ರೂಪಾವಚರಕುಸಲವಣ್ಣನಾ

ಚತುಕ್ಕನಯೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ

೧೬೦. ಇದಾನಿ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀತಿ ರೂಪಂ ವುಚ್ಚತಿ ರೂಪಭವೋ. ಉಪಪತ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಜಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಿ. ಮಗ್ಗೋತಿ ಉಪಾಯೋ. ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ – ತಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಮಗ್ಗತಿ ಗವೇಸತಿ ಜನೇತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ರೂಪಭವೇ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಜಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಿ, ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀತಿ. ಕಿಂ ಪನೇತೇನ ನಿಯಮತೋ ರೂಪಭವೇ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ. ‘‘ಸಮಾಧಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಾವೇಥ, ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫; ೪.೯೯; ೫.೧೦೭೧; ನೇತ್ತಿ. ೪೦; ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೫) ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಹಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೇನ ರೂಪಭವಾತಿಕ್ಕಮೋಪಿ ಹೋತಿ. ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಪನ ಇತೋ ಅಞ್ಞೋ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’ತಿ. ಅತ್ಥತೋ ಚಾಯಂ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಚೇತನಾಪಿ ಹೋತಿ, ಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ. ‘‘ನಿರಯಞ್ಚಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಪಜಾನಾಮಿ ನಿರಯಗಾಮಿಞ್ಚ ಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೩) ಹಿ ಏತ್ಥ ಚೇತನಾ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ.

‘‘ಸದ್ಧಾ ಹಿರಿಯಂ ಕುಸಲಞ್ಚ ದಾನಂ, ಧಮ್ಮಾ ಏತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನುಯಾತಾ;

ಏತಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಂ ದಿವಿಯಂ ವದನ್ತಿ, ಏತೇನ ಹಿ ಗಚ್ಛತಿ ದೇವಲೋಕ’’ನ್ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೮.೩೨);

ಏತ್ಥ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ. ‘‘ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋ, ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪಪತ್ತಿಸುತ್ತಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೬೧ ಆದಯೋ) ಚೇತನಾಪಿ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ‘ಝಾನ’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಝಾನಚೇತನಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚೇತನಾಪಿ ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ವಟ್ಟನ್ತಿಯೇವ.

ಭಾವೇತೀತಿ ಜನೇತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ವಡ್ಢೇತಿ. ಅಯಂ ತಾವ ಇಧ ಭಾವನಾಯ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಸಮ್ಭಾವನಾ ಪರಿಭಾವನಾ ವಿಭಾವನಾತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಇಧುದಾಯಿ ಮಮ ಸಾವಕಾ ಅಧಿಸೀಲೇ ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತಿ – ಸೀಲವಾ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ, ಪರಮೇನ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೪೩) ಅಯಂ ಸಮ್ಭಾವನಾ ನಾಮ; ಓಕಪ್ಪನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸೀಲಪರಿಭಾವಿತೋ ಸಮಾಧಿ ಮಹಪ್ಫಲೋ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸೋ, ಸಮಾಧಿಪರಿಭಾವಿತಾ ಪಞ್ಞಾ ಮಹಪ್ಫಲಾ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸಾ, ಪಞ್ಞಾಪರಿಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಆಸವೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೮೬) ಅಯಂ ಪರಿಭಾವನಾ ನಾಮ; ವಾಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇಙ್ಘ ರೂಪಂ ವಿಭಾವೇಹಿ, ವೇದನಂ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಭಾವೇಹೀ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಭಾವನಾ ನಾಮ; ಅನ್ತರಧಾಪನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಉದಾಯಿ, ಅಕ್ಖಾತಾ ಮಯಾ ಸಾವಕಾನಂ ಪಟಿಪದಾ, ಯಥಾಪಟಿಪನ್ನಾ ಮೇ ಸಾವಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೪೭), ಅಯಂ ಪನ ಉಪ್ಪಾದನವಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ ನಾಮ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಠಾನೇ ಅಯಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘ಭಾವೇತೀತಿ ಜನೇತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀ’ತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ, ಯಥಾ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲನಿದ್ದೇಸೇ ಧಮ್ಮಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ ತಥಾ ಅಕತ್ವಾ, ಪುಗ್ಗಲಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಕತಾತಿ? ಪಟಿಪದಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬತೋ. ಇದಞ್ಹಿ ಚತೂಸು ಪಟಿಪದಾಸು ಅಞ್ಞತರಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ; ನ ಕಾಮಾವಚರಂ ವಿಯ ವಿನಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಪಟಿಪದಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ ಪಟಿಪನ್ನಕೇ ಸತಿ ಹೋತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುಗ್ಗಲಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ದೇಸನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’ತಿ ಆಹ.

ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚಿತ್ವಾ, ವಿನಾ ಹುತ್ವಾ, ಅಪಕ್ಕಮಿತ್ವಾ. ಯೋ ಪನಾಯಮೇತ್ಥ ‘ಏವ’-ಕಾರೋ ಸೋ ನಿಯಮತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ನಿಯಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಣಸಮಯೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಕಾಮಾನಂ ತಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವಂ, ಕಾಮಪರಿಚ್ಚಾಗೇನೇವ ಚಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಂ ದೀಪೇತಿ. ಕಥಂ? ‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’ತಿ ಏವಞ್ಹಿ ನಿಯಮೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಇದಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ – ನೂನಿಮಸ್ಸ ಕಾಮಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ಯೇಸು ಸತಿ ಇದಂ ನ ಪವತ್ತತಿ, ಅನ್ಧಕಾರೇ ಸತಿ ಪದೀಪೋಭಾಸೋ ವಿಯ? ತೇಸಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನೇವ ಚಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ ಓರಿಮತೀರಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಪಾರಿಮತೀರಸ್ಸೇವ. ತಸ್ಮಾ ನಿಯಮಂ ಕರೋತೀತಿ.

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಪುಬ್ಬಪದೇಯೇವ ವುತ್ತೋ, ನ ಉತ್ತರಪದೇ? ಕಿಂ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅವಿವಿಚ್ಚಾಪಿ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರೇಯ್ಯಾ’ತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಂನಿಸ್ಸರಣತೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬಪದೇ ಏಸ ವುತ್ತೋ. ಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋ ಹಿ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚ ಇದಂ ಝಾನಂ ಕಾಮಾನಮೇವ ನಿಸ್ಸರಣಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಕಾಮಾನಮೇತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಯದಿದಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೭೨; ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೩). ಉತ್ತರಪದೇಪಿ ಪನ, ಯಥಾ ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ, ಇಧ ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧) ಏತ್ಥ ‘ಏವ’-ಕಾರೋ ಆನೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅವಿವಿಚ್ಚ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಿತುಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀ’ತಿ ಏವಂ ಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪದದ್ವಯೇಪಿ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿವಿಚ್ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಧಾರಣವಚನೇನ ತದಙ್ಗವಿವೇಕಾದಯೋ ಕಾಯವಿವೇಕಾದಯೋ ಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿವೇಕಾ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋತಿ ತಯೋ ಏವ ಇಧ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಮೇಹೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಪದೇನ ಯೇ ಚ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಕತಮೇ ವತ್ಥುಕಾಮಾ? ಮನಾಪಿಯಾ ರೂಪಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ. ೧) ನಯೇನ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ, ಯೇ ಚ ತತ್ಥೇವ ವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ‘‘ಛನ್ದೋ ಕಾಮೋ, ರಾಗೋ ಕಾಮೋ, ಛನ್ದರಾಗೋ ಕಾಮೋ; ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕಾಮೋ, ರಾಗೋ ಕಾಮೋ, ಸಙ್ಕಪ್ಪರಾಗೋ ಕಾಮೋ; ಇಮೇ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಕಾಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧; ವಿಭ. ೫೬೪) ಏವಂ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾಇಚ್ಚೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿಪಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ತೇನ ಕಾಯವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ.

ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಹಿ ವಾ ವಿವಿಚ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ತೇನ ಚಿತ್ತವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಪುರಿಮೇನ ಚೇತ್ಥ ವತ್ಥುಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕವಚನತೋ ಏವ ಕಾಮಸುಖಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ದುತಿಯೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕವಚನತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖಪರಿಗ್ಗಹೋ ವಿಭಾವಿತೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ವತ್ಥುಕಾಮಕಿಲೇಸಕಾಮವಿವೇಕವಚನತೋಯೇವ ಚ ಏತೇಸಂ ಪಠಮೇನ ಸಂಕಿಲೇಸವತ್ಥುಪ್ಪಹಾನಂ, ದುತಿಯೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ; ಪಠಮೇನ ಲೋಲಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುಪರಿಚ್ಚಾಗೋ, ದುತಿಯೇನ ಬಾಲಭಾವಸ್ಸ; ಪಠಮೇನ ಚ ಪಯೋಗಸುದ್ಧಿ, ದುತಿಯೇನ ಆಸಯಪೋಸನಂ ವಿಭಾವಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ. ಏಸ ತಾವ ನಯೋ ‘ಕಾಮೇಹೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಕಾಮೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮಪಕ್ಖೇ.

ಕಿಲೇಸಕಾಮಪಕ್ಖೇ ಪನ ‘ಛನ್ದೋತಿ ಚ ರಾಗೋ’ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅನೇಕಭೇದೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋಯೇವ ಕಾಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸೋ ಚ ಅಕುಸಲಪರಿಯಾಪನ್ನೋಪಿ ಸಮಾನೋ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಕಾಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೫೬೪) ಝಾನಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋ. ಕಿಲೇಸಕಾಮತ್ತಾ ವಾ ಪುರಿಮಪದೇ ವುತ್ತೋ, ಅಕುಸಲಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ದುತಿಯಪದೇ. ಅನೇಕಭೇದತೋ ಚಸ್ಸ ‘ಕಾಮತೋ’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘ಕಾಮೇಹೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಕುಸಲಭಾವೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ? ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಭಙ್ಗೇ ಉಪರಿಝಾನಙ್ಗಪಚ್ಚನೀಕಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತೋ ನೀವರಣಾನೇವ ವುತ್ತಾನಿ. ನೀವರಣಾನಿ ಹಿ ಝಾನಙ್ಗಪಚ್ಚನೀಕಾನಿ. ತೇಸಂ ಝಾನಙ್ಗಾನೇವ ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಿ, ವಿದ್ಧಂಸಕಾನಿ, ವಿಘಾತಕಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಮಾಧಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಪೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ, ವಿತಕ್ಕೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ, ಸುಖಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ, ವಿಚಾರೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯಾ’’ತಿ ಪೇಟಕೇ ವುತ್ತಂ.

ಏವಮೇತ್ಥ ‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ‘ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ನೀವರಣಾನಂ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಪಠಮೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ, ದುತಿಯೇನ ಸೇಸನೀವರಣಾನಂ; ತಥಾ ಪಠಮೇನ ತೀಸು ಅಕುಸಲಮೂಲೇಸು ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಭೇದವಿಸಯಸ್ಸ ಲೋಭಸ್ಸ, ದುತಿಯೇನ ಆಘಾತವತ್ಥುಭೇದಾದಿವಿಸಯಾನಂ ದೋಸಮೋಹಾನಂ. ಓಘಾದೀಸು ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಪಠಮೇನ ಕಾಮೋಘಕಾಮಯೋಗಕಾಮಾಸವಕಾಮುಪಾದಾನಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಾನಂ, ದುತಿಯೇನ ಅವಸೇಸಓಘಯೋಗಾಸವಉಪಾದಾನಗನ್ಥಸಂಯೋಜನಾನಂ. ಪಠಮೇನ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ, ದುತಿಯೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಞ್ಚ. ಅಪಿಚ ಪಠಮೇನ ಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತಅಟ್ಠಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ, ದುತಿಯೇನ ಸೇಸಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ತಾವ ‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಹಾನಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಅಪ್ಪನಾಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ರೂಪಾವಚರಭಾವಪ್ಪತ್ತೇನ ವಿತಕ್ಕೇನ ಚೇವ ವಿಚಾರೇನ ಚ ಸಹ ವತ್ತತಿ. ರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಪುಪ್ಫೇನ ಚ ಫಲೇನ ಚಾತಿ ಇದಂ ಝಾನಂ ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ವಿತಕ್ಕೇನ ಇಮಿನಾ ಚ ವಿಚಾರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೫೬೫) ನಯೇನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಅತ್ಥೋ ಪನ ತತ್ರಪಿ ಏವಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ವಿವೇಕಜನ್ತಿ – ಏತ್ಥ ವಿವಿತ್ತಿ ವಿವೇಕೋ. ನೀವರಣವಿಗಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವಿತ್ತೋತಿ ವಾ ವಿವೇಕೋ, ನೀವರಣವಿವಿತ್ತೋ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮರಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ವಿವೇಕಾ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಿವೇಕೇ, ಜಾತನ್ತಿ ವಿವೇಕಜಂ. ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ – ಏತ್ಥ ಪೀತಿಸುಖಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಕಾಸಿತಾನೇವ. ತೇಸು ಪನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಪಞ್ಚವಿಧಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಯಾ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಹುತ್ವಾ ವಡ್ಢಮಾನಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗತಾ ಫರಣಾಪೀತಿ – ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಪೀತೀತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಪೀತಿ ಇದಞ್ಚ ಸುಖಂ ಅಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ, ಅಸ್ಮಿಂ ವಾ ಝಾನೇ ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ಝಾನಂ ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ಪೀತಿ ಚ ಸುಖಞ್ಚ ಪೀತಿಸುಖಂ, ಧಮ್ಮವಿನಯಾದಯೋ ವಿಯ. ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ, ಅಸ್ಮಿಂ ವಾ ಝಾನೇ, ಅತ್ಥೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ. ಯಥೇವ ಹಿ ಝಾನಂ ಏವಂ ಪೀತಿಸುಖಮ್ಪೇತ್ಥ ವಿವೇಕಜಮೇವ ಹೋತಿ. ತಞ್ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಏಕಪದೇನೇವ ‘ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖ’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಇದಂ ಸುಖಂ ಇಮಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಸಹಗತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥೋ ಪನ ತತ್ಥಾಪಿ ಏವಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಪಠಮಂ ಝಾನನ್ತಿ – ಏತ್ಥ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾ ಪಠಮಂ. ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಪಠಮಂ. ಪಠಮಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿಪಿ ಪಠಮಂ. ಇದಂ ಪನ ನ ಏಕನ್ತಲಕ್ಖಣಂ. ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವೋ ಹಿ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇನ್ತೋಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಮತ್ಥಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆದಿಂ ಪಾಪೇನ್ತೋಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋಪಿ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಏವಂ ಪುಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಯಟ್ಠೇನ ಪನ ಪಠಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಝಾನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಝಾನಂ – ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಥವಿಕಸಿಣಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನ್ತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಪನ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ. ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಉಪನಿಜ್ಝಾನತೋ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನ ಇಜ್ಝನತೋ ಮಗ್ಗೋ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ. ಫಲಂ ಪನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ. ತೇಸು ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನತೋ ಪಚ್ಚನೀಕಜ್ಝಾಪನತೋ ವಾ ಝಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ, ಪಾಪುಣಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಪಸಮ್ಪಾದಯಿತ್ವಾ ವಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾತಿ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭೋ ಪಟಿಲಾಭೋ ಪತ್ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಫುಸನಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೭೦) ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾಪಿ ಏವಮೇವತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವಿಹರತೀತಿ ತದನುರೂಪೇನ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರೇನ ಇತಿವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಇರಿಯನಂ ವುತ್ತಿಂ ಪಾಲನಂ ಯಪನಂ ಯಾಪನಂ ಚಾರಂ ವಿಹಾರಂ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೇತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವಿಭಙ್ಗೇ – ‘‘ವಿಹರತೀತಿ ಇರಿಯತಿ ವತ್ತತಿ ಪಾಲೇತಿ ಯಪೇತಿ ಯಾಪೇತಿ ಚರತಿ ವಿಹರತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೨, ೫೭೧).

ಪಥವಿಕಸಿಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಥವಿಮಣ್ಡಲಮ್ಪಿ ಸಕಲಟ್ಠೇನ ಪಥವಿಕಸಿಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ. ಪಥವಿಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತೇ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ. ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಝಾನಂ ಪಥವೀಕಸಿಣನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಥವಿಕಸಿಣಸಙ್ಖಾತಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಥವಿಕಸಿಣೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಝಾನಪದಟ್ಠಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಕಾಮೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ಕಿಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ಆದಿತೋ ತಾವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸೀಲಾನಿ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೇ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೇನ, ಯ್ವಾಸ್ಸ ಆವಾಸಾದೀಸು ದಸಸು ಪಲಿಬೋಧೇಸು ಪಲಿಬೋಧೋ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನದಾಯಕಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತೇಸು ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ಅತ್ತನೋ ಚರಿಯಾನುಕೂಲಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೇನ ಸಚಸ್ಸ ಇದಂ ಪಥವಿಕಸಿಣಂ ಅನುಕೂಲಂ ಹೋತಿ, ಇದಮೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಝಾನಭಾವನಾಯ ಅನನುರೂಪಂ ವಿಹಾರಂ ಪಹಾಯ ಅನುರೂಪೇ ವಿಹಾರೇ ವಿಹರನ್ತೇನ ಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾನುರಕ್ಖಣಸತ್ತಅಸಪ್ಪಾಯಪರಿವಜ್ಜನಸತ್ತಸಪ್ಪಾಯಸೇವನದಸವಿಧಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಪ್ಪಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಅಪರಿಹಾಪೇನ್ತೇನ ಝಾನಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೫೧ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಞ್ಹಿ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ. ಕಿಂ ತೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪುನ ವುತ್ತೇನಾತಿ ನ ನಂ ಪುನ ವಿತ್ಥಾರಯಾಮ. ಪಾಳಿಯಾ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಅನಾಗತಂ ಅತ್ಥಂ ಅಪರಿಹಾಪೇನ್ತಾ ನಿರನ್ತರಂ ಅನುಪದವಣ್ಣನಮೇವ ಕರಿಸ್ಸಾಮ.

ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರಣಸಮಯೇ. ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮೇ ಕಾಮಾವಚರಪಠಮಕುಸಲಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಛಪಣ್ಣಾಸ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತೇ ಕಾಮಾವಚರಾ, ಇಮೇ ಭೂಮನ್ತರವಸೇನ ಮಹಗ್ಗತಾ ರೂಪಾವಚರಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ. ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ. ಯೇವಾಪನಕಾ ಪನೇತ್ಥ ಛನ್ದಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರಸುಞ್ಞತವಾರಾ ಪಾಕತಿಕಾ ಏವಾತಿ.

ಪಠಮಂ.

ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ

೧೬೧-೧೬೨. ದುತಿಯಜ್ಝಾನನಿದ್ದೇಸೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾತಿ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಚ ವಿಚಾರಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವೂಪಸಮಾ, ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ; ದುತಿಯಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅಪಾತುಭಾವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾ ನ ಸನ್ತಿ, ಅಞ್ಞೇಯೇವ ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಅಞ್ಞೇ ಇಧ, ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಪನ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ಪರೇಸಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಅಧಿಗಮೋ ಹೋತೀತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ ಇಧ – ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೭೩) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನಿ ಜಾತಂ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸದ್ಧಾ. ಸಮ್ಪಸಾದನಯೋಗತೋ ಝಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ, ನೀಲವಣ್ಣಯೋಗತೋ ನೀಲವತ್ಥಂ ವಿಯ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ತಂ ಝಾನಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭವೂಪಸಮನೇನ ಚ ಚೇತೋ ಸಮ್ಪಸಾದಯತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ‘ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಚೇತಸೋ’ತಿ ಏವಂ ಪದಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ‘ಚೇತಸೋ’ತಿ ಏತಂ ಏಕೋದಿಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ತತ್ರಾಯಂ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ – ಏಕೋ ಉದೇತೀತಿ ಏಕೋದಿ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಅನಜ್ಝಾರುಳ್ಹತ್ತಾ ಅಗ್ಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ಉದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಟ್ಠೋಪಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ಏಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವಿರಹತೋ ವಾ ಏಕೋ ಅಸಹಾಯೋ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಉದಾಯತೀತಿ ಉದಿ. ಉಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಏಕೋ ಚ ಸೋ ಉದಿ ಚಾತಿ ಏಕೋದಿ. ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಇತಿ ಇಮಂ ಏಕೋದಿಂ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಇದಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಏಕೋದಿಭಾವಂ. ಸೋ ಪನಾಯಂ ಏಕೋದಿ ಯಸ್ಮಾ ಚೇತಸೋ, ನ ಸತ್ತಸ್ಸ, ನ ಜೀವಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ‘ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘ನನು ಚಾಯಂ ಸದ್ಧಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಞ್ಚ ಏಕೋದಿನಾಮಕೋ ಸಮಾಧಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ‘ಅದುಞ್ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭೇನ ವೀಚಿತರಙ್ಗಸಮಾಕುಲಮಿವ ಜಲಂ ನ ಸುಪ್ಪಸನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಯಾಪಿ ಸದ್ಧಾಯ ಸಮ್ಪಸಾದನ’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ನ ಸುಪ್ಪಸನ್ನತ್ತಾ ಏವ ಚೇತ್ಥ ಸಮಾಧಿಪಿ ನ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟೋ. ತಸ್ಮಾ ಏಕೋದಿಭಾವನ್ತಿಪಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಝಾನೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಲಿಬೋಧಾಭಾವೇನ ಲದ್ಧೋಕಾಸಾ ಬಲವತೀ ಸದ್ಧಾ, ಬಲವಸದ್ಧಾಸಹಾಯಪಟಿಲಾಭೇನೇವ ಸಮಾಧಿಪಿ ಪಾಕಟೋ. ತಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಸಮ್ಪಸಾದನನ್ತಿ ಯಾ ಸದ್ಧಾ ಸದ್ದಹನಾ ಓಕಪ್ಪನಾ ಅಭಿಪ್ಪಸಾದೋ; ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವನ್ತಿ ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿ…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೭೪-೫೭೫) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಪನೇತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಯಥಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದತಿ ಚೇವ ಸಮೇತಿ ಚ, ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರನ್ತಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹೀನತ್ತಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಏತಸ್ಸ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ. ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅವಿಚಾರಂ. ವಿಭಙ್ಗೇಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇತಿ ಅಯಞ್ಚ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಯಞ್ಚ ವಿಚಾರೋ ಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಮಿತಾ ವೂಪಸನ್ತಾ ಅತ್ಥಙ್ಗತಾ ಅಬ್ಭತ್ಥಙ್ಗತಾ ಅಪ್ಪಿತಾ ಬ್ಯಪ್ಪಿತಾ ಸೋಸಿತಾ ವಿಸೋಸಿತಾ ಬ್ಯನ್ತೀಕತಾ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರ’’ನ್ತಿ.

ಏತ್ಥಾಹ – ನನು ಚ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ? ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ‘ವುತ್ತಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರ’ನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಏವಮೇತಂ, ಸಿದ್ಧೋವಾಯಮತ್ಥೋ, ನ ಪನೇತಂ ತದತ್ಥದೀಪಕಂ. ನನು ಅವೋಚುಮ್ಹ – ‘ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಪನ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ಪರೇಸಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ಸಮಧಿಗಮೋ ಹೋತೀತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತ’ನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ ಇದಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಂ, ನ ಕಿಲೇಸಕಾಲುಸಿಯಸ್ಸ; ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾ ಏಕೋದಿಭಾವಂ, ನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಮಿವ ನೀವರಣಪ್ಪಹಾನಾ; ನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಮಿವ ಚ ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವಾತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಪಸಾದನಏಕೋದಿಭಾವಾನಂ ಹೇತುಪರಿದೀಪಕಮಿದಂ ವಚನಂ. ತಥಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಾ ಇದಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರಂ, ನ ತತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾನಿ ವಿಯ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ವಿಯ ಚ, ಅಭಾವಾತಿ ಏವಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುಪರಿದೀಪಕಞ್ಚ, ನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವಮತ್ತಪರಿದೀಪಕಂ. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವಮತ್ತಪರಿದೀಪಕಮೇವ ಪನ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಅವಿಚಾರನ್ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಂ ವತ್ವಾಪಿ ಪುನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ.

ಸಮಾಧಿಜನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿತೋ ವಾ ಜಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಠಮಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿತೋ ಜಾತಂ, ಅಥ ಖೋ ಅಯಮೇವ ಸಮಾಧಿ ‘ಸಮಾಧೀ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭವಿರಹೇನ ಅತಿವಿಯ ಅಚಲತ್ತಾ ಸುಪ್ಪಸನ್ನತ್ತಾ ಚ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ಇದಮೇವ ಸಮಾಧಿಜನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ದುತಿಯನ್ತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾ ದುತಿಯಂ. ಇದಂ ದುತಿಯಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿಪಿ ದುತಿಯಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀತಿಆದೀಸು ಝಾನಪಞ್ಚಕೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪದಾನಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಚಕೇ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಪದಂ ಪರಿಹೀನಂ. ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸವಿಭತ್ತಿಕಾವಿಭತ್ತಿಕಪದವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರೇಪಿ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ ಝಾನಂ ಹೋತಿ, ಚತುರಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀತಿ ಆಗತಂ. ಸೇಸಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸದಿಸಮೇವಾತಿ.

ದುತಿಯಂ.

ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ

೧೬೩. ತತಿಯಜ್ಝಾನನಿದ್ದೇಸೇ ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾತಿ ವಿರಾಗೋ ನಾಮ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಜಿಗುಚ್ಛನಂ ವಾ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ವಾ. ಉಭಿನ್ನಂ ಪನ ಅನ್ತರಾ ‘ಚ’-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ. ಸೋ ವೂಪಸಮಂ ವಾ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮಂ ವಾ. ತತ್ಥ ಯದಾ ವೂಪಸಮಮೇವ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ ತದಾ ಪೀತಿಯಾ ವಿರಾಗಾ ಚ, ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ‘ವೂಪಸಮಾ’ ಚಾತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಯೋಜನಾಯ ವಿರಾಗೋ ಜಿಗುಚ್ಛನತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪೀತಿಯಾ ಜಿಗುಚ್ಛನಾ ಚ ವೂಪಸಮಾ ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯದಾ ಪನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ ತದಾ ಪೀತಿಯಾ ಚ ವಿರಾಗಾ ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ‘ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾ’ತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಯೋಜನಾಯ ವಿರಾಗೋ ಸಮತಿಕ್ಕಮನತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪೀತಿಯಾ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಕಾಮಞ್ಚೇತೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಯೇವ ವೂಪಸನ್ತಾ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಝಾನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪರಿದೀಪನತ್ಥಂ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಞ್ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಇದಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ – ನೂನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವೂಪಸಮೋ ಮಗ್ಗೋ ಇಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸಾತಿ? ಯಥಾ ಚ ತತಿಯೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪಹಾನಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೩೨) ಏವಂ ಪಹಾನಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ವಣ್ಣಭಣನಂ ಹೋತಿ, ತದಧಿಗಮಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾನಂ ಉಸ್ಸಾಹಜನಕಂ, ಏವಮೇವ ಇಧ ಅವೂಪಸನ್ತಾನಮ್ಪಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ವೂಪಸಮೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಣ್ಣಭಣನಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ – ‘ಪೀತಿಯಾ ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಞ್ಚ ವೂಪಸಮಾ’ತಿ.

ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಚ ವಿಹರತೀತಿ – ಏತ್ಥ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ಸಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಪಕ್ಖಪತಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾಯ ವಿಸದಾಯ ವಿಪುಲಾಯ ಥಾಮಗತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗೀ ಉಪೇಕ್ಖಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ದಸವಿಧಾ ಹೋತಿ – ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ವೀರಿಯುಪೇಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾತಿ.

ತತ್ಥ ಯಾ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತಿ, ನ ದುಮ್ಮನೋ, ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಚ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧; ಮಹಾನಿ. ೯೦; ಚೂಳನಿ. ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧೮; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೧೭) ಏವಮಾಗತಾ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಛಳಾರಮ್ಮಣಾಪಾಥೇ ಪರಿಸುದ್ಧಪಕತಿಭಾವಾವಿಜಹನಾಕಾರಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ‘ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ’ ನಾಮ.

ಯಾ ಪನ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೫೫೬; ಮ. ನಿ. ೧.೭೭) ಏವಮಾಗತಾ ಸತ್ತೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ’ ನಾಮ.

ಯಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೭; ೩.೨೪೭) ಏವಮಾಗತಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ‘ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ’ ನಾಮ.

ಯಾ ಪನ ‘‘ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೦೩) ಏವಮಾಗತಾ ಅನಚ್ಚಾರದ್ಧನಾತಿಸಿಥಿಲವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ‘ವೀರಿಯುಪೇಕ್ಖಾ’ ನಾಮ.

ಯಾ ‘‘ಕತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಸಮಥವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಕತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ? ಅಟ್ಠ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಸಮಥವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ದಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೫೭) ಏವಮಾಗತಾ ನೀವರಣಾದಿಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾಗಹಣೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ‘ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ’ ನಾಮ.

ಯಾ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೫೦) ಏವಮಾಗತಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಸಙ್ಖಾತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಅಯಂ ‘ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ’ ನಾಮ.

ಯಾ ‘‘ಯದತ್ಥಿ, ಯಂ ಭೂತಂ, ತಂ ಪಜಹತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೭೧; ಅ. ನಿ. ೭.೫೫) ಏವಮಾಗತಾ ವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ‘ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ’ ನಾಮ.

ಯಾ ಪನ ಛನ್ದಾದೀಸು ಯೇವಾಪನಕೇಸು ಆಗತಾ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಮವಾಹಿತಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಅಯಂ, ‘ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ’ ನಾಮ.

ಯಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಚ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೬೩; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೦) ಏವಮಾಗತಾ ಅಗ್ಗಸುಖೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪಕ್ಖಪಾತಜನನೀ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ‘ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ’ ನಾಮ.

ಯಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾಗತಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚನೀಕಪರಿಸುದ್ಧಾ ಪಚ್ಚನೀಕವೂಪಸಮನೇಪಿ ಅಬ್ಯಾಪಾರಭೂತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ‘ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾ’ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಪಾರಿಸುದ್ಧುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾವ ಹೋತಿ. ತೇನ ತೇನ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಪನಸ್ಸಾ ಅಯಂ ಭೇದೋ. ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಸತೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಕುಮಾರಯುವಥೇರ ಸೇನಾಪತಿರಾಜಾದಿವಸೇನ ಭೇದೋ ವಿಯ. ತಸ್ಮಾ ತಾಸು ಯತ್ಥ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ನ ತತ್ಥ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾದಯೋ, ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾ ನ ತತ್ಥ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾದಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯಥಾ ಚೇತಾಸಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕೀಭಾವೋ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾನಮ್ಪಿ. ಪಞ್ಞಾ ಏವ ಹಿ ಏಸಾ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಾಯಂ ಗೇಹಂ ಪವಿಟ್ಠಂ ಸಪ್ಪಂ ಅಜಪದದಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಯೇಸಮಾನಸ್ಸ ತಂ ಥುಸಕೋಟ್ಠಕೇ ನಿಪನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಸಪ್ಪೋ ನು ಖೋ ನೋ’ತಿ ಅವಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ಸೋವತ್ಥಿಕತ್ತಯಂ ದಿಸ್ವಾ ನಿಬ್ಬೇಮತಿಕಸ್ಸ ‘ಸಪ್ಪೋ, ನ ಸಪ್ಪೋ’ತಿ ವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಹೋತಿ; ಏವಮೇವ ಯಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯೇ ದಿಟ್ಠೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಭಾವಾದಿವಿಚಿನನೇ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ‘ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ’. ಯಥಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಜಪದದಣ್ಡಕೇನ ಗಾಳ್ಹಂ ಸಪ್ಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಕಿನ್ತಾಹಂ ಇಮಂ ಸಪ್ಪಂ ಅವಿಹೇಠೇನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಇಮಿನಾ ಅಡಂಸಾಪೇನ್ತೋ ಮುಞ್ಚೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ಮುಞ್ಚನಾಕಾರಮೇವ ಪರಿಯೇಸತೋ ಗಹಣೇ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಹೋತಿ; ಏವಮೇವ ಯಾ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಆದಿತ್ತೇ ವಿಯ ತಯೋ ಭವೇ ಪಸ್ಸತೋ, ಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ, ಅಯಂ ‘ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ’. ಇತಿ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾವ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾ ಪನೇಸಾ ವಿಚಿನನಗ್ಗಹಣೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಿಚ್ಚೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾತಿ. ವಿರಿಯುಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಅವಸೇಸಾಹಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಭಿನ್ನಾಯೇವಾತಿ.

ಇಮಾಸು ದಸಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಸು ‘ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ’ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸಾ ಮಜ್ಝತ್ತಲಕ್ಖಣಾ ಅನಾಭೋಗರಸಾ ಅಬ್ಯಾಪಾರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಪೀತಿವಿರಾಗಪದಟ್ಠಾನಾತಿ. ಏತ್ಥಾಹ – ನನು ಚಾಯಂ ಅತ್ಥತೋ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾವ ಹೋತಿ? ಸಾ ಚ ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ರಾಪಿ ‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಚ ವಿಹರತೀ’ತಿ ಏವಮಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ. ಸಾ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ? ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚತೋ. ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸಾ ತತ್ಥ ಕಿಚ್ಚಂ, ವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ. ಇಧ ಪನಾಯಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತೀಹಿ ಅನಭಿಭೂತತ್ತಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಸಿರಾ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚಾ ಜಾತಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾತಿ.

ನಿಟ್ಠಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಚ ವಿಹರತೀತಿ ಏತಸ್ಸ

ಸಬ್ಬಸೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ.

ಇದಾನಿ ಸತೋ ಚ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಸರತೀತಿ ಸತೋ. ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಇತಿ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಸತಿ ಚ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸರಣಲಕ್ಖಣಾ ಸತಿ, ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನರಸಾ, ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ಅಸಮ್ಮೋಹಲಕ್ಖಣಂ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ತೀರಣರಸಂ, ಪವಿಚಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ.

ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇದಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಪುರಿಮಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಅತ್ಥಿ – ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಸ್ಸ ಹಿ ಅಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಗೇವ ಅಪ್ಪನಾ – ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ಪನ ತೇಸಂ ಝಾನಾನಂ, ಭೂಮಿಯಂ ವಿಯ ಪುರಿಸಸ್ಸ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗತಿ ಸುಖಾ ಹೋತಿ, ಅಬ್ಯತ್ತಂ ತತ್ಥ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಕಿಚ್ಚಂ. ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪನ ಸುಖುಮತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಖುರಧಾರಾಯಂ ವಿಯ, ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಕಿಚ್ಚಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಏವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ಇಧೇವ ವುತ್ತಂ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ? ಯಥಾ ಧೇನುಪಗೋ ವಚ್ಛೋ ಧೇನುತೋ ಅಪನೀತೋ ಅರಕ್ಖಿಯಮಾನೋ ಪುನದೇವ ಧೇನುಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮಿದಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸುಖಂ ಪೀತಿತೋ ಅಪನೀತಮ್ಪಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾರಕ್ಖೇನ ಅರಕ್ಖಿಯಮಾನಂ ಪುನದೇವ ಪೀತಿಂ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಪೀತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾ. ಸುಖೇ ವಾಪಿ ಸತ್ತಾ ಸಾರಜ್ಜನ್ತಿ, ಇದಞ್ಚ ಅತಿಮಧುರಂ ಸುಖಂ, ತತೋ ಪರಂ ಸುಖಾಭಾವಾ. ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಪನೇತ್ಥ ಸುಖೇ ಅಸಾರಜ್ಜನಾ ಹೋತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಇಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಮಿಧೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದನಾಭೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ, ಯಂ ವಾ ತಂ ನಾಮಕಾಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾನೇನಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಅತಿಪಣೀತೇನ ರೂಪೇನ ರೂಪಕಾಯೋ ಫುಟೋ, ಯಸ್ಸ ಫುಟತ್ತಾ ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋಪಿ ಸುಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’ತಿ ಆಹ.

ಇದಾನಿ ಯಂ ತಂ ಅರಿಯಾ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಸತಿಮಾ ಸುಖವಿಹಾರೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಂಝಾನಹೇತು ಯಂಝಾನಕಾರಣಾ ತಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ‘‘ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ದೇಸೇನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಿ ವಿವರನ್ತಿ ವಿಭಜನ್ತಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋನ್ತಿ ಪಕಾಸೇ’’ನ್ತಿ ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಕಿನ್ತಿ? ‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಸತಿಮಾ ಸುಖವಿಹಾರೀ’ತಿ – ತಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ತೇ ಏವಂ ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ? ಪಸಂಸಾರಹತೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಅತಿಮಧುರಸುಖೇ ಸುಖಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೇಪಿ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ, ನ ತತ್ಥ ಸುಖಾಭಿಸಙ್ಗೇನ ಆಕಡ್ಢೀಯತಿ, ‘ಯಥಾ ಚ ಪೀತಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ’ ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತಸತಿತಾಯ ಸತಿಮಾ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅರಿಯಕನ್ತಂ ಅರಿಯಜನಸೇವಿತಮೇವ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಸುಖಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ತಸ್ಮಾ ಪಸಂಸಾರಹೋ; ಇತಿ ಪಸಂಸಾರಹತೋ ನಂ ಅರಿಯಾ ತೇ ಏವಂ ಪಸಂಸಾಹೇತುಭೂತೇ ಗುಣೇ ಪಕಾಸೇನ್ತಾ ‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಸತಿಮಾ ಸುಖವಿಹಾರೀ’ತಿ ಏವಂ ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತಿಯನ್ತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾ ತತಿಯಂ. ಇದಂ ತತಿಯಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿಪಿ ತತಿಯಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀತಿಆದೀಸು ಝಾನಪಞ್ಚಕೇ ಪೀತಿಪದಮ್ಪಿ ಪರಿಹೀನಂ. ತಸ್ಸಾಪಿ ವಸೇನ ಸವಿಭತ್ತಿಕಾವಿಭತ್ತಿಕಪದವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರೇಪಿ ದುವಙ್ಗಿಕಂ ಝಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಗತಂ. ಸೇಸಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸದಿಸಮೇವಾತಿ.

ತತಿಯಂ.

ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ

೧೬೫. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನನಿದ್ದೇಸೇ ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾತಿ ಕಾಯಿಕಸುಖಸ್ಸ ಚ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ. ಪುಬ್ಬೇವಾತಿ ತಞ್ಚ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇವ ನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಕ್ಖಣೇ. ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾತಿ ಚೇತಸಿಕಸುಖಸ್ಸ ಚ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಬ್ಬೇವ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾ; ಪಹಾನಾ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕದಾ ಪನ ನೇಸಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ? ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ. ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಹಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಹೀಯತಿ. ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಸುಖಾನಿ ಪಠಮದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನಾನಂ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇಸು. ಏವಮೇತೇಸಂ ಪಹಾನಕ್ಕಮೇನ ಅವುತ್ತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನೇವ ಇಧಾಪಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಪಹಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯದಿ ಪನೇತಾನಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಕತ್ಥ ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ…ಪೇ… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಏತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಕತ್ಥ ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ… ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ… ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ…ಪೇ… ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ. ಏತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೫೧೦) ಏವಂ ಝಾನೇಸ್ವೇವ ನಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋತಿ? ಅತಿಸಯನಿರೋಧತ್ತಾ. ಅತಿಸಯನಿರೋಧೋ ಹಿ ತೇಸಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಸು, ನ ನಿರೋಧೋಯೇವ. ನಿರೋಧೋಯೇವ ಪನ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ, ನಾತಿಸಯನಿರೋಧೋ. ತಥಾ ಹಿ ನಾನಾವಜ್ಜನೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ನಿರುದ್ಧಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಡಂಸಮಕಸಾದಿಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ವಾ, ವಿಸಮಾಸನುಪತಾಪೇನ ವಾ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ನತ್ವೇವ ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯಂ. ಉಪಚಾರೇ ವಾ ನಿರುದ್ಧಮ್ಪೇತಂ ನ ಸುಟ್ಠು ನಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅವಿಹತತ್ತಾ. ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯಂ ಪನ ಪೀತಿಫರಣೇನ ಸಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ಸುಖೋಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತಿ. ಸುಖೋಕ್ಕನ್ತಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಸುಟ್ಠು ನಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ವಿಹತತ್ತಾ. ನಾನಾವಜ್ಜನೇಯೇವ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಪಹೀನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಏತಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಕಾಯಕಿಲಮಥೇ ಚಿತ್ತುಪಘಾತೇ ಚ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಭಾವೇ ನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ಯತ್ಥ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತತ್ಥ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಭಾವೇ; ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಏವ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾತಿ ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ನತ್ವೇವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ, ಪಹೀನಪಚ್ಚಯತ್ತಾ. ತಥಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಪಹೀನಸ್ಸಾಪಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನಪಣೀತರೂಪಫುಟಕಾಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ನತ್ವೇವ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ. ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಹಿ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಪೀತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿರುದ್ಧಾತಿ. ತಥಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನುಪಚಾರೇ ಪಹೀನಸ್ಸಾಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಆಸನ್ನತ್ತಾ, ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಚ, ಸಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ನತ್ವೇವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ. ತಸ್ಮಾ ಏವ ಚ ‘ಏತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಪರಿಸೇಸಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಪರಿಸೇಸಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ.

ಏತ್ಥಾಹ – ‘ಅಥೇವಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸುಪಚಾರೇ ಪಹೀನಾಪಿ ಏತಾ ವೇದನಾ ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ಸಮಾಹಟಾ’ತಿ? ‘ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ’. ಯಾ ಹಿ ಅಯಂ ‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಸುಖುಮಾ, ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ಗಹೇತುಂ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ನಾಮ ದುಟ್ಠಸ್ಸ ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಸ್ಸ ಗೋಣಸ್ಸ ಗಹಣತ್ಥಂ ಗೋಪೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಜೇ ಸಬ್ಬಾ ಗಾವೋ ಸಮಾಹರತಿ, ಅಥೇಕೇಕಂ ನೀಹರನ್ತೋ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆಗತಂ ‘ಅಯಂ ಸೋ, ಗಣ್ಹಥ ನ’ನ್ತಿ ತಮ್ಪಿ ಗಾಹಾಪಯತಿ; ಏವಮೇವ ಭಗವಾ ಸುಖಗಹಣತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಏತಾ ಸಮಾಹರೀತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸಮಾಹಟಾ ಏತಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯಂ ನೇವ ಸುಖಂ ನ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ನ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾವೇದನಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಏಸಾ ಗಾಹಯಿತುಂ.

ಅಪಿಚ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚಾಪಿ ಏತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಹಾನಾದಯೋ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಪಚ್ಚಯಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ. ಇಧಾವುಸೋ ಭಿಕ್ಖು, ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ…ಪೇ… ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಇಮೇ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೫೮). ಯಥಾ ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಹೀನಾಪಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ತತಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ತತ್ಥ ಪಹೀನಾತಿ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಮ್ಪೇತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸೇತಾ ಇಧ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಚ್ಚಯಘಾತೇನ ವಾ ಏತ್ಥ ರಾಗದೋಸಾನಂ ಅತಿದೂರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಮ್ಪೇತಾ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏತಾಸು ಹಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋಮನಸ್ಸಂ ರಾಗಸ್ಸ; ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ, ದೋಮನಸ್ಸಂ ದೋಸಸ್ಸ. ಸುಖಾದಿಘಾತೇನ ಚ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ರಾಗದೋಸಾ ಹತಾತಿ ಅತಿದೂರೇ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಅದುಕ್ಖಮಸುಖನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾಭಾವೇನ ಅದುಕ್ಖಂ, ಸುಖಾಭಾವೇನ ಅಸುಖಂ. ಏತೇನೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಸುಖಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ತತಿಯವೇದನಂ ದೀಪೇತಿ, ನ ದುಕ್ಖಸುಖಾಭಾವಮತ್ತಂ. ತತಿಯವೇದನಾ ನಾಮ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ. ಉಪೇಕ್ಖಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಪರೀತಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ, ಮಜ್ಝತ್ತರಸಾ, ಅವಿಭೂತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸುಖನಿರೋಧಪದಟ್ಠಾನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಜನಿತಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಝಾನೇ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾ ಸತಿ. ಯಾ ಚ ತಸ್ಸಾ ಸತಿಯಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಕತಾ, ನ ಅಞ್ಞೇನ. ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಭಙ್ಗೇಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಯಂ ಸತಿ ಇಮಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ವಿಸದಾ ಹೋತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಪರಿಯೋದಾತಾ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೯೭). ಯಾಯ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಏತ್ಥ ಸತಿ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಹೋತಿ ಸಾ ಅತ್ಥತೋ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ತಾಯ ಸತಿಯೇವ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಅಪಿಚ ಖೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ. ಸತಿಸೀಸೇನ ಪನ ದೇಸನಾ ವುತ್ತಾ.

ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹೇಟ್ಠಾಪಿ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ವಿಜ್ಜತಿ – ಯಥಾ ಪನ ದಿವಾ ಸೂರಿಯಪ್ಪಭಾಭಿಭವಾ ಸೋಮ್ಮಭಾವೇನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕತ್ತೇನ ವಾ ಸಭಾಗಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಅಲಾಭಾ ದಿವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಚನ್ದಲೇಖಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ ಹೋತಿ ಅಪರಿಯೋದಾತಾ – ಏವಮಯಮ್ಪಿ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಚನ್ದಲೇಖಾ ವಿತಕ್ಕಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮತೇಜಾಭಿಭವಾ ಸಭಾಗಾಯ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾರತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಪಠಮಾದಿಜ್ಝಾನಭೇದೇಸು ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸಾ ಚ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ದಿವಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧಚನ್ದಲೇಖಾಯ ಪಭಾ ವಿಯ ಸಹಜಾತಾಪಿ ಸತಿಆದಯೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾವ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಏಕಮ್ಪಿ ‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧೀ’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ವಿತಕ್ಕಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮತೇಜಾಭಿಭವಾಭಾವಾ ಸಭಾಗಾಯ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾರತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಲಾಭಾ ಅಯಂ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಚನ್ದಲೇಖಾ ಅತಿವಿಯ ಪರಿಸುದ್ಧಾ. ತಸ್ಸಾ ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಚನ್ದಲೇಖಾಯ ಪಭಾ ವಿಯ ಸಹಜಾತಾಪಿ ಸತಿಆದಯೋ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ ಪರಿಯೋದಾತಾ. ತಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚತುತ್ಥನ್ತಿ ಗಣನಾನುಪುಬ್ಬತಾ ಚತುತ್ಥಂ. ಇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿಪಿ ಚತುತ್ಥಂ. ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀತಿಆದೀಸು ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಕೇ ತಾವ ವೇದನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಝಾನಪಞ್ಚಕಇನ್ದ್ರಿಯಅಟ್ಠಕೇಸು ಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತೀತಿ (ಧ. ಸ. ೧೬೫) ವುತ್ತಮೇವ. ಸೇಸಾನಿ ತತಿಯೇ ಪರಿಹೀನಪದಾನಿ ಇಧಾಪಿ ಪರಿಹೀನಾನೇವ. ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರೇಪಿ ದುವಙ್ಗಿಕಂ ಝಾನನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ತತಿಯಸದಿಸಮೇವಾತಿ.

ಚತುಕ್ಕನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

ಪಞ್ಚಕನಯೋ

೧೬೭. ಇದಾನಿ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ಪಞ್ಚಕನಯೋ ಆರದ್ಧೋ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ, ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಚೇವ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೇನ ಚ. ಸನ್ನಿಸಿನ್ನದೇವಪರಿಸಾಯ ಕಿರ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ದೇವಾನಂ ವಿತಕ್ಕೋ ಏವ ಓಳಾರಿಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ, ವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸನ್ತತೋ. ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಸತ್ಥಾ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ವಿಚಾರಮತ್ತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ ಭಾಜೇಸಿ. ಏಕಚ್ಚಾನಂ ವಿಚಾರೋ ಓಳಾರಿಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ, ಪೀತಿಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸನ್ತತೋ. ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ ಭಾಜೇಸಿ. ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಪೀತಿ ಓಳಾರಿಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ, ಸುಖಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸನ್ತತೋ. ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ದುವಙ್ಗಿಕಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ ಭಾಜೇಸಿ. ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಸುಖಂ ಓಳಾರಿಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸನ್ತತೋ. ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ದುವಙ್ಗಿಕಂ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ ಭಾಜೇಸಿ. ಅಯಂ ತಾವ ‘ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋ’.

ಯಸ್ಸಾ ಪನ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ – ಸಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿವಿದ್ಧಾ – ತಸ್ಮಾ ಞಾಣಮಹತ್ತತಾಯ ದೇಸನಾವಿಧಾನೇಸು ಕುಸಲೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ಯಂ ಯಂ ಅಙ್ಗಂ ಲಬ್ಭತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಯಥಾ ಯಥಾ ಇಚ್ಛತಿ ತಥಾ ತಥಾ ದೇಸನಂ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ ಸೋ ಇಧ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಭಾಜೇಸಿ, ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ವಿಚಾರಮತ್ತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ, ಭಾಜೇಸಿ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ, ಭಾಜೇಸಿ ದುವಙ್ಗಿಕಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ, ದುವಙ್ಗಿಕಮೇವ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ಭಾಜೇಸಿ. ಅಯಂ ‘ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ’ ನಾಮ.

ಅಪಿಚ ಯೇ ಭಗವತಾ ‘‘ತಯೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಾಧೀ – ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ, ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ, ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫) ಸುತ್ತನ್ತೇ ತಯೋ ಸಮಾಧೀ ದೇಸಿತಾ, ತೇಸು ಹೇಟ್ಠಾ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ ಚ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ ನ ದಸ್ಸಿತೋ. ತಂ ದಸ್ಸೇತುಮ್ಪಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಚಕನಯೋ ಆರದ್ಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ದುತಿಯಜ್ಝಾನನಿದ್ದೇಸೇ ಫಸ್ಸಾದೀಸು ವಿತಕ್ಕಮತ್ತಂ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರೇ ‘‘ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ಝಾನಂ ಹೋತಿ ಚತುರಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸದಿಸಮೇವ. ಯಾನಿ ಚ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿ ತಾನೇವ ಇಧ ತತಿಯಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಾನಿ. ತೇಸಂ ಅಧಿಗಮಪಟಿಪಾಟಿದೀಪನತ್ಥಂ ಅಯಂ ನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ –

ಏಕೋ ಕಿರ ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೋ ರಾಜಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾತುಂ ಜನಪದತೋ ನಗರಂ ಆಗತೋ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಮೇವ ರಾಜಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಾನಬ್ಯಸನೇನ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭವಜಾತಂ ನಾಸೇಸಿ. ತಂ ಏಕದಿವಸಂ ಸುರಾಮದಮತ್ತಂ ನಿಚ್ಚೋಳಂ ಕತ್ವಾ ಜಿಣ್ಣಕಟಸಾರಕಮತ್ತೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಪಾನಾಗಾರತೋ ನೀಹರಿಂಸು. ತಮೇನಂ ಸಙ್ಕಾರಕೂಟೇ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತಂ ಏಕೋ ಅಙ್ಗವಿಜ್ಜಾಪಾಠಕೋ ದಿಸ್ವಾ ‘ಅಯಂ ಪುರಿಸೋ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪಟಿಜಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಏಸೋ’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಮತ್ತಿಕಾಯ ನ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ಥೂಲಸಾಟಕಯುಗಂ ನಿವಾಸಾಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಗನ್ಧೋದಕೇನ ನ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ಸುಖುಮೇನ ದುಕೂಲಯುಗಳೇನ ಅಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಪಾಸಾದಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸುಭೋಜನಂ ಭೋಜೇತ್ವಾ ‘ಏವಂ ನಂ ಪರಿಚಾರೇಯ್ಯಾಥಾ’ತಿ ಪರಿಚಾರಕೇ ಪಟಿಪಾದೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ಅಥ ನಂ ತೇ ಸಯನಂ ಆರೋಪೇಸುಂ. ಪಾನಾಗಾರಗಮನಪಟಿಬಾಹನತ್ಥಞ್ಚ ನಂ ಚತ್ತಾರೋ ತಾವ ಜನಾ ಚತೂಸು ಹತ್ಥಪಾದೇಸು ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಂಸು. ಏಕೋ ಪಾದೇ ಪರಿಮಜ್ಜಿ. ಏಕೋ ತಾಲವಣ್ಟಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬೀಜಿ. ಏಕೋ ವೀಣಂ ವಾದಯಮಾನೋ ಗಾಯನ್ತೋ ನಿಸೀದಿ.

ಸೋ ಸಯನುಪಗಮನೇನ ವಿಗತಕಿಲಮಥೋ ಥೋಕಂ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ಹತ್ಥಪಾದನಿಪ್ಪೀಳನಂ ಅಸಹಮಾನೋ ‘ಕೋ ಮೇ ಹತ್ಥಪಾದೇ ಉಪ್ಪೀಳೇತಿ? ಅಪಗಚ್ಛಥಾ’ತಿ ತಜ್ಜೇಸಿ. ತೇ ಏಕವಚನೇನೇವ ಅಪಗಚ್ಛಿಂಸು. ತತೋ ಪುನ ಥೋಕಂ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ಪಾದಪರಿಮಜ್ಜನಂ ಅಸಹಮಾನೋ ‘ಕೋ ಮೇ ಪಾದೇ ಪರಿಮಜ್ಜತಿ? ಅಪಗಚ್ಛಾ’ತಿ ಆಹ. ಸೋಪಿ ಏಕವಚನೇನೇವ ಅಪಗಚ್ಛಿ. ಪುನ ಥೋಕಂ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ವಾತವುಟ್ಠಿ ವಿಯ ತಾಲವಣ್ಟವಾತಂ ಅಸಹನ್ತೋ ‘ಕೋ ಏಸ? ಅಪಗಚ್ಛತೂ’ತಿ ಆಹ. ಸೋಪಿ ಏಕವಚನೇನೇವ ಅಪಗಚ್ಛಿ. ಪುನ ಥೋಕಂ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತೋ ಕಣ್ಣಸೂಲಂ ವಿಯ ಗೀತವಾದಿತಸದ್ದಂ ಅಸಹಮಾನೋ ವೀಣಾವಾದಕಂ ತಜ್ಜೇಸಿ. ಸೋಪಿ ಏಕವಚನೇನೇವ ಅಪಗಚ್ಛಿ. ಅಥೇವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಹೀನಕಿಲಮಥುಪ್ಪೀಳನಪರಿಮಜ್ಜನವಾತಪ್ಪಹಾರಗೀತವಾದಿತಸದ್ದುಪದ್ದವೋ ಸುಖಂ ಸಯಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಅಗಮಾಸಿ. ರಾಜಾಪಿಸ್ಸ ಮಹನ್ತಂ ಇಸ್ಸರಿಯಮದಾಸಿ. ಸೋ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಯೋ ಜಾತೋ.

ತತ್ಥ ಪಾನಬ್ಯಸನೇನ ಪಾರಿಜುಞ್ಞಪ್ಪತ್ತೋ ಸೋ ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತೋ ವಿಯ ಅನೇಕಬ್ಯಸನಪಾರಿಜುಞ್ಞಪ್ಪತ್ತೋ ಘರಾವಾಸಗತೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಙ್ಗವಿಜ್ಜಾಪಾಠಕೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ತಥಾಗತೋ. ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ‘ಅಯಂ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಅರಹತೀ’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ತಥಾಗತಸ್ಸ ‘ಅಯಂ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಯೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅರಹತಿ ಕುಲಪುತ್ತೋ’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಕರಣಂ.

ಅಥಸ್ಸ ಅಮಚ್ಚಪುತ್ತಸ್ಸ ಮತ್ತಿಕಾಮತ್ತೇನ ನ್ಹಾಪನಂ ವಿಯ ಕುಲಪುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಪಟಿಲಾಭೋ. ಅಥಸ್ಸ ಥೂಲಸಾಟಕನಿವಾಸನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ದಸಸಿಕ್ಖಾಪದಸಙ್ಖಾತಸೀಲವತ್ಥನಿವಾಸನಂ. ಪುನ ತಸ್ಸ ಗನ್ಧೋದಕನ್ಹಾಪನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದಿಸೀಲಗನ್ಧೋದಕನ್ಹಾಪನಂ. ಪುನ ತಸ್ಸ ಸುಖುಮದುಕೂಲಯುಗಳಚ್ಛಾದನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿಸಮ್ಪದಾಸಙ್ಖಾತದುಕೂಲಚ್ಛಾದನಂ.

ದುಕೂಲಚ್ಛಾದಿತಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ಪಾಸಾದಾರೋಪನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿದುಕೂಲಚ್ಛಾದಿತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಪಾಸಾದಾರೋಹನಂ. ತತೋ ತಸ್ಸ ಸುಭೋಜನಭುಞ್ಜನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಸಮಾಧಿಉಪಕಾರಕಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾದಿಧಮ್ಮಾಮತಪರಿಭುಞ್ಜನಂ.

ಭುತ್ತಭೋಜನಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಸ ಪರಿಚಾರಕೇಹಿ ಸಯನಾರೋಪನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾರೋಪನಂ. ಪುನ ತಸ್ಸ ಪಾನಾಗಾರಗಮನಪಟಿಬಾಹನತ್ಥಂ ಹತ್ಥಪಾದುಪ್ಪೀಳನಕಪುರಿಸಚತುಕ್ಕಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಭಿಮುಖಗಮನಪಟಿಬಾಹನತ್ಥಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪೀಳನಕೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕೋ. ತಸ್ಸ ಪಾದಪರಿಮಜ್ಜಕಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಾನುಮಜ್ಜನಕೋ ವಿಚಾರೋ. ತಸ್ಸ ತಾಲವಣ್ಟವಾತದಾಯಕೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಚೇತಸೋ ಸೀತಲಭಾವದಾಯಿಕಾ ಪೀತಿ.

ತಸ್ಸ ಸೋತಾನುಗ್ಗಹಕರೋ ಗನ್ಧಬ್ಬಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಚಿತ್ತಾನುಗ್ಗಾಹಕಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ತಸ್ಸ ಸಯನುಪಗಮನೇನ ವಿಗತಕಿಲಮಥಸ್ಸ ಥೋಕಂ ನಿದ್ದುಪಗಮನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿಗತನೀವರಣಕಿಲಮಥಸ್ಸ ಪಠಮಜ್ಝಾನುಪಗಮನಂ.

ಅಥಸ್ಸ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಹತ್ಥಪಾದುಪ್ಪೀಳನಾಸಹನೇನ ಹತ್ಥಪಾದುಪ್ಪೀಳಕಾನಂ ಸನ್ತಜ್ಜನಂ ತೇಸಞ್ಚ ಅಪಗಮನೇನ ಪುನ ಥೋಕಂ ನಿದ್ದುಪಗಮನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪೀಳಕವಿತಕ್ಕಾಸಹನೇನ ವಿತಕ್ಕದೋಸದಸ್ಸನಂ, ವಿತಕ್ಕಪ್ಪಹಾನಾ ಚ ಪುನ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತದುತಿಯಜ್ಝಾನುಪಗಮನಂ.

ತತೋ ತಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಕಮೇನ ಪಾದಪರಿಮಜ್ಜನಾದೀನಂ ಅಸಹನೇನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಾದಪರಿಮಜ್ಜಕಾದೀನಂ ಸನ್ತಜ್ಜನಂ, ತೇಸಂ ತೇಸಞ್ಚ ಅಪಗಮನೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಥೋಕಂ ನಿದ್ದುಪಗಮನಂ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ದುತಿಯಾದೀಹಿ ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾನಂ ವಿಚಾರಾದೀನಂ ಅಸಹನೇನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಿಚಾರಾದಿದೋಸದಸ್ಸನಂ. ತೇಸಂ ತೇಸಞ್ಚ ಪಹಾನಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರನಿಪ್ಪೀತಿಕ ಪಹೀನಸೋಮನಸ್ಸಜ್ಝಾನುಪಗಮನಂ.

ತಸ್ಸ ಪನ ಸಯನಾ ವುಟ್ಠಾಯ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗತಸ್ಸ ಇಸ್ಸರಿಯಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಂ ಉಪಗತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ.

ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಸ್ಸ ಬಹೂನಂ ಜನಾನಂ ಅವಸ್ಸಯಭಾವೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸಾಪಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಬಹೂನಂ ಅವಸ್ಸಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಹಿ ಏಸ ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

ಪಞ್ಚಕನಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕನಯದ್ವಯಭೇದೋ ಸುದ್ಧಿಕನವಕೋ ನಾಮ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತಿ. ಅತ್ಥತೋ ಪನೇಸ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ಚತುಕ್ಕನಯಸ್ಸ ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ ಝಾನಪಞ್ಚಕೋ ಏವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಂ

೧೭೬-೧೮೦. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಏತಂ ಝಾನಂ ನಾಮ ಪಟಿಪದಾಕಮೇನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಪದಾಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಂ. ದನ್ಧಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ. ಇತಿ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದನ್ತಿ ವಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞನ್ತಿ ವಾ ಪಥವೀಕಸಿಣನ್ತಿ ವಾ ತೀಣಿಪಿ ಝಾನಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನಿ. ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಝಾನಭಾವನಾ ‘ಪಟಿಪದಾ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉಪಚಾರತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಪ್ಪನಾ ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ‘ಅಭಿಞ್ಞಾ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಪಟಿಪದಾ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಹೋತಿ. ನೀವರಣಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಸಮುದಾಚಾರಗಹನತಾಯ ಕಿಚ್ಛಾ ಅಸುಖಸೇವನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ತದಭಾವೇನ ಸುಖಾ. ಅಭಿಞ್ಞಾಪಿ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದನ್ಧಾ ಹೋತಿ, ಮನ್ದಾ, ಅಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾ ಅಮನ್ದಾ ಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಆದಿತೋ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸೋ ಅಪ್ಪನಾಪರಿವಾಸಂ ವಸನ್ತೋ ಚಿರೇನ ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಸ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯೋ ಖಿಪ್ಪಂ ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯೋ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಸುಖೇನ ಅಕಿಲಮನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ, ತಸ್ಸ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಯಾನಿ ಸಪ್ಪಾಯಾಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಚ ಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಾದೀನಿ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಚ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಾನಿ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಚಿತ್ತಭಾವನಾನಿದ್ದೇಸೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ತೇಸು ಯೋ ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವೀ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ. ಸಪ್ಪಾಯಸೇವಿನೋ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾ. ಯೋ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅಸಪ್ಪಾಯಂ ಸೇವಿತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಸಪ್ಪಾಯಸೇವೀ ಹೋತಿ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಸೇವಿತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಅಸಪ್ಪಾಯಸೇವೀ, ತಸ್ಸ ವೋಮಿಸ್ಸಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಪಲಿಬೋಧುಪಚ್ಛೇದಾದಿಕಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಅಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಭಾವನಂ ಅನುಯುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ, ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖಾ. ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಾನಿ ಪನ ಅಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ದನ್ಧಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾ.

ಅಪಿಚ ತಣ್ಹಾಅವಿಜ್ಜಾವಸೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಕತಾಧಿಕಾರವಸೇನ ಚಾಪಿ ಏತಾಸಂ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಣ್ಹಾಭಿಭೂತಸ್ಸ ಹಿ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ, ಅನಭಿಭೂತಸ್ಸ ಸುಖಾ. ಅವಿಜ್ಜಾಭಿಭೂತಸ್ಸ ಚ ದನ್ಧಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ, ಅನಭಿಭೂತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾ. ಯೋ ಚ ಸಮಥೇ ಅಕತಾಧಿಕಾರೋ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ, ಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ಸುಖಾ. ಯೋ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಕತಾಧಿಕಾರೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ದನ್ಧಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಹೋತಿ, ಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾ.

ಕಿಲೇಸಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಚಾಪಿ ಏತಾಸಂ ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಿಬ್ಬಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಹಿ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ ದನ್ಧಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪನ ಖಿಪ್ಪಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ. ಮನ್ದಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಚ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ ದನ್ಧಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪನ ಖಿಪ್ಪಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ.

ಇತಿ ಇಮಾಸು ಪಟಿಪದಾಅಭಿಞ್ಞಾಸು ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದನ್ಧಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಝಾನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಝಾನಂ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ‘ತದನುಧಮ್ಮತಾ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ಠಿತಿಭಾಗಿನೀ ಪಞ್ಞಾ’ತಿ (ವಿಭ. ೭೯೯) ಏವಂ ವುತ್ತಸತಿಯಾ ವಾ ತಂತಂಝಾನನಿಕನ್ತಿಯಾ ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇ ಪಟಿಪದಾ, ತಂತಂಝಾನುಪಚಾರಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಯ ಪರಿವಾಸೇ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಆಗಮನವಸೇನಾಪಿ ಚ ಪಟಿಪದಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ. ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಞ್ಹಿ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಮೇವ ಹೋತಿ. ತತಿಯಚತುತ್ಥೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಥಾ ಚ ಚತುಕ್ಕನಯೇ ಏವಂ ಪಞ್ಚಕನಯೇಪಿ ಪಟಿಪದಾವಸೇನ ಚತುಧಾ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತಿ ಪಟಿಪದಾವಸೇನಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ನವಕಾ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಪಾಠತೋ ಛತ್ತಿಂಸ ಚಿತ್ತಾನಿ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಞ್ಚಕನಯೇ ಚತುಕ್ಕನಯಸ್ಸ ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ ವೀಸತಿಮೇವ ಭವನ್ತೀತಿ.

ಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಂ.

ಆರಮ್ಮಣಚತುಕ್ಕಂ

೧೮೧. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಏತಂ ಝಾನಂ ನಾಮ ಯಥಾ ಪಟಿಪದಾಭೇದೇನ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಭೇದೇನಾಪಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ತಂ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಪರಿತ್ತಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿಆದೀಸು ಯಂ ಅಪ್ಪಗುಣಂ ಹೋತಿ, ಉಪರಿಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇದಂ ಪರಿತ್ತಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಅವಡ್ಢಿತೇ ಸುಪ್ಪಮತ್ತೇ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತೇ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಂ, ತಂ ಪರಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ. ಯಂ ಪಗುಣಂ ಸುಭಾವಿತಂ ಉಪರಿಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇದಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ನಾಮ. ಯಂ ವಿಪುಲೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಂ ತಂ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಂ. ವುತ್ತಲಕ್ಖಣವೋಮಿಸ್ಸಕತಾಯ ಪನ ವೋಮಿಸ್ಸಕನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ನವಕಾ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಚಿತ್ತಗಣನಾಪೇತ್ಥ ಪುರಿಮಸದಿಸಾ ಏವಾತಿ.

ಆರಮ್ಮಣಚತುಕ್ಕಂ.

ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪದಾಮಿಸ್ಸಕಂ

೧೮೬. ಇದಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪದಾಮಿಸ್ಸಕಂ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಕನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಪಠಮನಯೇ ವುತ್ತಜ್ಝಾನಂ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದತ್ತಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞತ್ತಾ ಪರಿತ್ತತ್ತಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಹೀನಂ, ಸೋಳಸಮನಯೇ ವುತ್ತಜ್ಝಾನಂ ಸುಖಪಟಿಪದತ್ತಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪಣೀತಂ. ಸೇಸೇಸು ಚುದ್ದಸಸು ಏಕೇನ ದ್ವೀಹಿ ತೀಹಿ ಚ ಕಾರಣೇಹಿ ಹೀನಪ್ಪಣೀತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ನಯೋ ದೇಸಿತೋತಿ? ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣತ್ತಾ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಸುದ್ಧಿಕಜ್ಝಾನಂ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ಪಞ್ಚಕನಯವಸೇನ ಚ ದಸ್ಸಿತಂ; ತಥಾ ಸುದ್ಧಿಕಪಟಿಪದಾ, ತಥಾ ಸುದ್ಧಿಕಾರಮ್ಮಣಂ. ತತ್ಥ ಯಾ ದೇವತಾ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಸುದ್ಧಿಕಜ್ಝಾನಂ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ದೇಸಿಯಮಾನಂ ಬುಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಾಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಸುದ್ಧಿಕಜ್ಝಾನೇ ಚತುಕ್ಕನಯೋ ದೇಸಿತೋ. ಯಾ ಪಞ್ಚಕನಯವಸೇನ ದೇಸಿಯಮಾನಂ ಬುಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಾಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಪಞ್ಚಕನಯೋ. ಯಾ ಸುದ್ಧಿಕಪಟಿಪದಾಯ, ಸುದ್ಧಿಕಾರಮ್ಮಣೇ ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ ದೇಸಿಯಮಾನಂ ಬುಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಾಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಸುದ್ಧಿಕಪಟಿಪದಾಯ ಸುದ್ಧಿಕಾರಮ್ಮಣೇ ಚತುಕ್ಕನಯೋ ದೇಸಿತೋ. ಯಾ ಪಞ್ಚಕನಯವಸೇನ ದೇಸಿಯಮಾನಂ ಬುಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ತಾಸಂ ಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಪಞ್ಚಕನಯೋ. ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ.

ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತೋ ಚೇಸ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೋ ದಸಬಲಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಿಸದಞಾಣೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಧಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತಿಕುಸಲತಾಯ ಯೋ ಯೋ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ದೇಸನಂ ನಿಯಮೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಾಯ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತಿಯಾಪಿ ತೇನ ಏಸಾ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಸುದ್ಧಿಕಚತುಕ್ಕನಯಾದಿವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಯೇ ಕೇಚಿ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ ನಾಮ ನ ತೇ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪದಾಹಿ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಯಮತೋ ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣತ್ತಾ ಅಯಂ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಕನಯೋ ಕಥಿತೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಸುದ್ಧಿಕನವಕೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಪದಾನವಕಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಆರಮ್ಮಣನವಕಾ, ಇಮೇ ಚ ಸೋಳಸ ನವಕಾತಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ನವಕಾ ಕಥಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ನವಕೇ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕವಸೇನ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ನಯಾತಿ ಪಞ್ಞಾಸ ನಯಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಚತುಕ್ಕನಯೇಸು ಸತಂ, ಪಞ್ಚಕನಯೇಸು ಪಞ್ಚವೀಸಸತ’’ನ್ತಿ ಪಾಠತೋ ಪಞ್ಚವೀಸಾಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ಝಾನಚಿತ್ತಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಪಞ್ಚಕನಯೇ ಪನ ಚತುಕ್ಕನಯಸ್ಸ ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅತ್ಥತೋ ಪಞ್ಚವೀಸಾಧಿಕಮೇವ ಚಿತ್ತಸತಂ ಹೋತಿ. ಯಾನಿ ಚೇತಾನಿ ಪಾಠೇ ಪಞ್ಚವೀಸಾಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತಸತಾನಿ ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನಾದಯೋ ತಯೋ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇ ಪನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಯಮತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಂಖಿತ್ತಾತಿ.

ಪಥವೀಕಸಿಣಂ.

೨೦೩. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಆಪೋಕಸಿಣಾದೀಸುಪಿ ಏತಾನಿ ಝಾನಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತೇಸು ಸಬ್ಬೋ ಪಾಳಿನಯೋ ಚ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ ಚ ಚಿತ್ತಗಣನಾ ಚ ವಾರಸಙ್ಖೇಪೋ ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಭಾವನಾನಯೋ ಪನ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ ೧.೯೧ ಆದಯೋ) ಪಕಾಸಿತೋಯೇವ. ಮಹಾಸಕುಲುದಾಯಿಸುತ್ತೇ ಪನ ದಸಕಸಿಣಾನಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೫೦) ವುತ್ತಾನಿ. ತೇಸು ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣಂ ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತಿತಮಹಗ್ಗತವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಪಿ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಆರುಪ್ಪದೇಸನಮೇವ ಭಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನ ಕಥಿತಂ.

ಆಕಾಸಕಸಿಣನ್ತಿ ಪನ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಮಾಕಾಸಮ್ಪಿ, ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾಪಿ, ಭಿತ್ತಿಚ್ಛಿದ್ದಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಗಹೇತಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಾಕಾಸಮ್ಪಿ, ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮನಯೋ ಆರುಪ್ಪದೇಸನಂ ಭಜತಿ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೋ ರೂಪಾವಚರದೇಸನಂ. ಇತಿ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಇಮಂ ರೂಪಾವಚರದೇಸನಂ ನ ಆರುಳ್ಹಂ. ಪರಿಚ್ಛೇದಾಕಾಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಜ್ಝಾನಂ ಪನ ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ ತಸ್ಮಾ ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅರೂಪಜ್ಝಾನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟನಸ್ಸ ಅಲಾಭತೋ. ತಞ್ಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಗ್ಘಾಟಿಯಮಾನಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಮೇವ ಹೋತೀತಿ ನ ತತ್ಥ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಂ ಝಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ ಹೋತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಹೋತಿ, ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ನ ಹೋತಿ. ಅನುಪುಬ್ಬನಿರೋಧೋ ಪನೇತ್ಥ ಯಾವ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಾ ಲಬ್ಭತಿ ವಟ್ಟಪಾದಕಂ ಹೋತಿಯೇವ. ಯಥಾ ಚೇತಂ ಏವಂ ಪುರಿಮಕಸಿಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಝಾನಮ್ಪಿ. ನಿರೋಧಪಾದಕಭಾವೋ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಆಕಾಸಕಸಿಣೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೯೮-೯೯) ವುತ್ತಮೇವ.

‘ಏಕೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ಬಹುಧಾ ಹೋತೀ’ತಿಆದಿನಯಂ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೯; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೦೨) ಪನ ವಿಕುಬ್ಬನಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಪುರಿಮೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಕಸಿಣೇಸು ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಕಸಿಣಾನುಲೋಮತೋ ಕಸಿಣಪಟಿಲೋಮತೋ, ಕಸಿಣಾನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ; ಝಾನಾನುಲೋಮತೋ, ಝಾನಪಟಿಲೋಮತೋ, ಝಾನಾನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ; ಝಾನುಕ್ಕನ್ತಿಕತೋ, ಕಸಿಣುಕ್ಕನ್ತಿಕತೋ, ಝಾನಕಸಿಣುಕ್ಕನ್ತಿಕತೋ; ಅಙ್ಗಸಙ್ಕನ್ತಿಕತೋ, ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿಕತೋ, ಅಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿಕತೋ; ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾನತೋ, ಆರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನತೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಚುದ್ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿದಮೇತಬ್ಬಂ. ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೩೬೫-೩೬೬) ವುತ್ತಾಯೇವ.

ಏವಂ ಪನ ಚುದ್ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಪರಿದಮೇತ್ವಾ, ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಾವಿತಭಾವನೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಭಾರೋ; ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಕತಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದನಂ ಭಾರೋ; ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನೇ ನಿಮಿತ್ತೇ ತಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪನಾಧಿಗಮೋ ಭಾರೋ, ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಧಿಗತಪ್ಪನಸ್ಸ ಚುದ್ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಪರಿದಮನಂ ಭಾರೋ; ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಚುದ್ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಪರಿದಮಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಂ ನಾಮ ಭಾರೋ, ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ. ವಿಕುಬ್ಬನಪ್ಪತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಖಿಪ್ಪನಿಸನ್ತಿಭಾವೋ ನಾಮ ಭಾರೋ; ಸತೇಸು ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಖಿಪ್ಪನಿಸನ್ತಿ ಹೋತಿ. ಥೇರಮ್ಬತ್ಥಲೇ ಮಹಾರೋಹನಗುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾನಂ ಆಗತೇಸು ತಿಂಸಮತ್ತೇಸು ಇದ್ಧಿಮನ್ತಸಹಸ್ಸೇಸು ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕೋ ರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ ವಿಯ. ಸಬ್ಬಂ ವತ್ಥು ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೩೬೭) ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವಾತಿ.

ಕಸಿಣಕಥಾ.

ಅಭಿಭಾಯತನಕಥಾ

೨೦೪. ಏವಂ ಅಟ್ಠಸು ಕಸಿಣೇಸು ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ, ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಮಾನೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಭಾವನಾಯ ಅಸಮಾನಂ ಇಮೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಕಸಿಣೇಸು ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅಭಿಭಾಯತನಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀತಿ ಅಲಾಭಿತಾಯ ವಾ ಅನತ್ಥಿಕತಾಯ ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪೇ ಪರಿಕಮ್ಮಸಞ್ಞಾವಿರಹಿತೋ. ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಟ್ಠಸು ಕಸಿಣೇಸು ಕತಪರಿಕಮ್ಮತಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಚೇವ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಚ ತಾನಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಟ್ಠಸು ಕಸಿಣೇಸು ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಪರಿತ್ತಾನೀತಿ ಅವಡ್ಢಿತಾನಿ. ತಾನಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯಾತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಸಮ್ಪನ್ನಗಹಣಿಕೋ ಕಟಚ್ಛುಮತ್ತಂ ಭತ್ತಂ ಲಭಿತ್ವಾ ‘ಕಿಂ ಏತ್ಥ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ಸಙ್ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಏಕಕಬಳಮೇವ ಕರೋತಿ, ಏವಮೇವ ಞಾಣುತ್ತರಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಸದಞಾಣೋ ‘ಕಿಮೇತ್ಥ ಪರಿತ್ತಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿ, ನಾಯಂ ಮಮ ಭಾರೋ’ತಿ ತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಸಹ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನೇವೇತ್ಥ ಅಪ್ಪನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜಾನಾಮಿ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಕಥಿತೋ. ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ವುತ್ತಂ – ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಪನ ಆಭೋಗೋ ಕಥಿತೋ. ಸೋ ಚ ಖೋ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ, ನ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೮.೬೫).

ಅಪ್ಪಮಾಣಾನೀತಿ ವಡ್ಢಿತಪ್ಪಮಾಣಾನಿ. ಅಭಿಭುಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಯಥಾ ಮಹಗ್ಘಸೋ ಪುರಿಸೋ ಏಕಂ ಭತ್ತವಡ್ಢಿತಕಂ ಲಭಿತ್ವಾ ‘ಅಞ್ಞಾಪಿ ಹೋತು ‘ಕಿಮೇಸಾ ಮಯ್ಹಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ತಂ ನ ಮಹನ್ತತೋ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಞಾಣುತ್ತರೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಸದಞ್ಞಾಣೋ ‘ಕಿಮೇತ್ಥ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ನ ಇದಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ನ ಮಯ್ಹಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಕರಣೇ ಭಾರೋ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ತಾನಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಸಹ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇನೇವೇತ್ಥ ಅಪ್ಪನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪರಿತ್ತಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಇಧ ಪರಿತ್ತಾನೀತಿ ಆಗತತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ನ ಗಹಿತಾ, ಪರತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಾನೀತಿ ಆಗತತ್ತಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ – ‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವೇ ದ್ವೇವ ಗಹಿತಾನಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಚತೂಸು ಹಿ ಗಹಿತೇಸು ದೇಸನಾ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಕಾ ಹೋತಿ, ಸತ್ಥಾರಾ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಕಾ ದೇಸನಾ ಕಿಲಞ್ಜಮ್ಹಿ ತಿಲೇ ಪತ್ಥರನ್ತೇನ ವಿಯ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಕಥಿತಾ. ತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅಟ್ಠಕ್ಖತ್ತುಕಂ ದೇಸನಂ ಕಾತುಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ. ತಸ್ಮಾ ದ್ವೇ ದ್ವೇಯೇವ ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ.

ಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾಪರಿಸುದ್ಧವಣ್ಣಾನಿ. ಪರಿಸುದ್ಧಾನಿ ಹಿ ನೀಲಾದೀನಿ ಸುವಣ್ಣಾನಿ, ಅಪರಿಸುದ್ಧಾನಿ ಚ ದುಬ್ಬಣ್ಣಾನೀತಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ. ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘ಸುವಣ್ಣಾನಿ ವಾ ಹೋನ್ತು ದುಬ್ಬಣ್ಣಾನಿ ವಾ, ಪರಿತ್ತಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನೇವ ಇಮಾನಿ ಅಭಿಭಾಯತನಾನಿ ದೇಸಿತಾನೀ’ತಿ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೮.೬೫) ವುತ್ತಂ. ಇಮೇಸು ಪನ ಚತೂಸು ಪರಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕಚರಿತವಸೇನ ಆಗತಂ, ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಮೋಹಚರಿತವಸೇನ, ಸುವಣ್ಣಂ ದೋಸಚರಿತವಸೇನ, ದುಬ್ಬಣ್ಣಂ ರಾಗಚರಿತವಸೇನ. ಏತೇಸಞ್ಹಿ ಏತಾನಿ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ. ಸಾ ಚ ತೇಸಂ ಸಪ್ಪಾಯತಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೪೩) ಚರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ, ಯಥಾ ಸುತ್ತನ್ತೇ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಸಞ್ಞೀ ಏಕೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಪರಿತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೭೩; ಮ. ನಿ. ೨.೨೪೯; ಅ. ನಿ. ೮.೬೫) ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ಇಧ ಚತೂಸುಪಿ ಅಭಿಭಾಯತನೇಸು ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞಿತಾವ ವುತ್ತಾತಿ? ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪಾನಂ ಅನಭಿಭವನೀಯತೋ. ತತ್ಥ ವಾ ಹಿ ಇಧ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪಾನೇವ ಅಭಿಭವಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ನಿಯಮತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾನೀತಿ ತತ್ರಪಿ ಇಧಪಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಸತ್ಥು ದೇಸನಾವಿಲಾಸಮತ್ತಮೇವ. ಅಯಂ ತಾವ ಚತೂಸು ಅಭಿಭಾಯತನೇಸು ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ. ಸುದ್ಧಿಕನಯಪಟಿಪದಾಭೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಭಾಯತನೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಚತುಕ್ಕಂ ಆರಮ್ಮಣದುಕಂ ಹೋತಿ, ಸೋಳಸಕ್ಖತ್ತುಕಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕ್ಖತ್ತುಕಂ. ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ. ಏವಮೇತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಭಾಯತನೇ ಏಕೋ ಸುದ್ಧಿಕನವಕೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಪದಾನವಕಾ, ದ್ವೇ ಆರಮ್ಮಣನವಕಾ, ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪದಾಮಿಸ್ಸಕೇ ಅಟ್ಠ ನವಕಾತಿ ಪನ್ನರಸ ನವಕಾತಿ ಚತೂಸುಪಿ ಅಭಿಭಾಯತನೇಸು ಸಮಸಟ್ಠಿ ನವಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೨೪೬. ಪಞ್ಚಮಅಭಿಭಾಯತನಾದೀಸು ನೀಲಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ನೀಲವಣ್ಣಾನೀತಿ ವಣ್ಣವಸೇನ, ನೀಲನಿದಸ್ಸನಾನೀತಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ, ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನವಿವರಾನಿ, ಅಸಮ್ಭಿನ್ನವಣ್ಣಾನಿ, ಏಕನೀಲಾನೇವ ಹುತ್ವಾ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನೀಲನಿಭಾಸಾನೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಓಭಾಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ; ನೀಲೋಭಾಸಾನಿ ನೀಲಪ್ಪಭಾಯುತ್ತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ನೇಸಂ ಸುವಿಸುದ್ಧತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸುವಿಸುದ್ಧವಣ್ಣವಸೇನ ಹಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಭಿಭಾಯತನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಪೀತಾನೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನೀಲಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ನೀಲಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪುಪ್ಫಸ್ಮಿಂ ವಾ ವತ್ಥಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಣ್ಣಧಾತುಯಾ ವಾತಿಆದಿಕಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಸಿಣಕರಣಞ್ಚ ಪರಿಕಮ್ಮಞ್ಚ ಅಪ್ಪನಾವಿಧಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೯೩ ಆದಯೋ) ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಮೇವ. ಯಥಾ ಚ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಏವಮೇತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಭಾಯತನೇ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ನವಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಭಿಭಾಯತನಕಥಾ.

ವಿಮೋಕ್ಖಕಥಾ

೨೪೮. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ನಾಮ ನ ಕೇವಲಂ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅಭಿಭವನತೋ ಅಭಿಭಾಯತನವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಥ ಖೋ ವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪನ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ? ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ. ಕೋ ಅಯಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೋ ನಾಮ? ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೋ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಚ ಅಭಿರತಿವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೋ. ಪಿತುಅಙ್ಕೇ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸ್ಸ ದಾರಕಸ್ಸ ಸಯನಂ ವಿಯ ಅನಿಗ್ಗಹಿತಭಾವೇನ ನಿರಾಸಙ್ಕತಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ವಿಮೋಕ್ಖಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಯಂ ನಯೋ ಆರದ್ಧೋ.

ತತ್ಥ ರೂಪೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕೇಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ರೂಪಜ್ಝಾನಂ ರೂಪಂ, ತದಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ರೂಪೀ. ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಹಿ ನೀಲಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಕೇಸೇ ವಾ ಪಿತ್ತೇ ವಾ ಅಕ್ಖಿತಾರಕಾಯ ವಾ ಕರೋತಿ. ಪೀತಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಮೇದೇ ವಾ ಛವಿಯಾ ವಾ ಅಕ್ಖೀನಂ ಪೀತಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಕರೋತಿ. ಲೋಹಿತಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಮಂಸೇ ವಾ ಲೋಹಿತೇ ವಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ವಾ ಹತ್ಥತಲಪಾದತಲೇಸು ವಾ ಅಕ್ಖೀನಂ ರತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಕರೋತಿ. ಓದಾತಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಟ್ಠಿಮ್ಹಿ ವಾ ದನ್ತೇ ವಾ ನಖೇ ವಾ ಅಕ್ಖೀನಂ ಸೇತಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಜ್ಝಾನಸಮಙ್ಗಿನಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ನೀಲಕಸಿಣಾದಿರೂಪಾನಿ ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಿ. ಇಮಿನಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾವತ್ಥುಕೇಸು ಕಸಿಣೇಸು ಝಾನಪಟಿಲಾಭೋ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ನ ರೂಪಸಞ್ಞೀ. ಅತ್ತನೋ ಕೇಸಾದೀಸು ಅನುಪ್ಪಾದಿತರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾವ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನತಾ ದಸ್ಸಿತಾ.

ಸುಭನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುವಿಸುದ್ಧೇಸು ನೀಲಾದೀಸು ವಣ್ಣಕಸಿಣೇಸು ಝಾನಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯ ‘ಸುಭ’ನ್ತಿ ಆಭೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಪನ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಸುಭಕಸಿಣಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ‘ಸುಭ’ನ್ತಿ…ಪೇ… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ತಥಾ ದುತಿಯಾದೀನಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಕಥಂ ಸುಭನ್ತ್ವೇವ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ…ಪೇ… ವಿಹರತಿ, ಮೇತ್ತಾಯ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಾ ಹೋನ್ತಿ; ಕರುಣಾ… ಮುದಿತಾ… ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ…ಪೇ… ವಿಹರತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸುಭನ್ತ್ವೇವ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೧೨) ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ಉಪರಿ ಪಾಳಿಯಂಯೇವ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾನಂ ಆಗತತ್ತಾ ತಂ ನಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸುನೀಲಕಸುಪೀತಕಸುಲೋಹಿತಕಸುಓದಾತಕಪರಿಸುದ್ಧನೀಲಕಪರಿಸುದ್ಧಪೀತಕಪರಿಸುದ್ಧಲೋಹಿತಕಪರಿಸುದ್ಧಓದಾತಕವಸೇನೇವ ಸುಭವಿಮೋಕ್ಖೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ. ಇತಿ ಕಸಿಣನ್ತಿ ವಾ ಅಭಿಭಾಯತನನ್ತಿ ವಾ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ವಾ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಮೇವ. ತಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಕಲಟ್ಠೇನ ಕಸಿಣಂ ನಾಮ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಭಾಯತನಂ ನಾಮ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ ವಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಸಿಣದೇಸನಾ ಅಭಿಧಮ್ಮವಸೇನ, ಇತರಾ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ವಿಯ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಪಞ್ಚವೀಸತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿ ನವಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ವಿಮೋಕ್ಖಕಥಾ.

ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಕಥಾ

೨೫೧. ಇದಾನಿ ಮೇತ್ತಾದಿಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತನ್ತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ಪರತೋ ಕರುಣಾಸಹಗತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯೇನ ಪನೇಸ ವಿಧಾನೇನ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಮೇತ್ತಾದಿಸಹಗತಾನಿ ಝಾನಾನಿ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ತಂ ಮೇತ್ತಾದೀನಂ ಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೪೦) ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ. ಅವಸೇಸಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥೋ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ನವಕಾ, ಇಧ ಪುರಿಮಾಸು ತೀಸು ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕವಸೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಸತ್ತಕಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಸೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಏಕಕಾ, ಕರುಣಾಮುದಿತಾಸು ಚ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕರುಣಾಮುದಿತಾತಿ ಇಮೇಪಿ ಯೇವಾಪನಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಾದಿಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಮೇತ್ತಾಯ ತಾವ ಬ್ಯಾಪಾದವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ, ಕರುಣಾಯ ವಿಹಿಂಸಾವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ, ಮುದಿತಾಯ ಅರತಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ, ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ರಾಗಪಟಿಘವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾ ಪನ ನಬಹುಸತ್ತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ; ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ಬಹುಸತ್ತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವ.

ಏವಂ ತಾವ ಪಾಳಿವಸೇನೇವ –

ಬ್ರಹ್ಮುತ್ತಮೇನ ಕಥಿತೇ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೇ ಇಮೇ ಇತಿ ವಿದಿತ್ವಾ;

ಭಿಯ್ಯೋ ಏತೇಸು ಅಯಂ, ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾಪಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ.

ಏತಾಸು ಹಿ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಮುದಿತಾಉಪೇಕ್ಖಾಸು ಅತ್ಥತೋ ತಾವ ಮೇಜ್ಜತೀತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಿತ್ತೇ ವಾ ಭವಾ, ಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಏಸಾ ಪವತ್ತತೀಪಿ ಮೇತ್ತಾ. ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಹದಯಕಮ್ಪನಂ ಕರೋತೀತಿ ಕರುಣಾ. ಕಿಣಾತಿ ವಾ ಪರದುಕ್ಖಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಕರುಣಾ. ಕಿರೀಯತಿ ವಾ ದುಕ್ಖಿತೇಸು ಫರಣವಸೇನ ಪಸಾರಿಯತೀತಿ ಕರುಣಾ. ಮೋದನ್ತಿ ತಾಯ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ, ಸಯಂ ವಾ ಮೋದತಿ, ಮೋದನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಮುದಿತಾ. ‘ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂ’ತಿಆದಿಬ್ಯಾಪಾರಪ್ಪಹಾನೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಚ ಉಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ.

ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪನೇತ್ಥ ಹಿತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ‘ಮೇತ್ತಾ’, ಹಿತೂಪಸಂಹಾರರಸಾ, ಆಘಾತವಿನಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಮನಾಪಭಾವದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ. ಬ್ಯಾಪಾದೂಪಸಮೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸಿನೇಹಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿ. ದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ‘ಕರುಣಾ’, ಪರದುಕ್ಖಾಸಹನರಸಾ, ಅವಿಹಿಂಸಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ದುಕ್ಖಾಭಿಭೂತಾನಂ ಅನಾಥಭಾವದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ. ವಿಹಿಂಸೂಪಸಮೋ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸೋಕಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿ. ಸತ್ತೇಸು ಪಮೋದನಲಕ್ಖಣಾ ‘ಮುದಿತಾ’, ಅನಿಸ್ಸಾಯನರಸಾ, ಅರತಿವಿಘಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ. ಅರತಿವೂಪಸಮೋ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪಹಾಸಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿ. ಸತ್ತೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ ‘ಉಪೇಕ್ಖಾ’, ಸತ್ತೇಸು ಸಮಭಾವದಸ್ಸನರಸಾ, ಪಟಿಘಾನುನಯವೂಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಕಸ್ಸ ರುಚಿಯಾ ಸುಖಿತಾ ವಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ದುಕ್ಖತೋ ವಾ ಮುಚ್ಚಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ವಾ ನ ಪರಿಹಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ? ಏವಂ ಪವತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ. ಪಟಿಘಾನುನಯವೂಪಸಮೋ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಗೇಹಸ್ಸಿತಾಯ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿ.

ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಪನೇತೇಸಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಞ್ಚೇವ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚ ಸಾಧಾರಣಪ್ಪಯೋಜನಂ, ಬ್ಯಾಪಾದಾದಿಪಟಿಘಾತೋ ಆವೇಣಿಕಂ. ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಘಾತಪ್ಪಯೋಜನಾ ಹೇತ್ಥ ಮೇತ್ತಾ, ವಿಹಿಂಸಾಅರತಿರಾಗಪಟಿಘಾತಪ್ಪಯೋಜನಾ ಇತರಾ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಯದಿದಂ ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ವಿಹೇಸಾಯ ಯದಿದಂ ಕರುಣಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ; ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಅರತಿಯಾ ಯದಿದಂ ಮುದಿತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ, ಆವುಸೋ, ರಾಗಸ್ಸ ಯದಿದಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೨೬; ಅ. ನಿ. ೬.೧೩).

ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಆಸನ್ನದೂರವಸೇನ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ. ಮೇತ್ತಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಹಿ, ಸಮೀಪಚಾರೋ ವಿಯ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಪತ್ತೋ, ಗುಣದಸ್ಸನಸಭಾಗತಾಯ ರಾಗೋ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ. ಸೋ ಲಹುಂ ಓತಾರಂ ಲಭತಿ. ತಸ್ಮಾ ತತೋ ಸುಟ್ಠು ಮೇತ್ತಾ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ. ಪಬ್ಬತಾದಿಗಹನನಿಸ್ಸಿತೋ ವಿಯ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಪತ್ತೋ ಸಭಾವವಿಸಭಾಗತಾಯ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೋ. ತಸ್ಮಾ ತತೋ ನಿಬ್ಭಯೇನ ಮೇತ್ತಾಯಿತಬ್ಬಂ. ಮೇತ್ತಾಯಿಸ್ಸತಿ ಚ ನಾಮ ಕೋಪಞ್ಚ ಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ.

ಕರುಣಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಂ ಕನ್ತಾನಂ ಮನಾಪಾನಂ ಮನೋರಮಾನಂ ಲೋಕಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭಂ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ ಸಮನುಸ್ಸರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ. ಯಂ ಏವರೂಪಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ವಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನಸಭಾಗತಾಯ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ. ಸಭಾವವಿಸಭಾಗತಾಯ ವಿಹೇಸಾ ದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ. ತಸ್ಮಾ ತತೋ ನಿಬ್ಭಯೇನ ಕರುಣಾಯಿತಬ್ಬಂ. ಕರುಣಞ್ಚ ನಾಮ ಕರಿಸ್ಸತಿ ಪಾಣಿಆದೀಹಿ ಚ ವಿಹೇಸಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ.

ಮುದಿತಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಂ ಕನ್ತಾನಂ ಮನಾಪಾನಂ ಮನೋರಮಾನಂ ಲೋಕಾಮಿಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಂ ವಾ ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಪರಿಣತಂ ಸಮನುಸ್ಸರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ಯಂ ಏವರೂಪಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗೇಹಸ್ಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೬) ನಯೇನ ಆಗತಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಸಭಾಗತಾಯ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ. ಸಭಾವವಿಸಭಾಗತಾಯ ಅರತಿ ದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ. ತಸ್ಮಾ ತತೋ ನಿಬ್ಭಯೇನ ಮುದಿತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ. ಪಮುದಿತೋ ಚ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಪನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು ಚ ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ.

ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಬಾಲಸ್ಸ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅನೋಧಿಜಿನಸ್ಸ ಅವಿಪಾಕಜಿನಸ್ಸ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಾವಿನೋ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ. ಯಾ ಏವರೂಪಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ರೂಪಂ ಸಾ ನಾತಿವತ್ತತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೮) ನಯೇನ ಆಗತಾ ಗೇಹಸ್ಸಿತಾ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾ ದೋಸಗುಣಾನಂ ಅವಿಚಾರಣವಸೇನ ಸಭಾಗತ್ತಾ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ. ಸಭಾವವಿಸಭಾಗತಾಯ ರಾಗಪಟಿಘಾ ದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ. ತಸ್ಮಾ ತತೋ ನಿಬ್ಭಯೇನ ಉಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಉಪೇಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ಚ ನಾಮ ರಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಚ ಪಟಿಹಞ್ಞಿಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ.

ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚ ಏತೇಸಂ ಕತ್ತುಕಾಮತಾಛನ್ದೋ ಆದಿ, ನೀವರಣಾದಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಮಜ್ಝಂ, ಅಪ್ಪನಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ಏಕೋ ವಾ ಸತ್ತೋ ಅನೇಕಾ ವಾ ಸತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಉಪಚಾರೇ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ವಾ ಪತ್ತಾಯ ಆರಮ್ಮಣವಡ್ಢನಂ.

ತತ್ರಾಯಂ ವಡ್ಢನಕ್ಕಮೋ – ಯಥಾ ಹಿ ಕುಸಲೋ ಕಸ್ಸಕೋ ಕಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಸತಿ, ಏವಂ ಪಠಮಮೇವ ಏಕಂ ಆವಾಸಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸತ್ತೇಸು ‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆವಾಸೇ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಮುದುಂ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವೇ ಆವಾಸಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾ. ತತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ತಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ಛ ಸತ್ತ ಅಟ್ಠ ನವ ದಸ, ಏಕಾ ರಚ್ಛಾ, ಉಪಡ್ಢಗಾಮೋ, ಗಾಮೋ, ಜನಪದೋ, ರಜ್ಜಂ, ಏಕಾ ದಿಸಾತಿ ಏವಂ ಯಾವ ಏಕಂ ಚಕ್ಕವಾಳಂ, ತತೋ ವಾ ಪನ ಭಿಯ್ಯೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಕರುಣಾದಯೋತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣವಡ್ಢನಕ್ಕಮೋ.

ಯಥಾ ಪನ ಕಸಿಣಾನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಆರುಪ್ಪಾ, ಸಮಾಧೀನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ನಿಸ್ಸನ್ದೋ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ, ಏವಂ ಪುರಿಮಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತ್ತಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದೋ ಏತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಥಮ್ಭೇ ಅನುಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ತುಲಾಸಙ್ಘಾಟಂ ಅನಾರೋಪೇತ್ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಆಕಾಸೇ ಕೂಟಗೋಪಾನಸಿಯೋ ಠಪೇತುಂ, ಏವಂ ಪುರಿಮೇಸು ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ ವಿನಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಚತುತ್ಥಂ ಭಾವೇತುಂ. ಕಸಿಣೇಸು ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನತತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸಪೇಸಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಸಭಾಗಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ.

ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಾ ಮೇತ್ತಾ ಕರುಣಾ ಮುದಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ? ಕಸ್ಮಾ ಚ, ಚತಸ್ಸೋವ? ಕೋ ಚ ಏತಾಸಂ ಕಮೋ? ವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ಕಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾತಿ ವುತ್ತಾ’ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ತಾವ ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನ ಚೇತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸತ್ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಭಾವೇನ ಹಿ ಸೇಟ್ಠಾ ಏತೇ ವಿಹಾರಾ. ಯಥಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ನಿದ್ದೋಸಚಿತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ಏವಂ ಏತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಯೋಗಿನೋ ಬ್ರಹ್ಮಸಮಾವ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ನಿದ್ದೋಸಭಾವೇನ ಚ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಚ ಚತಸ್ಸೋತಿಆದಿಪಞ್ಹಸ್ಸ ಪನ ಇದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ –

ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದಿವಸಾ ಚತಸ್ಸೋ,

ಹಿತಾದಿಆಕಾರವಸಾ ಪನಾಸಂ;

ಕಮೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಚ ಅಪ್ಪಮಾಣೇ,

ತಾ ಗೋಚರೇ ಯೇನ ತದಪ್ಪಮಞ್ಞಾ.