ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲವಣ್ಣನಾ
೨೭೭. ಏವಂ ಭವತ್ತಯಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಕುಸಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬಭವಸಮತಿಕ್ಕಮನಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಲೋಕುತ್ತರಂ? ಲೋಕಂ ತರತೀತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಂ ಲೋಕಂ ಉತ್ತರತೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ; ಲೋಕಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೪೩). ಝಾನಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಅಪ್ಪನಾಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ ಜನೇತಿ ವಡ್ಢೇತಿ.
ಲೋಕತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ. ನಿಯ್ಯಾತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ. ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಸಮುದಯಂ ಪಜಹನ್ತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ. ಯಥಾ ಚ ಪನ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಆಚಿನಾತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಆಚಯಗಾಮೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಇದಂ. ಇದಂ ಪನ ಯಥಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುರಿಸೇ ಅಟ್ಠಾರಸಹತ್ಥಂ ಪಾಕಾರಂ ಚಿನನ್ತೇ ಅಪರೋ ಮಹಾಮುಗ್ಗರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇನ ಚಿತಚಿತಟ್ಠಾನಂ ಅಪಚಿನನ್ತೋ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೋ ಏವ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲೇನ ಚಿತಾ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲಕರಣೇನ ಅಪಚಿನನ್ತಂ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿ.
ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾತಿ, ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ, ಗೂಥಗತಂ ಮುತ್ತಗತನ್ತಿಆದೀನಿ (ಅ. ನಿ. ೯.೧೧) ವಿಯ. ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ದಿಟ್ಠೀಸು ಗತಾನೀತಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಗತಂ ಏತೇಸನ್ತಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ. ದಿಟ್ಠಿಸದಿಸಗಮನಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಸದಿಸಪ್ಪವತ್ತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾನಿ ಪನ ತಾನೀತಿ? ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಅಪಾಯಗಮನೀಯರಾಗದೋಸಮೋಹಾಕುಸಲಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಯಾವ ಪಠಮಮಗ್ಗಭಾವನಾ ತಾವ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಿಸದಿಸಗಮನಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಚ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಚ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ. ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ. ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನೇವ ಪಜಹನತ್ಥಾಯ. ಪಠಮಾಯಾತಿ ಗಣನವಸೇನಪಿ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನಪಿ ಪಠಮಾಯ. ಭೂಮಿಯಾತಿ ‘‘ಅನನ್ತರಹಿತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೭; ಮ. ನಿ. ೨.೨೯೬) ತಾವ ಅಯಂ ಮಹಾಪಥವೀ ಭೂಮೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಸುಖಭೂಮಿಯಂ ಕಾಮಾವಚರೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೯೮೮) ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ. ಇಧ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಭೂಮಿ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಸಮಾನೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಭಾವೇ ಸಯಮ್ಪಿ ಭವತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಯ ಅಪಾತುಭಾವಂ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭೂಮೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ; ತಸ್ಸಾ ಪಠಮಾಯ ಭೂಮಿಯಾ. ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಠಮಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸ್ಸ ಪತ್ತತ್ಥಾಯ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿವಿಚ್ಚಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕವಸೇನ ವಿವಿಚ್ಚಿತ್ವಾ, ವಿನಾ ಹುತ್ವಾ.
ಇದಾನಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ನ ವಿನಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಇಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಇಧ ಸುದ್ಧಿಕನಯಂ ಪಹಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಂ ಪಟಿಪದಾಯ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇತುಕಾಮತಾಯ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.
ತತ್ಥ ಯೋ ಆದಿತೋವ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ; ಯೋ ಪನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತ ಕಿಲೇಸೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ತಸ್ಸ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ವಾರೋ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞೋ ನಾಮ ಕತೋ.
ಕತಮಂ ಪನ ವಾರಂ ರೋಚೇಸುನ್ತಿ? ಯತ್ಥ ಸಕಿಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಸಮುದಾಚರಿತ್ವಾ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ ಪುನ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ತತಿಯಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ ಪನ ತಥಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇವ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಪಾಪೇತಿ, ಇಮಂ ವಾರಂ ರೋಚೇಸುಂ. ಇಮಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾತಿ ನಾಮಂ ಕತಂ. ಏತ್ತಕೇನ ಪನ ನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಭಾವನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಯೋ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ‘ರೂಪಾರೂಪಂ’ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪಾರೂಪಸ್ಸ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸೇ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವದನ್ಧತಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.
ಯೋಪಿ ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘ನಾಮರೂಪಂ’ ವವತ್ಥಪೇನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ವವತ್ಥಾಪಿತೇ ಚ ನಾಮರೂಪೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.
ಅಪರೋ ನಾಮರೂಪಮ್ಪಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ‘ಪಚ್ಚಯೇ’ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.
ಅಪರೋ ಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಲಕ್ಖಣಾನಿ’ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಪಟಿವಿದ್ಧಲಕ್ಖಣೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.
ಅಪರೋ ಲಕ್ಖಣಾನಿಪಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇ ತಿಕ್ಖೇ ಸೂರೇ ಪಸನ್ನೇ ವಹನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ‘ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಕನ್ತಿಂ’ ಪರಿಯಾದಿಯಮಾನೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ನಿಕನ್ತಿಞ್ಚ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಇಮಂ ವಾರಂ ರೋಚೇಸುಂ. ಇಮಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಏತಂ ನಾಮಂ ಕತಂ. ಇಮಿನಾವ ಉಪಾಯೇನ ಪರತೋ ತಿಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.
ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀತಿಆದೀಸು ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ, ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಅಧಿಕಾನಿ. ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಚ ವಿತಕ್ಕಾದಿನಿದ್ದೇಸೇಸು ‘ಮಗ್ಗಙ್ಗ’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಅಧಿಕಾನಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ. ಭೂಮನ್ತರವಸೇನ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರತಾವ ಇಧ ವಿಸೇಸೋ.
ತತ್ಥ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ‘ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಅನಞ್ಞಾತಂ ಅಮತಂ ಪದಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಪನಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.
ಸುನ್ದರಾ ಪಸತ್ಥಾ ವಾ ವಾಚಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ. ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಸಮುಗ್ಘಾಟಿಕಾಯ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾವಿರತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಾ ಪರಿಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣಾ ವಿರಮಣರಸಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ಸುನ್ದರೋ ಪಸತ್ಥೋ ವಾ ಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ. ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಸಮುಚ್ಛೇದಿಕಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಿರತಿಯಾ ಏತಂ ನಾಮಂ. ಸೋ ಸಮುಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋ ವಿರಮಣರಸೋ ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ಸುನ್ದರೋ ಪಸತ್ಥೋ ವಾ ಆಜೀವೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ. ಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಿರತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸೋ ವೋದಾನಲಕ್ಖಣೋ ಞಾಯಾಜೀವಪ್ಪವತ್ತಿರಸೋ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ.
ಅಪಿಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿರತಿತ್ತಯೇ ವುತ್ತವಸೇನಪೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಇತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಮಗ್ಗಪಞ್ಚಕಂ ಇಧ ಮಗ್ಗಟ್ಠಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯೇವಾಪನಕೇಸು ಚ ಇಮೇಸಂ ಅಭಾವೋ. ತಥಾ ಕರುಣಾಮುದಿತಾನಂ. ಇಮೇ ಹಿ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತತ್ತಾವ ಯೇವಾಪನಕೇಸು ನ ಗಹಿತಾ. ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ಪನ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾತಿ ತಾಪೇತ್ಥ ನ ಗಹಿತಾ. ಅಯಂ ತಾವ ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ವಿಸೇಸತ್ಥೋ.
೨೮೩. ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಪನ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ; ಮಗ್ಗಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಪನ ಅರಞ್ಞೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಅರಞ್ಞಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಮಗ್ಗೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಂ. ಮಗ್ಗಸನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.
೨೮೫. ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಏತ್ಥ ಪೀತಿ ಏವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ತತ್ಥ ಬೋಧಿಯಾ ಬೋಧಿಸ್ಸ ವಾ ಅಙ್ಗೋತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಾ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀ ಯಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಕಾಮಸುಖತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಉಪದ್ದವಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾಯ ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯವೀರಿಯಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾನನಿದ್ದಾಯ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ. ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀಸಙ್ಖಾತಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗೋತಿಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಝಾನಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾದೀನಿ ವಿಯ. ಯೋಪೇಸ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಏತಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸ್ಸ ಅಙ್ಗೋತಿಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ; ಸೇನಙ್ಗರಥಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯ. ತೇನಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ – ‘‘ಬುಜ್ಝನಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿ ವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೪೬೬; ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೫.೧೮೨).
ಅಪಿಚ ‘‘ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ? ಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅನುಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಪಟಿಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೧೭) ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಯೇನಾಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಸತ್ಥೋ ಸುನ್ದರೋ ವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಏವಂ ಪೀತಿ ಏವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ. ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನಿದ್ದೇಸಾದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.
೨೯೬. ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಯೇ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಟಿವೇಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ಅನಞ್ಞಾತಾನನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಞಾತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಯಥಾ ಪನ ಪಕತಿಯಾ ಅನಾಗತಪುಬ್ಬಂ ವಿಹಾರಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಿಹಾರಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಕತಿಯಾ ಅನಾಗತಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ ‘ಅನಾಗತಪುಬ್ಬಂ ಠಾನಂ ಆಗತೋಮ್ಹೀ’ತಿ ವದತಿ, ಯಥಾ ಚ ಪಕತಿಯಾ ಅಪಿಳನ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಮಾಲಂ ಪಿಳನ್ಧಿತ್ವಾ, ಅನಿವತ್ಥಪುಬ್ಬಂ ವತ್ಥಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ, ಅಭುತ್ತಪುಬ್ಬಂ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ, ಪಕತಿಯಾ ಅಭುತ್ತಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಭುತ್ತಪುಬ್ಬಂ ಭೋಜನಂ ಭುತ್ತೋಮ್ಹೀತಿ ವದತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಕತಿಯಾ ಇಮಿನಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನ ಞಾತಪುಬ್ಬಾ ತಸ್ಮಾ ಅನಞ್ಞಾತಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅದಿಟ್ಠಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಅದಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಅದಿಟ್ಠಾನಂ. ಅಪ್ಪತ್ತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಗಮನವಸೇನ ಅಪ್ಪತ್ತಾನಂ. ಅವಿದಿತಾನನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಪಾಕಟಕತಾನಂ. ಅಸಚ್ಛಿಕತಾನನ್ತಿ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಕತಾನಂ. ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥಂ. ಯಥಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ, ಏವಂ ಸೇಸೇಹಿಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅನಞ್ಞಾತಾನಂ ಞಾಣಾಯ, ಅದಿಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸನಾಯ, ಅಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಪತ್ತಿಯಾ, ಅವಿದಿತಾನಂ ವೇದಾಯಾತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.
೨೯೯. ಚತೂಹಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇಹೀತಿಆದೀಸು ವಚೀತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಿಣ್ಣಂ ದೋಸಾನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ದುಟ್ಠಾನಿ ಚರಿತಾನೀತಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ. ವಚೀತೋ ಪವತ್ತಾನಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಿ, ವಚಿಯಾ ವಾ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾನಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಿ. ತೇಹಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇಹಿ. ಆರಕಾ ರಮತೀತಿ ಆರತಿ. ವಿನಾ ತೇಹಿ ರಮತೀತಿ ವಿರತಿ. ತತೋ ತತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತಾವ ಹುತ್ವಾ ತೇಹಿ ವಿನಾ ರಮತೀತಿ ಪಟಿವಿರತಿ. ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಾ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ. ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಓರಮಣಭಾವಸ್ಸೇವಾಧಿವಚನಂ. ವೇರಂ ಮಣತಿ, ವಿನಾಸೇತೀತಿ ವೇರಮಣೀ. ಇದಮ್ಪಿ ಓರಮಣಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಯಾಯ ಪನ ಚೇತನಾಯ ಮುಸಾವಾದಾದೀನಿ ಭಾಸಮಾನೋ ಕರೋತಿ ನಾಮ, ಅಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗವಿರತಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಂ ಕಿರಿಯಂ ಕಾತುಂ ನ ದೇತಿ, ಕಿರಿಯಾಪಥಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ಅಕಿರಿಯಾ. ತಥಾ ತಂ ಕರಣಂ ಕಾತುಂ ನ ದೇತಿ, ಕರಣಪಥಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ಅಕರಣಂ. ಯಾಯ ಚ ಚೇತನಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ಭಾಸಮಾನೋ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ಅಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಥಾ ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ದೇತೀತಿ ಅನಜ್ಝಾಪತ್ತಿ.
ವೇಲಾಅನತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಾಯ ವೇಲಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೫೪; ಮಹಾವ. ೧-೩; ಉದಾ. ೧ ಆದಯೋ) ತಾವ ಕಾಲೋ ವೇಲಾತಿ ಆಗತೋ. ‘‘ಉರುವೇಲಾಯಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೩೭) ಏತ್ಥ ರಾಸಿ. ‘‘ಠಿತಧಮ್ಮೋ ವೇಲಂ ನಾತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೩೮೪; ಅ. ನಿ. ೮.೧೯; ಉದಾ. ೪೫) ಏತ್ಥ ಸೀಮಾ. ಇಧಾಪಿ ಸೀಮಾವ. ಅನತಿಕ್ಕಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಚೀಸುಚರಿತಾನಿ ವೇಲಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ. ಇತಿ ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಭಾಸಮಾನೋ ವೇಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ ನಾಮ, ಅಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಂ ವೇಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತುಂ ನ ದೇತೀತಿ ವೇಲಾಅನತಿಕ್ಕಮೋತಿ ವುತ್ತಾ. ವೇಲಾಯತೀತಿ ವಾ ವೇಲಾ, ಚಲಯತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಂ ವೇಲಾಯತಿ? ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ. ಇತಿ ವೇಲಾಯನತೋ ‘ವೇಲಾ’. ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪನ ಹಿತಸುಖಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವತ್ತತೀತಿ ‘ಅನತಿಕ್ಕಮೋ’. ಏವಮೇತ್ಥ ಪದದ್ವಯವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.
ಸೇತುಂ ಹನತೀತಿ ಸೇತುಘಾತೋ; ಚತುನ್ನಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಂ ಪದಘಾತೋ ಪಚ್ಚಯಘಾತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಇಧ ಸೇತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ರಾಗಾದಿಕೋ ಚತುನ್ನಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸಿನೋತಿ ಬನ್ಧತೀತಿ ಸೇತು. ಸೇತುಸ್ಸ ಘಾತೋ ಸೇತುಘಾತೋ. ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಪಚ್ಚಯಸಮುಗ್ಘಾಟಿಕಾಯ ವಿರತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಯಂ ಪನ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಸಙ್ಖಾತಾ ವಿರತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭತಿ. ಅಞ್ಞೇನೇವ ಹಿ ಚಿತ್ತೇನ ಮುಸಾವಾದಾ ವಿರಮತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ಪೇಸುಞ್ಞಾದೀಹಿ. ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯ ಹಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಚೇತನಾಯ ಪದಪಚ್ಛೇದಂ ಕುರುಮಾನಾ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಏಕಾವ ವಿರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.
೩೦೦. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇಹೀತಿ ಕಾಯತೋ ಪವತ್ತೇಹಿ ಕಾಯೇನ ವಾ ನಿಪ್ಫಾದಿತೇಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ದುಚ್ಚರಿತೇಹಿ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸಙ್ಖಾತಾ ವಿರತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭತಿ. ಅಞ್ಞೇನೇವ ಹಿ ಚಿತ್ತೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವಿರಮತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ಅದಿನ್ನಾದಾನಮಿಚ್ಛಾಚಾರೇಹಿ. ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ತಿವಿಧಾಯ ಹಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಚೇತನಾಯ ಪದಪಚ್ಛೇದಂ ಕುರುಮಾನಾ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಏಕಾವ ವಿರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.
೩೦೧. ಸಮ್ಮಾಆಜೀವನಿದ್ದೇಸೇ ಅಕಿರಿಯಾತಿಆದೀಸು ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಂ ಆಜೀವಮಾನೋ ಕಿರಿಯಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ, ಅಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಂ ಕಿರಿಯಂ ಕಾತುಂ ನ ದೇತೀತಿ ಅಕಿರಿಯಾತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಆಜೀವೋ ಚ ನಾಮೇಸ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ನತ್ಥಿ, ವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತೇಸು ಗಹಿತೇಸು ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ, ತಪ್ಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ. ಧುವಪಟಿಸೇವನವಸೇನ ಪನಾಯಂ ತತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಸಕಿಚ್ಚಕೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ನ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಸಕಿಚ್ಚಕೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪರಿಪೂರೇತಬ್ಬಾನೀತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಆಜೀವೋ ನಾಮ ಭಿಜ್ಜಮಾನೋ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸುಯೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಜೀವಭೇದೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಪೂರಯಮಾನೋಪಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ದ್ವಾರದ್ವಯೇ ಪೂರತಿ. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಜೀವಪೂರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪನ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಆಜೀವಹೇತುಕೋಪಿ ಅತ್ಥಿ ನಆಜೀವಹೇತುಕೋಪಿ. ತಥಾ ವಚೀದ್ವಾರೇ.
ತತ್ಥ ಯಂ ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾ ಖಿಡ್ಡಾಪಸುತಾ ಸೂರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಾ ಮಿಗವಧಂ ವಾ ಪನ್ಥದುಹನಂ ವಾ ಪರದಾರವೀತಿಕ್ಕಮಂ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ, ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ತತೋ ವಿರತಿಪಿ ‘ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ’ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ನಆಜೀವಹೇತುಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ಭಾಸನ್ತಿ, ಇದಂ ಅಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ತತೋ ವಿರತಿಪಿ ‘ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ’ ನಾಮ.
ಯಂ ಪನ ಆಜೀವಹೇತು ನೇಸಾದಮಚ್ಛಬನ್ಧಾದಯೋ ಪಾಣಂ ಹನನ್ತಿ, ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯನ್ತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಂ ಚರನ್ತಿ, ಅಯಂ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೋ ನಾಮ. ತತೋ ವಿರತಿ ‘ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ’ ನಾಮ. ಯಮ್ಪಿ ಲಞ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮುಸಾ ಭಣನ್ತಿ, ಪೇಸುಞ್ಞಫರುಸಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೇ ಪವತ್ತೇನ್ತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೋ ನಾಮ. ತತೋ ವಿರತಿ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ನಾಮ.
ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ – ‘ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸುಪಿ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಆಜೀವಹೇತುಕೋ ವಾ ಹೋತು ನೋ ವಾ ಆಜೀವಹೇತುಕೋ, ಅಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತತೋ ವಿರತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀ’ತಿ. ‘ಆಜೀವೋ ಕುಹಿ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ‘ತೀಣಿ ಕುಹನವತ್ಥೂನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪರಿಭೋಗೋ’ತಿ ಆಹ. ಅಯಂ ಪನ ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತೋ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೋ. ತತೋ ವಿರತಿ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ನಾಮ.
ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭತಿ, ಅಞ್ಞೇನೇವ ಹಿ ಚಿತ್ತೇನ ಕಾಯದ್ವಾರವೀತಿಕ್ಕಮಾ ವಿರಮತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ವಚೀದ್ವಾರವೀತಿಕ್ಕಮಾ. ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಹಿ ಸತ್ತಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಸಙ್ಖಾತಾಯ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಚೇತನಾಯ ಪದಪಚ್ಛೇದಂ ಕುರುಮಾನಾ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಏಕಾವ ವಿರತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ. ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ವಿಸೇಸೋ.
ಯಂ ಪನೇತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಡ್ಢಿತಂ, ಮಗ್ಗಙ್ಗೇಸು ಚ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದೀನಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ‘‘ನವಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸುಞ್ಞತವಾರೋ ಪಾಕತಿಕೋಯೇವಾತಿ. ಅಯಂ ತಾವ ಸುದ್ಧಿಕಪಟಿಪದಾಯ ವಿಸೇಸೋ.
೩೪೩. ಇತೋ ಪರಂ ಸುದ್ಧಿಕಸುಞ್ಞತಾ ಸುಞ್ಞತಪಟಿಪದಾ ಸುದ್ಧಿಕಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಪಟಿಪದಾತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾಭೇದೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞತನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಸೋ ಹಿ ಆಗಮನತೋ ಸಗುಣತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ಕಥಂ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅನತ್ತತೋ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅನತ್ತತೋ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅನತ್ತತೋ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇನೇವ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅನಿಚ್ಚತೋಪಿ ದುಕ್ಖತೋಪಿ ದಟ್ಠುಮೇವ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’ತಿ ತಿವಿಧಂ ಅನುಪಸ್ಸನಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಚರತಿ. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಪನಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸುಞ್ಞತೋವ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸಾ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ‘ಸುಞ್ಞತ’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ದೇತಿ. ಏವಂ ಮಗ್ಗೋ ‘ಆಗಮನತೋ’ ಸುಞ್ಞತನಾಮಂ ಲಭತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞೋ ತಸ್ಮಾ ‘ಸಗುಣೇನೇವ’ ಸುಞ್ಞತನಾಮಂ ಲಭತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಮಗ್ಗೋ ‘ಆರಮ್ಮಣತೋ’ ಸುಞ್ಞತನಾಮಂ ಲಭತಿ.
ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ಸಗುಣತೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣತೋಪಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಹೇಸಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಸಗುಣತೋ ವಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ನಾಮಂ ನ ಲಭತಿ, ಆಗಮನತೋವ ಲಭತಿ. ಆಗಮನಮೇವ ಹಿ ಧುರಂ. ತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ – ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಮಗ್ಗಾಗಮನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಧುರಂ, ಫಲಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಮಗ್ಗಾಗಮನಂ ಧುರಂ. ಇಧ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಮೇವ ಧುರಂ ಜಾತಂ.
೩೫೦. ಅಪ್ಪಣಿಹಿತನ್ತಿ, ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ. ಇದಮ್ಪಿ ನಾಮಂ ಮಗ್ಗೋ ತೀಹೇವ ಕಾರಣೇಹಿ ಲಭತಿ. ಕಥಂ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಆದಿತೋವ ದುಕ್ಖತೋ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖತೋವ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದುಕ್ಖತೋ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇನೇವ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅನಿಚ್ಚತೋಪಿ ಅನತ್ತತೋಪಿ ದಟ್ಠುಮೇವ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’ತಿ ತಿವಿಧಂ ಅನುಪಸ್ಸನಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಚರತಿ. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಪನಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರೇಸು ಪಣಿಧಿಂ ಸೋಸೇತ್ವಾ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸಾ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತ’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ದೇತಿ. ಏವಂ ಮಗ್ಗೋ ‘ಆಗಮನತೋ’ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತನಾಮಂ ಲಭತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತತ್ಥ ರಾಗದೋಸಮೋಹಪಣಿಧಯೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸಗುಣೇನೇವ’ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತನಾಮಂ ಲಭತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಪಣಿಧೀನಂ ಅಭಾವಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಮಗ್ಗೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತನಾಮಂ ಲಭತಿ.
ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ಸಗುಣತೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣತೋಪಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಹೇಸಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಸಗುಣತೋ ವಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ನಾಮಂ ನ ಲಭತಿ, ಆಗಮನತೋವ ಲಭತಿ. ಆಗಮನಮೇವ ಹಿ ಧುರಂ. ತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ – ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಮಗ್ಗಾಗಮನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಧುರಂ, ಫಲಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಮಗ್ಗಾಗಮನಂ ಧುರಂ. ಇಧ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಮೇವ ಧುರಂ ಜಾತಂ.
ನನು ಚ ಸುಞ್ಞತೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋತಿ ತೀಣಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ? ಯಥಾಹ – ‘‘ತಯೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಮೋಕ್ಖಾ – ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೦೯). ತೇಸು ಇಧ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಕಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತೋತಿ? ಆಗಮನಾಭಾವತೋ. ಅನಿಮಿತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಸ್ಸ ರಾಹುಲತ್ಥೇರಸ್ಸ.
‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಭಾವೇಹಿ, ಮಾನಾನುಸಯಮುಜ್ಜಹ;
ತತೋ ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾ, ಉಪಸನ್ತೋ ಚರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೩೪೪);
ಅನಿಮಿತ್ತವಿಪಸ್ಸನಂ ಕಥೇಸಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಂ ಧುವನಿಮಿತ್ತಂ ಸುಖನಿಮಿತ್ತಂ ಅತ್ತನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾತಿ ಕಥಿತಾ. ಸಾ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ, ಸಯಂ ಪನ ನಿಮಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಚರತೀತಿ ಸನಿಮಿತ್ತಾವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ.
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಪರಮತ್ಥದೇಸನಾ. ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ಹೇತುವೇಕಲ್ಲಮೇವ ಹೋತಿ. ಕಥಂ? ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಹಿ ವಸೇನ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖೋ ಕಥಿತೋ. ತೇನ ಚ ವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಏಕಙ್ಗಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಅಮಗ್ಗಙ್ಗತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ನಾಮಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಇತರೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ತಾವ ವಸೇನ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೋ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೋ ಕಥಿತೋ. ತೇಸು ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಾನಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಙ್ಗತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ನಾಮಂ ದಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇಪಿ ಹಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿಧಮ್ಮವಿಭಜನೇ ಛನ್ದಚಿತ್ತಾನಂ ಅಧಿಪತಿಕಾಲೇ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಮಗ್ಗಙ್ಗತ್ತಾವ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಮುತ್ತಕೋ ಏಕಸ್ಸ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಮತಿವಿನಿಚ್ಛಯೋ.
ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ ನ ಗಹಿತೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ ಆಗಮನತೋ ನಾಮಂ ಅಲಭನ್ತೋಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಸಗುಣತೋ ಚ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ನಾಮಂ ಲಭತೀ’ತಿ ಆಹಂಸು. ತೇ ಇದಂ ವತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ – ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೇ ಸಗುಣತೋ ಚ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತೇ ಸುಞ್ಞತಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗಾಪಿ ಸಗುಣತೋಯೇವ ಆರಮ್ಮಣತೋಯೇವ ಚ ಇಧ ನಾಮಂ ಲಭೇಯ್ಯುಂ. ನ ಪನ ಲಭನ್ತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಅಯಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ – ಸರಸತೋ ಚ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಚ; ಸಭಾವತೋ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞತಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗಾ ಸರಸತೋಪಿ ಪಚ್ಚನೀಕತೋಪಿ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ. ಸುಞ್ಞತಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗಾ ಹಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞಾ, ರಾಗಪಣಿಧಿಆದೀಹಿ ಚ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾತಿ ಏವಂ ‘ಸರಸತೋ’ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ. ಸುಞ್ಞತೋ ಚ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ಪಣಿಧಿಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ‘ಪಚ್ಚನೀಕತೋ’ ನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ. ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ ಪನ ರಾಗಾದಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ಅಭಾವೇನ ಸರಸತೋವ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ನೋ ಪಚ್ಚನೀಕತೋ. ನ ಹಿ ಸೋ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಪನಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಭಾವೇ ಠಿತಾತಿ. ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ.
ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ಪನೇಸ ಏವಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ದೀಪಿತೋ – ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾರೇ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಏಕಾವಜ್ಜನೇನ ವಿಯ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ಏಕತೋ ಆಪಾಥಗಮನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪನ ವಿಭೂತಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಆದಿತೋ ಹಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತು, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಯಂ ಯಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ ದೇತಿ. ಕಥಂ? ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ಹಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಇತರಮ್ಪಿ ಲಕ್ಖಣದ್ವಯಂ ದಟ್ಠುಂ ವಟ್ಟತಿ ಏವ. ಏಕಲಕ್ಖಣದಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ಹಿ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಭಿಕ್ಖು ನ ಕೇವಲಂ ಅನಿಚ್ಚತೋವ ವುಟ್ಠಾತಿ, ದುಕ್ಖತೋಪಿ ಅನತ್ತತೋಪಿ ವುಟ್ಠಾತಿಯೇವ. ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತಿ ಆದಿತೋ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತು, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಯಂ ಯಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಂ ದೇತಿ. ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಖತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ, ಅನತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತೋತಿ. ಏವಂ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಆಹರಿತ್ವಾ ದೀಪಿತೋ.
ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಿಮಾರಮ್ಮಣಾತಿ? ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಾತಿ. ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಪಞ್ಞತ್ತಿಗತಿಕಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಧಮ್ಮಭೂತಂ. ಯೋ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾತಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಣ್ಠೇ ಬದ್ಧಕುಣಪಂ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ. ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಞಾಣಂ ಸಙ್ಖಾರತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಪತ್ತಂ ಕಿಣಿತುಕಾಮೋ ಪತ್ತವಾಣಿಜೇನ ಪತ್ತಂ ಆಭತಂ ದಿಸ್ವಾ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ವೀಮಂಸಮಾನೋ ತೀಣಿ ಛಿದ್ದಾನಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಸೋ ನ ಛಿದ್ದೇಸು ನಿರಾಲಯೋ ಹೋತಿ, ಪತ್ತೇ ಪನ ನಿರಾಲಯೋ ಹೋತಿ; ಏವಮೇವ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿರಾಲಯೋ ಹೋತಿ. ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣೇನೇವ ಞಾಣೇನ ಸಙ್ಖಾರತೋ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದುಸ್ಸೋಪಮಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.
ಇತಿ ಭಗವಾ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾಜೇನ್ತೋ ಸುದ್ಧಿಕಪಟಿಪದಾಯ ಚತುಕ್ಕನಯಂ ಪಞ್ಚಕನಯನ್ತಿ ದ್ವೇಪಿ ನಯೇ ಆಹರಿ. ತಥಾ ಸುದ್ಧಿಕಸುಞ್ಞತಾಯ ಸುಞ್ಞತಪಟಿಪದಾಯ ಸುದ್ಧಿಕಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾಯ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಪಟಿಪದಾಯಾತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಆಹರೀತಿ? ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೇನ ಚೇವ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ಚ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸುದ್ಧಿಕಪಟಿಪದಾಯ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕವಸೇನ ದ್ವೇ ನಯಾ, ತಥಾ ಸೇಸೇಸೂತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಪಞ್ಚಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ದಸ ನಯಾ ಭಾಜಿತಾ.
ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ
ತತ್ರಿದಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ –
ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ, ರೂಪಾರೂಪೇಸು ಪಞ್ಚಸು;
ಸತ್ತಟ್ಠಙ್ಗಪರಿಣಾಮಂ, ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪದಾಪತೀತಿ.
ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾತಿ. ರೂಪೇ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ರೂಪಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ರೂಪೇ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅರೂಪಾ ವುಟ್ಠಾತಿ. ಅರೂಪೇ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅರೂಪಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಅರೂಪೇ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ರೂಪಾ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ವುಟ್ಠಾತಿ.
‘ಸತ್ತಟ್ಠಙ್ಗಪರಿಣಾಮ’ನ್ತಿ ಸೋ ಪನೇಸ ಮಗ್ಗೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋಪಿ ಹೋತಿ ಸತ್ತಙ್ಗಿಕೋಪಿ. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾಪಿ ಸತ್ತ ವಾ ಹೋನ್ತಿ ಛ ವಾ. ಝಾನಂ ಪನ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ವಾ ಹೋತಿ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ವಾ; ತಿವಙ್ಗಿಕಂ ವಾ ದುವಙ್ಗಿಕಂ ವಾ. ಏವಂ ಸತ್ತಅಟ್ಠಾದೀನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಪರಿಣಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ.
‘ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪದಾಪತೀ’ತಿ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಯತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ; ‘ಪಟಿಪದಾಪತೀ’ತಿ ಪಟಿಪದಾಯ ಚ ಅಧಿಪತಿನೋ ಚ ಚಲನಾಚಲನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.
ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾತೀತಿಆದೀಸು ತಾವ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಆದಿತೋವ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅಭಿನಿವಿಸತಿ, ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ತೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನ ಸುದ್ಧಅಜ್ಝತ್ತದಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಪರಸ್ಸ ಖನ್ಧೇಪಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಸಙ್ಖಾರೇಪಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಸೋ ಕಾಲೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಮಸತಿ ಕಾಲೇನ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ. ತಸ್ಸೇವಂ ಸಮ್ಮಸತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಮಸನಕಾಲೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿಯತಿ. ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮ್ಮಸನಕಾಲೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿಯತಿ, ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ವುಟ್ಠಾನೇಪಿ.
ಅಪರೋ ಆದಿತೋವ ರೂಪೇ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಭೂತರೂಪಞ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಪನ ನ ಸುದ್ಧರೂಪದಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ ಅರೂಪಮ್ಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವೇದನಂ ಸಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಇದಂ ಅರೂಪನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ಸೋ ಕಾಲೇನ ರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸತಿ ಕಾಲೇನ ಅರೂಪಂ. ತಸ್ಸೇವಂ ಸಮ್ಮಸತೋ ರೂಪಸಮ್ಮಸನಕಾಲೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿಯತಿ. ಏವಂ ರೂಪೇ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ರೂಪಾ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಸಚೇ ಪನಸ್ಸ ಅರೂಪಸಮ್ಮಸನಕಾಲೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿಯತಿ, ಏವಂ ರೂಪೇ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅರೂಪಾ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ಏಸ ನಯೋ ಅರೂಪೇ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅರೂಪಾ ಚ ರೂಪಾ ಚ ವುಟ್ಠಾನೇಪಿ.
‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೬; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೯೮) ಏವಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಏವಮೇವ ವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಪನ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮಾತಿ. ಅಯಂ ತಿಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಮಹಾಪಞ್ಞಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ.
ಯಥಾ ಹಿ ಛಾತಜ್ಝತ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಗೂಥಪಿಣ್ಡಂ ಠಪೇತ್ವಾ ನಾನಗ್ಗರಸಭೋಜನಪುಣ್ಣಂ ಪಾತಿಂ ಉಪನೇಯ್ಯುಂ, ಸೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಹತ್ಥೇನ ವಿಯೂಹನ್ತೋ ತಂ ಗೂಥಪಿಣ್ಡಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಕಿಮಿದ’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಗೂಥಪಿಣ್ಡೋತಿ ವುತ್ತೇ ‘ಧಿ ಧಿ, ಅಪನೇಥಾ’ತಿ ಭತ್ತೇಪಿ ಪಾತಿಯಮ್ಪಿ ನಿರಾಲಯೋ ಹೋತಿ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.
ಭೋಜನಪಾತಿದಸ್ಸನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ತಮನಕಾಲೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ‘ಅಹಂ ಮಮಾ’ತಿ ಗಹಿತಕಾಲೋ. ಗೂಥಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಕಾಲೋ ವಿಯ ತಿಣ್ಣಂ ಲಕ್ಖಣಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಕಾಲೋ. ಭತ್ತೇಪಿ ಪಾತಿಯಮ್ಪಿ ನಿರಾಲಯಕಾಲೋ ವಿಯ ತಿಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಮಹಾಪಞ್ಞಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನ ವುಟ್ಠಿತಕಾಲೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.
‘ಸತ್ತಟ್ಠಙ್ಗಪರಿಣಾಮ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೋ ಅಙ್ಗಪರಿಣಾಮೋ ಯಥಾ ಹೋತಿ ತಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಮೇವ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಝಾನಙ್ಗವಿಸೇಸಂ ನಿಯಮೇತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ಥೇರಾ ‘ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಝಾನಙ್ಗವಿಸೇಸಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ನಿಯಮೇತೀ’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ ನಿಯಮೇನ್ತೀ’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ‘ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಮೇತೀ’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾದೇಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾವ ನಿಯಮೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.
ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬೀಕಥಾ – ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇನ ಹಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಅಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗೋಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಮಗ್ಗೋಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೋವ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬೇಸು ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಿ ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪಞ್ಚ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಪಿ ಹುತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವ ಹೋತಿ.
ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾನಿ ಪಾದಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಮಗ್ಗೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮೇನೇವ ಝಾನಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ ದುವಙ್ಗಿಕಞ್ಚ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬೇಸು ಪನ ಸತ್ತ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಚತುತ್ಥೇ ಛ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಿ. ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಪಾದಕಜ್ಝಾನನಿಯಮೇನ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇನ ಚ ಹೋತಿ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಪಿ ಹೋತಿ. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವ.
ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಮಗ್ಗೇ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾವಸೇನ ದ್ವೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಛ ಸತ್ತ ಚೇವ. ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ಉಭಯನಿಯಮವಸೇನ ಹೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ನಯೇ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ವಾ ಹೋತಿ, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾವ. ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಪಾದಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಮಗ್ಗೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಯೇ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನಪದೇಸೇ ವುಟ್ಠಿತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಭಾವಂ ಕರೋತಿ, ಭೂಮಿವಣ್ಣೋ ವಿಯ ಗೋಧಾವಣ್ಣಸ್ಸ.
ದುತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇ ಪನ ಯತೋ ಯತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಯೇ ಯೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಹೋತಿ ತಂತಂಸಮಾಪತ್ತಿಸದಿಸೋವ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಸಿತಸಮಾಪತ್ತಿಸದಿಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಚೇ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೋವ ಹೋತಿ. ತತ್ರಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.
ತತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇ ‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಸತ್ತಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯಂ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪೇನ ಯಂ ಯಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಯೇ ವಾ ಯೇ ವಾ ಝಾನಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ತಂತಂಝಾನಸದಿಸೋವ ಹೋತಿ. ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಂ ವಾ ವಿನಾ, ಅಜ್ಝಾಸಯಮತ್ತೇನೇವ ತಂ ನ ಇಜ್ಝತಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ನನ್ದಕೋವಾದಸುತ್ತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತದಹುಪೋಸಥೇ ಪನ್ನರಸೇ ನ ಹೋತಿ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಕಙ್ಖಾ ವಾ ವಿಮತಿ ವಾ ‘ಊನೋ ನು ಖೋ ಚನ್ದೋ ಪುಣ್ಣೋ ನು ಖೋ ಚನ್ದೋ’ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪುಣ್ಣೋ ಚನ್ದೋತ್ವೇವ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ನನ್ದಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅತ್ತಮನಾ ಚೇವ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಚ. ತಾಸಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಸತಾನಂ ಯಾ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಸಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಅವಿನಿಪಾತಧಮ್ಮಾ ನಿಯತಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೧೫).
ತಾಸು ಹಿ ಯಸ್ಸಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಸಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇನೇವ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಅಹೋಸಿ…ಪೇ… ಯಸ್ಸಾ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸಾ ಅರಹತ್ತೇನೇವ. ಏವಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪೇನ ಯಂ ಯಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಯೇ ವಾ ಯೇ ವಾ ಝಾನಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ತಂತಂಝಾನಸದಿಸೋವ ಸೋ ಹೋತಿ. ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಂ ವಾ ವಿನಾ, ಅಜ್ಝಾಸಯಮತ್ತೇನೇವ ತಂ ನ ಇಜ್ಝತೀತಿ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.
ತತ್ಥ ‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ನಿಯಮೇತೀ’ತಿ ಏವಂವಾದಿಂ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಾ ಆಹಂಸು – ‘ಭನ್ತೇ, ಯತ್ಥ ತಾವ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಅತ್ಥಿ ತತ್ಥ ತಂ ನಿಯಮೇತು; ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅರೂಪಭವೇ ಕಿಂ ನಿಯಮೇತೀ’ತಿ? ‘ಆವುಸೋ, ತತ್ಥಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ನಿಯಮೇತಿ. ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನೋ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಅರೂಪಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ತೀಣಿ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಸ ತಾನಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅರೂಪೇ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಲೋಕುತ್ತರಂ ನ ಲೋಕಿಯಂ. ಏವಂ ತತ್ಥಾಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ನಿಯಮೇತಿ ಆವುಸೋ’ತಿ. ‘ಸುಕಥಿತೋ, ಭನ್ತೇ, ಪಞ್ಹೋ’ತಿ.
‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ ನಿಯಮೇನ್ತಿ; ಯಂ ಯಂ ಹಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾತಿ ತಂತಂಸದಿಸೋವ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀ’ತಿ ವಾದಿಂ ಮೋರವಾಪಿವಾಸಿಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರಮ್ಪಿ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಾ ಆಹಂಸು ‘ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ವಾದೇ ದೋಸೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ – ರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಭಿಕ್ಖುನೋ ಹಿ ರೂಪಸದಿಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ನಯತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ತಂಸದಿಸೇನೇವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಭಾವಪ್ಪತ್ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’ನ್ತಿ. ‘ನ, ಆವುಸೋ, ಏವಂ ಹೋತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸಪಿ ನ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ತಾದಿಸೋ ಹೋತಿ, ಸತ್ತಙ್ಗಿಕೋ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀ’ತಿ.
‘ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಮೇತೀ’ತಿವಾದಿನೋ ಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರಸ್ಸಾಪಿ ವಾದಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರಸ್ಸ ಕಥಯಿಂಸು. ಸೋ ಆಹ – ‘ಯಸ್ಸ ತಾವ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಅತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಮೇತು, ಯಸ್ಸ ತಂ ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ಕತರಜ್ಝಾಸಯೋ ನಿಯಮೇಸ್ಸತಿ ನಿದ್ಧನಸ್ಸ ವುಡ್ಢಿಗವೇಸನಕಾಲೋ ವಿಯ ಹೋತೀ’ತಿ.
ತಂ ಕಥಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪುನ ಕಥಯಿಂಸು. ಸೋ ‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನವತೋ ಇದಂ ಕಥಿತಂ ಆವುಸೋ’ತಿ ಆಹ. ಯಥಾ ಪನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನವತೋ, ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನವತೋಪಿ ತಥೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಪಠಮಾದೀನಿ ಸಮ್ಮಸತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗೋ ಪಠಮತ್ಥೇರವಾದೇನ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕೋ. ದುತಿಯವಾದೇನ ಪಠಮಾದಿಜ್ಝಾನಿಕೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ದ್ವೇಪಿ ವಾದಾ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ತತಿಯವಾದೇನ ಪನೇತ್ಥ ‘ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ ತಜ್ಝಾನಿಕೋ ಹೋತೀ’ತಿ ತೇ ಚ ವಾದಾ ನ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಸಾತ್ಥಕೋ ಹೋತೀತಿ. ಏವಂ ತಯೋಪಿ ಥೇರಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಬ್ಯತ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಸಮ್ಪನ್ನಾವ. ತೇನ ತೇಸಂ ವಾದಂ ತನ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಯಿಂಸು. ಇಧ ಪನ ಅತ್ಥಮೇವ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತಯೋಪೇತೇ ವಾದೇ ವಿಪಸ್ಸನಾವ ನಿಯಮೇತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ.
ಇದಾನಿ ‘ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪದಾಪತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಏವಂ ಅಙ್ಗಪರಿಣಾಮವತೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕಾಲೇ ಗೋತ್ರಭು ಕುತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ? ಮಗ್ಗೋ ಕುತೋತಿ? ಗೋತ್ರಭು ತಾವ ನಿಮಿತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಪವತ್ತಂ ಛೇತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏಕತೋವುಟ್ಠಾನೋ ಹೇಸ. ಮಗ್ಗೋ ನಿಮಿತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಪವತ್ತಮ್ಪಿ ಛಿನ್ದತಿ ಉಭತೋವುಟ್ಠಾನೋ ಹೇಸ. ತೇಸಂ ಅಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಯೋ – ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾರೇ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಲೋಮಂ ನೇವ ಏಕಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಞ್ಚಮಂ. ಏಕಞ್ಹಿ ಆಸೇವನಂ ನ ಲಭತಿ, ಪಞ್ಚಮಂ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನತ್ತಾ ಪವೇಧತಿ. ತದಾ ಹಿ ಜವನಂ ಪತಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ನೇವ ಏಕಂ ಹೋತಿ ನ ಪಞ್ಚಮಂ. ಮಹಾಪಞ್ಞಸ್ಸ ಪನ ದ್ವೇ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತತಿಯಂ ಗೋತ್ರಭು, ಚತುತ್ಥಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ತೀಣಿ ಫಲಾನಿ, ತತೋ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ. ಮಜ್ಝಿಮಪಞ್ಞಸ್ಸ ತೀಣಿ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಚತುತ್ಥಂ ಗೋತ್ರಭು, ಪಞ್ಚಮಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ದ್ವೇ ಫಲಾನಿ, ತತೋ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ. ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಅನುಲೋಮಾನಿ, ಹೋನ್ತಿ ಪಞ್ಚಮಂ ಗೋತ್ರಭು, ಛಟ್ಠಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ಸತ್ತಮಂ ಫಲಂ, ತತೋ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ. ತತ್ರ ಮಹಾಪಞ್ಞಮನ್ದಪಞ್ಞಾನಂ ವಸೇನ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಪಞ್ಞಸ್ಸ ವಸೇನ ಕಥೇತಬ್ಬಂ.
ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾರೇ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಗೋಚರೇ ಖನ್ಧೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಟ್ಟೇತಿ. ತದನನ್ತರಂ ತೇನೇವ ಆವಜ್ಜನೇನ ಗಹಿತಕ್ಖನ್ಧೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಠಮಂ ಜವನಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ. ತಂ ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ವಾ ದುಕ್ಖಾತಿ ವಾ ಅನತ್ತಾತಿ ವಾ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಓಳಾರಿಕಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಪಾಕಟಾನಿ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ತದನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದುತಿಯಾನುಲೋಮಂ. ತೇಸು ಪುರಿಮಂ ಅನಾಸೇವನಂ. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪುರಿಮಂ ಆಸೇವನಂ ಹೋತಿ. ತಮ್ಪಿ ಲದ್ಧಾಸೇವನತ್ತಾ ತಿಕ್ಖಂ ಸೂರಂ ಪಸನ್ನಂ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವಾರಮ್ಮಣೇ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಪ್ಪಮಾಣಂ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಪಾಕಟಾನಿ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ತದನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತತಿಯಾನುಲೋಮಂ. ತಸ್ಸ ದುತಿಯಂ ಆಸೇವನಂ ಹೋತಿ. ತಮ್ಪಿ ಲದ್ಧಾಸೇವನತ್ತಾ ತಿಕ್ಖಂ ಸೂರಂ ಪಸನ್ನಂ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವಾರಮ್ಮಣೇ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ತದವಸೇಸಂ ಅಣುಸಹಗತಂ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ನಿರವಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಪಾಕಟಾನಿ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಏವಂ ತೀಹಿ ಅನುಲೋಮೇಹಿ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮೇ ವಿನೋದಿತೇ ತದನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಗೋತ್ರಭುಞ್ಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕುರುಮಾನಂ.
ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಏಕೋ ಕಿರ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ನಕ್ಖತ್ತಯೋಗಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಚನ್ದಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಉದ್ಧಂ ಉಲ್ಲೋಕೇಸಿ. ತಸ್ಸ ವಲಾಹಕೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಚನ್ದೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ಅಥೇಕೋ ವಾತೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಥೂಲಥೂಲೇ ವಲಾಹಕೇ ವಿದ್ಧಂಸೇಸಿ. ಅಪರೋ ಮಜ್ಝಿಮೇ. ಅಪರೋ ಸುಖುಮೇ. ತತೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಗತವಲಾಹಕೇ ನಭೇ ಚನ್ದಂ ದಿಸ್ವಾ ನಕ್ಖತ್ತಯೋಗಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ.
ತತ್ಥ ತಯೋ ವಲಾಹಕಾ ವಿಯ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಥೂಲಮಜ್ಝಿಮಸುಖುಮಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರಾ. ತಯೋ ವಾತಾ ವಿಯ ತೀಣಿ ಅನುಲೋಮಚಿತ್ತಾನಿ. ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಗೋತ್ರಭುಞ್ಞಾಣಂ. ಚನ್ದೋ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಾತಸ್ಸ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ವಲಾಹಕತ್ತಯವಿದ್ಧಂಸನಂ ವಿಯ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮವಿನೋದನಂ. ವಿಗತವಲಾಹಕೇ ನಭೇ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಚನ್ದದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ವಿಗತೇ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕೇ ತಮೇ ಗೋತ್ರಭುಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸುವಿಸುದ್ಧನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಕರಣಂ.
ಯಥೇವ ಹಿ ತಯೋ ವಾತಾ ಚನ್ದಪಟಿಚ್ಛಾದಕೇ ವಲಾಹಕೇಯೇವ ವಿದ್ಧಂಸೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನ ಚನ್ದಂ ದಟ್ಠುಂ, ಏವಂ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮೇಯೇವ ವಿನೋದೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಾತುಂ. ಯಥಾ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚನ್ದಮೇವ ದಟ್ಠುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ನ ವಲಾಹಕೇ ವಿದ್ಧಂಸೇತುಂ, ಏವಂ ಗೋತ್ರಭುಞ್ಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ನ ಕಿಲೇಸತಮಂ ವಿನೋದೇತುಂ. ಏವಂ ಅನುಲೋಮಂ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಗೋತ್ರಭು ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ.
ಯದಿ ಹಿ ಗೋತ್ರಭು ಅನುಲೋಮೇನ ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ ಪುನ ಅನುಲೋಮಂ ತಂ ಅನುಬನ್ಧೇಯ್ಯಾತಿ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಮೇವ ನ ಭವೇಯ್ಯ. ಗೋತ್ರಭುಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಅನುಲೋಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಅಪಚ್ಛತೋಪವತ್ತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಯಂ ಅನಾವಜ್ಜನಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಏವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಹೀತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಞ್ಞಂ ದತ್ವಾ ವಿಯ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಮಗ್ಗೋಪಿ ತೇನ ದಿನ್ನಸಞ್ಞಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಅವೀಚಿಸನ್ತತಿವಸೇನ ತಂ ಞಾಣಂ ಅನುಬನ್ಧಮಾನೋ ಅನಿಬ್ಬಿದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಅಪದಾಲಿತಪುಬ್ಬಂ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಂ ದೋಸಕ್ಖನ್ಧಂ ಮೋಹಕ್ಖನ್ಧಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝಮಾನೋವ ಪದಾಲಯಮಾನೋವ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ.
ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಏಕೋ ಕಿರ ಇಸ್ಸಾಸೋ ಧನುಸತಮತ್ಥಕೇ ಫಲಕಸತಂ ಠಪಾಪೇತ್ವಾ ವತ್ಥೇನ ಮುಖಂ ವೇಠೇತ್ವಾ ಸರಂ ಸನ್ನಯ್ಹಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕಯನ್ತೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋ ಚಕ್ಕಯನ್ತಂ ಆವಞ್ಛಿತ್ವಾ ಯದಾ ಇಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಫಲಕಸತಂ ಅಭಿಮುಖಂ ಹೋತಿ ತದಾ ತತ್ಥ ದಣ್ಡಕೇನ ಸಞ್ಞಂ ದೇತಿ, ಇಸ್ಸಾಸೋ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಞಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಸರಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಫಲಕಸತಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝತಿ. ತತ್ಥ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ಗೋತ್ರಭುಞ್ಞಾಣಂ. ಇಸ್ಸಾಸೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ. ಇಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ದಣ್ಡಕಸಞ್ಞಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ಫಲಕಸತನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಂ ವಿಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಗೋತ್ರಭುಞ್ಞಾಣೇನ ದಿನ್ನಸಞ್ಞಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅನಿಬ್ಬಿದ್ಧಪುಬ್ಬಅಪದಾಲಿತಪುಬ್ಬಾನಂ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಪದಾಲನಂ. ಭೂಮಿಲದ್ಧವಟ್ಟಸೇತುಸಮುಗ್ಘಾತಕರಣನ್ತಿಪಿ ಏತದೇವ. ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ ಏಕಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ ಅನುಸಯಪ್ಪಜಹನಂ. ಇತಿ ಸೋ ಅನುಸಯೇ ಪಜಹನ್ತೋ ನಿಮಿತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ, ಪವತ್ತಂ ಛಿನ್ದತಿ ನಾಮ. ‘ನಿಮಿತ್ತ’ನ್ತಿ ರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣನಿಮಿತ್ತಂ. ‘ಪವತ್ತ’ಮ್ಪಿ ರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಪವತ್ತಮೇವ. ತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ – ಉಪಾದಿನ್ನಕಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕನ್ತಿ. ತೇಸು ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕತೋ ವುಟ್ಠಾನಚ್ಛಾಯಾ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ವತ್ವಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕತೋ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ವದಿಂಸು.
ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ತಾನಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ. ತಂ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ. ತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ತಯೋ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ. ತತ್ಥ ಸಚೇ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಅಭಾವಿತೋ ಅಭವಿಸ್ಸ ತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯುಂ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಪನ ತೇಸಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇನಪ್ಪತ್ತಿಂ ವಾರಯಮಾನೋ ಸೇತುಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಅಭಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಕಭಾವಂ ಕುರುಮಾನೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ.
ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ದ್ವೇ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನೀತಿ ಓಳಾರಿಕಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ಛ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಅಣುಸಹಗತಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ತಾನಿ ಏವ ಛ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸಚೇ ತೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ತೇ ಮಗ್ಗಾ ಅಭಾವಿತಾ ಅಸ್ಸು, ತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯುಂ. ತೇ ಪನ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತಿಂ ವಾರಯಮಾನಾ ಸೇತುಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಅಭಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಕಭಾವಂ ಕುರುಮಾನಾ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ ನಾಮ.
ಉಪಾದಿನ್ನಕತೋ ವುಟ್ಠಾನಚ್ಛಾಯಾ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ವತ್ವಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕತೋ ವುಟ್ಠಾತೀತಿಪಿ ವದಿಂಸು. ಸಚೇ ಹಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಅಭಾವಿತೋ ಅಭವಿಸ್ಸ, ಠಪೇತ್ವಾ ಸತ್ತ ಭವೇ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ. ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೇತೂನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ. ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋತಿ ಇಮೇ ಪನ ಪಞ್ಚ ಕಿಲೇಸೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ. ಇದಾನಿ ಕುತೋ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸತ್ತ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ? ಏವಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಕುರುಮಾನೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ.
ಸಚೇ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಅಭಾವಿತೋ ಅಭವಿಸ್ಸ, ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವೇ ಭವೇ ಪಞ್ಚಸು ಭವೇಸು ಉಪಾದಿನ್ನಕಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ. ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೇತೂನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ. ಓಳಾರಿಕಾನಿ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಾನಿ ಓಳಾರಿಕೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಇಮೇ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಕಿಲೇಸೇ ಸೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ. ಇದಾನಿ ಕುತೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ದ್ವೇ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಸು ಭವೇಸು ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ? ಏವಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಕುರುಮಾನೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ.
ಸಚೇ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಅಭಾವಿತೋ ಅಭವಿಸ್ಸ, ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕಂ ಭವಂ ದುತಿಯಭವೇ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ. ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೇತೂನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ. ಅಣುಸಹಗತಾನಿ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಣುಸಹಗತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಇಮೇ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಕಿಲೇಸೇ ಸೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ. ಇದಾನಿ ಕುತೋ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಏಕಂ ಭವಂ ಠಪೇತ್ವಾ ದುತಿಯಭವೇ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ? ಏವಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಕುರುಮಾನೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ.
ಸಚೇ ಅರಹತೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಅಭಾವಿತೋ ಅಭವಿಸ್ಸ, ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ. ಕಸ್ಮಾ? ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೇತೂನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ. ರೂಪರಾಗೋ ಅರೂಪರಾಗೋ ಮಾನೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋತಿ ಇಮೇ ಪನ ಅಟ್ಠ ಕಿಲೇಸೇ ಸೋ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ. ಇದಾನಿ ಕುತೋ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಪುನಬ್ಭವೇ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ? ಏವಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕಪ್ಪವತ್ತಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಕುರುಮಾನೋ ಉಪಾದಿನ್ನಕತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ ನಾಮ.
ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಚೇತ್ಥ ಅಪಾಯಭವತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಸುಗತಿಕಾಮಭವೇಕದೇಸತೋ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಕಾಮಭವತೋ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ರೂಪಾರೂಪಭವತೋ ಸಬ್ಬಭವೇಹಿಪಿ ವುಟ್ಠಾತಿ ಏವಾತಿ ವದನ್ತಿ.
ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವನತ್ಥಂ ಅಯಂ ಪಾಳಿ – ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸತ್ತ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ.
‘ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ದ್ವೇ ಭವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಸು ಭವೇಸು ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ.
‘ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಏಕಂ ಭವಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ಭವೇಸು ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ.
‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ರೂಪಧಾತುಯಾ ವಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ವಾ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ. ಅರಹತೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಸ್ಸ ಚರಿಮವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸತಿ ಚ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ಏತ್ಥೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ವೂಪಸಮನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ (ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೬). ಅಯಂ ತಾವ ನಿಮಿತ್ತೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.
‘ಪಟಿಪದಾಪತೀ’ತಿ – ಏತ್ಥ ಪನ ಪಟಿಪದಾ ಚಲತಿ ನ ಚಲತೀತಿ? ಚಲತಿ. ತಥಾಗತಸ್ಸ ಹಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಚ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಸುಖಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಅಹೇಸುಂ. ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ಸುಖಪಟಿಪದೋ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ, ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ. ಕಸ್ಮಾ? ನಿದ್ದಾಭಿಭೂತತ್ತಾ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಕಿರ ಸತ್ತಾಹಂ ದಹರಕುಮಾರಕಂ ವಿಯ ಥೇರಂ ಪರಿಹರಿ. ಥೇರೋಪಿ ಏಕದಿವಸಂ ನಿದ್ದಾಯಮಾನೋ ನಿಸೀದಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಆಹ – ‘‘ಪಚಲಾಯಸಿ ನೋ ತ್ವಂ, ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನ, ಪಚಲಾಯಸಿ ನೋ ತ್ವಂ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೧). ಏವರೂಪಸ್ಸಪಿ ಮಹಾಭಿಞ್ಞಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಸಾವಕಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾ ಚಲತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಕಿಂ ನ ಚಲಿಸ್ಸತಿ? ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಸುಖಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಸುಖಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದೋ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞೋ ಹೋತಿ, ದುತಿಯಮಗ್ಗೋ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದೋ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋ, ತತಿಯಮಗ್ಗೋ ಸುಖಪಟಿಪದೋ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞೋ, ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೋ ಸುಖಪಟಿಪದೋ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋತಿ.
ಯಥಾ ಚ ಪಟಿಪದಾ ಏವಂ ಅಧಿಪತಿಪಿ ಚಲತಿ ಏವ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ, ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪನ ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ, ದುತಿಯೋ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ, ತತಿಯೋ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ, ಚತುತ್ಥೋ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋತಿ.
ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಪಠಮಮಗ್ಗವೀಸತಿಮಹಾನಯೋ
೩೫೭. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ನ ಕೇವಲಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ಝಾನಂಯೇವ ಭಾವೇತಿ, ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ ಪನ ಮಗ್ಗಮ್ಪಿ ಭಾವೇತಿ, ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ, ಪದಹನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಮ್ಪಿ, ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿಪಾದಮ್ಪಿ, ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪಿ, ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಬಲಮ್ಪಿ, ಬುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮ್ಪಿ, ತಥಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಚಮ್ಪಿ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಸಮಥಮ್ಪಿ, ಸುಞ್ಞತಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮಮ್ಪಿ, ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಮ್ಪಿ, ಆಯತನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಮ್ಪಿ, ಸುಞ್ಞಸಭಾವನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ಧಾತುಮ್ಪಿ, ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಆಹಾರಮ್ಪಿ, ಫುಸನಟ್ಠೇನ ಫಸ್ಸಮ್ಪಿ, ವೇದಯಿತಟ್ಠೇನ ವೇದನಮ್ಪಿ, ಸಞ್ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಸಞ್ಞಮ್ಪಿ, ಚೇತಯಿತಟ್ಠೇನ ಚೇತನಮ್ಪಿ, ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಸಂ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ಪದಾನಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ‘ಇದಮ್ಪಿ ಭಾವೇತಿ, ಇದಮ್ಪಿ ಭಾವೇತೀ’ತಿ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೇನ ಚೇವ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ಚ ವೀಸತಿ ನಯಾ ದೇಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಧಮ್ಮಂ ಸೋತುಂ ನಿಸಿನ್ನದೇವಪರಿಸಾಯ ಹಿ ಯೇ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ಲೋಕುತ್ತರಂ ‘ಝಾನ’ನ್ತಿ ಕಥಿತೇ ಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಝಾನನ್ತಿ ಕಥಿತಂ…ಪೇ… ಯೇ ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ‘ಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕಥಿತಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ‘ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ’.
ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಸುಬೋಧಿತಾಯ ದಸಬಲಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದತಾಯ ಛಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಯೋಗೇನ ಚ ದೇಸನಂ ಯದಿಚ್ಛಕಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಇಚ್ಛನ್ತೋ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ…ಪೇ… ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ. ಅಯಂ ‘ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ’ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಯಥೇವ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ದಸ ನಯಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಏವಂ ಮಗ್ಗಾದೀಸುಪಿ ತೇಯೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇತಿ ವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸು ದಸ ದಸ ಕತ್ವಾ ದ್ವೇ ನಯಸತಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.
೩೫೮. ಇದಾನಿ ಅಧಿಪತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ನಾಮ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತಿ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸುದ್ಧಿಕೇ ದ್ವೇನಯಸತಾನಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾದೀಸುಪಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇತಿ ನಯಸಹಸ್ಸೇನ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಪಠಮಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇಸಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ.
ಪಠಮಮಗ್ಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.
ದುತಿಯಮಗ್ಗೋ
೩೬೧. ಇದಾನಿ ದುತಿಯಮಗ್ಗಾದೀನಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ತನುಭಾವಾಯಾತಿ ಏತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ತನುಭಾವತ್ಥಾಯ. ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ತನುಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಅಧಿಚ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಮನ್ದತಾಯ ಚ. ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಹಿ, ವಟ್ಟಾನುಸಾರಿಮಹಾಜನಸ್ಸೇವ, ಕಿಲೇಸಾ ಅಭಿಣ್ಹಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಕದಾಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ; ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾಪಿ ವಿರಳಾಕಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ವಿರಳವಾಪಿತಖೇತ್ತೇ ಅಙ್ಕುರಾ ವಿಯ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಪಿ, ಚ ವಟ್ಟಾನುಸಾರಿಮಹಾಜನಸ್ಸೇವ, ಮದ್ದನ್ತಾ ಫರನ್ತಾ ಛಾದೇನ್ತಾ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ದ್ವೀಹಿ ಪನ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀನತ್ತಾ ಮನ್ದಾ ಮನ್ದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತನುಕಾಕಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಬ್ಭಪಟಲಂ ವಿಯ ಮಕ್ಖಿಕಾಪತ್ತಂ ವಿಯ ಚ.
ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ಥೇರಾ ವದನ್ತಿ – ‘ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚಿರೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಬಹಲಾವ ಪನ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ ಚ ಧೀತರೋ ಚ ದಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ. ಏತಂ ಪನ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ಪುತ್ತಧೀತರೋ ಹಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಪರಾಮಸನಮತ್ತೇನಪಿ ಹೋನ್ತಿ. ದ್ವೀಹಿ ಪನ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀನತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಹಲತಾತಿ. ದ್ವೀಹಿ ಏವ ಕಾರಣೇಹಿಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾನಂ ತನುಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಅಧಿಚ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಮನ್ದತಾಯ ಚಾತಿ.
ದುತಿಯಾಯಾತಿ ಗಣನವಸೇನಾಪಿ ದುತಿಯುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನಾಪಿ ದುತಿಯಾಯ. ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ. ತತಿಯಚತುತ್ಥೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಿಸೇಸಮತ್ತಂಯೇವ ಪನ ವಕ್ಖಾಮ.
ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಆಜಾನನಕಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಞಾತಮರಿಯಾದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇಸಂಯೇವ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಞಾತಾನಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾನಂ ಜಾನನಕಂ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಿದ್ದೇಸವಾರೇಪಿಸ್ಸ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ಸದ್ಧಿಂ ನವಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.
ದುತಿಯಮಗ್ಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.
ತತಿಯಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಾ
೩೬೨. ತತಿಯೇ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಾಯಾತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ತನುಭೂತಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ನಿಸ್ಸೇಸಪಜಹನತ್ಥಾಯ.
ಚತುತ್ಥೇ ರೂಪರಾಗಅರೂಪರಾಗಮಾನಉದ್ಧಚ್ಚಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಏತೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಂ ನಿಸ್ಸೇಸಪಜಹನತ್ಥಾಯ. ತತ್ಥ ರೂಪರಾಗೋತಿ ರೂಪಭವೇ ಛನ್ದರಾಗೋ. ಅರೂಪರಾಗೋತಿ ಅರೂಪಭವೇ ಛನ್ದರಾಗೋ. ಮಾನೋತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಕೋ ಮಾನೋ ಏವ. ತಥಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಾವಿಜ್ಜಾ. ಇಮೇಸುಪಿ ದ್ವೀಸು ಮಗ್ಗೇಸು ನವಮಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ಹೋತಿ.
ಚತುಮಗ್ಗನಯಸಹಸ್ಸಂ
ಸಬ್ಬಮಗ್ಗೇಸು ಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಮಸಟ್ಠಿಪದಾನಿ, ಚತೂಹಿ ಅಪಣ್ಣಕಙ್ಗೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುಸಟ್ಠಿ ಹೋನ್ತಿ. ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತೋ ಪನ ತೇತ್ತಿಂಸ. ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರಸುಞ್ಞತವಾರಾ ಪಾಕತಿಕಾ ಏವ. ಯಥಾ ಚ ಪನ ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಏವಂ ದುತಿಯಾದೀಸುಪಿ ನಯಸಹಸ್ಸಮೇವಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ ಚತೂಹಿ ನಯಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ ಧಮ್ಮರಾಜಾ.
ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಸಟ್ಠಿ ನಯಸಹಸ್ಸಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಇಮೇಸಂ ಏವ ವಸೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಿಭಙ್ಗೇ ವೀಸತಿ ನಯಸಹಸ್ಸಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವಿಭಙ್ಗೇ ವೀಸತಿ, ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ದ್ವತ್ತಿಂಸ, ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ದ್ವತ್ತಿಂಸ, ಮಗ್ಗಙ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ನಯಸಹಸ್ಸಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಇಮೇಸಂ ಏವ ವಸೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ.
ಇಧ ಪನ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಚತ್ತಾರಿಯೇವ ನಯಸಹಸ್ಸಾನಿ. ತೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೇ ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಾನಿ ಭಾಜಿತಾನಿ; ತಥಾ ದುತಿಯಾದೀಸು. ತತ್ಥ ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋಪಿ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಂ ಪಜಹನಟ್ಠೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘ಪಠಮಮಗ್ಗೇನೇವ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ನಾಮಂ ಕಥಂ ಹೋತೀ’ತಿ? ‘ಯಥಾ ವಿಸಂ ಅತ್ಥಿ ವಾ, ಹೋತು ಮಾ ವಾ, ಅಗದೋ ಅಗದೋ ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ಥಿ ವಾ, ಹೋತು ಮಾ ವಾ, ಅಯಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಏವ ನಾಮ’.
‘ಯದಿ ಏವಂ ನಾಮಮತ್ತಮೇವೇತಂ ಹೋತಿ, ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯೇ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕಿಚ್ಚಾಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ನ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಕಿಚ್ಚಕಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪೂರೇತಬ್ಬಾನೀ’ತಿ. ಸಕಿಚ್ಚಕಾ ಚೇತ್ಥ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಯಥಾಲಾಭನಿಯಮೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯವಜ್ಝೋ ಹಿ ಏಕೋ ಮಾನೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ಸಾ ತಂ ಮಾನಂ ಪಜಹತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪಜಹತಿ. ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ ಮಾನೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಸಾ ತಂ ಮಾನಂ ಪಜಹತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ತಸ್ಸೇವ ಸತ್ತಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸಹಜಾತೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅತ್ಥಿ. ತೇಹೇವ ಚಿತ್ತೇಹಿ ವಾಚಙ್ಗಚೋಪನಂ ಅತ್ಥಿ, ಕಾಯಙ್ಗಚೋಪನಂ ಅತ್ಥಿ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಭೋಗೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಹಜಾತವಾಯಾಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಸತಿಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಹಜಾತಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಅತ್ಥಿ. ಏತೇ ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ ನಾಮ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ. ತೇಸಂ ಪಹಾನೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಾನಿ ಸಕಿಚ್ಚಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ಆಗತಾನಿ. ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ ಮಾನೋ ಅತ್ಥಿ. ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ತಸ್ಸೇವ ಸತ್ತಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ. ತೇಸಂ ಪಹಾನೇನ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಸಕಿಚ್ಚಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝೋ ಮಾನೋ ಅತ್ಥಿ. ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ಯಾನಿ ಪನಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ, ತೇಹಿ ಸಹಜಾತಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಯೋ. ತೇಸಂ ಪಹಾನೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಸಕಿಚ್ಚಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.
ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದಿಟ್ಠಾನಿ. ‘ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಂ ದಿಟ್ಠಕಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ಅದಿಟ್ಠಕಂ ಪಸ್ಸತೀ’ತಿ ದಿಟ್ಠಕಮೇವ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನತ್ಥಕಥಾ. ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನಾಹ ‘ಅದಿಟ್ಠಂ ಪಸ್ಸತೀ’ತಿ. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಕತಮಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಾಜೇಸೀ’ತಿ? ಜಾನಮಾನೋ ‘ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯ’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ‘ಉಪರಿಮಗ್ಗೇಸು ಕತರ’ನ್ತಿ? ವುತ್ತೇಪಿ ‘ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯ’ನ್ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘ಅದಿಟ್ಠಸಚ್ಚದಸ್ಸನೇ ಸತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗೇಸುಪಿ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ಭಾಜೇಹಿ. ಏವಂ ತೇ ಪಞ್ಹೋ ಸಮೇಸ್ಸತೀ’ತಿ. ‘ಕಿಲೇಸೇ ಪನ ಅಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞೋ ಪಜಹತಿ; ಪಹೀನೇ ಏವ ಪಜಹತೀ’ತಿ? ‘ಅಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞೋ ಪಜಹತೀ’ತಿ. ‘ಯದಿ ಅಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞೋ, ಅಪ್ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ. ಸಚ್ಚಾನಿಪಿ ಅದಿಟ್ಠಾನೇವ ಪಸ್ಸತೀ’ತಿ ಏವಂವಾದೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ‘ಸಚ್ಚಾನಿ ನಾಮ ಕತೀ’ತಿ? ಜಾನನ್ತೋ ‘ಚತ್ತಾರೀ’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘ತವ ವಾದೇ ಸೋಳಸ ಸಚ್ಚಾನಿ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತ್ವಂ ಬುದ್ಧೇಹಿಪಿ ಅದಿಟ್ಠಂ ಪಸ್ಸಸಿ. ಬಹುಸಚ್ಚಕೋ ನಾಮ ತ್ವಂ. ಏವಂ ಮಾ ಗಣ್ಹ. ಸಚ್ಚದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ಕಿಲೇಸೇ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನೇ ಪಜಹತೀ’ತಿ.
ತತ್ಥ ಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬಾಭಾವೇ ಪೇಳೋಪಮಂ ನಾಮ ಗಹಿತಂ – ಏಕಸ್ಸ ಕಿರ ಚತ್ತಾರೋ ರತನಪೇಳಾ ಸಾರಗಬ್ಭೇ ಠಪಿತಾ. ಸೋ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಪೇಳಾಸು ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಚ್ಚೋ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ, ದೀಪಂ ಜಾಲೇತ್ವಾ, ದೀಪೇನ ವಿಹತೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ, ಪೇಳಾಸು ಪಾಕಟಭಾವಂ ಗತಾಸು, ತಾಸು ಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ಗತೋ. ಪುನ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಅವತ್ಥರಿ. ದುತಿಯವಾರೇಪಿ ತತಿಯವಾರೇಪಿ ತಥೇವ ಅಕಾಸಿ. ಚತುತ್ಥವಾರೇ ದ್ವಾರೇ ವಿವಟೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಪೇಳಾ ನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ವೀಮಂಸನ್ತಸ್ಸೇವ ಸೂರಿಯೋ ಉಗ್ಗಞ್ಛಿ, ಸೂರಿಯೋಭಾಸೇನ ವಿಹತೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಪೇಳಾಸು ಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ.
ತತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋ ಪೇಳಾ ವಿಯ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ. ತಾಸು ಕಿಚ್ಚೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ದ್ವಾರವಿವರಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನೀಹರಣಕಾಲೋ. ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಯ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮಂ. ದೀಪೋ ಭಾಸೋ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋಭಾಸೋ. ವಿಹತೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪೇಳಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವೋ. ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಪಾಕಟಾನಿ ಪನ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಾಕಟಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಪೇಳಾಸು ಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಗತಕಾಲೋ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಕಾಲೋ. ಪುನ ಅನ್ಧಕಾರಾವತ್ಥರಣಂ ವಿಯ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯವಜ್ಝಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮಂ.
ದುತಿಯವಾರೇ ದ್ವಾರವಿವರಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನೀಹರಣಕಾಲೋ. ದೀಪೋಭಾಸೋ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋಭಾಸೋ. ಪೇಳಾಸು ಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಗತಕಾಲೋ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಕಾಲೋ. ಪುನ ಅನ್ಧಕಾರಾವತ್ಥರಣಂ ವಿಯ ಉಪರಿಮಗ್ಗದ್ವಯವಜ್ಝಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮಂ.
ತತಿಯವಾರೇ ದ್ವಾರವಿವರಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನೀಹರಣಕಾಲೋ. ದೀಪೋಭಾಸೋ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋಭಾಸೋ. ಪೇಳಾಸು ಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಗತಕಾಲೋ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಕಾಲೋ. ಪುನ ಅನ್ಧಕಾರಾವತ್ಥರಣಂ ವಿಯ ಉಪರಿಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮಂ.
ಚತುತ್ಥವಾರೇ ದ್ವಾರವಿವರಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನೀಹರಣಕಾಲೋ. ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಂ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದೋ. ಅನ್ಧಕಾರವಿಧಮನಂ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮವಿನೋದನಂ. ವಿಹತೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ ತಸ್ಸ ಪೇಳಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವೋ. ಞಾಣಸ್ಸ ಪಾಕಟಾನಿ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಾಕಟಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಪೇಳಾಸು ಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಗತಕಾಲೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಖೇಪನಂ. ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಲೋಕಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುನ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕತಮಾಭಾವೋ. ಇದಂ ತಾವ ಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬಾಭಾವೇ ಓಪಮ್ಮಂ.
ದಿಟ್ಠಕಮೇವ ಹಿ ಪಸ್ಸತಿ. ‘ಕಿಲೇಸೇ ಪನ ಅಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞೋ ಪಜಹತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಖಾರೋಪಮಂ ನಾಮ ಗಹಿತಂ. ಏಕೋ ಪುರಿಸೋ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ವತ್ಥಂ ರಜಕಸ್ಸ ಅದಾಸಿ. ರಜಕೋ ಊಸಖಾರಂ ಛಾರಿಕಖಾರಂ ಗೋಮಯಖಾರನ್ತಿ ತಯೋ ಖಾರೇ ದತ್ವಾ ಖಾರೇಹಿ ಖಾದಿತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಉದಕೇ ವಿಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ ಓಳಾರಿಕೋಳಾರಿಕಂ ಮಲಂ ಪವಾಹೇಸಿ. ತತೋ ನ ತಾವ ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಖಾರೇ ದತ್ವಾ, ಉದಕೇ ವಿಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ, ತತೋ ನಾತಿಸಣ್ಹತರಂ ಮಲಂ ಪವಾಹೇಸಿ. ತತೋ ನ ತಾವ ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ತತಿಯಮ್ಪಿ ತೇ ಖಾರೇ ದತ್ವಾ ಉದಕೇ ವಿಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ ತತೋ ಸಣ್ಹತರಂ ಮಲಂ ಪವಾಹೇಸಿ. ತತೋ ನ ತಾವ ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಮ್ಪಿ ತೇ ಖಾರೇ ದತ್ವಾ, ಉದಕೇ ವಿಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ ಅಂಸುಅಬ್ಭನ್ತರಗತಮ್ಪಿ ನಿಸ್ಸೇಸಂ ಮಲಂ ಪವಾಹೇತ್ವಾ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ಗನ್ಧಕರಣ್ಡಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕಾಲೇ ಪರಿದಹತಿ.
ತತ್ಥ ಕಿಲಿಟ್ಠವತ್ಥಂ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಾನುಗತಂ ಚಿತ್ತಂ. ತಿವಿಧಖಾರದಾನಕಾಲೋ ವಿಯ ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತನಕಾಲೋ. ಉದಕೇ ವಿಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ ಓಳಾರಿಕೋಳಾರಿಕಮಲಪ್ಪವಾಹನಂ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಚಕಿಲೇಸಖೇಪನಂ. ದುತಿಯಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಖಾರಾನಂ ಅನುಪ್ಪದಾನಂ ವಿಯ ‘ನ ತಾವ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಇದಂ ಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ ತಾಸುಯೇವ ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು ಕಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತನಂ. ತತೋ ನಾತಿಸಣ್ಹತರಮಲಪ್ಪವಾಹನಂ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಓಳಾರಿಕಸಂಯೋಜನದ್ವಯಖೇಪನಂ. ತತೋ ‘ನ ತಾವ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ವತ್ಥ’ನ್ತಿ ಪುನ ಖಾರತ್ತಯದಾನಂ ವಿಯ ‘ನ ತಾವ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಇದಂ ಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ ತಾಸುಯೇವ ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು ಕಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತನಂ. ತತೋ ಸಣ್ಹತರಮಲಪ್ಪವಾಹನಂ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಅಣುಸಹಗತಸಂಯೋಜನದ್ವಯಖೇಪನಂ. ‘ನ ತಾವ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ವತ್ಥ’ನ್ತಿ ಪುನ ಖಾರತ್ತಯದಾನಂ ವಿಯ ‘ನ ತಾವ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಇದಂ ಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ ತಾಸುಯೇವ ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು ಕಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತನಂ. ತತೋ ವಿಕ್ಖಾಲನೇನ ಅಂಸುಅಬ್ಭನ್ತರಗತೇ ಮಲೇ ಪವಾಹೇತ್ವಾ ಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ರಜತಪಟ್ಟಸದಿಸಸ್ಸ ಗನ್ಧಕರಣ್ಡಕೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಪರಿದಹನಂ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಖೇಪಿತತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಚಿತ್ತಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರೇನ ವೀತಿನಾಮನಂ. ಇದಂ ‘ಅಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞೋ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಓಪಮ್ಮಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಆವುಸೋ, ವತ್ಥಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಮಲಗ್ಗಹಿತಂ, ತಮೇನಂ ಸಾಮಿಕಾ ರಜಕಸ್ಸ ಅನುಪದಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ. ತಮೇನಂ ರಜಕೋ ಊಸೇ ವಾ ಖಾರೇ ವಾ ಗೋಮಯೇ ವಾ ಸಮ್ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಅಚ್ಛೇ ಉದಕೇ ವಿಕ್ಖಾಲೇತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಂ ಹೋತಿ ವತ್ಥಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪರಿಯೋದಾತಂ, ಅಥ ಖ್ವಸ್ಸ ಹೋತಿಯೇವ ‘ಅಣುಸಹಗತೋ ಊಸಗನ್ಧೋ ವಾ ಖಾರಗನ್ಧೋ ವಾ ಗೋಮಯಗನ್ಧೋ ವಾ ಅಸಮೂಹತೋ’. ತಮೇನಂ ರಜಕೋ ಸಾಮಿಕಾನಂ ದೇತಿ. ತಮೇನಂ ಸಾಮಿಕಾ ಗನ್ಧಪರಿಭಾವಿತೇ ಕರಣ್ಡಕೇ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ. ಯೋಪಿಸ್ಸ ಹೋತಿ ಅಣುಸಹಗತೋ ಊಸಗನ್ಧೋ ವಾ ಖಾರಗನ್ಧೋ ವಾ ಗೋಮಯಗನ್ಧೋ ವಾ ಅಸಮೂಹತೋ, ಸೋಪಿ ಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀನಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಅಥ ಖ್ವಸ್ಸ ಹೋತಿಯೇವ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಣುಸಹಗತೋ ‘ಅಸ್ಮೀ’ತಿ ಮಾನೋ, ‘ಅಸ್ಮೀ’ತಿ ಛನ್ದೋ, ‘ಅಸ್ಮೀ’ತಿ ಅನುಸಯೋ ಅಸಮೂಹತೋ, ಸೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ – ‘ಇತಿ ರೂಪಂ, ಇತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ, ಇತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ; ಇತಿ ವೇದನಾ ಇತಿ ಸಞ್ಞಾ ಇತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ, ಇತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೋ’ತಿ. ತಸ್ಸಿಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಯೋಪಿಸ್ಸ ಹೋತಿ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಣುಸಹಗತೋ ‘ಅಸ್ಮೀ’ತಿ ಮಾನೋ, ‘ಅಸ್ಮೀ’ತಿ ಛನ್ದೋ, ‘ಅಸ್ಮೀ’ತಿ ಅನುಸಯೋ ಅಸಮೂಹತೋ, ಸೋಪಿ ಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೯).
ತತ್ಥ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಚ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ. ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ದ್ವೇ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತಾನಿ ತನುಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ. ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ತಾನಿಯೇವ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಚ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ. ಇಮೇಸಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಪಹೀನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಪುನ ಪಚ್ಛತೋಪವತ್ತನಕಕಿಲೇಸೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ.
ತತ್ರಿದಂ ಓಪಮ್ಮಂ – ಏಕೋ ಕಿರ ಮಹಾರಾಜಾ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ಆರಕ್ಖಂ ದತ್ವಾ ಮಹಾನಗರೇ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಅನುಭವನ್ತೋ ವಸತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಪಚ್ಚನ್ತೋ ಕುಪ್ಪಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ದ್ವಾದಸ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕಾ ಅನೇಕೇಹಿ ಪುರಿಸಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ರಟ್ಠಂ ವಿಲುಮ್ಪನ್ತಿ. ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸಿನೋ ಮಹಾಮತ್ತಾ ‘ಪಚ್ಚನ್ತೋ ಕುಪಿತೋ’ತಿ ರಞ್ಞೋ ಪಹಿಣಿಂಸು. ರಾಜಾ ‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಗಣ್ಹಥ, ಅಹಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಸಾಸನಂ ಪಹಿಣಿ. ತೇ ಪಠಮಸಮ್ಪಹಾರೇನೇವ ಅನೇಕೇಹಿ ಪುರಿಸಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕೇ ಘಾತಯಿಂಸು. ಸೇಸಾ ಸತ್ತ ಜನಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪರಿವಾರೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಂ ಪವಿಸಿಂಸು. ಅಮಚ್ಚಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ರಞ್ಞೋ ಪೇಸಯಿಂಸು.
ರಾಜಾ ‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕತ್ತಬ್ಬಯುತ್ತಂ ಅಹಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಿ, ತೇಪಿ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ಧನಂ ಪಹಿಣಿ. ತೇ ದುತಿಯಸಮ್ಪಹಾರೇನ ದ್ವೇ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕೇ ಪಹರಿಂಸು, ಪರಿವಾರೇಪಿ ತೇಸಂ ದುಬ್ಬಲೇ ಅಕಂಸು. ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಂ ಪವಿಸಿಂಸು. ತಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿಂ ಅಮಚ್ಚಾ ರಞ್ಞೋ ಪೇಸಯಿಂಸು.
ಪುನ ರಾಜಾ ‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’ತಿ ಧನಂ ಪಹಿಣಿ. ತೇ ತತಿಯಸಮ್ಪಹಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಾಯಪುರಿಸೇಹಿ ದ್ವೇ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕೇ ಘಾತಯಿತ್ವಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ರಞ್ಞೋ ಪೇಸಯಿಂಸು.
ಪುನ ರಾಜಾ ‘ಅವಸೇಸೇ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’ತಿ ಧನಂ ಪಹಿಣಿ. ತೇ ಚತುತ್ಥಸಮ್ಪಹಾರೇನ ಸಪರಿವಾರೇ ಪಞ್ಚ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕೇ ಘಾತಯಿಂಸು. ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕಾನಂ ಘಾತಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕೋಚಿ ಚೋರೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಖೇಮಾ ಜನಪದಾ ಉರೇ ಪುತ್ತೇ ನಚ್ಚೇನ್ತಾ ಮಞ್ಞೇ ವಿಹರನ್ತಿ. ರಾಜಾ ವಿಜಿತಸಙ್ಗಾಮೇಹಿ ಯೋಧೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ವರಪಾಸಾದಗತೋ ಮಹಾಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಿ.
ತತ್ಥ ಮಹನ್ತೋ ರಾಜಾ ವಿಯ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸಿನೋ ಅಮಚ್ಚಾ ವಿಯ ಯೋಗಾವಚರಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ. ದ್ವಾದಸ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕಾ ವಿಯ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ. ತೇಸಂ ಸಹಾಯಾ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಪುರಿಸಾ ವಿಯ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪಾಪಧಮ್ಮಾ. ರಞ್ಞೋ ಪಚ್ಚನ್ತೋ ಕುಪಿತೋತಿ ಪಹಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಕಿಲೇಸೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ‘ಭನ್ತೇ, ಕಿಲೇಸೋ ಮೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’ತಿ ಸತ್ಥು ಆರೋಚನಕಾಲೋ. ‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’ತಿ ಧನದಾನಂ ವಿಯ ‘ಕಿಲೇಸೇ ನಿಗ್ಗಣ್ಹ ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ ಧಮ್ಮರಞ್ಞೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಚಿಕ್ಖನಂ. ಸಪರಿವಾರಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕಾನಂ ಘಾತಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಪಹಾನಂ.
ಪುನ ರಞ್ಞೋ ಪವತ್ತಿಪೇಸನಂ ವಿಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಟಿಲದ್ಧಗುಣಾರೋಚನಂ. ‘ಸೇಸಕೇ ಚ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’ತಿ ಪುನ ಧನದಾನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿಕ್ಖನಂ. ದುತಿಯಸಮ್ಪಹಾರೇನ ಸಪರಿವಾರಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕಾನಂ ದುಬ್ಬಲೀಕರಣಂ ವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತಾನಂ ತನುಭಾವಕರಣಂ.
ಪುನ ರಞ್ಞೋ ಪವತ್ತಿಪೇಸನಂ ವಿಯ ಸತ್ಥು ಪಟಿಲದ್ಧಗುಣಾರೋಚನಂ. ‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’ತಿ ಪುನ ಧನದಾನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿಕ್ಖನಂ. ತತಿಯಸಮ್ಪಹಾರೇನ ಸಪರಿವಾರಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕಾನಂ ಘಾತನಂ ವಿಯ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತಾನಂ ಪಹಾನಂ.
ಪುನ ರಞ್ಞೋ ಪವತ್ತಿಪೇಸನಂ ವಿಯ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಟಿಲದ್ಧಗುಣಾರೋಚನಂ. ‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಗಣ್ಹನ್ತೂ’ತಿ ಪುನ ಧನದಾನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿಕ್ಖನಂ. ಚತುತ್ಥಸಮ್ಪಹಾರೇನ ಸಪರಿವಾರಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕಾನಂ ಘಾತಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಜನಪದಸ್ಸ ಖೇಮಕಾಲೋ ವಿಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು ಪಹೀನೇಸು ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಪಹೀನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುನ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವೋ. ರಞ್ಞೋ ವಿಜಿತಸಙ್ಗಾಮಸ್ಸ ಅಮಚ್ಚಗಣಪರಿವುತಸ್ಸ ವರಪಾಸಾದೇ ಮಹಾಸಮ್ಪತ್ತಿಅನುಭವನಂ ವಿಯ ಖೀಣಾಸವಪರಿವುತಸ್ಸ ಧಮ್ಮರಞ್ಞೋ ಸುಞ್ಞತಅನಿಮಿತ್ತಅಪ್ಪಣಿಹಿತಭೇದೇಸು ಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖೇಸು ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಾನುಭವನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.
ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿಪದಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.