೧. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೋ

ತಿಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ

ಇತಿ ಮೇ ಭಾಸಮಾನಸ್ಸ, ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಂ ಇಮಂ;

ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ನಿಸಾಮೇಥ, ದುಲ್ಲಭಾ ಹಿ ಅಯಂ ಕಥಾತಿ.

ಏವಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತಾಯ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಕಥನೋಕಾಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಆದೀನಿ ಸತ್ತಪ್ಪಕರಣಾನಿ; ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಪಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಾದೀನಂ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಕಣ್ಡಾನಿ; ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡಮ್ಪಿ ಮಾತಿಕಾಪದಭಾಜನೀಯವಸೇನ ದುವಿಧಂ; ತತ್ಥ ಮಾತಿಕಾ ಆದಿ; ಸಾಪಿ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ದುಕಮಾತಿಕಾತಿ ದುವಿಧಾ; ತತ್ಥ ತಿಕಮಾತಿಕಾ ಆದಿ; ತಿಕಮಾತಿಕಾಯಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ಪದಂ; ತಸ್ಮಾ –

ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಮ್ಭೀರಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಂ ಇಮಂ;

ವುಚ್ಚಮಾನಂ ನಿಸಾಮೇಥ, ಏಕಗ್ಗಾ ಸಾಧು ಸಾಧವೋತಿ.

೧. ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅಯಂ ತಾವ ಆದಿಪದೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕೋ ನಾಮ. ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ವೇದನಾತ್ತಿಕೋ ನಾಮ. ಏವಂ ಆದಿಪದವಸೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಪದವಸೇನ ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ತಿಕದುಕಾನಂ ನಾಮಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬೇವ ಚೇತೇ ಪಞ್ಚದಸಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ವವತ್ಥಿತಾ. ತಿಕಾನಞ್ಹಿ ಏಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ದುಕಾನಂ ಚತುದ್ದಸ. ‘‘ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ, ನಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಯೋ ಹಿ ಛ ದುಕಾ ಗನ್ಥತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಕಣ್ಣಿಕಾ ವಿಯ ಘಟಾ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ‘ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತೋ ಅಪರೇ ‘‘ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಯೋ ಸತ್ತ ದುಕಾ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಾ, ಕೇವಲಂ ದುಕಸಾಮಞ್ಞತೋ ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಗೋಚ್ಛಕನ್ತರೇ ಠಪಿತತ್ತಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಮಹನ್ತರದುಕೇಹಿ ಚೂಳಕತ್ತಾ ‘ಚೂಳನ್ತರದುಕಾ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತೋ ಪರಂ ಆಸವದುಕಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ವಸೇನ ‘ಆಸವಗೋಚ್ಛಕೋ’; ತಥಾ ಸಂಯೋಜನದುಕಾದೀನಂ ವಸೇನ ‘ಸಂಯೋಜನಗೋಚ್ಛಕೋ’; ತಥಾ ಗನ್ಥಓಘಯೋಗನೀವರಣದುಕಾದೀನಂ ವಸೇನ ‘ಗನ್ಥಓಘಯೋಗನೀವರಣಗೋಚ್ಛಕಾ’; ಪರಾಮಾಸದುಕಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಸೇನ ‘ಪರಾಮಾಸಗೋಚ್ಛಕೋ’ತಿ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸತ್ತ ಗೋಚ್ಛಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತೋ ಪರಂ ‘‘ಸಾರಮ್ಮಣಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಯೋ ಚತುದ್ದಸ ದುಕಾ ‘ಮಹನ್ತರದುಕಾ’ ನಾಮ. ತತೋ ಉಪಾದಾನದುಕಾದಯೋ ಛ ದುಕಾ ‘ಉಪಾದಾನಗೋಚ್ಛಕೋ’ ನಾಮ. ತತೋ ಕಿಲೇಸದುಕಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ದುಕಾ ‘ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೋ’ ನಾಮ. ತತೋ ಪರಂ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬದುಕಾದಯೋ ಅಟ್ಠಾರಸ ದುಕಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಮಾತಿಕಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಠಪಿತತ್ತಾ ‘ಪಿಟ್ಠಿದುಕಾ’ ನಾಮ. ‘‘ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಯೋ ಪನ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸ ದುಕಾ ‘ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕಾ’ ನಾಮ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಪಞ್ಚದಸಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ವವತ್ಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏವಂ ವವತ್ಥಿತಾ ಪನೇತೇ ಸಪ್ಪದೇಸನಿಪ್ಪದೇಸವಸೇನ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಹಿ ನವ ತಿಕಾ ಏಕಸತ್ತತಿ ಚ ದುಕಾ ಸಪ್ಪದೇಸಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಪ್ಪದೇಸಾ ನಾಮ. ಅವಸೇಸಾ ತೇರಸ ತಿಕಾ ಏಕಸತ್ತತಿ ಚ ದುಕಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ತಿಕೇಸು ತಾವ ವೇದನಾತ್ತಿಕೋ ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೋ ಪೀತಿತ್ತಿಕೋ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕೋ ಅತೀತತ್ತಿಕೋ ಚತ್ತಾರೋ ಆರಮ್ಮಣತ್ತಿಕಾತಿ ಇಮೇ ನವ ತಿಕಾ ಸಪ್ಪದೇಸಾ ನಾಮ. ದುಕೇಸು ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕಾದೀನಂ ಉಪಾದಾನಗೋಚ್ಛಕಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ನವನ್ನಂ ಗೋಚ್ಛಕಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ತಯೋ ತಯೋ ದುಕಾ, ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚತ್ತಾರೋ ದುಕಾ, ‘‘ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ’’‘‘ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ, ಚಿತ್ತವಿಸಂಸಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಮಹನ್ತರದುಕಾ, ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕೇಸು ಅಧಿವಚನದುಕಂ ನಿರುತ್ತಿದುಕಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿದುಕಂ ನಾಮರೂಪದುಕನ್ತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ದುಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಅಟ್ಠತಿಂಸ ದುಕಾ ಚಾತಿ ಏತೇ ಸಪ್ಪದೇಸಾ ನಾಮ. ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ತಿಕದುಕಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನಿಪ್ಪದೇಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿಆದೀನಂ ಮಾತಿಕಾಪದಾನಂ ಅಯಮನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ – ‘ಕುಸಲ’-ಸದ್ದೋ ತಾವ ಆರೋಗ್ಯಅನವಜ್ಜಛೇಕಸುಖವಿಪಾಕೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ನು ಭೋತೋ ಕುಸಲಂ, ಕಚ್ಚಿ ಭೋತೋ ಅನಾಮಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧೫.೧೪೬; ೨.೨೦.೧೨೯) ಆರೋಗ್ಯೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಕತಮೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಕುಸಲೋ? ಯೋ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾಯಸಮಾಚಾರೋ ಅನವಜ್ಜೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೬೧) ಚ, ‘‘ಅಪರಂ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಏತದಾನುತ್ತರಿಯಂ ಯಥಾ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೪೫) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಅನವಜ್ಜೇ. ‘‘ಕುಸಲೋ ತ್ವಂ ರಥಸ್ಸ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ’’ (ಮ. ನಿ. ೨.೮೭), ‘‘ಕುಸಲಾ ನಚ್ಚಗೀತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಿತಾ ಚಾತುರಿತ್ಥಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೨.೨೨.೯೪) ಛೇಕೇ. ‘‘ಕುಸಲಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಾನಹೇತು’’ (ದೀ. ನಿ. ೩.೮೦), ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೪೩೧) ಸುಖವಿಪಾಕೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧ ಆರೋಗ್ಯೇಪಿ ಅನವಜ್ಜೇಪಿ ಸುಖವಿಪಾಕೇಪಿ ವತ್ತತಿ.

ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಪರಿಯತ್ತಿಹೇತುಗುಣನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೧೦೨) ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೨೦) ಹೇತುಮ್ಹಿ.

‘‘ನ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಚ, ಉಭೋ ಸಮವಿಪಾಕಿನೋ;

ಅಧಮ್ಮೋ ನಿರಯಂ ನೇತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಪಾಪೇತಿ ಸುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೩೦೪; ಜಾ. ೧.೧೫.೩೮೬) –

ಆದೀಸು ಗುಣೇ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ’’ (ಧ. ಸ. ೧೨೧), ‘‘ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೩) ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾಯಂ. ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾಯಮೇವ ವಟ್ಟತಿ.

ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ – ಕುಚ್ಛಿತೇ ಪಾಪಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಲಯನ್ತಿ ಚಲಯನ್ತಿ ಕಮ್ಪೇನ್ತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾ. ಕುಚ್ಛಿತೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನ ಸಯನ್ತೀತಿ ಕುಸಾ. ತೇ ಅಕುಸಲಸಙ್ಖಾತೇ ಕುಸೇ ಲುನನ್ತಿ ಛಿನ್ದನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾ. ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ವಾ ಸಾನತೋ ತನುಕರಣತೋ ಓಸಾನಕರಣತೋ ಞಾಣಂ ಕುಸಂ ನಾಮ. ತೇನ ಕುಸೇನ ಲಾತಬ್ಬಾತಿ ಕುಸಲಾ; ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ವಾ ಕುಸಾ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಹತ್ಥಪ್ಪದೇಸಂ ಲುನನ್ತಿ, ಏವಮಿಮೇಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಲುನನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಕುಸಾ ವಿಯ ಲುನನ್ತೀತಿಪಿ ಕುಸಲಾ. ಅತ್ತನೋ ಪನ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ. ಧಾರಿಯನ್ತಿ ವಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ, ಧಾರೀಯನ್ತಿ ವಾ ಯಥಾಸಭಾವತೋತಿ ಧಮ್ಮಾ. ನ ಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾ. ಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಮಿತ್ತಾ ವಿಯ, ಲೋಭಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಲೋಭಾದಯೋ ವಿಯ ಚ, ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಕಥಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸು ಪನ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಕುಸಲಾ, ಸಾವಜ್ಜದುಕ್ಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಅಕುಸಲಾ, ಅವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ.

ಕಿಂ ಪನೇತಾನಿ ‘ಕುಸಲಾ’ತಿ ವಾ ‘ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ವಾತಿಆದೀನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ ಉದಾಹು ನಾನತ್ಥಾನೀತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ? ಯದಿ ತಾವ ಏಕತ್ಥಾನಿ ‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಇದಂ ‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ’ತಿವುತ್ತಸದಿಸಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ನಾನತ್ಥಾನಿ ತಿಕದುಕಾನಂ ಛಕ್ಕಚತುಕ್ಕಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಪದಾನಞ್ಚ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಯಥಾ ಹಿ ‘ಕುಸಲಾ’ ‘ರೂಪಂ’‘ಚಕ್ಖುಮಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅತ್ಥವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೋಲೋಕೇನ್ತಾನಂ ಪದಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಪದಾನಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧರಹಿತಾನಿ ಚ ಪದಾನಿ ನಿಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಯಾಪಿ ಚೇಸಾ ಪರತೋ ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ತಾಯಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿರೋಧೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ನೇವ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ; ಅಥ ಚ ಪನಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ – ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ‘ಕುಸಲಾ’ತಿ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯದಿ ಏತಾನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ, ತಿಣ್ಣಂ ‘ಧಮ್ಮಾನಂ’ ಏಕತ್ತಾ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಏಕತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಕುಸಲಾದಿಪರಾನಞ್ಹಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ‘ಧಮ್ಮಾನಂ’ ಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮತ್ತಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನತ್ಥಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಏಕತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ‘ಯದೇವ ಕುಸಲಂ, ತಂ ಅಕುಸಲಂ, ತಂ ಅಬ್ಯಾಕತ’ನ್ತಿ. ‘ಅಥಾಪಿ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತ್ತಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಥ, ಅಞ್ಞೋವ ಕುಸಲಪರೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅಞ್ಞೋ ಅಕುಸಲಪರೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅಞ್ಞೋ ಅಬ್ಯಾಕತಪರೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ವದಥ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಭಾವೋ, ಭಾವತೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಅಭಾವೋತಿ ಕುಸಲಪರಾ ಭಾವಸಙ್ಖಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞೋ ಅಕುಸಲಪರೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅಬ್ಯಾಕತಪರೋ. ತೇಹಿ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಕುಸಲಪರೋಪಿ. ಏವಂ ಅಭಾವತ್ತಂ ಆಪನ್ನೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನಞ್ಞೇ ಕುಸಲಾದಯೋಪಿ ಅಭಾವಾಯೇವ ಸಿಯು’ನ್ತಿ.

ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಥಾನುಮತಿವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿತೋತಿ. ವೋಹಾರೋ ಹಿ ಯಥಾ ಯಥಾ ಅತ್ಥೇಸು ಅನುಮತೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೋ ತಥಾ ತಥೇವ ಸಿದ್ಧೋ. ನ ಚಾಯಂ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕುಸಲಪುಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮಾಭಿಲಾಪೋ ಧಮ್ಮಪರೋ ಚ ಕುಸಲಾಭಿಲಾಪೋ, ಯಥಾ ‘ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾ’ತಿ ಏವಂ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವೇನ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೋ; ನ ಚ ‘ಕುಸಲಾ’ ‘ರೂಪಂ’ಚಕ್ಖುಮಾಸದ್ದಾ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೋಲೋಕಿತತ್ಥಭಾವೇನ. ‘ಕುಸಲ’-ಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತಕಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತೋ, ‘ಅಕುಸಲ’-ಸದ್ದೋ ಸಾವಜ್ಜದುಕ್ಖವಿಪಾಕತ್ಥಜೋತಕತ್ತೇನ, ‘ಅಬ್ಯಾಕತ’-ಸದ್ದೋ ಅವಿಪಾಕತ್ಥಜೋತಕತ್ತೇನ, ‘ಧಮ್ಮ’-ಸದ್ದೋ ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿಅತ್ಥಜೋತಕತ್ತೇನ. ಸೋ ಏತೇಸಂ ಅಞ್ಞತರಾನನ್ತರೇ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಸಾಮಞ್ಞಂ ದೀಪೇತಿ. ಸಬ್ಬೇವ ಹಿ ಏತೇ ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ಧಮ್ಮಾ. ಕುಸಲಾದಿಸದ್ದಾ ಚಾಪಿ ಧಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಪುರತೋ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ತಸ್ಸ ದೀಪೇನ್ತಿ. ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ಕುಸಲೋ ವಾ ಹೋತಿ ಅಕುಸಲೋ ವಾ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ವಾ. ಏವಮೇತೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಮತ್ತದೀಪಕತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಾ. ಧಮ್ಮಸದ್ದೇನ ಸಹ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಸಾಮಞ್ಞಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ವಾ ದೀಪಕತ್ತೇನ ಲೋಕೇ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಾ. ತಸ್ಮಾ ಯದೇತಮೇತ್ಥ ಏಕತ್ಥನಾನಾತ್ಥತಂ ವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ದೋಸಾರೋಪನಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣಂ. ಅಯಂ ತಾವ ಕುಸಲತ್ತಿಕಸ್ಸ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ. ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಸೇಸತಿಕದುಕಾನಮ್ಪಿ ನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತೋ ಪರಂ ಪನ ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ವಕ್ಖಾಮ.

೨. ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯಾತಿಆದೀಸು ‘ಸುಖ’-ಸದ್ದೋ ತಾವ ಸುಖವೇದನಾಸುಖಮೂಲಸುಖಾರಮ್ಮಣಸುಖಹೇತುಸುಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝನಿಬ್ಬಾನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೨) ಸುಖವೇದನಾಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಸುಖೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ’’ (ಧ. ಪ. ೧೯೪), ‘‘ಸುಖಾ ವಿರಾಗತಾ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ. ೧೧; ಮಹಾವ. ೫) ಸುಖಮೂಲೇ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಮಹಾಲಿ, ರೂಪಂ ಸುಖಂ ಸುಖಾನುಪತಿತಂ ಸುಖಾವಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೦) ಸುಖಾರಮ್ಮಣೇ. ‘‘ಸುಖಸ್ಸೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಿವಚನಂ ಯದಿದಂ ಪುಞ್ಞಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೭.೬೨) ಸುಖಹೇತುಮ್ಹಿ. ‘‘ಯಾವಞ್ಚಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ಸುಕರಂ ಅಕ್ಖಾನೇನ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಯಾವ ಸುಖಾ ಸಗ್ಗಾ’’ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೫), ‘‘ನ ತೇ ಸುಖಂ ಪಜಾನನ್ತಿ ಯೇ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ನನ್ದನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೧) ಸುಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ. ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೮೨) ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝೇ. ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿಆದಿಸು (ಧ. ಪ. ೨೦೩-೨೦೪) ನಿಬ್ಬಾನೇ. ಇಧ ಪನಾಯಂ ಸುಖವೇದನಾಯಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘ವೇದನಾ’-ಸದ್ದೋ ‘‘ವಿದಿತಾ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೦೮) ವೇದಯಿತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವತ್ತತಿ.

‘ದುಕ್ಖ’-ಸದ್ದೋ ದುಕ್ಖವೇದನಾದುಕ್ಖವತ್ಥುದುಕ್ಖಾರಮ್ಮಣದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು ದುಕ್ಖವೇದನಾಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೭; ವಿಭ. ೧೯೦) ದುಕ್ಖವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ. ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಮಹಾಲಿ, ರೂಪಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಾನುಪತಿತಂ ದುಕ್ಖಾವಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ದುಕ್ಖಾರಮ್ಮಣೇ. ‘‘ದುಕ್ಖೋ ಪಾಪಸ್ಸ ಉಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೧೭) ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯೇ. ‘‘ಯಾವಞ್ಚಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ಸುಕರಂ ಅಕ್ಖಾನೇನ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಯಾವ ದುಕ್ಖಾ ನಿರಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೦) ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ. ಇಧ ಪನಾಯಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ – ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಾ. ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಾ. ನ ದುಕ್ಖಾ ನ ಸುಖಾತಿ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ. ‘ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ವೇದಯನ್ತಿ ಅನುಭವನ್ತೀತಿ ವೇದನಾ. ತಾಸು ಇಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಸುಖಾ, ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ದುಕ್ಖಾ, ಉಭಯವಿಪರೀತಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ. ಯೋಪನಾಯಂ ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು ‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’-ಸದ್ದೋ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ. ಕತರೇಹಿ ಪಕಾರೇಹೀತಿ? ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀಹಿ. ‘‘ನತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಹಿಚಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ‘‘ನನು ಅತ್ಥಿ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಹಿಚಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಹಗತಾ ಸಹಜಾತಾ ಸಂಸಟ್ಠಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ ಏಕನಿರೋಧಾ ಏಕವತ್ಥುಕಾ ಏಕಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ (ಕಥಾ. ೪೭೩) ಏವಂ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀನಂ ವಸೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀಹಿ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ.

೩. ವಿಪಾಕತ್ತಿಕೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಿಟ್ಠಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಪಾಕಾತಿ ವಿಪಾಕಾ. ವಿಪಕ್ಕಭಾವಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾತಿ ವಿಪಾಕಸಭಾವಧಮ್ಮಾ. ಯಥಾ ಜಾತಿಜರಾಸಭಾವಾ ಜಾತಿಜರಾಪಕತಿಕಾ ಸತ್ತಾ ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಜರಾಧಮ್ಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಪಾಕಜನಕಟ್ಠೇನ ವಿಪಾಕಸಭಾವಾ ವಿಪಾಕಪಕತಿಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತಿಯಪದಂ ಉಭಯಸಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ.

೪. ಉಪಾದಿನ್ನುಪಾದಾನಿಯತ್ತಿಕೇ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಉಪೇತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಆದಿನ್ನಾ, ಫಲಭಾವೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಾ. ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಹಿತಾತಿ ಉಪಾದಾನಿಯಾ. ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಉಪಾದಿಣ್ಣಾ ಚ ತೇ ಉಪಾದಾನಿಯಾ ಚಾತಿ ಉಪಾದಿಣ್ಣುಪಾದಾನಿಯಾ; ಸಾಸವಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಪಟಿಸೇಧಸಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫. ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಿಕತ್ತಿಕೇ ಸಂಕಿಲೇಸೇತೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸೋ, ವಿಬಾಧತಿ, ಉಪತಾಪೇತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಂಕಿಲೇಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ. ಅತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತನೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಂ ಅರಹನ್ತಿ, ಸಂಕಿಲೇಸೇ ವಾ ನಿಯುತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ. ಸಂಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ ಚ ತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಚಾತಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ. ಸೇಸಪದದ್ವಯಮ್ಪಿ ಪುರಿಮತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೬. ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕೇ ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ವತ್ತಮಾನೇನ ಸಹ ವಿತಕ್ಕೇನ ಸವಿತಕ್ಕಾ. ಸಹ ವಿಚಾರೇನ ಸವಿಚಾರಾ. ಸವಿತಕ್ಕಾ ಚ ತೇ ಸವಿಚಾರಾ ಚಾತಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಾ. ಉಭಯರಹಿತಾ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ವಿಚಾರೋವ ಮತ್ತಾ, ಪಮಾಣಂ, ಏತೇಸನ್ತಿ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ. ವಿಚಾರತೋ ಉತ್ತರಿ ವಿತಕ್ಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿತಕ್ಕಾ ಚ ತೇ ವಿಚಾರಮತ್ತಾ ಚಾತಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ.

೭. ಪೀತಿತ್ತಿಕೇ ಪೀತಿಯಾ ಸಹ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವಂ ಗತಾತಿ ಪೀತಿಸಹಗತಾ, ಪೀತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ. ಸಾ ಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಉಪೇಕ್ಖತಿ, ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಸಣ್ಠಿತತ್ತಾ ತೇನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ಇತಿ ವೇದನಾತ್ತಿಕತೋ ಪದದ್ವಯಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಪ್ಪೀತಿಕಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಸಪ್ಪೀತಿಕಸುಖತೋ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನವಸೇನ ಅಯಂ ತಿಕೋ ವುತ್ತೋ.

೮. ದಸ್ಸನತ್ತಿಕೇ ದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ. ಸೋ ಹಿ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಸ್ಸನತೋ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ಗೋತ್ರಭು ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮತರಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಯಥಾ ಪನ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಆಗತೋ ಪುರಿಸೋ ದೂರತೋವ ರಥಿಕಾಯ ಚರನ್ತಂ ಹತ್ಥಿಕ್ಖನ್ಧಗತಂ ರಾಜಾನಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ‘ದಿಟ್ಠೋ ತೇ ರಾಜಾ’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ‘ನ ಪಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಆಹ. ಏವಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಸ್ಸಾಭಾವಾ ನ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಞ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ. ಭಾವನಾಯಾತಿ ಸೇಸಮಗ್ಗತ್ತಯೇನ. ಸೇಸಮಗ್ಗತ್ತಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂಯೇವ ಧಮ್ಮೇ ಭಾವನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಾವನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತಿಯಪದಂ ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ.

೯. ತದನನ್ತರತ್ತಿಕೇ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ. ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತಿಯಪದೇ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಇತರಥಾ ಹಿ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಭವೇಯ್ಯ; ಹೇತುಯೇವ ಹಿ ತೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಯೋ ದಸ್ಸನಭಾವನಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ. ಸಹೇತುಕೇಸುಪಿ ಹೇತುವಜ್ಜಾನಂ ಪಹಾನಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಹೇತೂನಂ; ಹೇತುಯೇವ ಹಿ ಏತೇಸಂ ‘ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಾ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಸ್ಮಾ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಹೇತು ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ನೇವದಸ್ಸನೇನ ನಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

೧೦. ಆಚಯಗಾಮಿತ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಚಿಯತೀತಿ ಆಚಯೋ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತಿಗತಿಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಏತಂ ನಾಮಂ. ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ನಿಪ್ಫಾದನಕಭಾವೇನ ತಂ ಆಚಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ಆಚಯಂ ಗಮೇನ್ತೀತಿಪಿ ಆಚಯಗಾಮಿನೋ; ಸಾಸವಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತತೋ ಏವ ಆಚಯಸಙ್ಖಾತಾ ಚಯಾ ಅಪೇತತ್ತಾ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪೇತಂ ಚಯಾತಿ ಅಪಚಯೋ. ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ಅಪಚಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋ; ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಪಿಚ ಪಾಕಾರಂ ಇಟ್ಠಕವಡ್ಢಕೀ ವಿಯ ಪವತ್ತಂ ಆಚಿನನ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಚಯಗಾಮಿನೋ. ತೇನ ಚಿತಂ ಚಿತಂ ಇಟ್ಠಕಂ ವಿದ್ಧಂಸಯಮಾನೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ತದೇವ ಪವತ್ತಂ ಅಪಚಿನನ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅಪಚಯಗಾಮಿನೋ. ತತಿಯಪದಂ ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ.

೧೧. ಸೇಕ್ಖತ್ತಿಕೇ ತೀಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜಾತಾತಿ ಸೇಕ್ಖಾ. ಸತ್ತನ್ನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಏತೇತಿಪಿ ಸೇಕ್ಖಾ. ಅಪರಿಯೋಸಿತಸಿಕ್ಖತ್ತಾ ಸಯಮೇವ ಸಿಕ್ಖನ್ತೀತಿಪಿ ಸೇಕ್ಖಾ. ಉಪರಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ನ ಸೇಕ್ಖಾತಿ ಅಸೇಕ್ಖಾ. ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಾ ವಾ ಸೇಕ್ಖಾತಿಪಿ ಅಸೇಕ್ಖಾ. ಅರಹತ್ತಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತತಿಯಪದಂ ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ.

೧೨. ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕೇ ಸಮನ್ತತೋ ಖಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ; ‘ಪರಿತ್ತಂ ಗೋಮಯಪಿಣ್ಡ’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೯೬) ವಿಯ. ಇಮೇಪಿ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತಾಯ ಪರಿತ್ತಾ ವಿಯಾತಿ ಪರಿತ್ತಾ; ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾಯ ವಿಪುಲಫಲತಾಯ ದೀಘಸನ್ತಾನತಾಯ ಚ ಮಹನ್ತಭಾವಂ ಗತಾ, ಮಹನ್ತೇಹಿ ವಾ ಉಳಾರಚ್ಛನ್ದವೀರಿಯಚಿತ್ತಪಞ್ಞೇಹಿ ಗತಾ ಪಟಿಪನ್ನಾತಿಪಿ ಮಹಗ್ಗತಾ. ಪಮಾಣಕರಾ ಧಮ್ಮಾ ರಾಗಾದಯೋ ಪಮಾಣಂ ನಾಮ. ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ವಾ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಪಮಾಣಂ, ಪಮಾಣಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ.

೧೩. ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ಪರಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೧೪. ಹೀನತ್ತಿಕೇ ಹೀನಾತಿ ಲಾಮಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ಹೀನಪ್ಪಣೀತಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಭವಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾ. ಅವಸೇಸಾ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನ ಚ ಪಣೀತಾ; ಲೋಕುತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾ.

೧೫. ಮಿಚ್ಛತ್ತತ್ತಿಕೇ ‘ಹಿತಸುಖಾವಹಾ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ ಏವಂ ಆಸೀಸಿತಾಪಿ ತಥಾ ಅಭಾವತೋ, ‘ಅಸುಭಾದೀಸುಯೇವ ಸುಭ’ನ್ತಿಆದಿ ವಿಪರೀತಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ; ವಿಪಾಕದಾನೇ ಸತಿ ಖನ್ಧಭೇದಾನನ್ತರಮೇವ ವಿಪಾಕದಾನತೋ ನಿಯತಾ; ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ ಚ ತೇ ನಿಯತಾ ಚಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾ. ವುತ್ತವಿಪರೀತೇನ ಅತ್ಥೇನ ಸಮ್ಮಾಸಭಾವಾತಿ ಸಮ್ಮತ್ತಾ; ಸಮ್ಮತ್ತಾ ಚ ತೇ ನಿಯತಾ ಚ ಅನನ್ತರಮೇವ ಫಲದಾನೇನಾತಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತಾ. ಉಭಯಥಾಪಿ ನ ನಿಯತಾತಿ ಅನಿಯತಾ.

೧೬. ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗತಿ, ಗವೇಸತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ವಾ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ. ಮಗ್ಗೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಾ. ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋಪಿ ಮಗ್ಗೋ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಏತೇಸಂ ಹೇತೂತಿ ಮಗ್ಗಹೇತುಕಾ. ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವಾ ಹೇತೂ ಮಗ್ಗೇ ವಾ ಹೇತೂತಿ ಮಗ್ಗಹೇತೂ. ತೇ ಏತೇಸಂ ಹೇತೂತಿಪಿ ಮಗ್ಗಹೇತುಕಾ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಚೇವ ಹೇತು ಚ. ಇತಿ ಮಗ್ಗೋ ಹೇತು ಏತೇಸನ್ತಿಪಿ ಮಗ್ಗಹೇತುಕಾ. ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಪತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿನೋ.

೧೭. ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಿಕೇ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ ಉದ್ಧಂ ಪನ್ನಾ ಗತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ. ನ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ. ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಾರಣೇಕದೇಸತ್ತಾ ಅವಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಿನೋ.

೧೮. ಅತೀತತ್ತಿಕೇ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕ್ಖಣಂ ವಾ ಪತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತೀತಾ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನ ಆಗತಾತಿ ಅನಾಗತಾ. ತಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ.

೧೯. ಅನನ್ತರತ್ತಿಕೇ ಅತೀತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೨೦. ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ‘ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಮಯಂ ಅತ್ತಾ’ತಿ ಗಹಣಂ, ‘ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾ. ‘ಅಜ್ಝತ್ತ’-ಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇ ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತೇತಿ ಚತೂಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ತೇನಾನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಣ್ಠಪೇತಬ್ಬಂ’’ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೮೮), ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೩೬೨) ಹಿ ಅಯಂ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ’’ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೮; ಧ. ಸ. ೧೬೧), ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೩) ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ. ‘‘ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೪) ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತೇ. ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ, ವಿಹಾರೋ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಯದಿದಂ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೮೭) ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತೇ; ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಇಧ ಪನ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತೋ ಬಾಹಿರಭೂತಾ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ವಾ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾಮ. ತತಿಯಪದಂ ತದುಭಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ.

೨೧. ಅನನ್ತರತ್ತಿಕೋ ತೇಯೇವ ತಿಪ್ಪಕಾರೇಪಿ ಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತನವಸೇನ ವುತ್ತೋ.

೨೨. ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಿಕೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನಾ. ಪಟಿಹನನಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ಪಟಿಘೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಾ. ಸನಿದಸ್ಸನಾ ಚ ತೇ ಸಪ್ಪಟಿಘಾ ಚಾತಿ ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾ. ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನಿದಸ್ಸನಾ. ಅನಿದಸ್ಸನಾ ಚ ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಪ್ಪಟಿಘಾ ಚಾತಿ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾ. ತತಿಯಪದಂ ಉಭಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ತಾವ ತಿಕಮಾತಿಕಾಯ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ.

ತಿಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧-೬. ದುಕಮಾತಿಕಾಯಂ ಪನ ತಿಕೇಸು ಅನಾಗತಪದವಣ್ಣನಂಯೇವ ಕರಿಸ್ಸಾಮ. ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ತಾವ ಹೇತುಧಮ್ಮಾತಿ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಾ ಧಮ್ಮಾ. ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ನ ಹೇತೂತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ. ಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಪವತ್ತೇನ ಸಹ ಹೇತುನಾತಿ ಸಹೇತುಕಾ. ತಥೇವ ಪವತ್ತೋ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಹೇತೂತಿ ಅಹೇತುಕಾ. ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾಯ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ. ಹೇತುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ. ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ದುಕಾನಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ಪನ ತಥಾ ಬುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ವುತ್ತಾ. ತತೋ ಪರಂ ಪಠಮದುಕಂ ದುತಿಯತತಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ‘ಹೇತೂ ನ ಹೇತೂ’ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವತೋ ಅಪರೇಪಿ ತಯೋ ದುಕಾ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಯಥೇವ ‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾ ಚಾ’ತಿ ಏತಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾ ‘ಹೇತೂ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಅಹೇತುಕಾ ಚಾ’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ. ಯಥಾ ಚ ‘ಸಹೇತುಕಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನ ಚ ಹೇತೂ’ತಿ ಏತಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾ ‘ಅಹೇತುಕಾ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ನ ಚ ಹೇತೂ’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ. ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತದುಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜನಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ರ ಯದೇತಂ ‘ನ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾಪಿ ಅಹೇತುಕಾಪೀ’ತಿ ಸಿದ್ಧೇ, ‘ನ ಹೇತೂ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಅತಿರಿತ್ತಂ ‘ಖೋ ಪನಾ’ತಿ ಪದಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಯಂ ಅತಿರೇಕತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಥಂ? ನ ಕೇವಲಂ ‘ನ ಹೇತು ಧಮ್ಮಾ ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ನ ಚ ಸಹೇತುಕಾಪಿ ಅಹೇತುಕಾಪಿ ಇಚ್ಚೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞಥಾಪೀತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥೇವ ಹಿ ‘ನ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾಪಿ ಅಹೇತುಕಾಪಿ’, ಏವಂ ‘ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾಪಿ ಅಹೇತುಕಾಪಿ’. ಯಥಾ ಚ ‘ನ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾಪಿ ಅಹೇತುಕಾಪಿ’, ಏವಂ ‘ನ ಹೇತೂ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪೀ’ತಿ.

೭-೧೩. ಚೂಳನ್ತರದುಕೇಸು ಅತ್ತನೋ ನಿಪ್ಫಾದಕೇನ ಸಹ ಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ. ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇ ವಾ ಠಿತಿಯಂ ವಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ. ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಕತಾತಿ ಸಙ್ಖತಾ. ನ ಸಙ್ಖತಾತಿ ಅಸಙ್ಖತಾ. ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗವಸೇನ ರೂಪಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪಿನೋ. ತಥಾವಿಧಂ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ರೂಪನ್ತಿ ಅರೂಪಿನೋ. ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ರೂಪಂ; ತಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ರೂಪಿನೋ. ನ ರೂಪಿನೋ ಅರೂಪಿನೋ. ಲೋಕಿಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಲೋಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ವಟ್ಟಂ; ತಸ್ಮಿಂ ಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೇನ ಲೋಕೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಲೋಕಿಯಾ. ತತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣಾತಿ ಉತ್ತರಾ; ಲೋಕೇ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೇನ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತರಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾ. ಕೇನಚಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಕೇನಚಿ ಏಕೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ. ಕೇನಚಿ ನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ತೇನೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ನ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥನಾನತ್ತತೋ ದುಕೋ ಹೋತಿ.

೧೪-೧೯. ಆಸವಗೋಚ್ಛಕೇ ಆಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ. ಚಕ್ಖುತೋಪಿ…ಪೇ… ಮನತೋಪಿ ಸನ್ದನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮತೋ ಯಾವ ಗೋತ್ರಭುಂ, ಓಕಾಸತೋ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಂ ಸವನ್ತೀತಿ ವಾ ಆಸವಾ. ಏತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏತಞ್ಚ ಓಕಾಸಂ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ತೋಕರಣತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ‘ಆ’ಕಾರೋ. ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾ. ಆಸವಾ ವಿಯಾತಿಪಿ ಆಸವಾ. ಲೋಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಕಾ ಮದಿರಾದಯೋ ಆಸವಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯದಿ ಚ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಆಸವಾ, ಏತೇಯೇವ ಭವಿತುಮರಹನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಪುರಿಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ, ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೧). ಆಯತಂ ವಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸವನ್ತಿ ಪಸವನ್ತೀತಿಪಿ ಆಸವಾ. ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ನೋ ಆಸವಾ ನಾಮ. ಅತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೇಹಿ ಸಹ ಆಸವೇಹೀತಿ ಸಾಸವಾ. ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಆಸವಾತಿ ಅನಾಸವಾ. ಸೇಸಂ ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಯಥಾ ತತ್ಥ ‘ನ ಹೇತೂ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಸಹೇತುಕಾಪಿ ಅಹೇತುಕಾಪೀತಿ ಅಯಂ ಓಸಾನದುಕೋ ಪಠಮದುಕಸ್ಸ ದುತಿಯಪದಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಇಧ ‘ನೋ ಆಸವಾ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಸವಾಪಿ ಅನಾಸವಾಪೀ’ತಿ ನ ವುತ್ತೋ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವುತ್ತೋ, ಅಥ ಖೋ ಅಯಞ್ಚ ಅಞ್ಞೋ ಚ ಭೇದೋ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೨೦-೨೫. ಸಂಯೋಜನಗೋಚ್ಛಕೇ ಯಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಾ. ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ನೋ ಸಂಯೋಜನಾ ನಾಮ. ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸಂಯೋಜನಸಮ್ಬನ್ಧನೇ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಹಿತಾತಿ ಸಂಯೋಜನಿಯಾ. ಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ನ ಸಂಯೋಜನಿಯಾ ಅಸಂಯೋಜನಿಯಾ. ಸೇಸಂ ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

೨೬-೩೧. ಗನ್ಥಗೋಚ್ಛಕೇ ಯಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ತಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಗನ್ಥೇನ್ತಿ ಘಟೇನ್ತೀತಿ ಗನ್ಥಾ. ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ನೋ ಗನ್ಥಾ. ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಗನ್ಥೇಹಿ ಗನ್ಥಿತಬ್ಬಾತಿ ಗನ್ಥನಿಯಾ. ಸೇಸಂ ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಚ ಇಧ, ಏವಂ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೩೨-೩೭. ಓಘಗೋಚ್ಛಕೇ ಯಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ತಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂಯೇವ ಓಹನನ್ತಿ ಓಸೀದಾಪೇನ್ತೀತಿ ಓಘಾ. ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅತಿಕ್ಕಮನೀಯತೋ ಓಘೇಹಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಾತಿ ಓಘನಿಯಾ. ಓಘಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೩೮-೪೩. ಯೋಗಗೋಚ್ಛಕೇ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಯೋಗಾ. ಯೋಗನಿಯಾ ಓಘನಿಯಾ ವಿಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪೪-೪೯. ನೀವರಣಗೋಚ್ಛಕೇ ಚಿತ್ತಂ ನೀವರನ್ತಿ ಪರಿಯೋನನ್ಧನ್ತೀತಿ ನೀವರಣಾ. ನೀವರಣಿಯಾ ಸಂಯೋಜನಿಯಾ ವಿಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೫೦-೫೪. ಪರಾಮಾಸಗೋಚ್ಛಕೇ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘ನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ ಆದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಪರತೋ ಆಮಸನ್ತೀತಿ ಪರಾಮಾಸಾ. ಪರಾಮಾಸೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ಪರಾಮಟ್ಠಾ.

೫೫-೬೮. ಮಹನ್ತರದುಕೇಸು ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಸಹ ಆರಮ್ಮಣೇನಾತಿ ಸಾರಮ್ಮಣಾ. ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ. ಚಿನ್ತನಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತಾ, ವಿಚಿತ್ತಟ್ಠೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಾ. ಅವಿಪ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಚೇತಸಿ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಚೇತಸಿಕಾ. ನಿರನ್ತರಭಾವೂಪಗಮನತಾಯ, ಉಪ್ಪಾದತೋ ಯಾವ ಭಙ್ಗಾ, ಚಿತ್ತೇನ ಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಾ. ಏಕತೋ ವತ್ತಮಾನಾಪಿ ನಿರನ್ತರಭಾವಂ ಅನುಪಗಮನತಾಯ ಚಿತ್ತೇನ ವಿಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ಚಿತ್ತವಿಸಂಸಟ್ಠಾ. ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಚಿತ್ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ. ಸಹ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಹಭುನೋ. ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಭುನೋ ಚಿತ್ತಸಹಭುನೋ. ಅನುಪರಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಅನುಪರಿವತ್ತಿನೋ. ಕಿಂ ಅನುಪರಿವತ್ತನ್ತಿ? ಚಿತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪರಿವತ್ತಿನೋ ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿನೋ. ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಾ ಚ ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಚಾತಿ ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಸಮುಟ್ಠಾನಾ. ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಾ ಚ ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಚ ಚಿತ್ತಸಹಭುನೋ ಏವ ಚಾತಿ ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಸಮುಟ್ಠಾನಸಹಭುನೋ. ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಾ ಚ ತೇ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಚ ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿನೋ ಏವ ಚಾತಿ ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠಸಮುಟ್ಠಾನಾನುಪರಿವತ್ತಿನೋ. ಸೇಸಾನಿ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ವುತ್ತಪದಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಜ್ಝತ್ತತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತವಸೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಾವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ. ತತೋ ಬಹಿಭೂತಾತಿ ಬಾಹಿರಾ. ಉಪಾದಿಯನ್ತೇವ ಭೂತಾನಿ, ನ ಭೂತಾನಿ ವಿಯ ಉಪಾದಿಯನ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾ. ನ ಉಪಾದಿಯನ್ತೇವಾತಿ ನೋಉಪಾದಾ.

೬೯-೭೪. ಉಪಾದಾನಗೋಚ್ಛಕೇ ಭುಸಂ ಆದಿಯನ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾನಾ; ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ನೋಉಪಾದಾನಾ.

೭೫-೮೨. ಕಿಲೇಸಗೋಚ್ಛಕೇ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೮೩-೧೦೦. ಪಿಟ್ಠಿದುಕೇಸು ಕಾಮೇ ಅವಚರನ್ತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಾ ರೂಪೇ ಅವಚರನ್ತೀತಿ ರೂಪಾವಚರಾ. ಅರೂಪೇ ಅವಚರನ್ತೀತಿ ಅರೂಪಾವಚರಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ. ತಸ್ಮಿಂ ನ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ. ವಟ್ಟಮೂಲಂ ಛಿನ್ದನ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ವಟ್ಟತೋ ನಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ. ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ನ ನಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ. ಚುತಿಯಾ ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಂ ಫಲದಾನೇ ನಿಯತತ್ತಾ ನಿಯತಾ. ತಥಾ ಅನಿಯತತ್ತಾ ಅನಿಯತಾ. ಅಞ್ಞೇ ಧಮ್ಮೇ ಉತ್ತರನ್ತಿ ಪಜಹನ್ತೀತಿ ಉತ್ತರಾ. ಅತ್ತಾನಂ ಉತ್ತರಿತುಂ ಸಮತ್ಥೇಹಿ ಸಹ ಉತ್ತರೇಹೀತಿ ಸಉತ್ತರಾ. ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಉತ್ತರಾತಿ ಅನುತ್ತರಾ. ರಣನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ರಣಾ; ಯೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಾ ಸತ್ತಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಕನ್ದನ್ತಿ ಪರಿದೇವನ್ತಿ, ತೇಸಂ ರಾಗಾದೀನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠತಾವಸೇನ ಚ ಸಹ ರಣೇಹೀತಿ ಸರಣಾ. ತೇನಾಕಾರೇನ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ರಣಾತಿ ಅರಣಾ.

ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ

೧೦೧-೧೦೮. ಸುತ್ತನ್ತಿಕದುಕೇಸು ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ ವಿಜ್ಜಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ; ವಿಜ್ಜಾಭಾಗೇ ವಿಜ್ಜಾಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವತ್ತನ್ತೀತಿಪಿ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ. ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ, ಮನೋಮಯಿದ್ಧಿ, ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಅಟ್ಠ ವಿಜ್ಜಾ. ಪುರಿಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ತಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ. ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ತಾಸು ಯಾ ಕಾಚಿ ಏಕಾ ವಿಜ್ಜಾ ವಿಜ್ಜಾ. ಸೇಸಾ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋತಿ. ಏವಂ ವಿಜ್ಜಾಪಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಧ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನೇವ ಅವಿಜ್ಜಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ. ಅವಿಜ್ಜಾಭಾಗೇ ಅವಿಜ್ಜಾಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವತ್ತನ್ತೀತಿಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಪಟಿಚ್ಛಾದಕಂ ತಮೋ ಸಮುದಯಾದಿಪಟಿಚ್ಛಾದಕನ್ತಿ ಚತಸ್ಸೋ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ತಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋ. ತಾಸು ಯಾ ಕಾಚಿ ಏಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಸೇಸಾ ಅವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋತಿ. ಏವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಭಾಗಿನೋತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಧ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ಪುನ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥರಣಭಾವೇನ ಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ವಿಜ್ಜು ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಿಜ್ಜೂಪಮಾ. ನಿಸ್ಸೇಸಂ ವಿದ್ಧಂಸನಸಮತ್ಥತಾಯ ವಜಿರಂ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಜಿರೂಪಮಾ. ಬಾಲೇಸು ಠಿತತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಠಿತಾ ತದುಪಚಾರೇನ ಬಾಲಾ. ಪಣ್ಡಿತೇಸು ಠಿತತ್ತಾ ಪಣ್ಡಿತಾ. ಬಾಲಕರತ್ತಾ ವಾ ಬಾಲಾ, ಪಣ್ಡಿತಕರತ್ತಾ ಪಣ್ಡಿತಾ. ಕಣ್ಹಾತಿ ಕಾಳಕಾ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣಾ. ಸುಕ್ಕಾತಿ ಓದಾತಾ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣಾ. ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿಹೇತುತೋ ವಾ ಕಣ್ಹಾ; ಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತಿಹೇತುತೋ ಸುಕ್ಕಾ. ಇಧ ಚೇವ ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ತಪೇನ್ತೀತಿ ತಪನೀಯಾ. ನ ತಪನೀಯಾ ಅತಪನೀಯಾ.

ಅಧಿವಚನದುಕಾದಯೋ ತಯೋ ಅತ್ಥತೋ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಾ; ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವೇತ್ಥ ನಾನಂ. ಸಿರಿವಡ್ಢಕೋ ಧನವಡ್ಢಕೋತಿ ಆದಯೋ ಹಿ ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಅಧಿವಚನಾ ನಾಮ. ಅಧಿವಚನಾನಂ ಪಥಾ ಅಧಿವಚನಪಥಾ. ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯) ಏವಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸಹೇತುಕಂ ಕತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅಭಿಲಾಪಾ ನಿರುತ್ತಿ ನಾಮ. ನಿರುತ್ತೀನಂ ಪಥಾ ನಿರುತ್ತಿಪಥಾ. ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ (ಧ. ಸ. ೭) ಏವಂ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಞಾಪನತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಪಥಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಥಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಏಕಂ ದುಕಂ ವತ್ವಾಪಿ ಇತರೇಸಂ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ಹೇತುಗೋಚ್ಛಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೦೯-೧೧೮. ನಾಮರೂಪದುಕೇ ನಾಮಕರಣಟ್ಠೇನ ನಮನಟ್ಠೇನ ನಾಮನಟ್ಠೇನ ಚ ನಾಮಂ. ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ. ಭವತಣ್ಹಾತಿ ಭವಪತ್ಥನಾ. ಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಸ್ಸತಂ; ಸಸ್ಸತವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನದಿಟ್ಠಿ. ವಿಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ವಿಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಉಚ್ಛೇದಂ; ಉಚ್ಛೇದವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನದಿಟ್ಠಿ. ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ. ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ. ಅನ್ತವಾತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅನ್ತವಾದಿಟ್ಠಿ. ಅನನ್ತವಾತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅನನ್ತವಾದಿಟ್ಠಿ. ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಅನುಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ. ಅಪರನ್ತಂ ಅನುಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ. ಅಹಿರಿಕನ್ತಿ ಯಂ ನ ಹಿರಿಯತಿ ಹಿರಿಯಿತಬ್ಬೇನಾತಿ (ಧ. ಸ. ೩೮೭) ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ ನಿಲ್ಲಜ್ಜತಾ. ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಯಂ ನ ಓತ್ತಪ್ಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಿತಬ್ಬೇನಾತಿ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ ಅಭಾಯನಕಆಕಾರೋ. ಹಿರಿಯನಾ ಹಿರೀ, ಓತ್ತಪ್ಪನಾ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ದೋವಚಸ್ಸತಾದೀಸು ದುಕ್ಖಂ ವಚೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಪ್ಪಟಿಕೂಲಗಾಹಿಮ್ಹಿ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಸಾತೇ ಅನಾದರೇ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ದುಬ್ಬಚೋ. ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ದೋವಚಸ್ಸಂ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ದೋವಚಸ್ಸತಾ. ಪಾಪಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಾದಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಏತಸ್ಸ ಮಿತ್ತಾತಿ ಪಾಪಮಿತ್ತೋ; ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ. ಸೋವಚಸ್ಸತಾ ಚ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ ಚ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೧೧೯-೧೨೩. ‘ಪಞ್ಚಪಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ, ಸತ್ತಪಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೩೩೬) ಏವಂ ವುತ್ತಾಸು ಆಪತ್ತೀಸು ಕುಸಲಭಾವೋ ಆಪತ್ತಿಕುಸಲತಾ. ತಾಹಿ ಆಪತ್ತೀಹಿ ವುಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲಭಾವೋ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ. ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಕುಸಲಭಾವೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಕುಸಲತಾ. ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಪ್ಪನಾಪರಿಚ್ಛೇದಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವುಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲಭಾವೋ ಸಮಾಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ. ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಧಾತೂಸು ಕುಸಲಭಾವೋ ಧಾತುಕುಸಲತಾ. ತಾಸಂಯೇವ ಧಾತೂನಂ ಮನಸಿಕಾರೇ ಕುಸಲಭಾವೋ ಮನಸಿಕಾರಕುಸಲತಾ. ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಸು ಕುಸಲಭಾವೋ ಆಯತನಕುಸಲತಾ. ದ್ವಾದಸಙ್ಗೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಕುಸಲಭಾವೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕುಸಲತಾ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕುಸಲಭಾವೋ ಠಾನಕುಸಲತಾ. ಠಾನನ್ತಿ ಕಾರಣಂ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಫಲಂ ತಿಟ್ಠತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಠಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಾನೇ ಕುಸಲಭಾವೋ ಅಟ್ಠಾನಕುಸಲತಾ.

೧೨೪-೧೩೪. ಉಜುಭಾವೋ ಅಜ್ಜವೋ. ಮುದುಭಾವೋ ಮದ್ದವೋ. ಅಧಿವಾಸನಸಙ್ಖಾತೋ ಖಮನಭಾವೋ ಖನ್ತಿ. ಸುರತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋರಚ್ಚಂ. ಸಮ್ಮೋದಕಮುದುಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಸಖಿಲಭಾವೋ ಸಾಖಲ್ಯಂ. ಯಥಾ ಪರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಛಿದ್ದಂ ನ ಹೋತಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮಾಮಿಸೇಹಿ ಪಟಿಸನ್ಥರಣಂ ಪಟಿಸನ್ಥಾರೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಭೇದಸಙ್ಖಾತೋ ಮನಚ್ಛಟ್ಠೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರಭಾವೋ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ. ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಂ ಅಜಾನನಭಾವೋ ಭೋಜನೇ ಅಮತ್ತಞ್ಞುತಾ. ಅನನ್ತರದುಕೋ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸಸಙ್ಖಾತೋ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಭಾವೋ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ. ಅಸಮ್ಪಜಾನಭಾವೋ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಸರತೀತಿ ಸತಿ. ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ ಅಕಮ್ಪನಟ್ಠೇನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಬಲಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲಂ. ವೀರಿಯಸೀಸೇನ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಬಲಂ ಭಾವನಾಬಲಂ. ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ಸಮೇತೀತಿ ಸಮಥೋ. ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿವಿಧೇನ ಆಕಾರೇನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಸಮಥೋವ ತಂ ಆಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮಥಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ. ಪಗ್ಗಾಹನಿಮಿತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪಗ್ಗಾಹೋ. ನ ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ.

೧೩೫-೧೪೨. ಸೀಲವಿನಾಸಿಕಾ ಅಸಂವರಸಙ್ಖಾತಾ ಸೀಲಸ್ಸ ವಿಪತ್ತಿ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಿನಾಸಿಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಪತ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತಿ. ಸೋರಚ್ಚಮೇವ ಸೀಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದನತೋ ಸೀಲಪರಿಪೂರಣತೋ ಸೀಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ. ದಿಟ್ಠಿಪಾರಿಪೂರಿಭೂತಂ ಞಾಣಂ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಪದಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾ. ವಿಸುದ್ಧಿಭಾವಂ ಸಮ್ಪತ್ತಾ ಸೀಲಸಙ್ಖಾತಾ ಸೀಲಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿ, ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ. ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಾಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ, ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಾ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ. ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ಖೋ ಪನ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಚ ಪಧಾನನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣಾದಿಸಙ್ಖಾತಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ ಚೇವ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಚ ಅನುರೂಪದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಪಧಾನಂ. ಸಂವೇಗೋತಿ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಭಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂವಿಜ್ಜನಂ. ಸಂವೇಜನಿಯಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಂವೇಗಜನಕಂ ಜಾತಿಆದಿಕಾರಣಂ. ಸಂವಿಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಯೋನಿಸೋಪಧಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಸಂವೇಗಜಾತಸ್ಸ ಉಪಾಯಪಧಾನಂ. ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿತಾ ಚ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪೂರಣೇ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಿಭಾವೋ. ಅಪ್ಪಟಿವಾನಿತಾ ಚ ಪಧಾನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಅಪತ್ವಾ ಪಧಾನಸ್ಮಿಂ ಅನಿವತ್ತನತಾ ಅನೋಸಕ್ಕನತಾ. ವಿಜಾನನತೋ ವಿಜ್ಜಾ. ವಿಮುಚ್ಚನತೋ ವಿಮುತ್ತಿ. ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಕರೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಞಾಣಂ. ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅನುಪ್ಪಾದಭೂತೇ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಕಿಲೇಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಅರಿಯಫಲೇ ಞಾಣಂ. ಅಯಂ ಮಾತಿಕಾಯ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ.

ದುಕಮಾತಿಕಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಪದಭಾಜನೀಯಂ

೧. ಇದಾನಿ ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಾಯ ಮಾತಿಕಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ಇದಂ ಪದಭಾಜನೀಯಂ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಯದೇತಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ಪಠಮಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಸ್ಸ ತಾವ ನಿದ್ದೇಸೇ ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನವಾರೋ ಸಙ್ಗಹವಾರೋ ಸುಞ್ಞತವಾರೋತಿ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನವಾರೋ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಠಿತೋ. ತೇಸು ಉದ್ದೇಸವಾರಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾ, ಸಮಯನಿದ್ದೇಸೋ, ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೋ, ಅಪ್ಪನಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪರಿಚ್ಛೇದಾ. ತೇಸು ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’ತಿ ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ. ‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ…ಪೇ… ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’ತಿ ಅಯಂ ಸಮಯನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ. ‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತೀ’ತಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೋ ನಾಮ. ‘ಯೇ ವಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’ತಿ ಅಯಂ ಅಪ್ಪನಾ ನಾಮ.

ಏವಂ ಚತೂಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ಠಿತಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸವಾರಸ್ಸ ಯ್ವಾಯಂ ಪಠಮೋ ಪುಚ್ಛಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತತ್ಥ ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’ತಿ ಅಯಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ಪಞ್ಚವಿಧಾಹಿ ಪುಚ್ಛಾ – ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ, ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ, ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ, ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ, ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾತಿ. ತಾಸಂ ಇದಂ ನಾನತ್ತಂ –

ಕತಮಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ? ಪಕತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಞ್ಞಾತಂ ಹೋತಿ, ಅದಿಟ್ಠಂ ಅತುಲಿತಂ ಅತೀರಿತಂ ಅವಿಭೂತಂ ಅವಿಭಾವಿತಂ. ತಸ್ಸ ಞಾಣಾಯ ದಸ್ಸನಾಯ ತುಲನಾಯ ತೀರಣಾಯ ವಿಭೂತತ್ಥಾಯ ವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಯಂ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ (ಮಹಾನಿ. ೧೫೦; ಚೂಳನಿ. ಪುಣ್ಣಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧೨).

ಕತಮಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ? ಪಕತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಞಾತಂ ಹೋತಿ, ದಿಟ್ಠಂ ತುಲಿತಂ ತೀರಿತಂ ವಿಭೂತಂ ವಿಭಾವಿತಂ, ಸೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ (ಮಹಾನಿ. ೧೫೦; ಚೂಳನಿ. ಪುಣ್ಣಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧೨).

ಕತಮಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ? ಪಕತಿಯಾ ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದೋ ಹೋತಿ, ವಿಮತಿಪಕ್ಖನ್ದೋ ದ್ವೇಳ್ಹಕಜಾತೋ – ‘ಏವಂ ನು ಖೋ, ನನು ಖೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಕಥಂ ನು ಖೋ’ತಿ. ಸೋ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಯಂ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ (ಮಹಾನಿ. ೧೫೦; ಚೂಳನಿ. ಪುಣ್ಣಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧೨).

ಕತಮಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ? ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನುಮತಿಯಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ – ‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ನಿಚ್ಚಂ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ವಾ’ತಿ? ‘ಅನಿಚ್ಚಂ, ಭನ್ತೇ’. ‘ಯಂ ಪನಾನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ತಂ ಸುಖಂ ವಾ’ತಿ? ‘ದುಕ್ಖಂ, ಭನ್ತೇ’. ‘ಯಂ ಪನಾನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಂ, ಕಲ್ಲಂ ನು ತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸಿತುಂ ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ? ‘ನೋಹೇತಂ, ಭನ್ತೇ’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೯; ಮಹಾವ. ೨೧). ಅಯಂ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ.

ಕತಮಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ? ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೩)? ಅಯಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾತಿ.

ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಾನಂ ಪುರಿಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಪುಚ್ಛಾ ನತ್ಥಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ತೀಸು ಅದ್ಧಾಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖತಂ, ಅದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಂ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಂ, ಅದಿಟ್ಠಂ ಅನಞ್ಞಾತಂ ಅಜೋತಿತಂ ಅತುಲಿತಂ ಅತೀರಿತಂ ಅವಿಭೂತಂ ಅವಿಭಾವಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತೇನ ತೇಸಂ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ ನತ್ಥಿ. ಯಂ ಪನ ಭಗವತಾ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ, ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನ ಸಮಣೇನ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ ದೇವೇನ ವಾ ಮಾರೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ. ತೇನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ ನತ್ಥಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಅಕಥಂಕಥೀ ತಿಣ್ಣವಿಚಿಕಿಚ್ಛೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಿಹತಸಂಸಯೋ, ತೇನಸ್ಸ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ ನತ್ಥಿ. ಇತರಾ ದ್ವೇ ಪನ ಪುಚ್ಛಾ ಭಗವತೋ ಅತ್ಥಿ. ತಾಸು ಅಯಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ‘ಕತಮೇ’ತಿಪದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’ತಿ ಹಿ ವಚನಮತ್ತೇನ ‘ಕಿಂ ಕತಾ ಕಿಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೀ’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುಂ. ‘ಕತಮೇ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ತೇಸಂ ಪುಟ್ಠಭಾವೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘ಕತಮೇತಿಪದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಪುಚ್ಛತೀ’ತಿ. ‘ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’ತಿಪದದ್ವಯೇನ ಪುಚ್ಛಾಯ ಪುಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತೋವ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಮಾತಿಕಾಯಂ ವಿಯ ‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’ತಿ ಪದಾನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋತಿ? ಪಭೇದತೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ಪಭೇದವನ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಧಮ್ಮಾವ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ. ತೇ ಚ ಕುಸಲಾದೀಹಿ ಪಭೇದೇಹಿ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಾ. ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾಯೇವ ಇಧ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ. ನಾಯಂ ವೋಹಾರದೇಸನಾ. ತೇ ಚ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದತೋ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ, ನ ಧಮ್ಮಮತ್ತತೋ. ಪಭೇದತೋ ಹಿ ದೇಸನಾ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಾವಹಾ ಹೋತೀತಿ ‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಏವಂ ಪಭೇದತೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನಂ ದೀಪೇತ್ವಾ, ಇದಾನಿ ಯೇ ತೇನ ಪಭೇದೇನ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ, ಅಯಂ ‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’ತಿ ಪದಾನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಭೇದವನ್ತೇಸು ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಪಭೇದೋ ದಸ್ಸಿಯಮಾನೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಚ ಹೋತೀತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ. ಏತ್ಥ –

ಸಮಯೇ ನಿದ್ದಿಸಿ ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಯಂ ಮುನಿ;

ನಿಯಮೇತ್ವಾನ ದೀಪೇತುಂ, ಧಮ್ಮೇ ತತ್ಥ ಪಭೇದತೋ.

‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ ಹಿ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಭಗವಾ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿದ್ದಿಸಿ. ಕಿಂಕಾರಣಾ? ತೇನ ಸಮಯನಿಯಮಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’ತಿ ಏವಂ ಸಮಯಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾನ, ಅಥ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಮಯನಾನತ್ತೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ವೇದನಾ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತನಿಯಮಿತೇ ಸಮಯೇ ಏತೇ ಸನ್ತತಿಸಮೂಹಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಘನವಸೇನ ದುರನುಬೋಧಪ್ಪಭೇದೇ ಫಸ್ಸವೇದನಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಬೋಧೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’ತಿಆದೀಸು ಅಯಮನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ. ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅನಿಯಮತೋ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ. ಸಮಯೇತಿ ಅನಿಯಮನಿದ್ದಿಟ್ಠಪರಿದೀಪನಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಅನಿಯಮತೋ ಸಮಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಮಯಸದ್ದೋ –

ಸಮವಾಯೇ ಖಣೇ ಕಾಲೇ, ಸಮೂಹೇ ಹೇತು ದಿಟ್ಠಿಸು;

ಪಟಿಲಾಭೇ ಪಹಾನೇ ಚ, ಪಟಿವೇಧೇ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ.

ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸ್ವೇಪಿ ಉಪಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯಾಮ ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೪೭) ಏವಮಾದೀಸು ಸಮವಾಯೋ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೨೯) ಖಣೋ. ‘‘ಉಣ್ಹಸಮಯೋ ಪರಿಳಾಹಸಮಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೩೫೮) ಕಾಲೋ. ‘‘ಮಹಾಸಮಯೋ ಪವನಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮೂಹೋ. ‘‘ಸಮಯೋಪಿ ಖೋ ತೇ, ಭದ್ದಾಲಿ, ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ಅಹೋಸಿ – ಭಗವಾ ಖೋ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ, ಭಗವಾಪಿ ಮಂ ಜಾನಿಸ್ಸತಿ ‘ಭದ್ದಾಲಿ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಪರಿಪೂರಕಾರೀ’ತಿ. ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ ತೇ, ಭದ್ದಾಲಿ, ಸಮಯೋ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೩೫) ಹೇತು. ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಉಗ್ಗಾಹಮಾನೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಸಮಣಮುಣ್ಡಿಕಾಪುತ್ತೋ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೇ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರೇ ಏಕಸಾಲಕೇ ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಆರಾಮೇ ಪಟಿವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೨೬೦) ದಿಟ್ಠಿ.

‘‘ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಯೋ ಚತ್ಥೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ;

ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾ ಧೀರೋ, ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೯) –

ಆದೀಸು ಪಟಿಲಾಭೋ. ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಮಾನಾಭಿಸಮಯಾ ಅನ್ತಮಕಾಸಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೮) ಪಹಾನಂ. ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ ಅಭಿಸಮಯಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೮) ಪಟಿವೇಧೋ. ಏವಮನೇಕೇಸು ಸಮಯೇಸು –

ಸಮವಾಯೋ ಖಣೋ ಕಾಲೋ, ಸಮೂಹೋ ಹೇತುಯೇವ ಚ;

ಏತೇ ಪಞ್ಚಪಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಸಮಯಾ ಇಧ ವಿಞ್ಞುನಾ.

‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲ’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕುಸಲಾಧಿಕಾರೇ ತೇಸು ನವಸು ಸಮಯೇಸು ಏತೇ ಸಮವಾಯಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಸಮಯಾ ಪಣ್ಡಿತೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತೇಸು ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗೀ, ಸಮವಾಯೋ ಖಣೋ ಪನ;

ಏಕೋವ ನವಮೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ಚಕ್ಕಾನಿ ಚತುರೋಪಿ ವಾ.

ಯಾ ಹಿ ಏಸಾ ಸಾಧಾರಣಫಲನಿಪ್ಫಾದಕತ್ತೇನ ಸಣ್ಠಿತಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಾಮಗ್ಗೀ, ಸಾ ಇಧ ಸಮವಾಯೋತಿ ಞಾತಬ್ಬಾ. ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೮.೨೯) ಏವಂ ವುತ್ತೋ ಪನ ನವಮೋವ ಖಣೋ ಏಕೋ ಖಣೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಾನಿ ವಾ ಪನೇತಾನಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಕಾನಿ ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚತುಚಕ್ಕಂ ವತ್ತತೀ’’ತಿ – ಏತ್ಥ ‘ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ, ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಿ, ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಕತಪುಞ್ಞತಾ’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೧) ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಕಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಏತಾನಿ ವಾ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಓಕಾಸಟ್ಠೇನ ಖಣೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸಭೂತಾನಿ.

ಏವಂ ಸಮವಾಯಞ್ಚ ಖಣಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಇತರೇಸು –

ತಂ ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೋ, ಕಾಲೋ ವೋಹಾರಮತ್ತಕೋ;

ಪುಞ್ಜೋ ಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಮೂಹೋತಿ ವಿಭಾವಿತೋ.

‘ಚಿತ್ತಕಾಲೋ ರೂಪಕಾಲೋ’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ನಯೇನ ಧಮ್ಮೇ ವಾ, ‘ಅತೀತೋ ಅನಾಗತೋ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಧಮ್ಮವುತ್ತಿಂ ವಾ, ‘ಬೀಜಕಾಲೋ ಅಙ್ಕುರಕಾಲೋ’ತಿ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಧಮ್ಮಪಟಿಪಾಟಿಂ ವಾ, ‘ಉಪ್ಪಾದಕಾಲೋ ಜರಾಕಾಲೋ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಧಮ್ಮಲಕ್ಖಣಂ ವಾ, ‘ವೇದಿಯನಕಾಲೋ ಸಞ್ಜಾನನಕಾಲೋ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಧಮ್ಮಕಿಚ್ಚಂ ವಾ, ‘ನ್ಹಾನಕಾಲೋ ಪಾನಕಾಲೋ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ವಾ, ‘ಗಮನಕಾಲೋ ಠಾನಕಾಲೋ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಇರಿಯಾಪಥಂ ವಾ, ‘ಪುಬ್ಬಣ್ಹೋ ಸಾಯನ್ಹೋ ದಿವಾ ರತ್ತೀ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾದಿಪರಿವತ್ತನಂ ವಾ, ‘ಅಡ್ಢಮಾಸೋ ಮಾಸೋ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅಹೋರತ್ತಾದಿಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಲಸಞ್ಚಯಂ ವಾತಿ – ಏವಂ ತಂ ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತೋ ಕಾಲೋ ನಾಮ. ಸೋ ಪನೇಸ ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಕೋ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯೋ ಪನೇಸ ಫಸ್ಸವೇದನಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಞ್ಜೋ, ಸೋ ಇಧ ಸಮೂಹೋತಿ ವಿಭಾವಿತೋ. ಏವಂ ಕಾಲಸಮೂಹೇಪಿ ಞತ್ವಾ ಇತರೋ ಪನ –

ಹೇತೂತಿ ಪಚ್ಚಯೋವೇತ್ಥ, ತಸ್ಸ ದ್ವಾರವಸೇನ ವಾ;

ಅನೇಕಭಾವೋ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ವಾ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋವ ಹೇತು ನಾಮ, ತಸ್ಸ ದ್ವಾರಾನಂ ವಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಾ ವಸೇನ ಅನೇಕಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಥಂ? ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀಸು ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಆಲೋಕಮನಸಿಕಾರಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ, ಮಹಾಪಕರಣೇ ಚ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಚತುವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತಾ. ತೇಸು ಠಪೇತ್ವಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಞ್ಚ, ಸೇಸಾ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ. ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಇಧ ಹೇತೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಏವಮಸ್ಸ ಇಮಿನಾ ದ್ವಾರವಸೇನ ವಾ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಾ ಅನೇಕಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಮೇತೇ ಸಮವಾಯಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಅತ್ಥಾ ಇಧ ಸಮಯಸದ್ದೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಏತೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ಅಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ’ತಿ? ‘ತೇನ ತೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸ್ಸ ದೀಪನತೋ. ಏತೇಸು ಹಿ ಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಯೋ ಅನೇಕಹೇತುತೋ ವುತ್ತಿಂ ದೀಪೇತಿ. ತೇನ ಏಕಕಾರಣವಾದೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋ ಹೋತಿ. ಸಮವಾಯೋ ಚ ನಾಮ ಸಾಧಾರಣಫಲನಿಪ್ಫಾದನೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘ಏಕೋ ಕತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಇಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ. ಸಭಾವೇನ ಹಿ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ಕಾರಣನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾ ಅಯುತ್ತಾತಿ. ಏವಂ ಏಕಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭಾವದೀಪನೇನ ‘‘ಸಯಂಕತಂ ಸುಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪಟಿಸೇಧಿತಂ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ‘ಯಂ ವುತ್ತಂ ಅನೇಕಹೇತುತೋ ವುತ್ತಿಂ ದೀಪೇತೀ’ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ. ‘ಕಿಂಕಾರಣಾ’?‘ಅಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಅಹೇತೂನಂ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ’. ‘ನ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನ್ಧೇ ದಟ್ಠುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇ ಅನ್ಧಸತಂ ಪಸ್ಸತೀ’ತಿ. ‘ನೋ ನ ಯುತ್ತಂ; ಸಾಧಾರಣಫಲನಿಪ್ಫಾದಕತ್ತೇನ ಹಿ ಠಿತಭಾವೋ ಸಾಮಗ್ಗೀ; ನ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಮೋಧಾನಮತ್ತಂ. ನ ಚ ಅನ್ಧಾನಂ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಸಾಧಾರಣಫಲಂ’. ‘ಕಸ್ಮಾ’?‘ಅನ್ಧಸತೇ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪನ ತಂ ಸಾಧಾರಣಫಲಂ, ತೇಸಂ ಭಾವೇ ಭಾವತೋ. ಅಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಅಹೇತೂನಮ್ಪಿ ಚ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಹೇತುಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಅಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಫಲಾಭಾವೇನ, ಸಾಮಗ್ಗಿಯಞ್ಚಸ್ಸ ಭಾವೇನ, ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚಕ್ಖಾದೀನಞ್ಹಿ ವೇಕಲ್ಲೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅಭಾವೋ, ಅವೇಕಲ್ಲೇ ಚ ಭಾವೋ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋ ಲೋಕಸ್ಸಾ’ತಿ. ಅಯಂ ತಾವ ಸಮವಾಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮಯೇನ ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ.

ಯೋ ಪನೇಸ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಕ್ಖಣೇಹಿ ಪರಿವಜ್ಜಿತೋ ನವಮೋ ಖಣೋ, ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಾದಿಕೋ ಚ ಚತುಚಕ್ಕಸಙ್ಖಾತೋ ಓಕಾಸಟ್ಠೇನ ಖಣೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಮನುಸ್ಸತ್ತಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಆದಿಕಂ ಖಣಸಾಮಗ್ಗಿಂ ವಿನಾ ನತ್ಥಿ. ಮನುಸ್ಸತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ಕಾಣಕಚ್ಛಪೋಪಮಾದೀಹಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೨) ದುಲ್ಲಭಭಾವೋ. ಇತಿ ಖಣಸ್ಸ ದುಲ್ಲಭತ್ತಾ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಖಣಾಯತ್ತಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಕಾರಭೂತಂ ಕುಸಲಂ ದುಲ್ಲಭಮೇವ. ಏವಮೇತೇಸು ಖಣಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಯೋ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದುಲ್ಲಭಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ಏವಂ ದೀಪೇನ್ತೇನ ಅನೇನ ಅಧಿಗತಖಣಾನಂ ಖಣಾಯತ್ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅನನುಟ್ಠಾನೇನ ಮೋಘಖಣಂ ಕುರುಮಾನಾನಂ ಪಮಾದವಿಹಾರೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಖಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮಯೇನ ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ.

ಯೋ ಪನೇತಸ್ಸ ಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತಿಪರಿತ್ತೋ. ಸಾ ಚಸ್ಸ ಅತಿಪರಿತ್ತತಾ ‘‘ಯಥಾ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಜವೋ, ಯಥಾ ಚ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಜವೋ, ಯಥಾ ಚ ಯಾ ದೇವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಪುರತೋ ಧಾವನ್ತಿ ತಾಸಂ ದೇವತಾನಂ ಜವೋ, ತತೋ ಸೀಘತರಂ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಾ ಖೀಯನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೨೮) – ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ರ ಹಿ ಸೋ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಾವ ಪರಿತ್ತಕೋ ಕಾಲೋ ವುತ್ತೋ. ಯಾವ ಪಟುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ತಿಟ್ಠತಿ ತಾವ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ. ಇತಿ ತೇಸಂ ಕಾಲಪರಿತ್ತತಾಯ ಉಪಮಾಪಿ ನತ್ಥಿ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಯಾವಞ್ಚಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪಮಾಪಿ ನ ಸುಕರಾ ಯಾವ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೮). ಏವಮೇತೇಸು ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಯೋ ಕುಸಲಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲಸ್ಸ ಅತಿಪರಿತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ. ಏವಂ ದೀಪೇನ್ತೇನ ಚಾನೇನ ಅತಿಪರಿತ್ತಕಾಲತಾಯ, ವಿಜ್ಜುಲತೋಭಾಸೇನ ಮುತ್ತಾವುಣನಂ ವಿಯ, ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಮಿದಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧೇ ಮಹಾಉಸ್ಸಾಹೋ ಚ ಆದರೋ ಚ ಕತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಓವಾದೋ ದಿನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮಯೇನ ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ.

ಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಪನ ಸಮಯೋ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತಿ. ಫಸ್ಸಾದೀನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಞ್ಜೋ ಸಮೂಹೋತಿ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಹ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಹುಪ್ಪತ್ತಿ ದೀಪಿತಾ. ಏವಂ ದೀಪೇನ್ತೇನ ಚಾನೇನ ಏಕಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಟಿಸೇಧಿತಾ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮಯೇನ ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ.

ಹೇತುಸಙ್ಖಾತೋ ಪನ ಸಮಯೋ ಪರಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಂ ದೀಪೇತಿ. ‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’ತಿ ಹಿ ಪದಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ‘ಯಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತಿ’ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತಿ’ ಪವತ್ತಿತೋ ಪರಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ ದೀಪಿತಾ. ಏವಂ ದೀಪೇನ್ತೇನ ಚಾನೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸವಸವತ್ತಿತಾಭಿಮಾನೋ ಪಟಿಸೇಧಿತೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಹೇತುಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಮಯೇನ ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ.

ತತ್ಥ ‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’ತಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮಯಸ್ಸ ವಸೇನ ‘ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ’ತಿ ಅತ್ಥೋ; ಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮೂಹೇ’ತಿ. ಖಣಸಮವಾಯಹೇತುಸಙ್ಖಾತಾನಂ ‘ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಸತಿ, ಯಾಯ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸತಿ, ಯಮ್ಹಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತಿ’ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸತಿ ‘ಫಸ್ಸಾದಯೋಪೀ’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಧಿಕರಣಞ್ಹಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಚ ಸಮಯೋ. ತತ್ಥ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅಧಿಕರಣವಸೇನೇತ್ಥ ಭುಮ್ಮಂ. ಖಣಸಮವಾಯಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚ ಸಮಯಸ್ಸ ಭಾವೇನ ತೇಸಂ ಭಾವೋ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣವಸೇನೇತ್ಥ ಭುಮ್ಮಂ.

ಕಾಮಾವಚರನ್ತಿ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಾ? ಹೇಟ್ಠತೋ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಉಪರಿತೋ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೨೮೭) ನಯೇನ ವುತ್ತೇಸು ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ. ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಾಮಾ, ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಚ. ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಅತ್ಥತೋ ಛನ್ದರಾಗೋವ ವತ್ಥುಕಾಮೋ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ. ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಚೇತ್ಥ ಕಾಮೇತೀತಿ ಕಾಮೋ; ಇತರೋ ಪನ ಕಾಮಿಯತೀತಿ ಕಾಮೋ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪದೇಸೇ ದುವಿಧೋಪೇಸೋ ಕಾಮೋ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅವಚರತಿ, ಸೋ ಚತುನ್ನಂ ಅಪಾಯಾನಂ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಛನ್ನಞ್ಚ ದೇವಲೋಕಾನಂ ವಸೇನ ಏಕಾದಸವಿಧೋ ಪದೇಸೋ. ಕಾಮೋ ಏತ್ಥ ಅವಚರತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರೋ, ಸಸತ್ಥಾವಚರೋ ವಿಯ. ಯಥಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಸಸತ್ಥಾ ಪುರಿಸಾ ಅವಚರನ್ತಿ, ಸೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞೇಸು ದ್ವಿಪದಚತುಪ್ಪದೇಸು ಅವಚರನ್ತೇಸು, ತೇಸಂ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ ‘ಸಸತ್ಥಾವಚರೋ’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞೇಸು ರೂಪಾವಚರಾದೀಸು ತತ್ಥ ಅವಚರನ್ತೇಸು, ತೇಸಂ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಅಯಂ ಪದೇಸೋ ‘ಕಾಮಾವಚರೋ’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ಯಥಾ ರೂಪಭವೋ ರೂಪಂ, ಏವಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘ಕಾಮೋ’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಮಿದಂ ಚಿತ್ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಏಕಾದಸಪದೇಸಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಮೇ ಅವಚರತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ.

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಏತಂ ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸುಪಿ ಅವಚರತಿ, ಯಥಾ ಪನ ಸಙ್ಗಾಮೇ ಅವಚರಣತೋ ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮಕೋ ನಾಗೋ ನಗರೇ ಚರನ್ತೋಪಿ ‘ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರೋ’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಥಲಜಲಚರಾ ಚ ಪಾಣಾ ಅಥಲೇ ಅಜಲೇ ಚ ಠಿತಾಪಿ ‘ಥಲಚರಾ ಜಲಚರಾ’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಮಿದಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅವಚರನ್ತಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ವಾ ಏತ್ಥ ಕಾಮೋ ಅವಚರತೀತಿಪಿ ಕಾಮಾವಚರಂ. ಕಾಮಞ್ಚೇಸ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸುಪಿ ಅವಚರತಿ, ಯಥಾ ಪನ ವದತೀತಿ ‘ವಚ್ಛೋ’, ಮಹಿಯಂ ಸೇತೀತಿ ‘ಮಹಿಂಸೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ, ನ ಸತ್ತಾ ಯತ್ತಕಾ ವದನ್ತಿ, ಮಹಿಯಂ ವಾ ಸೇನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತಂ ನಾಮಂ ಹೋತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಪಿಚ ಕಾಮಭವಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಮೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅವಚಾರೇತೀತಿಪಿ ಕಾಮಾವಚರಂ.

ಕುಸಲನ್ತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಲನಾದೀಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಕುಸಲಂ. ಅಪಿಚ ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಚ ಕುಸಲಂ. ಯಥೇವ ಹಿ ‘ಕಚ್ಚಿ ನು ಭೋತೋ ಕುಸಲ’ನ್ತಿ (ಜಾ. ೧.೧೫.೧೪೬; ೨.೨೦.೧೨೯) ರೂಪಕಾಯೇ ಅನಾತುರತಾಯ ಅಗೇಲಞ್ಞೇನ ನಿಬ್ಯಾಧಿತಾಯ ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾತುರತಾಯ ಕಿಲೇಸಗೇಲಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಕಿಲೇಸಬ್ಯಾಧಿನೋ ಅಭಾವೇನ ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಿಲೇಸವಜ್ಜಸ್ಸ ಪನ ಕಿಲೇಸದೋಸಸ್ಸ ಕಿಲೇಸದರಥಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವಾ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ. ಕೋಸಲ್ಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ; ಕೋಸಲ್ಲತೋ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ.

‘ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ’ ತಾವ ಏವಂ ಹೋತು; ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಕಥನ್ತಿ. ತಮ್ಪಿ ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ಕುಸಲಮೇವ. ಯಥಾ ಹಿ ತಾಲಪಣ್ಣೇಹಿ ಅಕತ್ವಾ ಕಿಲಞ್ಜಾದೀಹಿ ಕತಮ್ಪಿ ತಂಸರಿಕ್ಖತ್ತಾ ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ತಾಲವಣ್ಟನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ‘ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತ’ಮ್ಪಿ ಕುಸಲನ್ತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ‘ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ’ ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನಾತಿ ತಿವಿಧೇನಪಿ ಕುಸಲನ್ತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ದುವಿಧೇನೇವ. ಇತಿ ಯಞ್ಚ ಜಾತಕಪರಿಯಾಯೇನ ಯಞ್ಚ ಬಾಹಿತಿಕಸುತ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಯಞ್ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ ಕುಸಲಂ ಕಥಿತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತೀಹಿಪಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಲಬ್ಭತಿ.

ತದೇತಂ ಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣಂ, ಅಕುಸಲವಿದ್ಧಂಸನರಸಂ, ವೋದಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ವಾ ಅನವಜ್ಜಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕುಸಲಂ, ವೋದಾನಭಾವರಸಂ, ಇಟ್ಠವಿಪಾಕಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಯಥಾವುತ್ತಪದಟ್ಠಾನಮೇವ. ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಹಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ವಾ ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ. ಕಿಚ್ಚಂ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ರಸೋ ನಾಮ. ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಇತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ವಕ್ಖಾಮ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ತೇಸಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ; ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ‘ಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಾಧಾರಣೋ ಏಸ ಸದ್ದೋ, ತಸ್ಮಾ ಯದೇತ್ಥ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಜವನವೀಥಿವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಚಿನೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ. ವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚಿತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಅಪಿಚ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಯಥಾನುರೂಪತೋ ಚಿತ್ತತಾಯ ಚಿತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಕರಣತಾಯ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞದೇವ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸದೋಸಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸಮೋಹಂ; ಅಞ್ಞಂ ಕಾಮಾವಚರಂ, ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಾವಚರಾದಿಭೇದಂ; ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಸದ್ದಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ; ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇಸು ಚಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ನೀಲಾರಮ್ಮಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಪೀತಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ; ಸದ್ದಾದಿಆರಮ್ಮಣೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ; ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಚೇತೇಸು ಅಞ್ಞಂ ಹೀನಂ ಅಞ್ಞಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಅಞ್ಞಂ ಪಣೀತಂ; ಹೀನಾದೀಸುಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ, ಅಞ್ಞಂ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಅಞ್ಞಂ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ, ಅಞ್ಞಂ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಇಮೇಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಭೂಮಿಆರಮ್ಮಣಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತಾಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಏಕಮೇವ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಾನಂ ಪನ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಏತೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತತಾಯ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಚಿತ್ತತಾಯ ಚಿತ್ತಂ.

ಕಥಂ ಚಿತ್ತಕರಣತಾಯಾತಿ? ಲೋಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮತೋ ಉತ್ತರಿ ಅಞ್ಞಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚರಣಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಂ ಅತಿಚಿತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ತಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಕಾರಾನಂ ‘ಏವಂವಿಧಾನಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಾನಿ ಕಾತಬ್ಬಾನೀ’ತಿ ಚಿತ್ತಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಾಯ ಚಿತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಲೇಖಾಗಹನರಞ್ಜನಉಜ್ಜೋತನವತ್ತನಾದಿನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತೋ ಚರಣಸಙ್ಖಾತೇ ಚಿತ್ತೇ ಅಞ್ಞತರಂ ವಿಚಿತ್ತರೂಪಂ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ. ತತೋ ‘ಇಮಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪರಿ ಇದಂ ಹೋತು, ಹೇಟ್ಠಾ ಇದಂ, ಉಭಯಪಸ್ಸೇ ಇದ’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಯಥಾಚಿನ್ತಿತೇನ ಕಮೇನ ಸೇಸಚಿತ್ತರೂಪನಿಪ್ಫಾದನಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ವಿಚಿತ್ತಂ ಸಿಪ್ಪಜಾತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಕರಿಯತಿ, ಏವಂ ಇಮಾಯ ಕರಣವಿಚಿತ್ತತಾಯ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದಕಂ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾಚಿನ್ತಿತಸ್ಸ ವಾ ಅನವಸೇಸಸ್ಸ ಅನಿಪ್ಫಜ್ಜನತೋ ತತೋಪಿ ಚಿತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತತರಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ದಿಟ್ಠಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚರಣಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತನ್ತಿ? ‘ಏವಂ, ಭನ್ತೇ’. ತಮ್ಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚರಣಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಚಿನ್ತಿತಂ. ತೇನಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚರಣೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಚಿತ್ತಂಯೇವ ಚಿತ್ತತರ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೦).

ತಥಾ ಯದೇತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸನಿರಯತಿರಚ್ಛಾನಭೇದಾಸು ಗತೀಸು ಕಮ್ಮಲಿಙ್ಗಸಞ್ಞಾವೋಹಾರಾದಿಭೇದಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಚಿತ್ತಂ ತಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಕತಮೇವ. ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಭೇದಞ್ಹಿ ದಾನಸೀಲವಿಹಿಂಸಾಸಾಠೇಯ್ಯಾದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಚಿತ್ತನಿಪ್ಫಾದಿತಂ ಕಮ್ಮನಾನತ್ತಂ. ಕಮ್ಮನಾನತ್ತೇನೇವ ಚ ತಾಸು ತಾಸು ಗತೀಸು ಹತ್ಥಪಾದಕಣ್ಣಉದರಗೀವಾಮುಖಾದಿಸಣ್ಠಾನಭಿನ್ನಂ ಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತಂ. ಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತತೋ ಯಥಾಗಹಿತಸಣ್ಠಾನವಸೇನ ‘ಅಯಂ ಇತ್ಥೀ ಅಯಂ ಪುರಿಸೋ’ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಂ. ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತತೋ ಸಞ್ಞಾನುರೂಪೇನ ‘ಇತ್ಥೀ’ತಿ ವಾ ‘ಪುರಿಸೋ’ತಿ ವಾ ವೋಹರನ್ತಾನಂ ವೋಹಾರನಾನತ್ತಂ. ವೋಹಾರನಾನತ್ತವಸೇನ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ‘ಇತ್ಥೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ಪುರಿಸೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಖತ್ತಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಜನಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೋಹಾರನಾನತ್ತತೋ ಕಮ್ಮನಾನತ್ತಂ. ತಂ ಪನೇತಂ ಕಮ್ಮನಾನತ್ತಂ ಯಥಾಪತ್ಥಿತಂ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಂ ಯಸ್ಮಾ ಗತಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮನಾನತ್ತತೋ ಗತಿನಾನತ್ತಂ. ಕಮ್ಮನಾನತ್ತೇನೇವ ಚ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಗತಿಯಾ ಅಪಾದಕದ್ವಿಪಾದಕಾದಿತಾ, ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಉಚ್ಚನೀಚಾದಿತಾ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾದಿತಾ, ಲೋಕಧಮ್ಮೇಸು ಲಾಭಾಲಾಭಾದಿತಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ದೇವಮನುಸ್ಸನಿರಯತಿರಚ್ಛಾನಭೇದಾಸು ಗತೀಸು ಕಮ್ಮಲಿಙ್ಗಸಞ್ಞಾವೋಹಾರಾದಿಭೇದಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಇಮಸ್ಸ ಸಙ್ಗೀತಿಅನಾರುಳ್ಹಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಕಮ್ಮನಾನತ್ತಪುಥುತ್ತಪ್ಪಭೇದವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತಪುಥುತ್ತಪ್ಪಭೇದವವತ್ಥಾನಂ ಭವತಿ, ಲಿಙ್ಗನಾನತ್ತಪುಥುತ್ತಪ್ಪಭೇದವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಪುಥುತ್ತಪ್ಪಭೇದವವತ್ಥಾನಂ ಭವತಿ, ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಪುಥುತ್ತಪ್ಪಭೇದವವತ್ಥಾನವಸೇನ ವೋಹಾರನಾನತ್ತಪುಥುತ್ತಪ್ಪಭೇದವವತ್ಥಾನಂ ಭವತಿ, ವೋಹಾರನಾನತ್ತಪುಥುತ್ತಪ್ಪಭೇದವವತ್ಥಾನವಸೇನ ಕಮ್ಮನಾನತ್ತಪುಥುತ್ತಪ್ಪಭೇದವವತ್ಥಾನಂ ಭವತಿ. ಕಮ್ಮನಾನಾಕರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಗತಿಯಾ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ – ಅಪದಾ ದ್ವಿಪದಾ ಚತುಪ್ಪದಾ ಬಹುಪ್ಪದಾ, ರೂಪಿನೋ ಅರೂಪಿನೋ, ಸಞ್ಞಿನೋ ಅಸಞ್ಞಿನೋ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞಿನೋ. ಕಮ್ಮನಾನಾಕರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ – ಉಚ್ಚನೀಚತಾ ಹೀನಪಣೀತತಾ ಸುಗತದುಗ್ಗತತಾ. ಕಮ್ಮನಾನಾಕರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ – ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣತಾ ಸುಜಾತದುಜ್ಜಾತತಾ ಸುಸಣ್ಠಿತದುಸ್ಸಣ್ಠಿತತಾ. ಕಮ್ಮನಾನಾಕರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಲೋಕಧಮ್ಮೇ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ – ಲಾಭಾಲಾಭೇ ಯಸಾಯಸೇ ನಿನ್ದಾಪಸಂಸಾಯಂ ಸುಖದುಕ್ಖೇ’’ತಿ.

ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ –

ಕಮ್ಮತೋ ಲಿಙ್ಗತೋ ಚೇವ, ಲಿಙ್ಗಸಞ್ಞಾ ಪವತ್ತರೇ;

ಸಞ್ಞಾತೋ ಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಇತ್ಥಾಯಂ ಪುರಿಸೋತಿ ವಾ.

‘‘ಕಮ್ಮುನಾ ವತ್ತತೇ ಲೋಕೋ, ಕಮ್ಮುನಾ ವತ್ತತೇ ಪಜಾ;

ಕಮ್ಮನಿಬನ್ಧನಾ ಸತ್ತಾ, ರಥಸ್ಸಾಣೀವ ಯಾಯತೋ’’. (ಮ. ನಿ. ೨.೪೬೦; ಸು. ನಿ. ೬೫೯);

ಕಮ್ಮೇನ ಕಿತ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಪಸಂಸಂ,

ಕಮ್ಮೇನ ಜಾನಿಞ್ಚ ವಧಞ್ಚ ಬನ್ಧಂ;

ತಂ ಕಮ್ಮನಾನಾಕರಣಂ ವಿದಿತ್ವಾ,

ಕಸ್ಮಾ ವದೇ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲೋಕೇ. (ಕಥಾ. ೭೮೫);

‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ ಮಾಣವ ಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಕಮ್ಮಯೋನೀ ಕಮ್ಮಬನ್ಧೂ ಕಮ್ಮಪಟಿಸರಣಾ; ಕಮ್ಮಂ ಸತ್ತೇ ವಿಭಜತಿ ಯದಿದಂ ಹೀನಪ್ಪಣೀತತಾಯಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೮೯).

ಏವಂ ಇಮಾಯ ಕರಣಚಿತ್ತತಾಯಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಹಿ ಏತಾನಿ ವಿಚಿತ್ರಾನಿ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಕತಾನಿ. ಅಲದ್ಧೋಕಾಸಸ್ಸ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಯಂ ವಾ ಪನ ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯವಿಕಲಂ ತಸ್ಸ ಏಕಚ್ಚಚಿತ್ತಕರಣಾಭಾವತೋ ಯದೇತಂ ಚಿತ್ತೇನ ಕತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಚಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತತೋಪಿ ಚಿತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತತರಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕನಿಕಾಯಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ ಪಾಣಾ… ತೇಹಿಪಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತೇಹಿ ಪಾಣೇಹಿ ಚಿತ್ತಂಯೇವ ಚಿತ್ತತರ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೦).

ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಮಾನಭೂತಾಪಗತೋಕಾಸಕತಭೂಮಿಲದ್ಧವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಂ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗಸಮಙ್ಗೀಸಙ್ಖಾತಂ ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ, ಅನುಭೂತಾಪಗತಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ಉಪ್ಪಾದಾದಿತ್ತಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ, ಭೂತಾಪಗತಸಙ್ಖಾತಂ, ಸೇಸಸಙ್ಖತಞ್ಚ ಭೂತಾಪಗತುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ‘‘ಯಾನಿಸ್ಸ ತಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಾನಿ ಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೮) ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ, ಅಞ್ಞಂ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸೋಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ, ತಥಾ ಕತೋಕಾಸಞ್ಚ ವಿಪಾಕಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಏವಂ ಕತೇ ಓಕಾಸೇ ಏಕನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ತಾಸು ತಾಸು ಭೂಮೀಸು ಅಸಮೂಹತಂ ಅಕುಸಲಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ. ಏತ್ಥ ಚ ಭೂಮಿಯಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧಸ್ಸ ಚ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಭೂಮೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ತೇಭೂಮಕಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ. ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ ನಾಮ ತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಾರಹಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ. ತೇನ ಹೇಸಾ ಭೂಮಿ ಲದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭೂಮಿಲದ್ಧನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಮೇತೇಸು ಚತೂಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಇಧ ‘ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನಂ’ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ.

ತತ್ರಾಯಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಪುಬ್ಬನ್ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಅಭಿಮುಖಂ ಪನ್ನನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ. ‘ಉಪ್ಪನ್ನ’-ಸದ್ದೋ ಪನೇಸ ಅತೀತೇ ಪಟಿಲದ್ಧೇ ಸಮುಟ್ಠಿತೇ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೇ ಖಣತ್ತಯಗತೇತಿ ಅನೇಕೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇನ ಕಕುಸನ್ಧೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೪೩) ಏತ್ಥ ಅತೀತೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಆಯಸ್ಮತೋ ಆನನ್ದಸ್ಸ ಅತಿರೇಕಚೀವರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೬೧) ಏತ್ಥ ಪಟಿಲದ್ಧೇ. ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಮಹಾಮೇಘಂ ತಮೇನಂ ಮಹಾವಾತೋ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೫೭) ಏತ್ಥ ಸಮುಟ್ಠಿತೇ. ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಗಮಿಯಚಿತ್ತಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿನೋದನೀಯಂ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೬೦; ಪರಿ. ೩೨೫); ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಠಾನಸೋ ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೬೫) ಏತ್ಥ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇ. ‘‘ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತೋ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನೇ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಠಾನಸೋ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೫೬-೧೫೭) ಏತ್ಥ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೇ. ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಚಿತ್ತಯಮಕ.೮೧) ಏತ್ಥ ಖಣತ್ತಯಗತೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ಖಣತ್ತಯಗತೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಖಣತ್ತಯಗತಂ ಹೋತಿ, ವತ್ತಮಾನಂ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ. ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ.

ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ಚೇತಂ ದೇಸನಾಸೀಸಮೇವ. ನ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಕಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ರಾಜಾ ಆಗತೋತಿ ವುತ್ತೇ ನ ಪರಿಸಂ ಪಹಾಯ ಏಕಕೋವ ಆಗತೋ, ರಾಜಪರಿಸಾಯ ಪನ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಆಗತೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ಪರೋಪಣ್ಣಾಸಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೇನ ಪನ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ.

ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಞ್ಹಿ ಪತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಧುರಂ ಚಿತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಹೋತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಪತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾ ಜೇಟ್ಠಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಧುರಾ ಪಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ. ತೇನೇವ ಭಗವಾ ವಿನಯಪರಿಯಾಯಂ ಪತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘ಕಿಂಫಸ್ಸೋಸಿ, ಕಿಂವೇದನೋಸಿ, ಕಿಂಸಞ್ಞೋಸಿ, ಕಿಂಚೇತನೋಸೀ’ತಿ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಮೇವ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘‘ಅಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ ಅಹಂ ಭಗವಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಅಥೇಯ್ಯಫಸ್ಸಸ್ಸಾ’ತಿಆದೀನಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅನಾಪತ್ತಿ ಭಿಕ್ಖು ಅಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದತಿ.

ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವಿನಯಪರಿಯಾಯಂ, ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಲೋಕಿಯದೇಸನಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಮೇವ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಭಾಗಿಯಾ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖಿಕಾ ಸಬ್ಬೇತೇ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ. ಮನೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ’’ (ಅ. ನಿ. ೧.೫೬).

‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ, ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ;

ಮನಸಾ ಚೇ ಪದುಟ್ಠೇನ, ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ;

ತತೋ ನಂ ದುಕ್ಖಮನ್ವೇತಿ, ಚಕ್ಕಂವ ವಹತೋ ಪದಂ.

‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ, ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ;

ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನ, ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ;

ತತೋ ನಂ ಸುಖಮನ್ವೇತಿ, ಛಾಯಾವ ಅನಪಾಯಿನೀ’’. (ಧ. ಪ. ೧,೨);

‘‘ಚಿತ್ತೇನ ನೀಯತಿ ಲೋಕೋ, ಚಿತ್ತೇನ ಪರಿಕಸ್ಸತಿ;

ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಸಬ್ಬೇವ ವಸಮನ್ವಗೂ’’. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೬೨);

‘‘ಚಿತ್ತಸಂಕಿಲೇಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚಿತ್ತವೋದಾನಾ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ’’ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೦);

‘‘ಪಭಸ್ಸರಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ’’ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೯);

‘‘ಚಿತ್ತೇ, ಗಹಪತಿ, ಅರಕ್ಖಿತೇ ಕಾಯಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಅರಕ್ಖಿತಂ ಹೋತಿ, ವಚೀಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಅರಕ್ಖಿತಂ ಹೋತಿ, ಮನೋಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಅರಕ್ಖಿತಂ ಹೋತಿ; ಚಿತ್ತೇ, ಗಹಪತಿ, ರಕ್ಖಿತೇ…ಪೇ… ಚಿತ್ತೇ, ಗಹಪತಿ, ಬ್ಯಾಪನ್ನೇ…ಪೇ… ಚಿತ್ತೇ, ಗಹಪತಿ, ಅಬ್ಯಾಪನ್ನೇ…ಪೇ… ಚಿತ್ತೇ, ಗಹಪತಿ, ಅವಸ್ಸುತೇ…ಪೇ… ಚಿತ್ತೇ, ಗಹಪತಿ, ಅನವಸ್ಸುತೇ ಕಾಯಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಅನವಸ್ಸುತಂ ಹೋತಿ, ವಚೀಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಅನವಸ್ಸುತಂ ಹೋತಿ, ಮನೋಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಅನವಸ್ಸುತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೧೦).

ಏವಂ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಂ ಪತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಧುರಂ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇಮೇಸು ಪನ ಸುತ್ತೇಸು ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸುತ್ತಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಾಯ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಪನ ‘ಕತರಫಸ್ಸಂ ಅಧಿಗತೋಸಿ, ಕತರವೇದನಂ ಕತರಸಞ್ಞಂ ಕತರಚೇತನಂ ಕತರಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ, ‘ಕತರಪಞ್ಞಂ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಗತೋ’ಸಿ, ‘ಕಿಂ ಪಠಮಂ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಂ, ಉದಾಹು ದುತಿಯಂ…ಪೇ… ತತಿಯಂ…ಪೇ… ಚತುತ್ಥಂ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಂ ಅಧಿಗತೋ’ತಿ ಪಞ್ಞಂ ಜೇಟ್ಠಿಕಂ ಪಞ್ಞಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛತಿ. ಪಞ್ಞುತ್ತರಾ ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ. ಪಞ್ಞಾ ಪನ ಕಿಮತ್ಥಿಯಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೫೧)? ‘‘ಪಞ್ಞವತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ತದನ್ವಯಾ ಸದ್ಧಾ ಸಣ್ಠಾತಿ, ತದನ್ವಯಂ ವೀರಿಯಂ ಸಣ್ಠಾತಿ, ತದನ್ವಯಾ ಸತಿ ಸಣ್ಠಾತಿ, ತದನ್ವಯೋ ಸಮಾಧಿ ಸಣ್ಠಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೫೧೫) ಏವಮಾದೀನಿ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಇತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಪತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾ ಜೇಟ್ಠಿಕಾ ಹೋತಿ ಪಞ್ಞಾ ಧುರಾ ಪಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಪನ ಲೋಕಿಯದೇಸನಾ. ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತನ್ತಿ ಸಾತಮಧುರವೇದಯಿತಸಙ್ಖಾತೇನ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಸಹ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವಂ ಗತಂ. ಅಯಂ ಪನ ‘ಸಹಗತ’-ಸದ್ದೋ ತಬ್ಭಾವೇ ವೋಕಿಣ್ಣೇ ನಿಸ್ಸಯೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಂಸಟ್ಠೇತಿ ಇಮೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾ ನನ್ದಿರಾಗಸಹಗತಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೨೦೩) ತಬ್ಭಾವೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ; ನನ್ದಿರಾಗಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೀಮಂಸಾ ಕೋಸಜ್ಜಸಹಗತಾ ಕೋಸಜ್ಜಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೮೩೨) ವೋಕಿಣ್ಣೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ; ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಕೋಸಜ್ಜೇನ ವೋಕಿಣ್ಣಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೮) ನಿಸ್ಸಯೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ; ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಲಾಭೀ ಹೋತಿ ರೂಪಸಹಗತಾನಂ ವಾ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅರೂಪಸಹಗತಾನಂ ವಾ’’ತಿ (ಪು. ಪ. ೩-೫) ಆರಮ್ಮಣೇ; ವೇದಿತಬ್ಬೋ ರೂಪಾರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇದಂ ಸುಖಂ ಇಮಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಸಹಗತಂ ಹೋತಿ ಸಹಜಾತಂ ಸಂಸಟ್ಠಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೭೮) ಸಂಸಟ್ಠೇ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪದೇ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸೋಮನಸ್ಸಸಂಸಟ್ಠಞ್ಹಿ ಇಧ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.