ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲವಣ್ಣನಾ

ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ

೨೬೫. ಇದಾನಿ ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಅರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅರೂಪಭವೋ ಅರೂಪಂ, ಅರೂಪೇ ಉಪಪತ್ತಿ ಅರೂಪೂಪಪತ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಅರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ. ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಉಪಾಯಂ ಹೇತುಂ ಕಾರಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ವಡ್ಢೇತಿ. ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ. ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಾ ಅನವಸೇಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ರೂಪಸಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಞ್ಚೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ. ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೨೪೮; ದೀ. ನಿ. ೨.೧೨೯). ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೨೪೪-೨೪೬; ದೀ. ನಿ. ೨.೧೭೩); ತಸ್ಮಾ ಇಧ ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ರೂಪಂ ಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಂ, ರೂಪಮಸ್ಸ ನಾಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಭೇದಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸಮತಿಕ್ಕಮಾತಿ ವಿರಾಗಾ ನಿರೋಧಾ ಚ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಏತಾಸಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯವಸೇನ ಪಞ್ಚದಸನ್ನಂ ಝಾನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ, ಏತೇಸಞ್ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿವಸೇನ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಾನಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ, ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಅನವಸೇಸಾನಂ ವಾ ವಿರಾಗಾ ಚ ನಿರೋಧಾ ಚ ವಿರಾಗಹೇತು ಚೇವ ನಿರೋಧಹೇತು ಚ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತರೂಪಸಞ್ಞೇನ ಏತಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿತುನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಿರತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ನ ಹೋತಿ, ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾಸು ಚ ಸಞ್ಞಾಸು ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ? ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಾ ಸಞ್ಜಾನಿತತ್ತಂ, ಇಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ರೂಪಸಞ್ಞಾಯೋ. ಇಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾಯೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತಿ, ವೀತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೬೦೨) ಏವಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ಸಞ್ಞಾನಂಯೇವ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಏತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ನ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಆರಮ್ಮಣಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಪಟಿಘಾತೇನ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ. ರೂಪಸಞ್ಞಾದೀನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ? ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಸದ್ದಸಞ್ಞಾ ಗನ್ಧಸಞ್ಞಾ ರಸಸಞ್ಞಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಞ್ಞಾ, ಇಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೬೦೩). ತಾಸಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ಪಹಾನಾ ಅಸಮುಪ್ಪಾದಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಕಾಮಞ್ಚೇತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ನ ಸನ್ತಿ – ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ – ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಹೀನಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ವಿಯ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ತತಿಯಮಗ್ಗೇ ವಿಯ ಚ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಝಾನೇ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ಇಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಸಂಸಾವಸೇನ ಏತಾಸಂ ಏತ್ಥ ವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾ ರೂಪಾವಚರಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ನ ಸನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ನ ಪಹೀನತ್ತಾ ನ ಸನ್ತಿ. ನ ಹಿ ರೂಪವಿರಾಗಾಯ ರೂಪಾವಚರಭಾವನಾ ಸಂವತ್ತತಿ, ರೂಪಾಯತ್ತಾ ಚ ಏತಾಸಂ ಪವತ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನ ಭಾವನಾ ರೂಪವಿರಾಗಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಾ ಏತ್ಥ ಪಹೀನಾತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವತ್ತುಂ, ಏಕಂಸೇನೇವ ಏವಂ ಧಾರೇತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ತಾಸಞ್ಹಿ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾಯೇವ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ‘‘ಸದ್ದೋ ಕಣ್ಟಕೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೭೨) ವುತ್ತೋ ಭಗವತಾ. ಇಧ ಚ ಪಹೀನತ್ತಾಯೇವ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಆನೇಞ್ಜತಾ ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖತಾ ಚ ವುತ್ತಾ. ಆಳಾರೋ ಚ ಕಾಳಾಮೋ ಆರುಪ್ಪಸಮಾಪನ್ನೋ ಪಞ್ಚಮತ್ತಾನಿ ಸಕಟಸತಾನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾನಿ ನೇವ ಅದ್ದಸ, ನ ಪನ ಸದ್ದಂ ಅಸ್ಸೋಸೀತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೯೨).

ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ನಾನತ್ತೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಞಾನಂ ನಾನತ್ತಾನಂ ವಾ ಸಞ್ಞಾನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಹಿ ಏತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ? ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮನೋಧಾತುಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ವಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಾ ಸಞ್ಜಾನಿತತ್ತಂ, ಇಮಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೬೦೪) ಏವಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ; ಅಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಙ್ಗಹಿತಾ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಭೇದೇ ನಾನತ್ತೇ ನಾನಾಸಭಾವೇ ಗೋಚರೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ; ಯಸ್ಮಾ ಚೇತಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ದ್ವೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸಞ್ಞಾ, ಏಕಾದಸ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಸಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಮ್ಪಿ ಸಞ್ಞಾ ನಾನತ್ತಾ ನಾನಾಸಭಾವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸದಿಸಾ, ತಸ್ಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ವುತ್ತಾ. ತಾಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅನಾವಜ್ಜನಾ ಅಸಮನ್ನಾಹಾರಾ ಅಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ. ಯಸ್ಮಾ ತಾ ನಾವಜ್ಜತಿ, ನ ಮನಸಿಕರೋತಿ, ನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಝಾನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಭವೇಪಿ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಪಗೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಇಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಣಕಾಲೇ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ‘ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ’ತಿ ದ್ವೇಧಾಪಿ ಅಭಾವೋಯೇವ ವುತ್ತೋ. ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾಸು ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸಞ್ಞಾ, ನವ ಕಿರಿಯಾಸಞ್ಞಾ, ದಸ ಅಕುಸಲಸಞ್ಞಾತಿ ಇಮಾ ಸತ್ತವೀಸತಿ ಸಞ್ಞಾ ಇಮಿನಾ ಝಾನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಭವೇ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಇಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರನ್ತೋ ತಾಸಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾಯೇವ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ತಾ ಪನ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಅಸಮಾಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚೇತ್ಥ ‘ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ. ‘ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಞ್ಚ ಪಹಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರೋ ಚ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇತಿ ಭಗವಾ ‘ಪನ್ನರಸನ್ನಂ ರೂಪಸಞ್ಞಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೇನ, ದಸನ್ನಂ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೇನ, ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರೇನಾ’ತಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇಸಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾತಿ ಚೇ ಸೋತೂನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಪಲೋಭನತ್ಥಞ್ಚ. ಸಚೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ಅಪಣ್ಡಿತಾ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘ಸತ್ಥಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಥಾತಿ ವದತಿ, ಕೋ ನು ಖೋ ಏತಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾಯ ಅತ್ಥೋ? ಕೋ ಆನಿಸಂಸೋ’ತಿ ತೇ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ಮಾ ಲಭನ್ತೂತಿ ಇಮೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇಸಿ. ತಞ್ಹಿ ನೇಸಂ ಸುತ್ವಾ ಏವಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ – ‘ಏವಂಸನ್ತಾ ಕಿರ ಅಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ಏವಂಪಣೀತಾ, ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮ ನ’ನ್ತಿ. ಅಥಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನತ್ಥಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ.

ಪಲೋಭನತ್ಥಞ್ಚಾಪಿ ನೇಸಂ ಏತಿಸ್ಸಾ ವಣ್ಣಂ ಕಥೇಸಿ, ವಿಸಕಣ್ಟಕವಾಣಿಜೋ ವಿಯ. ವಿಸಕಣ್ಟಕವಾಣಿಜೋ ನಾಮ ಗುಳವಾಣಿಜೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಕಿರ ಗುಳಫಾಣಿತಖಣ್ಡಸಕ್ಕರಾದೀನಿ ಸಕಟೇನಾದಾಯ ಪಚ್ಚನ್ತಗಾಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘ವಿಸಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಥ ವಿಸಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸೇಸಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಗಾಮಿಕಾ ‘ವಿಸಂ ನಾಮ ಕಕ್ಖಳಂ, ಯೋ ನಂ ಖಾದತಿ ಸೋ ಮರತಿ, ಕಣ್ಟಕೋಪಿ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಮಾರೇತಿ. ಉಭೋಪೇತೇ ಕಕ್ಖಳಾ, ಕೋ ಏತ್ಥ ಆನಿಸಂಸೋ’ತಿ ಗೇಹದ್ವಾರಾನಿ ಥಕೇಸುಂ, ದಾರಕೇ ಚ ಪಲಾಪೇಸುಂ. ತಂ ದಿಸ್ವಾ ವಾಣಿಜೋ ‘ಅವೋಹಾರಕುಸಲಾ ಇಮೇ ಗಾಮಿಕಾ, ಹನ್ದ ನೇ ಉಪಾಯೇನ ಗಣ್ಹಾಪೇಮೀ’ತಿ ‘ಅತಿಮಧುರಂ ಗಣ್ಹಥ ಅತಿಸಾದುಂ ಗಣ್ಹಥ, ಗುಳಂ ಫಾಣಿತಂ ಸಕ್ಕರಂ ಸಮಗ್ಘಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಕೂಟಮಾಸಕಕೂಟಕಹಾಪಣಾದೀಹಿಪಿ ಲಬ್ಭತೀ’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸೇಸಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಗಾಮಿಕಾ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾ ನಿಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಬಹುಮ್ಪಿ ಮೂಲಂ ದತ್ವಾ ಗಹೇಸುಂ.

ತತ್ಥ ವಾಣಿಜಸ್ಸ ‘ವಿಸಕಣ್ಟಕಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ಉಗ್ಘೋಸನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಥಾ’ತಿ ವಚನಂ. ‘ಉಭೋಪೇತೇ ಕಕ್ಖಳಾ, ಕೋ ಏತ್ಥ ಆನಿಸಂಸೋ’ತಿ? ಗಾಮಿಕಾನಂ ಚಿನ್ತನಂ ವಿಯ ‘ಭಗವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಥಾತಿ ಆಹ, ಕೋ ಏತ್ಥ ಆನಿಸಂಸೋ? ನಾಸ್ಸ ಗುಣಂ ಜಾನಾಮಾ’ತಿ ಸೋತೂನಂ ಚಿನ್ತನಂ. ಅಥಸ್ಸ ವಾಣಿಜಸ್ಸ ‘ಅತಿಮಧುರಂ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿಆದಿವಚನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ರೂಪಸಞ್ಞಾಸಮತಿಕ್ಕಮನಾದಿಕಂ ಆನಿಸಂಸಪ್ಪಕಾಸನಂ. ಇದಞ್ಹಿ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಬಹುಮ್ಪಿ ಮೂಲಂ ದತ್ವಾ, ಗಾಮಿಕಾ ವಿಯ ಗುಳಂ, ಇಮಿನಾ ಆನಿಸಂಸೇನ ಪಲೋಭಿತಚಿತ್ತಾ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಉಸ್ಸಾಹಜನನತ್ಥಂ ಪಲೋಭನತ್ಥಞ್ಚ ಕಥೇಸಿ.

ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಿ ಅನನ್ತಂ. ಆಕಾಸಂ ಅನನ್ತಂ ಆಕಾಸಾನನ್ತಂ. ಆಕಾಸಾನನ್ತಮೇವ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ. ತಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಮಸ್ಸ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ, ದೇವಾನಂ ದೇವಾಯತನಮಿವಾತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ. ಇತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಚ ತಂ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ. ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೇ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹಗತಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ.

ಯಥಾ ಪನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ‘ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋ’ತಿ (ವಿಭ. ೫೦೮; ದೀ. ನಿ. ೨.೧೨೯) ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧ ಅನನ್ತನ್ತಿ ವಾ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ ನ ಗಹಿತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಅನನ್ತೇ ಹಿ ಗಹಿತೇ ಪರಿತ್ತಂ ನ ಗಯ್ಹತಿ, ಪರಿತ್ತೇ ಗಹಿತೇ ಅನನ್ತಂ ನ ಗಯ್ಹತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಆರಮ್ಮಣಚತುಕ್ಕಂ ನ ಪೂರತಿ, ದೇಸನಾ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಕಾ ನ ಹೋತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ದೇಸನಂ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಕಂ ಕಾತುಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಅನನ್ತನ್ತಿ ವಾ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಅವತ್ವಾ ‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತ’ನ್ತಿ ಆಹ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ಆರಮ್ಮಣಚತುಕ್ಕಂ ಪೂರತಿ, ದೇಸನಾ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಕಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅವಸೇಸೋ ಪಾಳಿಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನದುಕ್ಖತಾಯ ಚೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ, ಪರಿಯಾದಿನ್ನನಿಕನ್ತಿಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಪರಿವಾಸದನ್ಧತಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ. ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪರಿತ್ತಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪನ ಪವತ್ತಂ ಝಾನಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಪುಲಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪವತ್ತಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ ವಿಯ ಚ ಇಧಾಪಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಸೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಏಕಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ಪನ ತೇಸು ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ.

ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ

೨೬೬. ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ, ಏತ್ಥ ತಾವ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಆಯತನಮಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಝಾನಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ. ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ. ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಮನಸಿಕರಣೇನ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತನ್ತಿ, ಏತ್ಥ ಪನ ಅನನ್ತನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾತಬ್ಬವಸೇನ ನಾಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಿ ಅನನ್ತಂ. ಅನನ್ತಮೇವ ಆನಞ್ಚಂ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆನಞ್ಚಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ರೂಳ್ಹೀಸದ್ದೋ. ತದೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಇಮಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಆಯತನನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ. ತಸ್ಮಿಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನೇ ಪವತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹಗತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ. ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇಧ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನದುಕ್ಖತಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ, ಪರಿಯಾದಿನ್ನನಿಕನ್ತಿಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಪರಿವಾಸದನ್ಧತಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ. ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ. ಪರಿತ್ತಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ.

ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ

೨೬೭. ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಆಯತನಮಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಝಾನಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ. ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ. ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಮನಸಿಕರಣೇನ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಾಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಅಕಿಞ್ಚನಂ; ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ. ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಞ್ಞಾಯ ಆಯತನನ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ಪವತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹಗತನ್ತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ. ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇಧ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನದುಕ್ಖತಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ, ಪರಿಯಾದಿನ್ನನಿಕನ್ತಿಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾ ಪರಿವಾಸದನ್ಧತಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ. ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ. ಪರಿತ್ತಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ.

ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ

ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಆಯತನಮಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಝಾನಮ್ಪಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ. ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ. ಏವಮೇತಂ ಝಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣೇನ ಚ ಅಮನಸಿಕರಣೇ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮಾ’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಭಾವತೋ ತಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಸಾ ಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ, ತಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ತಞ್ಞೇವ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೬೧೯) ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೀ’ತಿ ‘ಸನ್ತಾ ವತಾಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ, ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿಭಾವಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರಿತ್ವಾ ಠಸ್ಸತೀ’ತಿ ಏವಂ ಸನ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಯ ನಂ ‘ಸನ್ತಾ’ತಿ ಮನಸಿಕರೋತಿ. ಸನ್ತತೋ ಚೇ ಮನಸಿಕರೋತಿ, ಕಥಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಹೋತೀತಿ? ಅನಾವಜ್ಜಿತುಕಾಮತಾಯ. ಸೋ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತಿ, ಅಥ ಖ್ವಸ್ಸ ‘ಅಹಮೇತಂ ಆವಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಿ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಏಸ ಆಭೋಗೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ನ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ಸನ್ತತರಪಣೀತತರತಾಯ.

ಯಥಾ ಹಿ ರಾಜಾ ಮಹಚ್ಚರಾಜಾನುಭಾವೇನ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧಗತೋ ನಗರವೀಥಿಯಂ ವಿಚರನ್ತೋ ದನ್ತಕಾರಾದಯೋ ಸಿಪ್ಪಿಕೇ ಏಕಂ ವತ್ಥಂ ದಳ್ಹಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಏಕೇನ ಸೀಸಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ದನ್ತಚುಣ್ಣಾದೀಹಿ ಸಮೋಕಿಣ್ಣಗತ್ತೇ ಅನೇಕಾನಿ ದನ್ತವಿಕತಿಆದೀನಿ ಕರೋನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘ಅಹೋ ವತ ರೇ ಛೇಕಾ ಆಚರಿಯಾ, ಈದಿಸಾನಿಪಿ ನಾಮ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ, ಏವಂ ತೇಸಂ ಛೇಕತಾಯ ತುಸ್ಸತಿ, ನ ಚಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ – ‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ರಜ್ಜಂ ಪಹಾಯ ಏವರೂಪೋ ಸಿಪ್ಪಿಕೋ ಭವೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ರಜ್ಜಸಿರಿಯಾ ಮಹಾನಿಸಂಸತಾಯ. ಸೋ ಸಿಪ್ಪಿಕೇ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಗಚ್ಛತಿ. ಏವಮೇವೇಸ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತಿ, ಅಥ ಖ್ವಸ್ಸ ‘ಅಹಮೇತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಆವಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಿ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ನೇವ ಏಸ ಆಭೋಗೋ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ತಂ ಸನ್ತತೋ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ತಂ ಪರಮಸುಖುಮಂ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಂ ಸಞ್ಞಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಯಾಯ ‘ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇತೀ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿ’ನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತಸಙ್ಖಾರಂ ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ.

ಇದಾನಿ ಯಂ ತಂ ಏವಂ ಅಧಿಗತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ, ಉಪಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸ ವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೬೨೦) ವುತ್ತಂ. ತೇಸು ಇಧ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ – ಓಳಾರಿಕಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ, ಸುಖುಮಾಯ ಚ ಭಾವತೋ, ನೇವಸ್ಸ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾ, ನಾಸಞ್ಞಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಂ. ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಞ್ಚ ತಂ ಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ. ಅಥ ವಾ ಯಾಯಮೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾ, ಸಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ನಾಸಞ್ಞಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ. ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ ಚ ಸಾ ಸೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ.

ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾವ ಏದಿಸೀ, ಅಥ ಖೋ ವೇದನಾಪಿ ನೇವವೇದನಾ ನಾವೇದನಾ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನೇವಚಿತ್ತಂ ನಾಚಿತ್ತಂ, ಫಸ್ಸೋಪಿ ನೇವಫಸ್ಸೋ ನಾಫಸ್ಸೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು. ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಪನಾಯಂ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪತ್ತಮಕ್ಖನತೇಲಪ್ಪಭುತೀಹಿ ಚ ಉಪಮಾಹಿ ಏಸಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ – ಸಾಮಣೇರೋ ಕಿರ ತೇಲೇನ ಪತ್ತಂ ಮಕ್ಖೇತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ. ತಂ ಯಾಗುಪಾನಕಾಲೇ ಥೇರೋ ‘ಪತ್ತಮಾಹರಾ’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ‘ಪತ್ತೇ ತೇಲಮತ್ಥಿ, ಭನ್ತೇ’ತಿ ಆಹ. ತತೋ ‘ಆಹರ, ಸಾಮಣೇರ, ತೇಲಂ ನಾಳಿಂ ಪೂರೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘ನತ್ಥಿ, ಭನ್ತೇ, ತೇಲ’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಅನ್ತೋವುತ್ಥತ್ತಾ ಯಾಗುಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ತೇಲಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಹೋತಿ, ನಾಳಿಪೂರಣಾದೀನಂ ಅಭಾವವಸೇನ ನತ್ಥೀತಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಾಪಿ ಸಞ್ಞಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ನಾಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ.

ಕಿಮ್ಪನೇತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚನ್ತಿ? ಆರಮ್ಮಣಸಞ್ಜಾನನಞ್ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ವಿಸಯಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಜನನಂ. ದಹನಕಿಚ್ಚಮಿವ ಹಿ ಸುಖೋದಕೇ ತೇಜೋಧಾತು, ಸಞ್ಜಾನನಕಿಚ್ಚಮ್ಪೇಸಾ ಪಟುಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸೇಸಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಸಯಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಜನನಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಞ್ಞೇಸು ಹಿ ಖನ್ಧೇಸು ಅಕತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಭಿಕ್ಖು ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಿದಂ ಪತ್ತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಅಪಿಚ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ, ಪಕತಿವಿಪಸ್ಸಕೋ ಪನ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಸದಿಸೋವ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ. ಸೋಪಿ ‘‘ಏವಂ ಕಿರಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೯೫) ಏವಂ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನವಸೇನೇವ, ನೋ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ. ಏವಂ ಸುಖುಮತ್ತಂ ಗತಾ ಏಸಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ.

ಯಥಾ ಚ ಪತ್ತಮಕ್ಖನತೇಲೂಪಮಾಯ ಏವಂ ಮಗ್ಗುದಕೂಪಮಾಯಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ. ಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಕಿರ ಥೇರಸ್ಸ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸಾಮಣೇರೋ ಥೋಕಮುದಕಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಉದಕಂ, ಭನ್ತೇ, ಉಪಾಹನಾ ಓಮುಞ್ಚಥಾ’ತಿ ಆಹ. ತತೋ ಥೇರೇನ ‘ಸಚೇ ಉದಕಮತ್ಥಿ, ಆಹರ ನ್ಹಾನಸಾಟಕಂ, ನ್ಹಾಯಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘ನತ್ಥಿ, ಭನ್ತೇ’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಉಪಾಹನತೇಮನಮತ್ತಟ್ಠೇನ ಉದಕಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಹೋತಿ, ನ್ಹಾನಟ್ಠೇನ ನತ್ಥೀತಿ ಹೋತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಸಾ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ನೇವ ಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ನಾಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಏತಾಹೇವ, ಅಞ್ಞಾಹಿಪಿ ಅನುರೂಪಾಹಿ ಉಪಮಾಹಿ ಏಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ. ಇತಿ ಇಮಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೇ ಪವತ್ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಭೂತಾಯ ವಾ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಹಗತನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ.

ಇಧ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ನಿಕನ್ತಿಪರಿಯಾದಾನದುಕ್ಖತಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ, ಪರಿಯಾದಿನ್ನನಿಕನ್ತಿಕಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಪರಿವಾಸದನ್ಧತಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ. ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ. ಪರಿತ್ತಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಾಪಗಮಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿತಾಯ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ.

ಅಸದಿಸರೂಪೋ ನಾಥೋ, ಆರುಪ್ಪಂ ಯಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಆಹ;

ತಂ ಇತಿ ಞತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ, ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾಪಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ.

ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಹಿ –

ಆರಮ್ಮಣಾತಿಕ್ಕಮತೋ, ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಭವನ್ತಿಮಾ;

ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮಮೇತಾಸಂ, ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ವಿಭಾವಿನೋ.

ಏತಾಸು ಹಿ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾತಿಕ್ಕಮತೋ ಪಠಮಾ, ಆಕಾಸಾತಿಕ್ಕಮತೋ ದುತಿಯಾ, ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಾತಿಕ್ಕಮತೋ ತತಿಯಾ, ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಪಗಮಾತಿಕ್ಕಮತೋ ಚತುತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ‘ಆರಮ್ಮಣಾತಿಕ್ಕಮತೋ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಭವನ್ತಿಮಾ’ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮಂ ಪನ ಏತಾಸಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ. ನ ಹಿ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತೀಸು ವಿಯ ಏತಾಸು ಅಙ್ಗಾತಿಕ್ಕಮೋ ಅತ್ಥಿ. ಸಬ್ಬಾಸುಪಿ ಹಿ ಏತಾಸು ಉಪೇಕ್ಖಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ದ್ವೇ ಏವ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ –

ಸುಪಣೀತತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಇಧ;

ಉಪಮಾ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಪಾಸಾದತಲಸಾಟಿಕಾ.

ಯಥಾ ಹಿ ಚತುಭೂಮಕಪಾಸಾದಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇ ದಿಬ್ಬನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತಸುರಭಿಗನ್ಧಮಾಲಾಸಾದುರಸಪಾನಭೋಜನಸಯನಚ್ಛಾದನಾದಿವಸೇನ ಪಣೀತಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಅಸ್ಸು, ದುತಿಯೇ ತತೋ ಪಣೀತತರಾ, ತತಿಯೇ ತತೋ ಪಣೀತತಮಾ, ಚತುತ್ಥೇ ಸಬ್ಬಪಣೀತಾ; ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಪಾಸಾದತಲಾನೇವ, ನತ್ಥಿ ನೇಸಂ ಪಾಸಾದತಲಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೋ, ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸಮಿದ್ಧಿವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮತೋ ಹೇಟ್ಠಿಮತೋ ಉಪರಿಮಂ ಉಪರಿಮಂ ಪಣೀತತರಂ ಹೋತಿ.

ಯಥಾ ಚ ಏಕಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ಕನ್ತಿತಥೂಲಸಣ್ಹಸಣ್ಹತರಸಣ್ಹತಮಸುತ್ತಾನಂ ಚತುಪಲತಿಪಲದ್ವಿಪಲಏಕಪಲಸಾಟಿಕಾ ಅಸ್ಸು, ಆಯಾಮೇನ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಚ ಸಮಪ್ಪಮಾಣಾ; ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾ ಸಾಟಿಕಾ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಸಮಪ್ಪಮಾಣಾ, ನತ್ಥಿ ತಾಸಂ ಪಮಾಣತೋ ವಿಸೇಸೋ, ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಸುಖುಮಭಾವಮಹಗ್ಘಭಾವೇಹಿ ಪನ ಪುರಿಮಾಯ ಪುರಿಮಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಣೀತತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚತೂಸುಪಿ ಏತಾಸು ಉಪೇಕ್ಖಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಏತಾನಿ ದ್ವೇಯೇವ ಅಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇನ ತೇಸಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಪಣೀತಪಣೀತತರಭಾವೇನ ಸುಪಣೀತತರಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಇಧಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪಣೀತಪಣೀತಾ ಚೇತಾ –

ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಮಣ್ಡಪೇ ಲಗ್ಗೋ, ಏಕೋ ತಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಪರೋ;

ಅಞ್ಞೋ ಬಹಿ ಅನಿಸ್ಸಾಯ, ತಂ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಾಪರೋ.

ಠಿತೋ ಚತೂಹಿ ಏತೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಹಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ;

ಸಮಾನತಾಯ ಞಾತಬ್ಬಾ, ಚತಸ್ಸೋಪಿ ವಿಭಾವಿನಾ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೯೧);

ತತ್ರಾಯಮತ್ಥಯೋಜನಾ – ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಕಿರ ದೇಸೇ ಏಕೋ ಮಣ್ಡಪೋ. ಅಥೇಕೋ ಪುರಿಸೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಅಸುಚಿಂ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನೋ ತಂ ಮಣ್ಡಪಂ ಹತ್ಥೇಹಿ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಲಗ್ಗೋ, ಲಗ್ಗಿತೋ ವಿಯ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥಾಪರೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಂ ಪುರಿಸಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ. ಅಥಞ್ಞೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘ಯೋ ಏಸ ಮಣ್ಡಪೇ ಲಗ್ಗೋ, ಯೋ ಚ ತಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ, ಉಭೋಪೇತೇ ದುಟ್ಠಿತಾ; ಧುವೋ ಚ ನೇಸಂ ಮಣ್ಡಪಪಪಾತೇ ಪಾತೋ, ಹನ್ದಾಹಂ ಬಹಿಯೇವ ತಿಟ್ಠಾಮೀ’ತಿ ಸೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ಬಹಿಯೇವ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥಾಪರೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಸ್ಸ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚ ಅಖೇಮಭಾವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಬಹಿಠಿತಞ್ಚ ಸುಟ್ಠಿತೋತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಟ್ಠಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ದೇಸೇ ಮಣ್ಡಪೋ ವಿಯ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಸುಚಿಜಿಗುಚ್ಛಾಯ ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಜಿಗುಚ್ಛಾಯ ಆಕಾಸಾರಮ್ಮಣಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ. ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಂ ಪುರಿಸಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ ವಿಯ ಆಕಾಸಾರಮ್ಮಣಂ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ. ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಖೇಮಭಾವಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅನಿಸ್ಸಾಯ ತಂ ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಂ, ಬಹಿಠಿತೋ ವಿಯ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಕತ್ವಾ ತದಭಾವಾರಮ್ಮಣಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ. ಮಣ್ಡಪಲಗ್ಗಸ್ಸ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಚ ಅಖೇಮತಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಬಹಿಠಿತಞ್ಚ ‘ಸುಟ್ಠಿತೋ’ತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತೋ ವಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವಸಙ್ಖಾತೇ ಬಹಿಪದೇಸೇ ಠಿತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಞ್ಚ –

ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೇವ, ಅಞ್ಞಾಭಾವೇನ ತಂ ಇದಂ;

ದಿಟ್ಠದೋಸಮ್ಪಿ ರಾಜಾನಂ, ವುತ್ತಿಹೇತು ಯಥಾ ಜನೋ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೯೨);

ಇದಞ್ಹಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ‘ಆಸನ್ನವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಅಯಂ ಸಮಾಪತ್ತೀ’ತಿ ಏವಂ ದಿಟ್ಠದೋಸಮ್ಪಿ ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೇವ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ‘ದಿಟ್ಠದೋಸಮ್ಪಿ ರಾಜಾನಂ ವುತ್ತಿಹೇತು ಯಥಾ ಜನೋ’. ಯಥಾ ಹಿ ಅಸಂಯತಂ ಫರುಸಕಾಯವಚೀಮನೋಸಮಾಚಾರಂ ಕಞ್ಚಿ ಸಬ್ಬದಿಸಮ್ಪತಿಂ ರಾಜಾನಂ ‘ಫರುಸಸಮಾಚಾರೋ ಅಯ’ನ್ತಿ ಏವಂ ದಿಟ್ಠದೋಸಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವುತ್ತಿಂ ಅಲಭಮಾನೋ ಜನೋ ವುತ್ತಿಹೇತು ನಿಸ್ಸಾಯ ವತ್ತತಿ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠದೋಸಮ್ಪಿ ತಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಅಞ್ಞಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಲಭಮಾನಮಿದಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತೇವ. ಏವಂ ಕುರುಮಾನಞ್ಚ –

ಆರುಳ್ಹೋ ದೀಘನಿಸ್ಸೇಣಿಂ, ಯಥಾ ನಿಸ್ಸೇಣಿಬಾಹುಕಂ;

ಪಬ್ಬತಗ್ಗಞ್ಚ ಆರುಳ್ಹೋ, ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕಂ.

ಯಥಾ ವಾ ಗಿರಿಮಾರುಳ್ಹೋ, ಅತ್ತನೋಯೇವ ಜಣ್ಣುಕಂ;

ಓಲುಬ್ಭತಿ ತಥೇವೇತಂ, ಝಾನಮೋಲುಬ್ಭ ವತ್ತತೀತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೯೩);

ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ತೇಭೂಮಕಕುಸಲವಣ್ಣನಾ

೨೬೯. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾನಿಪೇತಾನಿ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾನಿ ಹೀನಾದಿನಾ ಪಭೇದೇನ ವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತಂ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಹೀನನ್ತಿ ಲಾಮಕಂ. ತಂ ಆಯೂಹನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಹೀನುತ್ತಮಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಭವಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ. ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತಂ ಪಣೀತಂ, ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾನಿಪಿ ಆಯೂಹನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಛನ್ದೋ ವಾ ಹೀನೋ ಹೋತಿ, ವೀರಿಯಂ ವಾ, ಚಿತ್ತಂ ವಾ, ವೀಮಂಸಾ ವಾ, ತಂ ಹೀನಂ ನಾಮ. ಯಸ್ಸ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಚೇವ ಪಣೀತಾ, ಚ ತಂ ಮಜ್ಝಿಮಞ್ಚೇವ ಪಣೀತಞ್ಚ. ಯಂ ಪನ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಛನ್ದಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಛನ್ದಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಆಯೂಹಿತಂ, ತಂ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿತೋ ಆಗತತ್ತಾ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ನಾಮ. ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ನಯಾ ಗಣೇತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ವಿಭತ್ತೋ ಹಿ ಏಕೋ ನಯೋ, ಹೀನನ್ತಿ ಏಕೋ, ಮಜ್ಝಿಮನ್ತಿ ಏಕೋ, ಪಣೀತನ್ತಿ ಏಕೋ, ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏಕೋ. ಇಮೇ ತಾವ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯೇ ಪಞ್ಚ ನಯಾ. ಏವಂ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾದೀಸುಪೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚಕಾ ವೀಸತಿ ಹೋನ್ತಿ. ಪುರಿಮೋ ವಾ ಏಕೋ ಸುದ್ಧಿಕನಯೋ, ಹೀನನ್ತಿಆದಯೋ ತಯೋ, ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯನ್ತಿಆದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಹೀನನ್ತಿಆದಯೋ ದ್ವಾದಸಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ವೀಸತಿ ನಯಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಇಮೇ ವೀಸತಿ ಮಹಾನಯಾ ಕತ್ಥ ವಿಭತ್ತಾತಿ? ಮಹಾಪಕರಣೇ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೪.೧) ಹೀನತ್ತಿಕೇ ವಿಭತ್ತಾ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಹೀನತ್ತಿಕತೋ ಮಜ್ಝಿಮರಾಸಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತವಸೇನ ತಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ತತೋಪಿ ಮಜ್ಝಿಮರಾಸಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಹೀನಪಣೀತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ನವ ನವ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಹೀನಸ್ಮಿಂಯೇವ ಹಿ ಹೀನಂ ಅತ್ಥಿ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಅತ್ಥಿ ಪಣೀತಂ ಅತ್ಥಿ. ಪಣೀತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಹೀನಂ ಅತ್ಥಿ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಅತ್ಥಿ ಪಣೀತಂ ಅತ್ಥಿ. ತಥಾ ಹೀನಹೀನಸ್ಮಿಂ ಹೀನಂ, ಹೀನಹೀನಸ್ಮಿಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಹೀನಹೀನಸ್ಮಿಂ ಪಣೀತಂ. ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಸ್ಮಿಂ ಹೀನಂ, ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಸ್ಮಿಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಸ್ಮಿಂ ಪಣೀತಂ. ಹೀನಪಣೀತಸ್ಮಿಂ ಹೀನಂ, ಹೀನಪಣೀತಸ್ಮಿಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಹೀನಪಣೀತಸ್ಮಿಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ಅಯಮೇಕೋ ನವಕೋ. ಪಣೀತಹೀನಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಹೀನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಪಣೀತಹೀನಸ್ಮಿಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಪಣೀತಹೀನಸ್ಮಿಂ ಪಣೀತಂ. ತಥಾ ಪಣೀತಮಜ್ಝಿಮಸ್ಮಿಂ ಹೀನಂ, ಪಣೀತಮಜ್ಝಿಮಸ್ಮಿಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಪಣೀತಮಜ್ಝಿಮಸ್ಮಿಂ ಪಣೀತಂ. ಪಣೀತಪಣೀತಸ್ಮಿಂ ಹೀನಂ, ಪಣೀತಪಣೀತಸ್ಮಿಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಪಣೀತಪಣೀತಸ್ಮಿಂ ಪಣೀತನ್ತಿ. ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ನವಕೋತಿ ದ್ವೇ ನವಕಾ ಅಟ್ಠಾರಸ. ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ ನಾಮ. ಇಮೇಹಿ ಪಭಾವಿತತ್ತಾ, ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಖತ್ತಿಯಾ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ಅಟ್ಠಾರಸ ವೇಸ್ಸಾ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಸುದ್ದಾ, ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಗೋತ್ತಚರಣಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಇಮೇಸು ಚ ಪನ ತೇಭೂಮಕೇಸು ಕುಸಲೇಸು ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ತಿಹೇತುಕಮ್ಪಿ ದುಹೇತುಕಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತವಸೇನ. ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಂ ಪನ ತಿಹೇತುಕಮೇವ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ. ಕಾಮಾವಚರಮ್ಪೇತ್ಥ ಅಧಿಪತಿನಾ ಸಹಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿನಾಪಿ. ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಂ ಅಧಿಪತಿಸಮ್ಪನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ. ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇ ಚೇತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತೀತಿ ದ್ವೇಪಿ ಅಧಿಪತಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರೇಸು ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿಯೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಭಾವೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕತೋ ಅಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತಥಾ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿಆದಯೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘ಸಚೇ ಚಿತ್ತವತೋ ಕುಸಲಂ ಹೋತಿ, ಮಯ್ಹಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಆಯೂಹಿತಂ, ತಸ್ಸ ತಂ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತತೋ ಆಗತತ್ತಾ ಇದಂ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ನಾಮಾ’ತಿ ಏವಂ ಆಗಮನವಸೇನಾಪಿ ಅಧಿಪತಿಂ ನಾಮ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನ ನಯೋ ನೇವ ಪಾಳಿಯಂ ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಧಿಪತಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮೇಸು ಚ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ಮಹಾನಯೇಸು ಪುರಿಮೇ ಸುದ್ಧಿಕನಯೇ ವುತ್ತಪರಿಮಾಣಾನೇವ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ನವಕಾ ಚ ಪಾಠವಾರಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಪರಿಮಾಣತೋ ವೀಸತಿಗುಣೋ ಚಿತ್ತನವಕವಾರಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಚತೂಸು ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಸೋಳಸಗುಣೋತಿ, ಅಯಂ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲೇ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ ನಾಮಾತಿ.

ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಂ.