’ತಿ ಕಾಯಗ್ಗಹಣಂ ಕತ’’ನ್ತಿ. ಯದಿ ‘ಕಾಯಸ್ಸಾ’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ತೇನೇವೇತಂ ರೂಪಂ, ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಾದಯೋಪಿ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಮೇವ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ‘ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ’ (ಧ. ಸ. ೧೬೩; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೦) ‘ಕಾಯೇನ ಚೇವ ಪರಮಸಚ್ಚಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀ’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮೩; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೩) ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದನಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸಚ್ಛಿಕರಣಾನಿಪಿ ರೂಪಕಾಯೇನೇವ ಸಿಯುಂ. ತಸ್ಮಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇತಂ ‘ರೂಪಂ ಮಿದ್ಧ’ನ್ತಿ. ನಾಮಕಾಯೋ ಹೇತ್ಥ ಕಾಯೋ ನಾಮ. ಯದಿ ನಾಮಕಾಯೋ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘ಸೋಪ್ಪಂ ಪಚಲಾಯಿಕಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ? ನ ಹಿ ನಾಮಕಾಯೋ ಸುಪತಿ, ನ ಚ ಪಚಲಾಯತೀತಿ. ‘ಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ವಿಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ಫಲತ್ತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ‘ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಇತ್ಥಿನಿಮಿತ್ತಂ ಇತ್ಥಿಕುತ್ತಂ ಇತ್ಥಾಕಪ್ಪೋ’ತಿ ಇಮಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಫಲತ್ತಾ ವುತ್ತಾನಿ, ಏವಂ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ನಾಮಕಾಯಗೇಲಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಫಲತ್ತಾ ಸೋಪ್ಪಾದೀನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಮಿದ್ಧೇ ಹಿ ಸತಿ ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಫಲೂಪಚಾರೇನ, ಮಿದ್ಧಂ ಅರೂಪಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ‘ಸೋಪ್ಪಂ ಪಚಲಾಯಿಕಾ ಸುಪನಾ ಸುಪಿತತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘ಅಕ್ಖಿದಲಾದೀನಂ ಪಚಲಭಾವಂ ಕರೋತೀತಿ ಪಚಲಾಯಿಕಾ’ತಿ ವಚನತ್ಥೇನಾಪಿ ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಸಾಧಿತೋಯೇವಾತಿ ನ ರೂಪಂ ಮಿದ್ಧಂ. ಓನಾಹಾದೀಹಿಪಿ ಚಸ್ಸ ಅರೂಪಭಾವೋ ದೀಪಿತೋಯೇವ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ನಾಮಕಾಯಸ್ಸ ‘ಓನಾಹೋ ಪರಿಯೋನಾಹೋ ಅನ್ತೋಸಮೋರೋಧೋ’ ಹೋತೀತಿ. ‘ನನು ಚ ಇಮಿನಾವ ಕಾರಣೇನೇತಂ ರೂಪಂ? ನ ಹಿ ಅರೂಪಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಓನಾಹೋ, ನ ಪರಿಯೋನಾಹೋ, ನ ಅನ್ತೋಸಮೋರೋಧೋ ಹೋತೀ’ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ, ಆವರಣಮ್ಪಿ ನ ಭವೇಯ್ಯ. ತಸ್ಮಾ. ಯಥಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಆವರಣಟ್ಠೇನ ನೀವರಣಾ, ಏವಂ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಓನಾಹನಾದಿಅತ್ಥೇನ ಓನಾಹಾದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಪಿಚ ‘‘ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಪಹಾಯ ಚೇತಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣೇ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೪೬; ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೩) ವಚನತೋಪೇತಂ ಅರೂಪಂ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ಚಿತ್ತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ, ನ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಂ ಹೋತೀತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತಿ? ನನು ವುತ್ತಂ –

‘‘ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸುರಂ ಪಿವನ್ತಿ ಮೇರಯಂ, ಸುರಾಮೇರಯಪಾನಾ ಅಪ್ಪಟಿವಿರತಾ, ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಠಮೋ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೫೦).

ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛ ಖೋಮೇ, ಗಹಪತಿಪುತ್ತ, ಆದೀನವಾ ಸುರಾಮೇರಯಮಜ್ಜಪಮಾದಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗೇ – ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಾ ಧನಜಾನಿ, ಕಲಹಪ್ಪವಡ್ಢನೀ, ರೋಗಾನಂ ಆಯತನಂ, ಅಕಿತ್ತಿಸಞ್ಜನನೀ, ಕೋಪೀನನಿದಂಸನೀ, ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣೀತ್ವೇವ ಛಟ್ಠಂ ಪದಂ ಭವತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೪೮). ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋಪಿ ಚೇತಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ. ಯಥಾ ಮಜ್ಜೇ ಉದರಗತೇ, ಚಿತ್ತಂ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ಪಞ್ಞಾ ದುಬ್ಬಲಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಜ್ಜಂ ವಿಯ ಮಿದ್ಧಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಸಂಕಿಲೇಸೋ ಚೇವ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಞ್ಚ ಸಿಯಾತಿ. ನ, ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸತೋ. ಯದಿ ಹಿ ಮಜ್ಜಂ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸೋ ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಪಹಾಯ ಚೇತಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೭) ವಾ, ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಿಮೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ಯೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಚೇವ ಮುದು ಹೋತಿ, ನ ಚ ಕಮ್ಮನಿಯಂ, ನ ಚ ಪಭಸ್ಸರಂ, ಪಭಙ್ಗು ಚ, ನ ಚ ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ. ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೧೪) ವಾ, ‘‘ಕತಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ? ಅಭಿಜ್ಝಾ ವಿಸಮಲೋಭೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೭೧) ವಾ – ಏವಮಾದೀಸು ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸನಿದ್ದೇಸೇಸು ನಿದ್ದೇಸಂ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಪೀತೇ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಯೇ ಚಿತ್ತಸಂಕಿಲೇಸಾ ಚೇವ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸತೋ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಮಿದ್ಧಂ ಪನ ಸಯಮೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಚೇವ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಞ್ಚಾತಿ ಅರೂಪಮೇವ ಮಿದ್ಧಂ.

ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ? ಸಮ್ಪಯೋಗವಚನತೋ. ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೇನ ನೀವರಣಞ್ಚೇವ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೧೭೬) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯೋಗವಚನತೋ ನಯಿದಂ ರೂಪಂ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಙ್ಖ್ಯಂ ಲಭತೀತಿ. ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ – ‘ಯಥಾಲಾಭವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಿಪ್ಪಿಸಮ್ಬುಕಮ್ಪಿ ಸಕ್ಖರಕಥಲಮ್ಪಿ ಮಚ್ಛಗುಮ್ಬಮ್ಪಿ ಚರನ್ತಮ್ಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಮ್ಪೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೯; ಮ. ನಿ. ೧.೪೩೩) ಏವಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಕ್ಖರಕಥಲಞ್ಹಿ ತಿಟ್ಠತಿ ಯೇವ ನ ಚರತಿ, ಇತರದ್ವಯಂ ತಿಟ್ಠತಿಪಿ ಚರತಿಪಿ. ಏವಮಿಧಾಪಿ ಮಿದ್ಧಂ ನೀವರಣಮೇವ, ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಥಿನಂ ನೀವರಣಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ‘‘ನೀವರಣಞ್ಚೇವ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಮಿದ್ಧಂ ಪನ ಯಥಾ ಸಕ್ಖರಕಥಲಂ ತಿಟ್ಠತೇವ ನ ಚರತಿ, ಏವಂ ನೀವರಣಮೇವ, ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ರೂಪಮೇವ ಮಿದ್ಧನ್ತಿ. ನ, ರೂಪಭಾವಾಸಿದ್ಧಿತೋ. ಸಕ್ಖರಕಥಲಞ್ಹಿ ನ ಚರತೀತಿ ವಿನಾಪಿ ಸುತ್ತೇನ ಸಿದ್ಧಂ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನತ್ಥೋ ಹೋತು. ಮಿದ್ಧಂ ಪನ ರೂಪನ್ತಿ ಅಸಿದ್ಧಮೇತಂ. ನ ಸಕ್ಕಾ ತಸ್ಸ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ರೂಪಭಾವೋ ಸಾಧೇತುನ್ತಿ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ರೂಪಭಾವಾಸಿದ್ಧಿತೋ ನ ಇದಂ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ಮಿದ್ಧಂ.

ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ? ‘ಚತ್ತತ್ತಾ’ತಿಆದಿವಚನತೋ. ವಿಭಙ್ಗಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ‘‘ವಿಗತಥಿನಮಿದ್ಧೋತಿ ತಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಚತ್ತತ್ತಾ ವನ್ತತ್ತಾ ಮುತ್ತತ್ತಾ ಪಹೀನತ್ತಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಗತಥಿನಮಿದ್ಧೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೪೭) ಚ, ‘‘ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಇಮಮ್ಹಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಾ ಸೋಧೇತಿ ವಿಸೋಧೇತಿ ಪರಿಸೋಧೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ವಿಮೋಚೇತಿ ಪರಿಮೋಚೇತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತಿ’’ ಚಾತಿ (ವಿಭ. ೫೫೧) – ಏವಂ ‘ಚತ್ತತ್ತಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಚ ‘ರೂಪಂ’ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಅರೂಪಮೇವ ಮಿದ್ಧನ್ತಿ. ನ, ಚಿತ್ತಜಸ್ಸಾಸಮ್ಭವವಚನತೋ. ತಿವಿಧಞ್ಹಿ ಮಿದ್ಧಂ – ಚಿತ್ತಜಂ ಉತುಜಂ ಆಹಾರಜಞ್ಚ. ತಸ್ಮಾ ಯಂ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಜಂ ತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ಝಾನಚಿತ್ತೇಹಿ ಅಸಮ್ಭವೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಅರೂಪಭಾವೋ ಸಾಧಿತೋತಿ ರೂಪಮೇವ ಮಿದ್ಧನ್ತಿ. ನ, ರೂಪಭಾವಾಸಿದ್ಧಿತೋವ. ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ರೂಪಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸಕ್ಕಾ ಏತಂ ಲದ್ಧುಂ. ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಜಸ್ಸಾಸಮ್ಭವೋ ವುತ್ತೋ. ಸೋ ಏವ ಚ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಅರೂಪಮೇವ ಮಿದ್ಧಂ.

ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ? ಪಹಾನವಚನತೋ. ಭಗವತಾ ಹಿ ‘‘ಛ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇ ಪಹಾಯ ಭಬ್ಬೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿತುಂ; ಕತಮೇ ಛ? ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ, ಬ್ಯಾಪಾದಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಕಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ; ಕಾಮೇಸು ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಆದೀನವೋ ಸಮ್ಮಪಞ್ಞಾಯ ಸುದಿಟ್ಠೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೭೩) ಚ, ‘‘ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಪಹಾಯ ಬಲವತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ತತ್ಥಂ ವಾ ಪರತ್ಥಂ ವಾ ಞಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೫೧) ಚ ಆದೀಸು ಮಿದ್ಧಸ್ಸಾಪಿ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ. ನ ಚ ರೂಪಂ ಪಹಾತಬ್ಬಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ನ ಪಹಾತಬ್ಬೋ, ನ ಭಾವೇತಬ್ಬೋ ನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೧೦೩೧) ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಪಹಾನವಚನತೋ ಅರೂಪಮೇವ ಮಿದ್ಧನ್ತಿ. ನ, ರೂಪಸ್ಸಾಪಿ ಪಹಾನವಚನತೋ. ‘‘ರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ತುಮ್ಹಾಕಂ, ತಂ ಪಜಹಥಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೭; ಸಂ. ನಿ. ೩.೩೩). ಏತ್ಥ ಹಿ ರೂಪಸ್ಸಾಪಿ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಮೇವ. ತಸ್ಮಾ ಅಕಾರಣಮೇತನ್ತಿ. ನ, ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತತ್ತಾ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪೇ ಛನ್ದರಾಗವಿನಯೋ ತಂ ತತ್ಥ ಪಹಾನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೫) ಏವಂ ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ರೂಪಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಯಥಾ ‘‘ಛ ಧಮ್ಮೇ ಪಹಾಯ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಪಹಾಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತತ್ತಾ, ನ ರೂಪಂ ಮಿದ್ಧಂ. ತಸ್ಮಾ ಯಾನೇತಾನಿ ‘‘ಸೋ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣೇ ಪಹಾಯ ಚೇತಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ’’ತಿಆದೀನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಏತೇಹಿ ಚೇವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಸುತ್ತೇಹಿ ಅರೂಪಮೇವ ಮಿದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ –

‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆವರಣಾ ನೀವರಣಾ ಚೇತಸೋ ಅಜ್ಝಾರುಹಾ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಾ. ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ? ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆವರಣೋ ನೀವರಣೋ…ಪೇ… ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆವರಣಂ ನೀವರಣಂ ಚೇತಸೋ ಅಜ್ಝಾರುಹಂ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೨೦) ಚ, ‘‘ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನ್ಧಕರಣಂ ಅಚಕ್ಖುಕರಣಂ ಅಞ್ಞಾಣಕರಣಂ ಪಞ್ಞಾನಿರೋಧಿಕಂ ವಿಘಾತಪಕ್ಖಿಕಂ ಅನಿಬ್ಬಾನಸಂವತ್ತನಿಕ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೨೧) ಚ, ‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಥಿನಮಿದ್ಧಪರಿಯುಟ್ಠಿತೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಪರೇತೇನಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೬) ಚ, ‘‘ಅಯೋನಿಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನೋ ಚೇವ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಅನುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚೇವ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೧೬) ಚ, ‘‘ಕೇವಲೋಹಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಕುಸಲರಾಸಿ ಯದಿದಂ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೧) ಚ –

ಏವಮಾದೀನಿ ಚ ಅನೇಕಾನಿ ಏತಸ್ಸ ಅರೂಪಭಾವಜೋತಕಾನೇವ ಸುತ್ತಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತಂ ಅರೂಪಂ ತಸ್ಮಾ ಆರುಪ್ಪೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಮಹಾಪಕರಣೇ ಪಟ್ಠಾನೇ – ‘‘ನೀವರಣಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನೀವರಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಆರುಪ್ಪೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ… ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೩.೮.೮) ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ಅರೂಪಮೇವ ಮಿದ್ಧನ್ತಿ.

೧೧೬೬. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೇ ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾತಿಆದೀನಿ ಮೂಲತೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ. ಏವಂಸಞ್ಞಿತಾಯ ಹಿ ಕತೇ ವೀತಿಕಮ್ಮೇ, ನಿಟ್ಠಿತೇ ವತ್ಥುಜ್ಝಾಚಾರೇ, ಪುನ ಸಞ್ಜಾತಸತಿನೋಪಿ ‘ದುಟ್ಠು ಮಯಾ ಕತ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುತಪ್ಪಮಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾನುತಾಪವಸೇನೇತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನ ತಂ ಮೂಲತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಕಪ್ಪಿಯಭೋಜನಂ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಅಕಪ್ಪಿಯಮಂಸಂ ಕಪ್ಪಿಯಮಂಸಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ, ಅಚ್ಛಮಂಸಂ ಸೂಕರಮಂಸನ್ತಿ, ದೀಪಿಮಂಸಂ ವಾ ಮಿಗಮಂಸನ್ತಿ ಖಾದತಿ; ಕಾಲೇ ವೀತಿವತ್ತೇ ಕಾಲಸಞ್ಞಾಯ, ಪವಾರೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪವಾರಿತಸಞ್ಞಾಯ, ಪತ್ತಸ್ಮಿಂ ರಜೇ ಪತಿತೇ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಸಞ್ಞಾಯ ಭುಞ್ಜತಿ – ಏವಂ ‘ಅಕಪ್ಪಿಯೇ ಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಾಯ’ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ. ಸೂಕರಮಂಸಂ ಪನ ಅಚ್ಛಮಂಸಸಞ್ಞಾಯ ಖಾದಮಾನೋ, ಕಾಲೇ ಚ ವಿಕಾಲಸಞ್ಞಾಯ ಭುಞ್ಜಮಾನೋ ‘ಕಪ್ಪಿಯೇ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಞ್ಞಿತಾಯ’ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ. ಅನವಜ್ಜಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ವಜ್ಜಸಞ್ಞಿತಾಯ, ವಜ್ಜಞ್ಚ ಅನವಜ್ಜಸಞ್ಞಿತಾಯ ಕರೋನ್ತೋ ‘ಅನವಜ್ಜೇ ವಜ್ಜಸಞ್ಞಾಯ ವಜ್ಜೇ ಚ ಅನವಜ್ಜಸಞ್ಞಾಯ’ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ‘‘ಅಕತಂ ವತ ಮೇ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಅಕತಂ ಕುಸಲಂ, ಅಕತಂ ಭೀರುತ್ತಾಣಂ, ಕತಂ ಪಾಪಂ, ಕತಂ ಲುದ್ದಂ, ಕತಂ ಕಿಬ್ಬಿಸ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನವಜ್ಜೇ ವಜ್ಜಸಞ್ಞಿತಾಯಪಿ ಕತೇ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ಯಂ ಏವರೂಪನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪದಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನಾಕಾರೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನಾ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ಅಯಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯಿತತ್ತಂ. ಚೇತಸೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ಕತಾಕತಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಸ್ಸ ವಾ ಅಭಿಮುಖಗಮನಂ ‘ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ’ ನಾಮ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ಕತಂ ವಾ ಪಾಪಂ ಅಕತಂ ನ ಕರೋತಿ, ಅಕತಂ ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಕತಂ ನ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿರೂಪೋ ಕುಚ್ಛಿತೋ ವಾ ಪಟಿಸಾರೋತಿ ‘ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ’. ಸೋ ಪನ ಚೇತಸೋ, ನ ಸತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ‘ಚೇತಸೋ’ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಮಸ್ಸ ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಆರಗ್ಗಮಿವ ಕಂಸಪತ್ತಂ ಮನಂ ವಿಲಿಖಮಾನಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋವಿಲೇಖೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಮಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ. ಯಂ ಪನ ವಿನಯೇ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಭಗವತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಅನುವಸಿತ್ವಾ ಅನುವಸಿತ್ವಾ ಆವಸಥಪಿಣ್ಡಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತು’’ನ್ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾಯನ್ತೋ ನ ಪಟಿಗ್ಗಹೇಸೀತಿ (ಪಾಚಿ. ೨೦೪) ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಆಗತಂ, ನ ತಂ ನೀವರಣಂ. ನ ಹಿ ಅರಹತೋ ‘ದುಟ್ಠು ಮಯಾ ಇದಂ ಕತ’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುತಾಪೋ ಅತ್ಥಿ. ನೀವರಣಪತಿರೂಪಕಂ ಪನೇತಂ ‘ಕಪ್ಪತಿ ನ ಕಪ್ಪತೀ’ತಿ ವೀಮಂಸನಸಙ್ಖಾತಂ ವಿನಯಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ನಾಮ.

೧೧೭೬. ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನೀವರಣಾ ಚೇವ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ಯಸ್ಮಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನ ವಿಜಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣೇನ ನೀವರಣಞ್ಚೇವ ನೀವರಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ಸತಿಪಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ವಿನಾಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಯಞ್ಚ ಯೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ನ ಯೋಜಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಮೇ ಪನ ನೀವರಣೇ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ ಆಹರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ. ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಬ್ಯಾಪಾದಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಥಿನಮಿದ್ಧುದ್ಧಚ್ಚಾನಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ. ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಬ್ಯಾಪಾದಾ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧುದ್ಧಚ್ಚಾವಿಜ್ಜಾತಿ.

೧೧೮೨. ಪರಾಮಾಸಗೋಚ್ಛಕೇ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಸಭಾಗೇನ ಬಹುವಚನಂ ಕತಂ.

೧೨೧೯. ಉಪಾದಾನನಿದ್ದೇಸೇ ವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಮಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಕಾಮೋ ಚ ಸೋ ಉಪಾದಾನಞ್ಚಾತಿಪಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ. ಉಪಾದಾನನ್ತಿ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣಂ. ದಳ್ಹತ್ಥೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಉಪಸದ್ದೋ ಉಪಾಯಾಸಉಪಕಟ್ಠಾದೀಸು ವಿಯ. ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ಸಾ ಉಪಾದಾನಞ್ಚಾತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ. ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ. ‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೧) ಹಿ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಿಂ ಉತ್ತರದಿಟ್ಠಿ ಉಪಾದಿಯಹಿ. ತಥಾ ಸೀಲಬ್ಬತಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ. ಸೀಲಬ್ಬತಞ್ಚ ತಂ ಉಪಾದಾನಞ್ಚಾತಿಪಿ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ. ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದೀನಿ ಹಿ ‘ಏವಂ ಸುದ್ಧೀ’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸತೋ ಸಯಮೇವ ಉಪಾದಾನಾನಿ. ತಥಾ, ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ‘ವಾದೋ’; ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ‘ಉಪಾದಾನಂ’. ಕಿಂ ವದನ್ತಿ, ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ವಾ? ಅತ್ತಾನಂ. ಅತ್ತನೋ ವಾದುಪಾದಾನಂ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಂ; ‘ಅತ್ತವಾದಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಂ.

೧೨೨೦. ಯೋ ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವತ್ಥುಕಾಮಾವ ಅನವಸೇಸತೋ ಕಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತಸ್ಮಾ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಇಧ ಕಾಮುಪಾದಾನನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋಪಿ ತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣವತ್ಥುಕೋ ಪನಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗೋವ ನತ್ಥೀತಿ.

೧೨೨೧. ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನನಿದ್ದೇಸೇ ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ. ದಿನ್ನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಸಕ್ಕಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ದಾತುನ್ತಿ ಜಾನಾತಿ; ದಿನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಯಿಟ್ಠಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾಯಾಗೋ. ತಂ ಯಜಿತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಜಾನಾತಿ; ಯಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪನ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಹುತನ್ತಿ ಆಹುನಪಾಹುನಮಙ್ಗಲಕಿರಿಯಾ. ತಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಜಾನಾತಿ; ತಸ್ಸ ಪನ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ, ಸುಕತದುಕ್ಕಟಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಸುಕತಕಮ್ಮಾನಿ ನಾಮ. ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮಾನಿ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಜಾನಾತಿ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಅಯಂ ಲೋಕೋತಿ ಪರಲೋಕೇ ಠಿತೋ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಪರಲೋಕೋತಿ ಇಧ ಲೋಕೇ ಠಿತೋ ಪರಲೋಕಂ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ ನತ್ಥಿ ಪಿತಾತಿ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಜಾನಾತಿ, ತೇಸು ಕತಪಚ್ಚಯೇನ ಕೋಚಿ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾತಿ ಚವನಕಉಪಪಜ್ಜನಕಾ ಸತ್ತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಮ್ಮಗ್ಗತಾ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪನ್ನಾತಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಿಕಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯೇ ಇಮಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದೇನ್ತೀತಿ ಇಮಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಅತ್ತನಾವ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ ಪವೇದನಸಮತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಬುದ್ಧೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಇಮಾನಿ ಪನ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ ಆಹರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ. ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀಯತಿ, ಸೇಸಾನಿ ತೀಣಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ. ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಾದೀನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಕಾಮುಪಾದಾನನ್ತಿ.

೧೨೩೫. ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇ ಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ. ವಸನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಅಖೀಣಾಸವಾ ಸತ್ತಾ ಲೋಭಾದೀಸು ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾತಿ ‘ವತ್ಥೂನಿ’. ಕಿಲೇಸಾ ಚ ತೇ ತಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ವತ್ಥೂನಿ ಚಾತಿ ‘ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ’. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಕಿಲೇಸಾಪಿ ವಸನ್ತಿ ಏವ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವತ್ಥೂನೀತಿಪಿ ‘ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ’.

೧೨೩೬. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲೋಭೋ? ಯೋ ರಾಗೋ ಸಾರಾಗೋತಿ ಅಯಂ ಪನ ಲೋಭೋ ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ಗನ್ಥಗೋಚ್ಛಕೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇತಿ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಅತಿರೇಕಪದಸತೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಆಸವಸಂಯೋಜನಓಘಯೋಗನೀವರಣಉಪಾದಾನಗೋಚ್ಛಕೇಸು ಅಟ್ಠಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಪದೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಅತಿರೇಕಪದಸತೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಪಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಪದೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಪಿ ನಿಪ್ಪದೇಸತೋವ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇಸು ಹೇತುಗನ್ಥನೀವರಣಉಪಾದಾನಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇಸು ಚತುಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ತಣ್ಹಾ ಏಕೇನೇವ ಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಠಿತಾ. ಆಸವಸಂಯೋಜನಓಘಯೋಗೇಸು ಚತುಮಗ್ಗವಜ್ಝಾಪಿ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಾ. ಕಥಂ? ಆಸವೇಸು ಕಾಮಾಸವೋ ಭವಾಸವೋತಿ, ಸಂಯೋಜನೇಸು ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಭವರಾಗಸಂಯೋಜನನ್ತಿ, ಓಘೇಸು ಕಾಮೋಘೋ ಭವೋಘೋತಿ, ಯೋಗೇಸು ಕಾಮಯೋಗೋ ಭವಯೋಗೋತಿ.

ಇಮಾನಿ ಪನ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ ಆಹರಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾಪಿ. ಕಿಲೇಸಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಲೋಭೋ ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀಯತಿ, ದೋಸೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ, ಮೋಹಮಾನಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ, ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ, ಥಿನಾದೀನಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ. ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ದೋಸೋ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸೇಸಾ ಸತ್ತಾತಿ.

೧೨೮೭. ಕಾಮಾವಚರನಿದ್ದೇಸೇ ಹೇಟ್ಠತೋತಿ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೇನ. ಅವೀಚಿನಿರಯನ್ತಿ ವಾ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ವೀಚಿ, ಅನ್ತರಂ, ಛಿದ್ದಂ ಏತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ಅವೀಚಿ. ಸುಖಸಙ್ಖಾತೋ ಅಯೋ ಏತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ನಿರಯೋ. ನಿರತಿಅತ್ಥೇನಪಿ ನಿರಸ್ಸಾದತ್ಥೇನಪಿ ನಿರಯೋ. ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಅವೀಚಿಸಙ್ಖಾತಂ ನಿರಯಂ ಅನ್ತಂ ಕತ್ವಾ. ಉಪರಿತೋತಿ ಉಪರಿಭಾಗೇನ. ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿದೇವೇತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತೇಸು ಕಾಮೇಸು ವಸಂ ವತ್ತನತೋ ಏವಂಲದ್ಧವೋಹಾರೇ ದೇವೇ. ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಅನ್ತೋ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇತಿ ಯೇ ಏತಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ. ಏತ್ಥಾವಚರಾತಿ ಇಮಿನಾ ಯಸ್ಮಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಚರನ್ತಿ ಕದಾಚಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಭವತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಅಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ‘ಅವಚರಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಯೇ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಓಗಾಳ್ಹಾ ಹುತ್ವಾ ಚರನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸದಾ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ, ಅಧೋಭಾಗೇ ಚರನ್ತಿ ಅವೀಚಿನಿರಯಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಭೂತುಪಾದಾಯಪವತ್ತಿಭಾವೇನ, ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ. ತೇ ಹಿ ಅವಗಾಳ್ಹಾವ ಚರನ್ತಿ, ಅಧೋಭಾಗೇವ ಚರನ್ತೀತಿ ಅವಚರಾ. ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಏತೇ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಅವಚರನ್ತಿ, ನ ಪನ ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಅವಚರನ್ತಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ಹೋತಿ. ಇದಾನಿ ತೇ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ರಾಸಿಸುಞ್ಞತಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಚೇವ ಸಭಾವತೋ ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಖನ್ಧಾತಿಆದಿಮಾಹ.

೧೨೮೯. ರೂಪಾವಚರನಿದ್ದೇಸೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಸಙ್ಖಾತಂ ಬ್ರಹ್ಮಟ್ಠಾನಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾತಿಆದೀಸು ಪಠಮಪದೇನ ಕುಸಲಜ್ಝಾನಂ ವುತ್ತಂ, ದುತಿಯೇನ ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನಂ, ವುತ್ತಂ ತತಿಯೇನ ಕಿರಿಯಜ್ಝಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.