ರೂಪವಿಭತ್ತಿಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೫೯೪. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತುಮೇವಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘ಕತಮಂ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಂ ನ ಹೇತೂ’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ನ ಕತಾತಿ? ಭೇದಾಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ದುಕಾದೀಸು ‘ಉಪಾದಾರೂಪ’ಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ ‘ನೋಉಪಾದಾರೂಪ’ಮ್ಪಿ, ಏವಮಿಧ ಹೇತು ನ ಹೇತೂತಿಪಿ ಸಹೇತುಕಮಹೇತುಕನ್ತಿಪಿ ಭೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛಂ ಅಕತ್ವಾವ ವಿಭತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘ಸಬ್ಬ’ನ್ತಿ ಸಕಲಂ, ನಿರವಸೇಸಂ. ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ಅಯಮಸ್ಸ ಸೀತಾದೀಹಿ ರುಪ್ಪನಭಾವದೀಪನೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣನಿದ್ದೇಸೋ. ನ ಹೇತುಮೇವಾತಿ ಸಾಧಾರಣಹೇತುಪಟಿಕ್ಖೇಪನಿದ್ದೇಸೋ.

ತತ್ಥ ಹೇತುಹೇತು ಪಚ್ಚಯಹೇತು ಉತ್ತಮಹೇತು ಸಾಧಾರಣಹೇತೂತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೇತು. ತೇಸು ‘ತಯೋ ಕುಸಲಹೇತೂ, ತಯೋ ಅಕುಸಲಹೇತೂ, ತಯೋ ಅಬ್ಯಾಕತಹೇತೂ’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೫೯) ಅಯಂ ‘ಹೇತುಹೇತು’ ನಾಮ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಮಹಾಭೂತಾ ಹೇತು, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾಯಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೮೫; ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೨) ಅಯಂ ‘ಪಚ್ಚಯಹೇತು’ ನಾಮ. ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಟ್ಠಾನೇ, ಉತ್ತಮಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಟ್ಠಾನೇ, ಉತ್ತಮಂ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಅಯಂ ‘ಉತ್ತಮಹೇತು’ ನಾಮ. ಯಥಾಹ – ‘ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನಂ ಠಾನಸೋ ಹೇತುಸೋ ವಿಪಾಕಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪೮; ವಿಭ. ೮೧೦; ಪಾಟಿ. ಮ. ೨.೪೪), ‘‘ಏಸೇವ ಹೇತು ಏಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಯದಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಾಧಾರಣಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಂ ಫರತೀತಿ ಅಯಂ ‘ಸಾಧಾರಣಹೇತು’ ನಾಮ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಥವೀರಸೋ ಆಪೋರಸೋ ಚ ಮಧುರಸ್ಸಾಪಿ ಅಮಧುರಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಕುಸಲಸಙ್ಖಾರಾನಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಸಙ್ಖಾರಾನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ‘ಹೇತುಹೇತು’ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇತಿ ‘ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ನ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧) ಮಾತಿಕಾಯ ಆಗತಂ ಹೇತುಭಾವಂ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘ನ ಹೇತುಮೇವಾ’ತಿ ಆಹ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಿದ್ದೇಸೋ ಚ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಿದ್ದೇಸೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಚನತ್ಥೋ ಪನ ಸಬ್ಬಪದಾನಂ ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ.

ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಮೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಮೇವ ಹೋತಿ, ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಆಹಾರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನೇವಾತಿ ಏವಂ ರೂಪಸ್ಸೇವ ವುತ್ತಚತುಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ರೂಪಮೇವಾತಿ ‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಮಾತಿಕಾಯ ವುತ್ತಂ ಅರೂಪೀಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಛಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹೀತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಮೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಛಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನಿಯಾಮೋ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಗಹಿತೋ. ನ ಹಿ ತಾನಿ ಅತೀತಾನಾಗತಂ ವಿಜಾನನ್ತಿ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ವಿಜಾನಾತಿ. ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸೋತೇ ಪತಿತತ್ತಾ ಸೋತಪತಿತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಗತಂ. ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಮೇವ. ಜರಾಯ ಅಭಿಭವಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಕತ್ತಾ ಜರಾಭಿಭೂತಮೇವ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ರೂಪಕಾಯೇ ಜರಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ‘ಜರಾಭಿಭೂತಮೇವಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಏವಂ ಏಕವಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹೋತಿ ಏತ್ಥ ‘ವಿಧಾ’-ಸದ್ದೋ ಮಾನಸಣ್ಠಾನಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಿಧಾ, ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಿಧಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೯೬೨) ಹಿ ಮಾನೋ ವಿಧಾ ನಾಮ. ‘‘ಕಥಂವಿಧಂ ಸೀಲವನ್ತಂ ವದನ್ತಿ, ಕಥಂವಿಧಂ ಪಞ್ಞವನ್ತಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೯೫) ಸಣ್ಠಾನಂ. ‘ಕಥಂವಿಧ’ನ್ತಿ ಹಿ ಪದಸ್ಸ ಕಥಂಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥುಂ ದುವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥೂ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೫೧-೭೫೨) ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ವಿಧಾ ನಾಮ. ಇಧಾಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ಸಙ್ಗಹಸದ್ದೋಪಿ ಸಜಾತಿಸಞ್ಜಾತಿಕಿರಿಯಾಗಣನವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಖತ್ತಿಯಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಬ್ಬೇ ವೇಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬೇ ಸುದ್ದಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ – ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ‘ಸಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ’ ನಾಮ. ‘ಏಕಜಾತಿಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಸಬ್ಬೇ ಜಾತಿಯಾ ಏಕಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಕೋಸಲಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಮಾಗಧಕಾ, ಸಬ್ಬೇ ಭಾರುಕಚ್ಛಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯೋ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ, ಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ – ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ‘ಸಞ್ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ’ ನಾಮ. ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಜಾತಾ ಸಂವುದ್ಧಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಸಬ್ಬೇ ಸಞ್ಜಾತಿಟ್ಠಾನೇನ ನಿವುತ್ಥೋಕಾಸೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಹತ್ಥಾರೋಹಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು, ಸಬ್ಬೇ ಅಸ್ಸಾರೋಹಾ, ಸಬ್ಬೇ ರಥಿಕಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು’’, ‘‘ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ – ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨) ಅಯಂ ‘ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಗಹೋ’ ನಾಮ. ಸಬ್ಬೇವ ಹೇತೇ ಅತ್ತನೋ ಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಏಕಸಙ್ಗಹಂ ಗತಾ. ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಕತಮಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ? ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಹಞ್ಚಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಗಣನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇನ ವತ ರೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ – ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಕಥಾ. ೪೭೧), ಅಯಂ ‘ಗಣನಸಙ್ಗಹೋ’ ನಾಮ. ಅಯಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ರೂಪಗಣನಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ.