ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರಕಥಾ

೨. ಇದಾನಿ ತಾನೇವ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರೇ ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹಾನಿ ಛಪ್ಪಞ್ಞಾಸ ಪದಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಕತಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಿದ್ದೇಸವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ.

ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಯ ತಾವ ಅಯಮತ್ಥೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ತಿಹೇತುಕಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಮಹಾಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಕತಮೋ ಸೋ ಫಸ್ಸೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಯೋ ಫುಸನಕವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಫಸ್ಸೋ, ಸೋ ಫಸ್ಸೋತಿ. ಇದಂ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಸಭಾವದೀಪನತೋ ಸಭಾವಪದಂ ನಾಮ. ಫುಸನಾತಿ ಫುಸನಾಕಾರೋ. ಸಮ್ಫುಸನಾತಿ ಫುಸನಾಕಾರೋವ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ಸಮ್ಫುಸಿತತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಫುಸಿತಭಾವೋ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ – ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫುಸನಕವಸೇನ ಫಸ್ಸೋ, ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫುಸನಾ, ಯಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಮ್ಫುಸನಾ, ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಮ್ಫುಸಿತತ್ತಂ; ಅಥ ವಾ, ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫುಸನವಸೇನ ಫಸ್ಸೋ, ಅಞ್ಞೇನಾಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಫುಸನಾ ಸಮ್ಫುಸನಾ ಸಮ್ಫುಸಿತತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀತಿ. ವೇದನಾದೀನಮ್ಪಿ ನಿದ್ದೇಸೇಸು ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಪದಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣೋ ವಿಭತ್ತಿವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಯಾನಿಮಾನಿ ಭಗವತಾ ಪಠಮಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಮಹಾಚಿತ್ತಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಅತಿರೇಕಪಣ್ಣಾಸಪದಾನಿ ಮಾತಿಕಾವಸೇನ ಠಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಏಕೇಕಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಿಂ ಆರೋಪಿತಾನಿ, ತಾನಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ; ನಾನಾ ಹೋನ್ತಾನಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾನಾ ಭವನ್ತಿ. ಅಪರದೀಪನಾ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಕಥಂ? ಏತಾನಿಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕೋಧೋ ಕುಜ್ಝನಾ ಕುಜ್ಝಿತತ್ತಂ, ದೋಸೋ ದುಸ್ಸನಾ ದುಸ್ಸಿತತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಏಕೋವ ಕೋಧೋ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಏವಂ ವಿಭತ್ತಿಂ ಗತೋ. ಚಾರೋ ವಿಚಾರೋ ಅನುವಿಚಾರೋ ಉಪವಿಚಾರೋತಿ ಏವಂ ಪನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ನೇಪುಞ್ಞಂ ವೇಭಬ್ಯಾ ಚಿನ್ತಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇಸು ಫಸ್ಸಪದನಿದ್ದೇಸೇ ತಾವ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ‘ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ’ತಿ ಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ಹೋತಿ. ‘ಸಮ್ಫುಸನಾ’ತಿ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ. ‘ಸಮ್ಫುಸಿತತ್ತ’ನ್ತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದನಿದ್ದೇಸೇಸು ವಿಭತ್ತಿಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನಾನಾ ಹೋನ್ತಾನಿಪಿ ಪನ ನಾಮನಾನತ್ತೇನ ಲಕ್ಖಣನಾನತ್ತೇನ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾನಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕತಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಹೋತಿ? ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ದೋಸೋ ದುಸ್ಸನಾತಿ (ಧ. ಸ. ೪೧೯) ಏತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಾದೋತಿ ವಾ, ದೋಸೋತಿ ವಾ, ದ್ವೇಪಿ ಏತೇ ಕೋಧೋ ಏವ, ನಾಮೇನ ನಾನತ್ತಂ ಗತಾತಿ. ಏವಂ ‘ನಾಮನಾನತ್ತೇನ’ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚ ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧಾ ಏಕೋವ ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ, ವೇದನಾ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣನಾನತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ‘ಲಕ್ಖಣನಾನತ್ತೇನ’ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ – ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ…ಪೇ… ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪದಹತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೩೯೦; ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೨) ಏಕಮೇವ ವೀರಿಯಂ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಆಗತಂ. ಏವಂ ‘ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ’ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚತ್ತಾರೋ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾ – ಕೋಧಗರುತಾ ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ, ಮಕ್ಖಗರುತಾ ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ, ಲಾಭಗರುತಾ ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾ, ಸಕ್ಕಾರಗರುತಾ ನ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುತಾತಿ, ಏವಮಾದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೪೪) ಪನ ‘ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನ’ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಮಾನಿ ಪನ ಚತ್ತಾರಿ ನಾನತ್ತಾನಿ ನ ಫಸ್ಸೇಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಕಾದೀಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಹಿ ಫಸ್ಸೋತಿ ನಾಮಂ…ಪೇ… ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತನ್ತಿ. ಫಸ್ಸೋ ಚ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ, ವೇದನಾ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ, ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತಲಕ್ಖಣಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ. ತಥಾ ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಕಿಚ್ಚೋ, ವೇದನಾ ಅನುಭವನಕಿಚ್ಚಾ, ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನನಕಿಚ್ಚಾ, ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತಕಿಚ್ಚಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ. ಏವಂ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತಂ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇ ನತ್ಥಿ. ಅಲೋಭಾದಿನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ಅಲೋಭೋ ಅಲುಬ್ಭನಾ ಅಲುಬ್ಭಿತತ್ತನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏವಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಾನತ್ತೇನ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದನಿದ್ದೇಸೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಪರದೀಪನಾ ಪನ ಪದತ್ಥುತಿ ವಾ ಹೋತಿ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ವಾತಿ ಏವಂ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಹಿ ಸಕಿಮೇವ ಫಸ್ಸೋತಿ ವುತ್ತೇ ಏತಂ ಪದಂ ಫುಲ್ಲಿತಮಣ್ಡಿತವಿಭೂಸಿತಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ‘ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ ಸಮ್ಫುಸನಾ ಸಮ್ಫುಸಿತತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಫುಲ್ಲಿತಮಣ್ಡಿತವಿಭೂಸಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ದಹರಕುಮಾರಂ ನ್ಹಾಪೇತ್ವಾ, ಮನೋರಮಂ ವತ್ಥಂ ಪರಿದಹಾಪೇತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಪಿಳನ್ಧಾಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಖೀನಿ ಅಞ್ಜೇತ್ವಾ ಅಥಸ್ಸ ನಲಾಟೇ ಏಕಮೇವ ಮನೋಸಿಲಾಬಿನ್ದುಂ ಕರೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಸ ನ ಏತ್ತಾವತಾ ಚಿತ್ತತಿಲಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ನಾನಾವಣ್ಣೇಹಿ ಪನ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಬಿನ್ದೂಸು ಕತೇಸು ಚಿತ್ತತಿಲಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ‘ಪದತ್ಥುತಿ’ ನಾಮ.

ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಣನಮೇವ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಯಥಾ ಹಿ ‘ಆವುಸೋ’ತಿ ವಾ ‘ಭನ್ತೇ’ತಿ ವಾ ‘ಯಕ್ಖೋ’ತಿ ವಾ ‘ಸಪ್ಪೋ’ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ‘ಆವುಸೋ ಆವುಸೋ’‘ಭನ್ತೇ ಭನ್ತೇ’‘ಯಕ್ಖೋ ಯಕ್ಖೋ’‘ಸಪ್ಪೋ ಸಪ್ಪೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏವಮೇವ ಸಕಿದೇವ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಯಾ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತೇನ ವಿಯ ‘ಫಸ್ಸೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪದಂ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅತ್ಥವಸೇನ ‘ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ ಸಮ್ಫುಸನಾ ಸಮ್ಫುಸಿತತ್ತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ‘ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಂ’ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ. ಏವಂ ಅಪರದೀಪನಾ ದ್ವೇ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಏತಸ್ಸಾಪಿ ವಸೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಕಪದನಿದ್ದೇಸೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಠಮಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಮಹಾಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಯಂ ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ತಾವ ಫಸ್ಸಪದನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾ. ಇತೋ ಪರೇಸು ಪನ ವೇದನಾದೀನಂ ಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೇಸು ವಿಸೇಸಮತ್ತಮೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ. ಸೇಸಂ ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೩. ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕತಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವೇದನಾ ಹೋತೀತಿ ಆರದ್ಧಂ, ‘ಸಾತಪದವಸೇನ ಪನ ‘ಯ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘ತಜ್ಜಾ’ ವುಚ್ಚತಿ ತಸ್ಸ ಸಾತಸುಖಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಸಾರುಪ್ಪಾ. ಅನುಚ್ಛವಿಕತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ಅಯಂ ‘ತಜ್ಜಾ’-ಸದ್ದೋ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ತಜ್ಜಂ ತಸ್ಸಾರುಪ್ಪಂ ಕಥಂ ಮನ್ತೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೬). ತೇಹಿ ವಾ ರೂಪಾದೀಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಜಾತಾತಿಪಿ ತಜ್ಜಾ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ಧಾತೂತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಸಮ್ಫಸ್ಸತೋ ಜಾತಂ, ಸಮ್ಫಸ್ಸೇ ವಾ ಜಾತನ್ತಿ ಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ. ಚಿತ್ತನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚೇತಸಿಕಂ. ಮಧುರಟ್ಠೇನ ಸಾತಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅತ್ಥೇನ ತಜ್ಜಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಸಾತಂ, ಅಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವೇದನಾ ಹೋತೀತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನಿ ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖನ್ತಿಆದೀಸು ಚೇತಸಿಕಪದೇನ ಕಾಯಿಕಸುಖಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸುಖಪದೇನ ಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ. ಚೇತೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಫಸ್ಸೇ ಜಾತಂ. ಸಾತಂ ಸುಖಂ ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಸಾತಂ ವೇದಯಿತಂ, ನ ಅಸಾತಂ ವೇದಯಿತಂ; ಸುಖಂ ವೇದಯಿತಂ, ನ ದುಕ್ಖಂ ವೇದಯಿತಂ. ಪರತೋ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಸಾತಾ ವೇದನಾ, ನ ಅಸಾತಾ; ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ನ ದುಕ್ಖಾತಿ. ಅಯಮೇವ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

೪. ಸಞ್ಞಾನಿದ್ದೇಸೇ ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾತಿ ತಸ್ಸಾಕುಸಲಸಞ್ಞಾಯ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಫಸ್ಸಮ್ಹಿ ಜಾತಾ. ಸಞ್ಞಾತಿ ಸಭಾವನಾಮಂ. ಸಞ್ಜಾನನಾತಿ ಸಞ್ಜಾನನಾಕಾರೋ. ಸಞ್ಜಾನಿತತ್ತನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾನಿತಭಾವೋ.

೫. ಚೇತನಾನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಚಿತ್ತನಿದ್ದೇಸೇ ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತತಾಯ ಚಿತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣಂ ಮಿನಮಾನಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಮನೋ. ಮಾನಸನ್ತಿ ಮನೋ ಏವ. ‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರೋ ಪಾಸೋ ಯ್ವಾಯಂ ಚರತಿ ಮಾನಸೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೧; ಮಹಾವ. ೩೩) ಹಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಧಮ್ಮೋ ‘ಮಾನಸೋ’ತಿ ವುತ್ತೋ.

‘‘ಕಥಞ್ಹಿ ಭಗವಾ ತುಯ್ಹಂ, ಸಾವಕೋ ಸಾಸನೇ ರತೋ;

ಅಪ್ಪತ್ತಮಾನಸೋ ಸೇಕ್ಖೋ, ಕಾಲಂ ಕಯಿರಾ ಜನೇ ಸುತಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೫೯);

ಏತ್ಥ ಅರಹತ್ತಂ ‘ಮಾನಸ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ‘ಮನೋವ’ ಮಾನಸಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಹೇತಂ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ.

ಹದಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ವಾ ತೇ ಖಿಪಿಸ್ಸಾಮಿ, ಹದಯಂ ವಾ ತೇ ಫಾಲೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೭; ಸು. ನಿ. ಆಳವಕಸುತ್ತ) ಏತ್ಥ ಉರೋ ಹದಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಹದಯಾ ಹದಯಂ ಮಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞಾಯ ತಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೩) ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ. ‘‘ವಕ್ಕಂ ಹದಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೭; ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೦) ಏತ್ಥ ಹದಯವತ್ಥು. ಇಧ ಪನ ಚಿತ್ತಮೇವ ಅಬ್ಭನ್ತರಟ್ಠೇನ ‘ಹದಯ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಮೇವ ಪರಿಸುದ್ಧಟ್ಠೇನ ಪಣ್ಡರಂ. ಭವಙ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಪಭಸ್ಸರಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಆಗನ್ತುಕೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೯). ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಪನ ಅಕುಸಲಮ್ಪಿ, ಗಙ್ಗಾಯ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ನದೀ ಗಙ್ಗಾ ವಿಯ, ಗೋಧಾವರಿತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ಗೋಧಾವರೀ ವಿಯ ಚ, ಪಣ್ಡರನ್ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ.

ಮನೋ ಮನಾಯತನನ್ತಿ ಇಧ ಪನ ಮನೋಗ್ಗಹಣಂ ಮನಸ್ಸೇವ ಆಯತನಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ. ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ – ‘ನಯಿದಂ ದೇವಾಯತನಂ ವಿಯ ಮನಸ್ಸ ಆಯತನತ್ತಾ ಮನಾಯತನಂ, ಅಥ ಖೋ ಮನೋ ಏವ ಆಯತನಂ ಮನಾಯತನ’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ನಿವಾಸಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಕರಟ್ಠೇನ ಸಮೋಸರಣಠಾನಟ್ಠೇನ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಆಯತನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ‘ಇಸ್ಸರಾಯತನಂ ವಾಸುದೇವಾಯತನ’ನ್ತಿಆದೀಸು ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ ಆಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘ಸುವಣ್ಣಾಯತನಂ ರಜತಾಯತನ’ನ್ತಿಆದೀಸು ಆಕರೋ. ಸಾಸನೇ ಪನ ‘‘ಮನೋರಮೇ ಆಯತನೇ ಸೇವನ್ತಿ ನಂ ವಿಹಙ್ಗಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೫.೩೮) ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಂ. ‘‘ದಕ್ಖಿಣಾಪಥೋ ಗುನ್ನಂ ಆಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೋ. ‘‘ತತ್ರ ತತ್ರೇವ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಸತಿ ಸತಿಆಯತನೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೫೮) ಕಾರಣಂ. ಇಧ ಪನ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಸಮೋಸರಣಠಾನಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ತಿಧಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ.

ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನಪಿ ಏತಂ ಆಯತನಂ. ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನೇತ್ಥ ಓಸರನ್ತೀತಿ ಸಮೋಸರಣಠಾನಟ್ಠೇನಪಿ ಆಯತನಂ. ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಪನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಕಾರಣತ್ತಾ ಕಾರಣಟ್ಠೇನಪಿ ಆಯತನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ.

ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಖನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ. ತಸ್ಸ ರಾಸಿಆದಿವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಹಾಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೫೧). ಏತ್ಥ ಹಿ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೫) ಗುಣಟ್ಠೇನ. ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೧) ಏತ್ಥ ಪಣ್ಣತ್ತಿಮತ್ತಟ್ಠೇನ. ಇಧ ಪನ ರುಳ್ಹಿತೋ ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ. ರಾಸಟ್ಠೇನ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಏಕದೇಸೋ ಏಕಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಏಕದೇಸಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ರುಳ್ಹಿತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ತೇಸಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪದೇ ಏಕಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಮಿನನಟ್ಠೇನ ಮನೋ, ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸಭಾವಟ್ಠೇನ ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ವಾ ಧಾತೂತಿ ತೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ವುತ್ತಂ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕೇ ಫಸ್ಸೋ ತಾವ ಯಸ್ಮಾ ಫಸ್ಸೋ ಏವ, ನ ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜೋ, ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಯಸ್ಮಾ ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇ ‘ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ’ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನ ಆರೋಪಿತಾ. ವಿತಕ್ಕಪದಾದೀಸು ಪನ ಲಬ್ಭಮಾನಾಪಿ ಇಧ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ನ ಉದ್ಧಟಾ.

ಇಮೇಸಞ್ಚ ಪನ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಉದ್ಧರಮಾನೇನ ಭಗವತಾ ದುಕ್ಕರಂ ಕತಂ. ನಾನಾಉದಕಾನಞ್ಹಿ ನಾನಾತೇಲಾನಂ ವಾ ಏಕಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಿವಸಂ ನಿಮ್ಮಥಿತಾನಂ ವಣ್ಣ ಗನ್ಧರಸಾನಂ ನಾನತಾಯ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ಘಾಯಿತ್ವಾ ವಾ ಸಾಯಿತ್ವಾ ವಾ ನಾನಾಕರಣಂ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಞಾತುಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತಂ ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಪನ ಇಮೇಸಂ ಅರೂಪೀನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ವಿನಿಬ್ಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಉದ್ಧರಮಾನೇನ ಅತಿದುಕ್ಕರಂ ಕತಂ. ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರೋ –

‘‘ದುಕ್ಕರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ ಕತನ್ತಿ. ‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ, ಭಗವತಾ ದುಕ್ಕರಂ ಕತ’ನ್ತಿ. ‘ದುಕ್ಕರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ ಕತಂ, ಯಂ ಇಮೇಸಂ ಅರೂಪೀನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವವತ್ಥಾನಂ ಅಕ್ಖಾತಂ – ಅಯಂ ಫಸ್ಸೋ, ಅಯಂ ವೇದನಾ, ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾ, ಅಯಂ ಚೇತನಾ, ಇದಂ ಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ. ‘ಓಪಮ್ಮಂ, ಭನ್ತೇ, ಕರೋಹೀ’ತಿ. ‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೋಚಿದೇವ ಪುರಿಸೋ ನಾವಾಯ ಸಮುದ್ದಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಹತ್ಥಪುಟೇನ ಉದಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಜಿವ್ಹಾಯ ಸಾಯಿತ್ವಾ ಜಾನೇಯ್ಯ ನು ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸೋ ಪುರಿಸೋ – ಇದಂ ಗಙ್ಗಾಯ ಉದಕಂ, ಇದಂ ಯಮುನಾಯ ಉದಕಂ, ಇದಂ ಅಚಿರವತಿಯಾ ಉದಕಂ, ಇದಂ ಸರಭುಯಾ ಉದಕಂ, ಇದಂ ಮಹಿಯಾ ಉದಕ’ನ್ತಿ? ‘ದುಕ್ಕರಂ, ಭನ್ತೇ, ಜಾನಿತು’ನ್ತಿ. ‘ತತೋ ದುಕ್ಕರತರಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ ಕತಂ ಯಂ ಇಮೇಸಂ ಅರೂಪೀನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ…ಪೇ… ಇದಂ ಚಿತ್ತ’’’ನ್ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೭.೧೬).

೭. ವಿತಕ್ಕನಿದ್ದೇಸೇ ತಕ್ಕನವಸೇನ ತಕ್ಕೋ. ತಸ್ಸ ತಿತ್ತಕಂ ತಕ್ಕೇಸಿ ಕುಮ್ಭಂ ತಕ್ಕೇಸಿ ಸಕಟಂ ತಕ್ಕೇಸಿ ಯೋಜನಂ ತಕ್ಕೇಸಿ ಅದ್ಧಯೋಜನಂ ತಕ್ಕೇಸೀತಿ ಏವಂ ತಕ್ಕನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇದಂ ತಕ್ಕಸ್ಸ ಸಭಾವಪದಂ. ವಿತಕ್ಕನವಸೇನ ವಿತಕ್ಕೋ. ಬಲವತರತಕ್ಕಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಸುಟ್ಠು ಕಪ್ಪನವಸೇನ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಏಕಗ್ಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪೇತೀತಿ ಅಪ್ಪನಾ. ದುತಿಯಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ. ಬಲವತರಾ ವಾ ಅಪ್ಪನಾ ಬ್ಯಪ್ಪನಾ. ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿರೋಪೇತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಚೇತಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಾ. ಯಾಥಾವತಾಯ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾಯ ಚ ಕುಸಲಭಾವಪ್ಪತ್ತೋ ಪಸತ್ಥೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ.

೮. ವಿಚಾರನಿದ್ದೇಸೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚರಣಕವಸೇನ ಚಾರೋ. ಇದಮಸ್ಸ ಸಭಾವಪದಂ. ವಿಚರಣವಸೇನ ವಿಚಾರೋ. ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ವಿಚರಣವಸೇನ ಅನುವಿಚಾರೋ. ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ವಿಚರಣವಸೇನ ಉಪವಿಚಾರೋತಿ. ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಾ ಪದಾನಿ ವಡ್ಢಿತಾನಿ. ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ, ಸರಂ ವಿಯ ಜಿಯಾಯ, ಅನುಸನ್ದಹಿತ್ವಾ ಠಪನತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಸನ್ಧಾನತಾ. ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ವಿಯ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅನುಪೇಕ್ಖನತಾ. ವಿಚರಣವಸೇನ ವಾ ಉಪೇಕ್ಖನತಾ ಅನುಪೇಕ್ಖನತಾ.

೯. ಪೀತಿನಿದ್ದೇಸೇ ಪೀತೀತಿ ಸಭಾವಪದಂ. ಪಮುದಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ. ಆಮೋದನಾಕಾರೋ ಆಮೋದನಾ. ಪಮೋದನಾಕಾರೋ ಪಮೋದನಾ. ಯಥಾ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಾನಂ ವಾ ತೇಲಾನಂ ವಾ ಉಣ್ಹೋದಕಸೀತೋದಕಾನಂ ವಾ ಏಕತೋಕರಣಂ ಮೋದನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಪೀತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತೋಕರಣೇನ ಮೋದನಾ. ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಪನ ಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ಆಮೋದನಾ ಪಮೋದನಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಹಾಸೇತೀತಿ ಹಾಸೋ. ಪಹಾಸೇತೀತಿ ಪಹಾಸೋ. ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾಕಾರಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವಿತ್ತೀತಿ ವಿತ್ತಂ; ಧನಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಅಯಂ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ವಿತ್ತಿಸರಿಕ್ಖತಾಯ ವಿತ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಧನಿನೋ ಧನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಪೀತಿಮತೋಪಿ ಪೀತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ. ತುಟ್ಠಿಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಏತಂ ನಾಮಂ. ಪೀತಿಮಾ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಉಗ್ಗತತ್ತಾ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತತ್ತಾ ಉದಗ್ಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉದಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವೋ ಓದಗ್ಯಂ. ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ ಅತ್ತಮನತಾ. ಅನಭಿರದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ಮನೋ ದುಕ್ಖಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಮನೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅಭಿರದ್ಧಸ್ಸ ಪನ ಸುಖಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಮನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ ಅತ್ತಮನತಾ, ಸಕಮನತಾ. ಸಕಮನಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ, ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಪನೇಸೋ ಭಾವೋ, ಚೇತಸಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತಮನತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಾ.

೧೧. ಏಕಗ್ಗತಾನಿದ್ದೇಸೇ ಅಚಲಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಠಿತಿ. ಪರತೋ ಪದದ್ವಯಂ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ. ಅಪಿಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಹಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸಣ್ಠಿತಿ. ಆರಮ್ಮಣಂ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅವಟ್ಠಿತಿ. ಕುಸಲಪಕ್ಖಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಓಗಾಹನ್ತಿ – ಸದ್ಧಾ ಸತಿ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾತಿ. ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾ ಓಕಪ್ಪನಾತಿ ವುತ್ತಾ, ಸತಿ ಅಪಿಲಾಪನತಾತಿ, ಸಮಾಧಿ ಅವಟ್ಠಿತೀತಿ, ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋಗಾಹನಾತಿ. ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಪನ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಓಗಾಹನ್ತಿ – ತಣ್ಹಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ. ತೇನೇವ ತೇ ಓಘಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಪನೇತ್ಥ ನ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ರಜುಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನೇ ಉದಕೇನ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಟ್ಠೇ ಥೋಕಮೇವ ಕಾಲಂ ರಜೋ ಸನ್ನಿಸೀದತಿ, ಸುಕ್ಖನ್ತೇ ಸುಕ್ಖನ್ತೇ ಪುನ ಪಕತಿಭಾವೇನ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಏವಮೇವ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ನ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಘಟೇಹಿ ಉದಕಂ ಆಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಕುದಾಲೇನ ಖನಿತ್ವಾ ಆಕೋಟನಮದ್ದನಘಟ್ಟನಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಪಲಿತ್ತೇ ಆದಾಸೇ ವಿಯ ಛಾಯಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಸ್ಸಸತಾತಿಕ್ಕಮೇಪಿ ತಂಮುಹುತ್ತಕತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ.

ಉದ್ಧಚ್ಚವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ವಿಸಾಹಾರಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅವಿಸಾಹಾರೋ. ಉದ್ಧಚ್ಚವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಸೇನೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ನಾಮ. ಅಯಂ ಪನ ತಥಾವಿಧೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ. ಉದ್ಧಚ್ಚವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಸೇನೇವ ಚ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸಾಹಟಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಹರೀಯತಿ. ಅಯಂ ಪನ ಏವಂ ಅವಿಸಾಹಟಸ್ಸ ಮಾನಸಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಅವಿಸಾಹಟಮಾನಸತಾ.

ಸಮಥೋತಿ ತಿವಿಧೋ ಸಮಥೋ – ಚಿತ್ತಸಮಥೋ, ಅಧಿಕರಣಸಮಥೋ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋತಿ. ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಚಿತ್ತಸಮಥೋ ನಾಮ. ತಞ್ಹಿ ಆಗಮ್ಮ ಚಿತ್ತಚಲನಂ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ ಸಮ್ಮತಿ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಚಿತ್ತಸಮಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯಾದಿಸತ್ತವಿಧೋ ಸಮಥೋ ಅಧಿಕರಣಸಮಥೋ ನಾಮ. ತಞ್ಹಿ ಆಗಮ್ಮ ತಾನಿ ತಾನಿ ಅಧಿಕರಣಾನಿ ಸಮ್ಮನ್ತಿ ವೂಪಸಮ್ಮನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಅಧಿಕರಣಸಮಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ಸಮ್ಮನ್ತಿ ವೂಪಸಮ್ಮನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚಿತ್ತಸಮಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸಮಾಧಿಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸಮಾಧಿಬಲಂ. ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ಯಾಥಾವಸಮಾಧಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಮಾಧಿ ಕುಸಲಸಮಾಧಿ.

೧೨. ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ಬುದ್ಧಾದಿಗುಣಾನಂ ಸದ್ದಹನವಸೇನ ಸದ್ಧಾ. ಬುದ್ಧಾದೀನಿ ವಾ ರತನಾನಿ ಸದ್ದಹತಿ ಪತ್ತಿಯಾಯತೀತಿ ಸದ್ಧಾ. ಸದ್ದಹನಾತಿ ಸದ್ದಹನಾಕಾರೋ. ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗುಣೇ ಓಗಾಹತಿ, ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿಯ ಅನುಪವಿಸತೀತಿ ಓಕಪ್ಪನಾ. ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗುಣೇಸು ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ಪಸೀದನ್ತಿ, ಸಯಂ ವಾ ಅಭಿಪ್ಪಸೀದತೀತಿ ಅಭಿಪ್ಪಸಾದೋ. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಸಮಾಸಪದಾನಂ ವಸೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪರಿಯಾಯೇ ಆರದ್ಧೇ ಆದಿಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಪದಭಾಜನಂ ಕರೀಯತಿ – ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಧಮ್ಮತಾ – ತಸ್ಮಾ ಪುನ ಸದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ವಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ನ ತಥಾ ಇದಂ. ಇದಂ ಪನ ಸದ್ಧಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ. ಏವಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವಞಾಪನತ್ಥಮ್ಪಿ ಪುನ ಸದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದನಿದ್ದೇಸೇಸು ಆದಿಪದಸ್ಸ ಪುನ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಧಿಮೋಕ್ಖಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಅಸದ್ಧಿಯೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸದ್ಧಾಬಲಂ.

೧೩. ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ಚೇತಸಿಕೋತಿ ಇದಂ ವೀರಿಯಸ್ಸ ನಿಯಮತೋ ಚೇತಸಿಕಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಇದಞ್ಹಿ ವೀರಿಯಂ ‘‘ಯದಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಾಯಿಕಂ ವೀರಿಯಂ ತದಪಿ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಯದಪಿ ಚೇತಸಿಕಂ ವೀರಿಯಂ ತದಪಿ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ. ಇತಿಹಿದಂ ಉದ್ದೇಸಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೩) ಏವಮಾದೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ಚಙ್ಕಮಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ‘ಕಾಯಿಕ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಮ್ಪಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಕಾಯಿಕಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಚೇತಸಿಕಮೇವ ಪನೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಚೇತಸಿಕೋ’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋತಿ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಆರಮ್ಭೋ. ಇಮಿನಾ ಸೇಸಾರಮ್ಭೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ‘ಆರಮ್ಭ’-ಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮೇ ಆಪತ್ತಿಯಂ ಕಿರಿಯಾಯಂ ವೀರಿಯೇ ಹಿಂಸಾಯ ವಿಕೋಪನೇತಿ ಅನೇಕೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಆಗತೋ.

‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖಂ ಸಮ್ಭೋತಿ, ಸಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಭಪಚ್ಚಯಾ;

ಆರಮ್ಭಾನಂ ನಿರೋಧೇನ, ನತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೭೪೯);

ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ‘ಆರಮ್ಭೋ’ತಿ ಆಗತಂ. ‘‘ಆರಮ್ಭತಿ ಚ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೪೨; ಪು. ಪ. ೧೯೧) ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ. ‘‘ಮಹಾಯಞ್ಞಾ ಮಹಾರಮ್ಭಾ ನ ತೇ ಹೋನ್ತಿ ಮಹಪ್ಫಲಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೯; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೦) ಏತ್ಥ ಯೂಪುಸ್ಸಾಪನಾದಿಕಿರಿಯಾ. ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥ ಯುಞ್ಜಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೫) ಏತ್ಥ ವೀರಿಯಂ. ‘‘ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಾಣಂ ಆರಭನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೫೧-೫೨) ಏತ್ಥ ಹಿಂಸಾ. ‘‘ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಸಮಾರಮ್ಭಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೦; ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೩) ಏತ್ಥ ಛೇದನಭಞ್ಜನಾದಿಕಂ ವಿಕೋಪನಂ. ಇಧ ಪನ ವೀರಿಯಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇನಾಹ – ‘ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋತಿ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಆರಮ್ಭೋ’ತಿ. ವೀರಿಯಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಭನಕವಸೇನ ಆರಮ್ಭೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇದಮಸ್ಸ ಸಭಾವಪದಂ. ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖಮನವಸೇನ ನಿಕ್ಕಮೋ. ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನವಸೇನ ಪರಕ್ಕಮೋ. ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಯಮನವಸೇನ ಉಯ್ಯಾಮೋ. ಬ್ಯಾಯಮನವಸೇನ ವಾಯಾಮೋ. ಉಸ್ಸಾಹನವಸೇನ ಉಸ್ಸಾಹೋ. ಅಧಿಮತ್ತುಸ್ಸಾಹನವಸೇನ ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀ. ಥಿರಭಾವಟ್ಠೇನ ಥಾಮೋ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಾರಣವಸೇನ ಅವಿಚ್ಛೇದತೋ ವಾ ಪವತ್ತನವಸೇನ ಕುಸಲಸನ್ತಾನಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಿತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ನಿಕ್ಕಮೋ ಚೇಸೋ ಕಾಮಾನಂ ಪನುದನಾಯ, ಪರಕ್ಕಮೋ ಚೇಸೋ ಬನ್ಧನಚ್ಛೇದಾಯ, ಉಯ್ಯಾಮೋ ಚೇಸೋ ಓಘನಿತ್ಥರಣಾಯ, ವಾಯಾಮೋ ಚೇಸೋ ಪಾರಙ್ಗಮನಟ್ಠೇನ, ಉಸ್ಸಾಹೋ ಚೇಸೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೇನ, ಉಸ್ಸೋಳ್ಹೀ ಚೇಸೋ ಅಧಿಮತ್ತಟ್ಠೇನ, ಥಾಮೋ ಚೇಸೋ ಪಲಿಘುಗ್ಘಾಟನತಾಯ, ಧಿತಿ ಚೇಸೋ ಅವಟ್ಠಿತಿಕಾರಿತಾಯಾತಿ.

‘‘ಕಾಮಂ ತಚೋ ಚ ನ್ಹಾರು ಚ ಅಟ್ಠಿ ಚ ಅವಸಿಸ್ಸತೂ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮೪; ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೨, ೨೩೭; ಅ. ನಿ. ೨.೫; ಮಹಾನಿ. ೧೯೬; ಚೂಳನಿ. ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸ ೧೫೪) ಏವಂ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮವಸೇನ ಅಸಿಥಿಲಪರಕ್ಕಮತಾ; ಥಿರಪರಕ್ಕಮೋ, ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ವೀರಿಯಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಕರಣಟ್ಠಾನೇ ಛನ್ದಂ ನ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಧುರಂ ನ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ಓತಾರೇತಿ, ನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ಅನೋಸಕ್ಕಿತಮಾನಸತಂ ಆವಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಛನ್ದತಾ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರತಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಪನ ತಜ್ಜಾತಿಕೇ ಉದಕಸಮ್ಭಿನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಧುರವಾಹಗೋಣಂ ಗಣ್ಹಥಾತಿ ವದನ್ತಿ, ಸೋ ಜಣ್ಣುನಾ ಭೂಮಿಂ ಉಪ್ಪೀಳೇತ್ವಾಪಿ ಧುರಂ ವಹತಿ, ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತುಂ ನ ದೇತಿ, ಏವಮೇವ ವೀರಿಯಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಕರಣಟ್ಠಾನೇ ಧುರಂ ಉಕ್ಖಿಪತಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧುರಸಮ್ಪಗ್ಗಾಹೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಕೋಸಜ್ಜೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ವೀರಿಯಬಲಂ. ಯಾಥಾವನಿಯ್ಯಾನಿಕಕುಸಲವಾಯಾಮತಾಯ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ.

೧೪. ಸತಿನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ಸರಣಕವಸೇನ ಸತಿ. ಇದಂ ಸತಿಯಾ ಸಭಾವಪದಂ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸರಣತೋ ಅನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಅನುಸ್ಸತಿ. ಅಭಿಮುಖಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಯ ಸರಣತೋ ಪಟಿಸರಣವಸೇನ ಪಟಿಸ್ಸತಿ. ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಾ ವಡ್ಢಿತಮತ್ತಮೇತಂ. ಸರಣಾಕಾರೋ ಸರಣತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸರಣತಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಸರಣಾನಮ್ಪಿ ನಾಮಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ಪುನ ಸತಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಸತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಸರಣತಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಸುತಪರಿಯತ್ತಸ್ಸ ಧಾರಣಭಾವತೋ ಧಾರಣತಾ. ಅನುಪವಿಸನಸಙ್ಖಾತೇನ ಓಗಾಹನಟ್ಠೇನ ಅಪಿಲಾಪನಭಾವೋ ಅಪಿಲಾಪನತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಲಾಬುಕಟಾಹಾದೀನಿ ಉದಕೇ ಪ್ಲವನ್ತಿ, ನ ಅನುಪವಿಸನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸತಿ. ಆರಮ್ಮಣಞ್ಹೇಸಾ ಅನುಪವಿಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಪಿಲಾಪನತಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಚಿರಕತಚಿರಭಾಸಿತಾನಂ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನಭಾವತೋ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನತಾ. ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೇ ಜೋತನಲಕ್ಖಣೇ ಚ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಮಾದೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸತಿಬಲಂ. ಯಾಥಾವಸತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸತಿ ಕುಸಲಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿ.

೧೬. ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಞ್ಞಾಪನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ. ತೇನ ತೇನ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಾತೀತಿಪಿ ಪಞ್ಞಾ. ಇದಮಸ್ಸಾ ಸಭಾವಪದಂ. ಪಜಾನನಾಕಾರೋ ಪಜಾನನಾ. ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಿ ವಿಚಿನಾತೀತಿ ವಿಚಯೋ. ಪವಿಚಯೋತಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ. ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ವಿಚಿನಾತೀತಿ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ. ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ. ಸಾಯೇವ ಪುನ ಉಪಸಗ್ಗನಾನತ್ತೇನ ಉಪಲಕ್ಖಣಾ ಪಚ್ಚುಪಲಕ್ಖಣಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ. ಕುಸಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕೋಸಲ್ಲಂ. ನಿಪುಣಸ್ಸ ಭಾವೋ ನೇಪುಞ್ಞಂ. ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಂ ವಿಭಾವನವಸೇನ ವೇಭಬ್ಯಾ. ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಂ ಚಿನ್ತನಕವಸೇನ ಚಿನ್ತಾ. ಯಸ್ಸ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತಂ ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಿ ಚಿನ್ತಾಪೇತೀತಿಪಿ ಚಿನ್ತಾ. ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೀತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ. ಭೂರೀತಿ ಪಥವಿಯಾ ನಾಮಂ. ಅಯಮ್ಪಿ ಸಣ್ಹಟ್ಠೇನ ವಿತ್ಥಟಟ್ಠೇನ ಚ ಭೂರೀ ವಿಯಾತಿ ಭೂರೀ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಭೂರೀ ವುಚ್ಚತಿ ಪಥವೀ. ತಾಯ ಪಥವೀಸಮಾಯ ವಿತ್ಥಟಾಯ ವಿಪುಲಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಭೂರಿಪಞ್ಞೋತಿ (ಮಹಾನಿ. ೨೭). ಅಪಿಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ ಭೂರೀ’’ತಿ. ಭೂತೇ ಅತ್ಥೇ ರಮತೀತಿಪಿ ಭೂರೀ. ಅಸನಿ ವಿಯ ಸಿಲುಚ್ಚಯೇ ಕಿಲೇಸೇ ಮೇಧತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಮೇಧಾ. ಖಿಪ್ಪಂ ಗಹಣಧಾರಣಟ್ಠೇನ ವಾ ಮೇಧಾ. ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತಂ ಅತ್ತಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚ ಯಾಥಾವಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇ ಪರಿನೇತೀತಿ ಪರಿಣಾಯಿಕಾ. ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಧಮ್ಮೇ ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಸಮ್ಮಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಉಪ್ಪಥಪಟಿಪನ್ನೇ ಸಿನ್ಧವೇ ವೀಥಿಆರೋಪನತ್ಥಂ ಪತೋದೋ ವಿಯ ಉಪ್ಪಥೇ ಧಾವನಕಂ ಕೂಟಚಿತ್ತಂ ವೀಥಿಆರೋಪನತ್ಥಂ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ಪತೋದೋ ವಿಯ ಪತೋದೋ. ದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ. ಕಿಲೇಸಚ್ಛೇದನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾವ ಸತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥಂ. ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾವ ಪಾಸಾದೋ ಪಞ್ಞಾಪಾಸಾದೋ.

ಆಲೋಕನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾವ ಆಲೋಕೋ ಪಞ್ಞಾಆಲೋಕೋ. ಓಭಾಸನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾವ ಓಭಾಸೋ ಪಞ್ಞಾಓಭಾಸೋ. ಪಜ್ಜೋತನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾವ ಪಜ್ಜೋತೋ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ. ಪಞ್ಞವತೋ ಹಿ ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಏಕಾಲೋಕಾ ಏಕೋಭಾಸಾ ಏಕಪಜ್ಜೋತಾ ಹೋತಿ, ತೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಇಮೇಸು ಪನ ತೀಸು ಪದೇಸು ಏಕಪದೇನಪಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸಿದ್ಧೇ, ಯಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಲೋಕಾ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಚನ್ದಾಲೋಕೋ ಸೂರಿಯಾಲೋಕೋ ಅಗ್ಯಾಲೋಕೋ ಪಞ್ಞಾಲೋಕೋ. ಇಮೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತ್ತಾರೋ ಆಲೋಕಾ. ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಆಲೋಕಾನಂ ಯದಿದಂ ಪಞ್ಞಾಲೋಕೋ’’. ತಥಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಓಭಾಸಾ…ಪೇ… ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಜ್ಜೋತಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೪೪) ಸತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಸುತ್ತಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ, ತದನುರೂಪೇನೇವ ಇಧಾಪಿ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಅತ್ಥೋ ಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜ್ಜಮಾನೋ ಸುವಿಭತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಬುಜ್ಝತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚ ಅಞ್ಞೋತಿ.

ರತಿಕರಣಟ್ಠೇನ ಪನ ರತಿದಾಯಕಟ್ಠೇನ ರತಿಜನಕಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತೀಕತಟ್ಠೇನ ದುಲ್ಲಭಪಾತುಭಾವಟ್ಠೇನ ಅತುಲಟ್ಠೇನ ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಟ್ಠೇನ ಚ ಪಞ್ಞಾವ ರತನಂ ಪಞ್ಞಾರತನಂ. ನ ತೇನ ಸತ್ತಾ ಮುಯ್ಹನ್ತಿ, ಸಯಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ನ ಮುಯ್ಹತೀತಿ ಅಮೋಹೋ. ಧಮ್ಮವಿಚಯಪದಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ಪುನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅಮೋಹಸ್ಸ ಮೋಹಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ. ತೇನೇತಂ ದೀಪೇತಿ – ಯ್ವಾಯಂ ಅಮೋಹೋ ಸೋ ನ ಕೇವಲಂ ಮೋಹತೋ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ, ಮೋಹಸ್ಸ ಪನ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅಮೋಹೋ ನಾಮ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಯಾಥಾವನಿಯ್ಯಾನಿಕಕುಸಲದಿಟ್ಠಿ.

೧೯. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನಿದ್ದೇಸೇ ಯೋ ತೇಸಂ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯೂತಿ ತೇಸಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಯೋ ಆಯಾಪನಟ್ಠೇನ ಆಯು, ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಅಯನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಯೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇದಮಸ್ಸ ಸಭಾವಪದಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಆಯುಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಯಪೇನ್ತಿ ಯಾಪೇನ್ತಿ ಇರಿಯನ್ತಿ ವತ್ತನ್ತಿ ಪಾಲಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಠಿತೀತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ – ಏತಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಠಿತಿ. ಯಪೇನ್ತೀತಿ ಯಪನಾ. ತಥಾ ಯಾಪನಾ. ಏವಂ ಬುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಪನ ವಸೇನ ಪುರಿಮಪದೇ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಕತಂ. ಏತಾಯ ಇರಿಯನ್ತೀತಿ ಇರಿಯನಾ. ವತ್ತನ್ತೀತಿ ವತ್ತನಾ. ಪಾಲಯನ್ತೀತಿ ಪಾಲನಾ. ಜೀವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಜೀವಿತಂ. ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ.

೩೦. ಹಿರಿಬಲನಿದ್ದೇಸೇ ಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ. ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಹಿರಿಯಿತಬ್ಬೇನಾತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ. ಹಿರಿಯಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಧಮ್ಮಂ ಹಿರಿಯತಿ ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಾಪಕಾನನ್ತಿ ಲಾಮಕಾನಂ. ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ. ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಲಾಭಂ ಸಮಙ್ಗೀಭಾವಂ ಹಿರಿಯತಿ ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೧. ಓತ್ತಪ್ಪಬಲನಿದ್ದೇಸೇ ಓತ್ತಪ್ಪಿತಬ್ಬೇನಾತಿ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ. ಓತ್ತಪ್ಪಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕೇನ ಓತ್ತಪ್ಪಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತೇನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಓತ್ತಪ್ಪಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಾಯ ಓತ್ತಪ್ಪತಿ, ಭಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೨. ಅಲೋಭನಿದ್ದೇಸೇ ಅಲುಬ್ಭನಕವಸೇನ ಅಲೋಭೋ. ನ ಲುಬ್ಭತೀತಿಪಿ ಅಲೋಭೋ. ಇದಮಸ್ಸ ಸಭಾವಪದಂ. ಅಲುಬ್ಭನಾತಿ ಅಲುಬ್ಭನಾಕಾರೋ. ಲೋಭಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಲುಬ್ಭಿತೋ ನಾಮ. ನ ಲುಬ್ಭಿತೋ ಅಲುಬ್ಭಿತೋ. ಅಲುಬ್ಭಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಲುಬ್ಭಿತತ್ತಂ. ಸಾರಾಗಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನ ಸಾರಾಗೋತಿ ಅಸಾರಾಗೋ. ಅಸಾರಜ್ಜನಾತಿ ಅಸಾರಜ್ಜನಾಕಾರೋ. ಅಸಾರಜ್ಜಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಸಾರಜ್ಜಿತತ್ತಂ. ನ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಅನಭಿಜ್ಝಾ. ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲಮೂಲನ್ತಿ ಅಲೋಭಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಸಲಮೂಲಂ. ಅಲೋಭೋ ಹಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಮೂಲಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಕುಸಲಮೂಲಂ. ಕುಸಲಞ್ಚ ತಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಮೂಲಞ್ಚಾತಿಪಿ ಕುಸಲಮೂಲಂ.

೩೩. ಅದೋಸನಿದ್ದೇಸೇ ಅದುಸ್ಸನಕವಸೇನ ಅದೋಸೋ. ನ ದುಸ್ಸತೀತಿಪಿ ಅದೋಸೋ. ಇದಮಸ್ಸ ಸಭಾವಪದಂ. ಅದುಸ್ಸನಾತಿ ಅದುಸ್ಸನಾಕಾರೋ. ಅದುಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅದುಸ್ಸಿತತ್ತಂ. ಬ್ಯಾಪಾದಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನ ಬ್ಯಾಪಾದೋತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ. ಕೋಧದುಕ್ಖಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ನ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜೋತಿ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೋ. ಅದೋಸಸಙ್ಖಾತಂ ಕುಸಲಮೂಲಂ ಅದೋಸೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ. ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ.

೪೦-೪೧. ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿದ್ದೇಸಾದೀಸು ಯಸ್ಮಾ ಕಾಯೋತಿ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತಿ ಏತಾಯ ತೇ ಧಮ್ಮಾ, ವಿಗತದರಥಾ ಭವನ್ತಿ, ಸಮಸ್ಸಾಸಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ದುತಿಯಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ. ಪಸ್ಸಮ್ಭನಾತಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಾಕಾರೋ. ದುತಿಯಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ. ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭಿತಸ್ಸ ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭಿತತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಪದೇಹಿಪಿ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಿಲೇಸದರಥಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಏವ ಕಥಿತಾ. ದುತಿಯನಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ದರಥಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಕಥಿತಾ.

೪೨-೪೩. ಲಹುತಾತಿ ಲಹುತಾಕಾರೋ. ಲಹುಪರಿಣಾಮತಾತಿ ಲಹುಪರಿಣಾಮೋ ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಲಹುಪರಿಣಾಮಾ; ತೇಸಂ ಭಾವೋ ಲಹುಪರಿಣಾಮತಾ; ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಪರಿವತ್ತನಸಮತ್ಥತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅದನ್ಧನತಾತಿ ಗರುಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಮೇತಂ; ಅಭಾರಿಯತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿತ್ಥನತಾತಿ ಮಾನಾದಿಕಿಲೇಸಭಾರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅಥದ್ಧತಾ. ಏವಂ ಪಠಮೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಲಹುತಾಕಾರೋ ಕಥಿತೋ. ದುತಿಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಲಹುತಾಕಾರೋ ಕಥಿತೋ.

೪೪-೪೫. ಮುದುತಾತಿ ಮುದುಭಾವೋ. ಮದ್ದವತಾತಿ ಮದ್ದವಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಿನಿದ್ಧಂ, ಮಟ್ಠಂ; ಮದ್ದವಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮದ್ದವತಾ. ಅಕಕ್ಖಳತಾತಿ ಅಕಕ್ಖಳಭಾವೋ. ಅಕಥಿನತಾತಿ ಅಕಥಿನಭಾವೋ. ಇಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಮುದುತಾಕಾರೋವ ಕಥಿತೋ.

೪೬-೪೭. ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಕಮ್ಮನಿ ಸಾಧುತಾ; ಕುಸಲಕಿರಿಯಾಯ ವಿನಿಯೋಗಕ್ಖಮತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ. ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ಹಿ ಪುರಿಮನಯೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಕಮ್ಮನಿಯಾಕಾರೋವ ಕಥಿತೋ.

೪೮-೪೯. ಪಗುಣತಾತಿ ಪಗುಣಭಾವೋ, ಅನಾತುರತಾ ನಿಗ್ಗಿಲಾನತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ವಡ್ಢಿತಂ. ಇಧಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಿಲಾನಾಕಾರೋವ ಕಥಿತೋ.

೫೦-೫೧. ಉಜುಕತಾತಿ ಉಜುಕಭಾವೋ, ಉಜುಕೇನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಜುಕಸ್ಸ ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಚ ಭಾವೋ ಉಜುಕತಾ. ಅಜಿಮ್ಹತಾತಿ ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅವಙ್ಕತಾತಿ ಚನ್ದಲೇಖಾವಙ್ಕಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ಅಕುಟಿಲತಾತಿ ನಙ್ಗಲಕೋಟಿವಙ್ಕಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ.

ಯೋ ಹಿ ಪಾಪಂ ಕತ್ವಾವ ‘ನ ಕರೋಮೀ’ತಿ ಭಾಸತಿ, ಸೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚೋಸಕ್ಕನತಾಯ ‘ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕೋ’ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೋವ ‘ಭಾಯಾಮಹಂ ಪಾಪಸ್ಸಾ’ತಿ ಭಾಸತಿ, ಸೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕುಟಿಲತಾಯ ‘ಚನ್ದಲೇಖಾವಙ್ಕೋ’ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೋವ ‘ಕೋ ಪಾಪಸ್ಸ ನ ಭಾಯೇಯ್ಯಾ’ತಿ ಭಾಸತಿ, ಸೋ ನಾತಿಕುಟಿಲತಾಯ ‘ನಙ್ಗಲಕೋಟಿವಙ್ಕೋ’ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಸ ವಾ ತೀಣಿಪಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ ಅಸುದ್ಧಾನಿ, ಸೋ ‘ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕೋ’ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಸ ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ದ್ವೇ, ಸೋ ‘ಚನ್ದಲೇಖಾವಙ್ಕೋ’ ನಾಮ. ಯಸ್ಸ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ, ಸೋ ‘ನಙ್ಗಲಕೋಟಿವಙ್ಕೋ ನಾಮ.

ದೀಘಭಾಣಕಾ ಪನಾಹು – ಏಕಚ್ಚೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಬ್ಬವಯೇ ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಅನೇಸನಾಸು, ಛಸು ಚ ಅಗೋಚರೇಸು ಚರತಿ, ಅಯಂ ‘ಗೋಮುತ್ತವಙ್ಕೋ’ ನಾಮ. ಏಕೋ ಪಠಮವಯೇ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ, ಲಜ್ಜೀ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಕೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝಿಮವಯಪಚ್ಛಿಮವಯೇಸು ಪುರಿಮಸದಿಸೋ, ಅಯಂ ‘ಚನ್ದಲೇಖಾವಙ್ಕೋ’ ನಾಮ. ಏಕೋ ಪಠಮವಯೇ ಮಜ್ಝಿಮವಯೇಪಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಪೂರೇತಿ, ಲಜ್ಜೀ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಕೋ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಿಮವಯೇ ಪುರಿಮಸದಿಸೋ. ಅಯಂ ‘ನಙ್ಗಲಕೋಟಿವಙ್ಕೋ’ ನಾಮ.

ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಏವಂ ವಙ್ಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಜಿಮ್ಹತಾ ವಙ್ಕತಾ ಕುಟಿಲತಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಾಸಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಅಜಿಮ್ಹತಾದಿಕಾ ವುತ್ತಾ. ಖನ್ಧಾಧಿಟ್ಠಾನಾವ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಖನ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಏತಾ ಅಜಿಮ್ಹತಾದಿಕಾ, ನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಪುರಿಮನಯೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ಉಜುತಾಕಾರೋವ ಕಥಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇದಾನಿ ಯ್ವಾಯಂ ಯೇವಾಪನಾತಿ ಅಪ್ಪನಾವಾರೋ ವುತ್ತೋ, ತೇನ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರೇ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ‘ಯೇವಾಪನಕಾನಂ’ಯೇವ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕಥಿತೋ ಹೋತೀತಿ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಪುಚ್ಛಾ ಸಮಯನಿದ್ದೇಸೋ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೋ ಅಪ್ಪನಾತಿ ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ಚತೂಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ, ಪುಚ್ಛಾ ಸಮಯನಿದ್ದೇಸೋ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸೋ ಅಪ್ಪನಾತಿ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಚತೂಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹೀತಿ ಅಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನವಾರೋ ನಿಟ್ಠಿತೋವ ಹೋತಿ.

ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರೋ

೫೮-೧೨೦. ಇದಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಗಹವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ. ಸೋ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸಾನಂ ವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ’ತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ ಉದ್ದೇಸೋ. ಕತಮೇ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ’ತಿಆದಿಕೋ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಕತಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿಆದಿಕೋ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾತಿಆದಯೋ ತೇವೀಸತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಪಠಮಂ ಮಹಾಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯೇ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಠಪೇತ್ವಾ ಯೇವಾಪನಕೇ, ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹಾ ಅತಿರೇಕಪಣ್ಣಾಸಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನಾ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚತ್ತಾರೋವ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇನ ಆಯತನಟ್ಠೇನ ದ್ವೇ ಆಯತನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಸಭಾವಟ್ಠೇನ ಸುಞ್ಞತಟ್ಠೇನ ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ದ್ವೇವ ಧಾತುಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಆಹಾರಟ್ಠೇನ ತಯೋವೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ಆಹಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅವಸೇಸಾ ನೋ ಆಹಾರಾ.

‘ಕಿಂ ಪನೇತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ವಾ ಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀ’ತಿ? ‘ನೋ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಇಮೇ ಪನ ತಥಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚಾತಿ ಸಮಾನೇಪಿ ಪಚ್ಚಯತ್ತೇ ಅತಿರೇಕಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹಾರಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಕಥಂ? ಏತೇಸು ಹಿ ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ, ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಸೇಸಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಚ ವೇದನಾ ಆಹರತಿ. ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ತೇಸಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ತಯೋ ಚ ಭವೇ ಆಹರತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ತೇಸಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾಮರೂಪಞ್ಚ ಆಹರತೀ’ತಿ. ‘ನನು ಚ ಸೋ ವಿಪಾಕೋವ ಇದಂ ಪನ ಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣ’ನ್ತಿ? ‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಂಸರಿಕ್ಖತಾಯ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಟ್ಠೇನ ವಾ ಇಮೇ ತಯೋ ಆಹಾರಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಇಮೇ ಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ, ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ವಿಯ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧೫).

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸನ್ತತಿಯಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಚ ಇಮೇ ಚ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಆಹಾರಾತಿ ವುತ್ತಾ. ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಭಕ್ಖಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ; ನಾಮಕಾಯೇ ವೇದನಾಯ ಫಸ್ಸೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ, ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕೋ, ಆಹಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅನಾಹಾರೋ ನೋ ತಿಟ್ಠತಿ’’ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೮೩). ತಥಾ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧).

ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಪನ ಅಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಅವಸೇಸಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ಅಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಝಾನಂ ಹೋತೀತಿ.

ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ ಚ ಹೇತ್ವಟ್ಠೇನ ಚ ಪಞ್ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತೇ ಪನ ಏಕಕ್ಖಣೇ ತಿಸ್ಸೋ ವಿರತಿಯೋ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋತಿ ವುತ್ತೋ. ‘ನನು ಚ ‘‘ಯಥಾಗತಮಗ್ಗೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖು, ಅರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೫) ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ‘ಯಥೇವ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ, ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೋಪಿ ತಥೇವ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ’ತಿ ಯಥಾಗತವಚನೇನ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪಿತತ್ತಾ, ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗೇನಾಪಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕದೇಸನಾ ನಾಮ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಆಜೀವೋ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೩೧). ಅಯಂ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ಲೋಕಿಯಚಿತ್ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿರತಿಯೋ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ’ವ ವುತ್ತೋತಿ.

ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಪನ ಸತ್ತೇವ ಧಮ್ಮಾ ಬಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಮೂಲಟ್ಠೇನ ತಯೋವ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತೂ. ಫುಸನಟ್ಠೇನ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ಫಸ್ಸೋ. ವೇದಯಿತಟ್ಠೇನ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ವೇದನಾ. ಸಞ್ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ಸಞ್ಞಾ. ಚೇತಯನಟ್ಠೇನ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ಚೇತನಾ. ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತಟ್ಠೇನ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ಚಿತ್ತಂ. ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚೇವ ವೇದಯಿತಟ್ಠೇನ ಚ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚ ಸಞ್ಜಾನನಟ್ಠೇನ ಚ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ. ರಾಸಟ್ಠೇನ ಚ ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತಟ್ಠೇನ ಚ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ. ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಚೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಆಯತನಟ್ಠೇನ ಚ ಏಕಮೇವ ಮನಾಯತನಂ. ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಚ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಚ ಏಕಮೇವ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ಚ ಸಭಾವಸುಞ್ಞತನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ಚ ಏಕೋವ ಧಮ್ಮೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಅವಸೇಸಾ. ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ, ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅತ್ಥೇನ ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಮೇವ, ಏಕಾ ಚ ಧಮ್ಮಧಾತುಯೇವ ಹೋತೀತಿ.

ಯೇ ವಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅಪ್ಪನಾವಾರೇನ ಇಧಾಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ ಯೇವಾಪನಕಾವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಯಥಾ ಚ ಇಧ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಇತೋ ಪರಞ್ಹಿ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ನ ವಿಚಾರಯಿಸ್ಸಾಮ. ನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಾರೇಸು ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

ಸಙ್ಗಹವಾರೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

ಕೋಟ್ಠಾಸವಾರೋತಿಪಿ ಏತಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ.

ಸುಞ್ಞತವಾರೋ

೧೨೧-೧೪೫. ಇದಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸುಞ್ಞತವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ. ಸೋ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ವವತ್ಥಿತೋ. ತತ್ಥ ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ‘ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಚತುವೀಸತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಚ ‘ಚತ್ತಾರೋ ದ್ವೇ ತಯೋ’ತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನ ವುತ್ತೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮಾಯೇವ ಹಿ ಇಧಾಪಿ ವುತ್ತಾ. ನ ಹೇತ್ಥ ಸತ್ತೋ ವಾ ಭಾವೋ ವಾ ಅತ್ತಾ ವಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ಧಮ್ಮಾವ ಏತೇ ಧಮ್ಮಮತ್ತಾ ಅಸಾರಾ ಅಪರಿಣಾಯಕಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸುಞ್ಞತಾಯ ದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಪಠಮಂ ಮಹಾಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅತಿರೇಕಪಣ್ಣಾಸಧಮ್ಮಾ ಸಭಾವಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ. ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಸತ್ತೋ ವಾ ಭಾವೋ ವಾ ಪೋಸೋ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಹೋತೀತಿ. ತಥಾ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಏವಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಝಾನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಝಾನಙ್ಗಂ, ಮಗ್ಗತೋ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ‘ಝಾನಂ ಹೋತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ಹಿ ಝಾನಮೇವ ಹೇತ್ವಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗೋವ ಹೋತಿ. ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಸತ್ತೋ ವಾ ಭಾವೋ ವಾತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ನಿದ್ದೇಸವಾರೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋಯೇವಾತಿ.

ಸುಞ್ಞತವಾರೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ.

ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ತೀಹಿ ಮಹಾವಾರೇಹಿ ಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ

ಪಠಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ.

ದುತಿಯಚಿತ್ತಂ

೧೪೬. ಇದಾನಿ ದುತಿಯಚಿತ್ತಾದೀನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಪಠಮಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತಯೋ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಮಹಾವಾರಾ ಏವ, ಪಠಮಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತಸದಿಸಾನಂ ಸಬ್ಬಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಂಯೇವ ಕರಿಸ್ಸಾಮ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಾವ ದುತಿಯಚಿತ್ತನಿದ್ದೇಸೇ ಸಸಙ್ಖಾರೇನಾತಿ ಇದಮೇವ ಅಪುಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಹ ಸಙ್ಖಾರೇನಾತಿ ಸಸಙ್ಖಾರೋ. ತೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಸಉಪಾಯೇನ ಪಚ್ಚಯಗಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಗಣೇನ ಪಠಮಂ ಮಹಾಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನೇವ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಸಉಪಾಯೇನ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ತಸ್ಸೇವಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಭಿಕ್ಖು ವಿಹಾರಪಚ್ಚನ್ತೇ ವಸಮಾನೋ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಸಮ್ಮಜ್ಜನವೇಲಾಯ ವಾ ಥೇರುಪಟ್ಠಾನವೇಲಾಯ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಾಯ, ಧಮ್ಮಸವನದಿವಸೇ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ‘ಮಯ್ಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೋ ಅತಿದೂರಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪುನ ಚಿನ್ತೇತಿ – ‘ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ನಾಮ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಂ ವಾ ಥೇರುಪಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಧಮ್ಮಸವನಂ ವಾ ಅಗನ್ತುಂ ಅಸಾರುಪ್ಪಂ, ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಸೇವಂ ಅತ್ತನೋ ಪಯೋಗೇನ ವಾ, ಪರೇನ ವಾ ವತ್ತಾದೀನಂ ಅಕರಣೇ ಚ ಆದೀನವಂ ಕರಣೇ ಚ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಓವದಿಯಮಾನಸ್ಸ, ನಿಗ್ಗಹವಸೇನೇವ ವಾ ‘ಏಹಿ, ಇದಂ ಕರೋಹೀ’ತಿ ಕಾರಿಯಮಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಪಚ್ಚಯಗಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

ದುತಿಯಚಿತ್ತಂ.

ತತಿಯಚಿತ್ತಂ

೧೪೭-೧೪೮. ತತಿಯೇ ಞಾಣೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ. ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಕಞಾಣಂ ಪನೇತ್ಥ ನ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ದಹರಕುಮಾರಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಅಯಂ ಥೇರೋ ಮಯ್ಹ’ನ್ತಿ ವನ್ದನಕಾಲೇ, ತೇನೇವ ನಯೇನ ಚೇತಿಯವನ್ದನಧಮ್ಮಸವನಕಾಲಾದೀಸು ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಸೇಸಂ ಪಾಕತಿಕಮೇವಾತಿ.

ತತಿಯಚಿತ್ತಂ.

ಚತುತ್ಥಚಿತ್ತಂ

೧೪೯. ಚತುತ್ಥಚಿತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇದಂ ಪನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನಾತಿ ವಚನತೋ ಯದಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ದಹರಕುಮಾರಕೇ ಸೀಸೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೇತಿಯಾದೀನಿ ವನ್ದಾಪೇನ್ತಿ ತೇ ಚ ಅನತ್ಥಿಕಾ ಸಮಾನಾಪಿ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾವ ವನ್ದನ್ತಿ. ಏವರೂಪೇ ಕಾಲೇ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚತುತ್ಥಚಿತ್ತಂ.

ಪಞ್ಚಮಚಿತ್ತಂ

೧೫೦. ಪಞ್ಚಮೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತನ್ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ. ಇದಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಮಜ್ಝತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಕಞಾಣಂ ಪನೇತ್ಥ ಹೋತಿಯೇವ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಝಾನಚತುಕ್ಕೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಹೋತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠಕೇ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ವತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವೇದನಾದಿಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ಸಾತಾಸಾತಸುಖದುಕ್ಖಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ದೇಸನಂ ಕತ್ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾ ಕಥಿತಾ. ತಸ್ಸಾ ಮಜ್ಝತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದತ್ತಕರಣವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪೀತಿ ಪರಿಹೀನಾ. ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹಾ ಪಞ್ಚಪಣ್ಣಾಸೇವ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಞ್ಚಮಚಿತ್ತಂ.

ಛಟ್ಠಚಿತ್ತಾದಿ

೧೫೬-೯. ಛಟ್ಠಸತ್ತಮಅಟ್ಠಮಾನಿ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥೇಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಮೇಸು ವೇದನಾಪರಿವತ್ತನಞ್ಚೇವ ಪೀತಿಪರಿಹಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ. ಸೇಸಂ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಯೇನ ತಾದಿಸಮೇವ. ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇಪಿ ಹಿ ಇಮೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಏವ. ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ನಾಮ.

ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥಾದಿಕಥಾ

ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ದಸಹಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಾನಿ. ಕಥಂ? ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು, ಸೀಲಮಯಂ… ಭಾವನಾಮಯಂ… ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ… ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಂ… ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನಂ… ಅಬ್ಭನುಮೋದನಂ… ದೇಸನಾಮಯಂ… ಸವನಮಯಂ… ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂತಿ ಇಮಾನಿ ದಸ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ. ತತ್ಥ ದಾನಮೇವ ದಾನಮಯಂ. ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಚ ಸಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಆನಿಸಂಸಾನಂ ವತ್ಥು ಚಾತಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ಚೀವರಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು, ರೂಪಾದೀಸು ವಾ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು, ಅನ್ನಾದೀಸು ವಾ ದಸಸು ದಾನವತ್ಥೂಸು, ತಂ ತಂ ದೇನ್ತಸ್ಸ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಕಾಲೇ, ಪಚ್ಛಾ ಸೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸ್ಸರಣಕಾಲೇ ಚಾತಿ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ‘ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು’ ನಾಮ.

ಪಞ್ಚಸೀಲಂ ಅಟ್ಠಸೀಲಂ ದಸಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ, ‘ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ, ಪಬ್ಬಜನ್ತಸ್ಸ, ‘ಮನೋರಥಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವತ’ಮ್ಹಿ, ‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’ತಿ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ, ಚೀವರಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ, ಆಪಾಥಗತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದೀನಿ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ, ಆಜೀವಂ ಸೋಧೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ ‘ಸೀಲಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು’ ನಾಮ.

ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇನ ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ… ಮನಂ… ರೂಪೇ…ಪೇ… ಧಮ್ಮೇ… ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ,… ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಂ, ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ…ಪೇ… ಮನೋಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನಂ, …ಪೇ… ರೂಪಸಞ್ಞಂ…ಪೇ… ಜರಾಮರಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ, ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಚೇತನಾ ‘ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು’ ನಾಮ.

ಮಹಲ್ಲಕಂ ಪನ ದಿಸ್ವಾ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಪತ್ತಚೀವರಪಟಿಗ್ಗಹಣಅಭಿವಾದನಮಗ್ಗಸಮ್ಪದಾನಾದಿವಸೇನ ‘ಅಪಚಿತಿಸಹಗತಂ’ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ವುಡ್ಢತರಾನಂ ವತ್ತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಕರಣವಸೇನ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ದಿಸ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖಂ ಸಮಾದಪೇತ್ವಾ ಉಪಸಂಹರಣವಸೇನ, ‘ಗಚ್ಛ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪತ್ತಂ ಆಹರಾ’ತಿ ಸುತ್ವಾ ವೇಗೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪತ್ತಾಹರಣಾದಿವಸೇನ ಚ ಕಾಯವೇಯ್ಯಾವಟಿಕಕಾಲೇ ‘ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಸಹಗತಂ’ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಗನ್ಧಾದೀಹಿ ಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ ‘ಅಸುಕಸ್ಸ ನಾಮ ಪತ್ತಿ ಹೋತೂ’ತಿ ವಾ, ‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಹೋತೂ’ತಿ ವಾ ಪತ್ತಿಂ ದದತೋ ‘ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನಂ’ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಿಂ ಪನೇವಂ ಪತ್ತಿಂ ದದತೋ ಪುಞ್ಞಕ್ಖಯೋ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಏಕಂ ದೀಪಂ ಜಾಲೇತ್ವಾ ತತೋ ದೀಪಸಹಸ್ಸಂ ಜಾಲೇನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮದೀಪೋ ಖೀಣೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ; ಪುರಿಮಾಲೋಕೇನ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಛಿಮಾಲೋಕೋ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಅತಿಮಹಾ ಹೋತಿ. ಏವಮೇವ ಪತ್ತಿಂ ದದತೋ ಪರಿಹಾನಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ವುಡ್ಢಿಯೇವ ಪನ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪರೇಹಿ ದಿನ್ನಾಯ ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಅಞ್ಞಾಯ ವಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’ತಿ ಅನುಮೋದನವಸೇನ ‘ಅಬ್ಭನುಮೋದನಂ’ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏಕೋ ‘ಏವಂ ಮಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋತಿ ಮಂ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಠತ್ವಾ ಲಾಭಗರುಕೋ ಹುತ್ವಾ ದೇಸೇತಿ, ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ. ಏಕೋ ಅತ್ತನೋ ಪಗುಣಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಪಚ್ಚಾಸೀಸಮಾನೋ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇನ ಪರೇಸಂ ದೇಸೇತಿ, ಇದಂ ‘ದೇಸನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು’ ನಾಮ.

ಏಕೋ ಸುಣನ್ತೋ ‘ಇತಿ ಮಂ ಸದ್ಧೋತಿ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ ಸುಣಾತಿ, ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ. ಏಕೋ ‘ಏವಂ ಮೇ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಹಿತಫರಣೇನ ಮುದುಚಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಇದಂ ‘ಸವನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು’ ನಾಮ.

ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ‘ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು’ ನಾಮ. ದೀಘಭಾಣಕಾ ಪನಾಹು – ‘ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ನಿಯಮಲಕ್ಖಣಂ, ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಕಭಾವೇನೇವ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತೀ’ತಿ.

ಏತೇಸು ಪನ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂಸು ದಾನಮಯಂ ತಾವ ‘ದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದಾನಂ ದದತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘ದಿನ್ನಂ ಮೇ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏವಂ ಪುಬ್ಬಚೇತನಂ ಮುಞ್ಚನಚೇತನಂ ಅಪರಚೇತನನ್ತಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತನಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು’ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸೀಲಮಯಮ್ಪಿ ‘ಸೀಲಂ ಪೂರೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೀಲಪೂರಣಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘ಪೂರಿತಂ ಮೇ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘ಸೀಲಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು’ ನಾಮ ಹೋತಿ…ಪೇ… ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ‘ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಕಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘ದಿಟ್ಠಿ ಮೇ ಉಜುಕಾ ಕತಾ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು’ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಸುತ್ತೇ ಪನ ತೀಣಿಯೇವ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ ಆಗತಾನಿ. ತೇಸು ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಚಿತಿವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಾನಿ ಹಿ ಸೀಲಮಯೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಪತ್ತಾನುಪ್ಪದಾನಅಬ್ಭನುಮೋದನಾನಿ ದಾನಮಯೇ. ದೇಸನಾಸವನದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಾನಿ ಭಾವನಾಮಯೇ. ಯೇ ಪನ ‘ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ನಿಯಮಲಕ್ಖಣ’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ತೇಸಂ ತಂ ತೀಸುಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಏವಮೇತಾನಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ತೀಣಿ ಹುತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ ಹೋನ್ತಿ.

ತೇಸು ‘ದಾನಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನೇವ ಚಿನ್ತೇತಿ; ದದಮಾನೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ದೇತಿ; ‘ದಾನಂ ಮೇ ದಿನ್ನ’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ‘ಸೀಲಂ ಪೂರೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಚಿನ್ತೇತಿ; ಸೀಲಂ ಪೂರೇನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪೂರೇತಿ, ‘ಸೀಲಂ ಮೇ ಪೂರಿತ’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ‘ಭಾವನಂ ಭಾವೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಚಿನ್ತೇತಿ; ಭಾವೇನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಭಾವೇತಿ; ‘ಭಾವನಾ ಮೇ ಭಾವಿತಾ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ.

‘ಜೇಟ್ಠಾಪಚಿತಿಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಚಿನ್ತೇತಿ, ಕರೋನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಕರೋತಿ, ‘ಕತಂ ಮೇ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ‘ಕಾಯವೇಯ್ಯಾವಟಿಕಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋಪಿ, ಕರೋನ್ತೋಪಿ, ‘ಕತಂ ಮೇ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ‘ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋಪಿ, ದದನ್ತೋಪಿ, ‘ದಿನ್ನಂ ಮೇ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋಪಿ, ‘ಪತ್ತಿಂ ವಾ ಸೇಸಕುಸಲಂ ವಾ ಅನುಮೋದಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಚಿನ್ತೇತಿ; ಅನುಮೋದನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಅನುಮೋದತಿ, ‘ಅನುಮೋದಿತಂ ಮೇ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ‘ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಚಿನ್ತೇತಿ, ದೇಸೇನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ದೇಸೇತಿ, ‘ದೇಸಿತೋ ಮೇ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ‘ಧಮ್ಮಂ ಸೋಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಚಿನ್ತೇತಿ, ಸುಣನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಸುಣಾತಿ, ‘ಸುತೋ ಮೇ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ. ‘ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಜುಕಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋಪಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ಚಿನ್ತೇತಿ, ಉಜುಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಕರೋತಿ, ‘ದಿಟ್ಠಿ ಮೇ ಉಜುಕಾ ಕತಾ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಚತ್ತಾರಿ ಅನನ್ತಾನಿ ನಾಮ ಗಹಿತಾನಿ. ಚತ್ತಾರಿ ಹಿ ಅನನ್ತಾನಿ – ಆಕಾಸೋ ಅನನ್ತೋ, ಚಕ್ಕವಾಳಾನಿ ಅನನ್ತಾನಿ, ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ ಅನನ್ತೋ, ಬುದ್ಧಞ್ಞಾಣಂ ಅನನ್ತಂ. ಆಕಾಸಸ್ಸ ಹಿ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ವಾ ಪಚ್ಛಿಮುತ್ತರದಕ್ಖಿಣಾಸು ವಾ ಏತ್ತಕಾನಿ ವಾ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಏತ್ತಕಾನಿ ವಾ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ. ಸಿನೇರುಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಯೋಕೂಟಂ ಪಥವಿಂ ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಖಿತ್ತಂ ಭಸ್ಸೇಥೇವ, ನೋ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭೇಥ, ಏವಂ ಆಕಾಸಂ ಅನನ್ತಂ ನಾಮ.

ಚಕ್ಕವಾಳಾನಮ್ಪಿ ಸತೇಹಿ ವಾ ಸಹಸ್ಸೇಹಿ ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ. ಸಚೇಪಿ ಹಿ ಅಕನಿಟ್ಠಭವನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ, ದಳ್ಹಥಾಮಧನುಗ್ಗಹಸ್ಸ ಲಹುಕೇನ ಸರೇನ ತಿರಿಯಂ ತಾಲಚ್ಛಾಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮನಮತ್ತೇನ ಕಾಲೇನ ಚಕ್ಕವಾಳಸತಸಹಸ್ಸಂ ಅತಿಕ್ಕಮನಸಮತ್ಥೇನ ಜವೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ‘ಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ತೇನ ಜವೇನ ಧಾವೇಯ್ಯುಂ, ಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯನ್ತಂ ಅದಿಸ್ವಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೇಯ್ಯುಂ, ಏವಂ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಿ ಅನನ್ತಾನಿ ನಾಮ.

ಏತ್ತಕೇಸು ಪನ ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಉದಕಟ್ಠಕಥಲಟ್ಠಕಸತ್ತಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ. ಏವಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ ಅನನ್ತೋ ನಾಮ. ತತೋಪಿ ಬುದ್ಧಞಾಣಂ ಅನನ್ತಮೇವ.

ಏವಂ ಅಪರಿಮಾಣೇಸು ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಏಕಸ್ಸ ಬಹೂನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಬಹೂನಮ್ಪಿ ಬಹೂನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಕಾಮಾವಚರಟ್ಠೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಟ್ಠೇನ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಟ್ಠೇನ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಟ್ಠೇನ ಏಕತ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಏಕಮೇವ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ತಿಹೇತುಕಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಮಹಾಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಮಹಾಚಿತ್ತಂ…ಪೇ… ತಥಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ದ್ವಿಹೇತುಕಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತನ್ತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಅಪರಿಮಾಣೇಸು ಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಮಹಾತುಲಾಯ ತುಲಯಮಾನೋ ವಿಯ, ತುಮ್ಬೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಿನಮಾನೋ ವಿಯ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘ಅಟ್ಠೇವೇತಾನೀ’ತಿ ಸರಿಕ್ಖಟ್ಠೇನ ಅಟ್ಠೇವ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ.

ಪುನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಛಬ್ಬಿಧೇನ ಪುಞ್ಞಾಯೂಹನಂ ನಾಮ ಗಹಿತಂ. ಪುಞ್ಞಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಿ ಸಯಂಕಾರಂ ಅತ್ಥಿ ಪರಂಕಾರಂ, ಅತ್ಥಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ ಅತ್ಥಿ ಆಣತ್ತಿಕಂ, ಅತ್ಥಿ ಸಮ್ಪಜಾನಕತಂ ಅತ್ಥಿ ಅಸಮ್ಪಜಾನಕತನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಕತಂ ‘ಸಯಂಕಾರಂ’ ನಾಮ. ಪರಂ ಕರೋನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಕತಂ ‘ಪರಂಕಾರಂ’ ನಾಮ. ಸಹತ್ಥೇನ ಕತಂ ‘ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ’ ನಾಮ. ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಕಾರಿತಂ ‘ಆಣತ್ತಿಕಂ’ ನಾಮ. ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಫಲಞ್ಚ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಕತಂ ‘ಸಮ್ಪಜಾನಕತಂ’ ನಾಮ. ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಫಲಮ್ಪಿ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಕತಂ ‘ಅಸಮ್ಪಜಾನಕತಂ’ ನಾಮ. ತೇಸು ಸಯಂಕಾರಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನೇವ ಕರೋತಿ. ಪರಂಕಾರಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ, ಸಹತ್ಥೇನ ಕರೋನ್ತೋಪಿ, ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನೇವ ಕರೋತಿ. ಸಮ್ಪಜಾನಕರಣಂ ಪನ ಚತೂಹಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಹೋತಿ. ಅಸಮ್ಪಜಾನಕರಣಂ ಚತೂಹಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ.

ಅಪರಾಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಚತಸ್ಸೋ ದಕ್ಖಿಣಾವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಗಹಿತಾ – ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಧಮ್ಮಿಕತಾ, ಚೇತನಾಮಹತ್ತಂ, ವತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಗುಣಾತಿರೇಕತಾತಿ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪಚ್ಚಯಾ ‘ಧಮ್ಮಿಕಾ’ ನಾಮ. ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಓಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ದದತೋ ಪನ ‘ಚೇತನಾಮಹತ್ತಂ’ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಖೀಣಾಸವಭಾವೋ ‘ವತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿ’ ನಾಮ. ಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇವ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಿತಭಾವೋ ‘ಗುಣಾತಿರೇಕತಾ’ ನಾಮ. ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ದಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ. ಪುಣ್ಣಕಸೇಟ್ಠಿಕಾಕವಲಿಯಸುಮನಮಾಲಾಕಾರಾದೀನಂ (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೨೫ ಪುಣ್ಣದಾಸೀವತ್ಥು) (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೭ ಸುಮನಮಾಲಾಕಾರವತ್ಥು) ವಿಯ.

ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನೇತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ‘ಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ ಕರಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತಟ್ಠೇನ ಏಕಮೇವ ಹೋತಿ. ವೇದನಾವಸೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ. ಞಾಣವಿಭತ್ತಿದೇಸನಾವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ. ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಮಹಾಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಮಹಾಚಿತ್ತಞ್ಚ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಟ್ಠೇನ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಟ್ಠೇನ ಚ ಏಕಮೇವ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ, ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ, ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಞ್ಚಾತಿ. ಏವಂ ಞಾಣವಿಭತ್ತಿದೇಸನಾವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಪನೇತಸ್ಮಿಂ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರವಿಭತ್ತಿತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾನೀತಿ ಅಟ್ಠೇವ ಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಾನಿ ಯಾಥಾವತೋ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಗಣೀವರೋ ಮುನಿಸೇಟ್ಠೋ ಆಚಿಕ್ಖತಿ ದೇಸೇತಿ ಪಞ್ಞಪೇತಿ ಪಟ್ಠಪೇತಿ ವಿವರತಿ ವಿಭಜತಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತೀತಿ.

ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯ

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲನಿದ್ದೇಸೋ ಸಮತ್ತೋ.