ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರೋ

ಝಾನಙ್ಗರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ವಿತಕ್ಕೇತೀತಿ ವಿತಕ್ಕೋ; ವಿತಕ್ಕನಂ ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ; ಊಹನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ. ಸೋ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಆರೋಪೇತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಕೋಚಿ ರಾಜವಲ್ಲಭಂ ಞಾತಿಂ ವಾ ಮಿತ್ತಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ರಾಜಗೇಹಂ ಆರೋಹತಿ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋತಿ ವುತ್ತೋ. ನಾಗಸೇನತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ – ಆಕೋಟನಲಕ್ಖಣೋ ವಿತಕ್ಕೋ. ‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಭೇರೀ ಆಕೋಟಿತಾ ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರವತಿ ಅನುಸದ್ದಾಯತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯಥಾ ಆಕೋಟನಾ ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರವನಾ ಅನುಸದ್ದಾಯನಾ ಏವಂ ವಿಚಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೩.೧೪ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ). ಸ್ವಾಯಂ ಆಹನನಪರಿಯಾಹನನರಸೋ. ತಥಾ ಹಿ ತೇನ ಯೋಗಾವಚರೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿತಕ್ಕಾಹತಂ ವಿತಕ್ಕಪರಿಯಾಹತಂ ಕರೋತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆನಯನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ.

ಆರಮ್ಮಣೇ ತೇನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಚರತೀತಿ ವಿಚಾರೋ; ವಿಚರಣಂ ವಾ ವಿಚಾರೋ. ಅನುಸಞ್ಚರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಾನುಮಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೋ. ತತ್ಥ ಸಹಜಾತಾನುಯೋಜನರಸೋ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ಸನ್ತೇಪಿ ಚ ನೇಸಂ ಕತ್ಥಚಿ ಅವಿಯೋಗೇ ಓಳಾರಿಕಟ್ಠೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೇನ ಚ ಘಣ್ಟಾಭಿಘಾತೋ ವಿಯ ಅಭಿನಿರೋಪನಟ್ಠೇನ ಚ ಚೇತಸೋ ಪಠಮಾಭಿನಿಪಾತೋ ವಿತಕ್ಕೋ. ಸುಖುಮಟ್ಠೇನ ಅನುಮಜ್ಜನಸಭಾವಟ್ಠೇನ ಚ ಘಣ್ಟಾನುರವೋ ವಿಯ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧೋ ವಿಚಾರೋ. ವಿಪ್ಫಾರವಾ ಚೇತ್ಥ ವಿತಕ್ಕೋ, ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಪರಿಪ್ಫನ್ದಭೂತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಪಕ್ಖಿನೋ ಪಕ್ಖವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಿಯ. ಪದುಮಾಭಿಮುಖಪಾತೋ ವಿಯ ಚ ಗನ್ಧಾನುಬದ್ಧಚೇತಸೋ ಭಮರಸ್ಸ. ಸನ್ತವುತ್ತಿ ವಿಚಾರೋ ನಾತಿಪರಿಪ್ಫನ್ದನಭಾವೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತಸ್ಸ ಪಕ್ಖಿನೋ ಪಕ್ಖಪ್ಪಸಾರಣಂ ವಿಯ, ಪರಿಬ್ಭಮನಂ ವಿಯ ಚ ಪದುಮಾಭಿಮುಖಪತಿತಸ್ಸ ಭಮರಸ್ಸ ಪದುಮಸ್ಸ ಉಪರಿಭಾಗೇ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಆಕಾಸೇ ಗಚ್ಛತೋ ಮಹಾಸಕುಣಸ್ಸ ಉಭೋಹಿ ಪಕ್ಖೇಹಿ ವಾತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಕ್ಖೇ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಗಮನಂ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಭಾವೇನ ಪವತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ. ಸೋ ಹಿ ಏಕಗ್ಗೋ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತಿ ವಾತಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪಕ್ಖೇ ಫನ್ದಾಪಯಮಾನಸ್ಸ ಗಮನಂ ವಿಯ. ಅನುಮಜ್ಜಭಾವೇನ ಪವತ್ತೋ ವಿಚಾರೋ. ಸೋ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಮಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧನೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಅತಿವಿಯ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಪನ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ಅಪಿಚ ಮಲಗ್ಗಹಿತಂ ಕಂಸಭಾಜನಂ ಏಕೇನ ಹತ್ಥೇನ ದಳ್ಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತರೇನ ಹತ್ಥೇನ ಚುಣ್ಣತೇಲವಾಲಣ್ಡುಪಕೇನ ಪರಿಮಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣಹತ್ಥೋ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕೋ, ಪರಿಮಜ್ಜನಹತ್ಥೋ ವಿಯ ವಿಚಾರೋ. ತಥಾ ಕುಮ್ಭಕಾರಸ್ಸ ದಣ್ಡಪ್ಪಹಾರೇನ ಚಕ್ಕಂ ಭಮಯಿತ್ವಾ ಭಾಜನಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪೀಳನಹತ್ಥೋ ವಿಯ ವಿತಕ್ಕೋ, ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಞ್ಚರಣಹತ್ಥೋ ವಿಯ ವಿಚಾರೋ. ತಥಾ ಮಣ್ಡಲಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ ಠಿತಕಣ್ಟಕೋ ವಿಯ ಅಭಿನಿರೋಪನೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಬಹಿಪರಿಬ್ಭಮನಕಣ್ಟಕೋ ವಿಯ ಅನುಮಜ್ಜಮಾನೋ ವಿಚಾರೋ.

ಪಿಣಯತೀತಿ ಪೀತಿ. ಸಾ ಸಮ್ಪಿಯಾಯನಲಕ್ಖಣಾ. ಕಾಯಚಿತ್ತಪೀಣನರಸಾ, ಫರಣರಸಾ ವಾ. ಓದಗ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಖುದ್ದಿಕಾಪೀತಿ, ಖಣಿಕಾಪೀತಿ, ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾಪೀತಿ, ಉಬ್ಬೇಗಾಪೀತಿ, ಫರಣಾಪೀತೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಖುದ್ದಿಕಾಪೀತಿ ಸರೀರೇ ಲೋಮಹಂಸಮತ್ತಮೇವ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಖಣಿಕಾಪೀತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಸದಿಸಾ ಹೋತಿ. ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾಪೀತಿ, ಸಮುದ್ದತೀರಂ ವೀಚಿ ವಿಯ, ಕಾಯಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಉಬ್ಬೇಗಾಪೀತಿ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ಕಾಯಂ ಉದ್ಧಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಲಙ್ಘಾಪನಪ್ಪಮಾಣಪ್ಪತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಪುಣ್ಣವಲ್ಲಿಕವಾಸೀ ಮಹಾತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಪುಣ್ಣಮದಿವಸೇ ಸಾಯಂ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಚನ್ದಾಲೋಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಚೇತಿಯಾಭಿಮುಖೋ ಹುತ್ವಾ ‘ಇಮಾಯ ವತ ವೇಲಾಯ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಮಹಾಚೇತಿಯಂ ವನ್ದನ್ತೀ’ತಿ ಪಕತಿಯಾ ದಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಬುದ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಉಬ್ಬೇಗಂ ಪೀತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಸುಧಾತಲೇ ಪಹಟಚಿತ್ರಗೇಣ್ಡುಕೋ ವಿಯ ಆಕಾಸೇ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಮಹಾಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇಯೇವ ಅಟ್ಠಾಸಿ.

ತಥಾ ಗಿರಿಕಣ್ಡಕವಿಹಾರಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ವತ್ತಕಾಲಕಗಾಮೇ ಏಕಾ ಕುಲಧೀತಾಪಿ ಬಲವಬುದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಯ ಉಬ್ಬೇಗಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಆಕಾಸೇ ಲಙ್ಘೇಸಿ. ತಸ್ಸಾ ಕಿರ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮಸವನತ್ಥಾಯ ವಿಹಾರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ‘ಅಮ್ಮ, ತ್ವಂ ಗರುಭಾರಾ, ಅಕಾಲೇ ವಿಚರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಸಿ, ಮಯಂ ತುಯ್ಹಂ ಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸೋಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ಅಗಮಂಸು. ಸಾ ಗನ್ತುಕಾಮಾಪಿ ತೇಸಂ ವಚನಂ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ಘರೇ ಓಹೀಯಿತ್ವಾ ಘರದ್ವಾರೇ ಠತ್ವಾ ಚನ್ದಾಲೋಕೇನ ಗಿರಿಕಣ್ಡಕೇ ಆಕಾಸಚೇತಿಯಙ್ಗಣಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೀ ಚೇತಿಯಸ್ಸ ದೀಪಪೂಜಂ ಅದ್ದಸ. ಚತಸ್ಸೋ ಚ ಪರಿಸಾ ಮಾಲಾಗನ್ಧಾದೀಹಿ ಚೇತಿಯಪೂಜಂ ಕತ್ವಾ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕರೋನ್ತಿಯೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಗಣಸಜ್ಝಾಯಸದ್ದಂ ಅಸ್ಸೋಸಿ. ಅಥಸ್ಸಾ ‘ಧಞ್ಞಾ ವತಿಮೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಯೇ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಏವರೂಪೇ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇ ಅನುಸಞ್ಚರಿತುಂ ಏವರೂಪಞ್ಚ ಮಧುರಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸೋತುಂ ಲಭನ್ತೀ’ತಿ ಮುತ್ತರಾಸಿಸದಿಸಂ ಚೇತಿಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ಏವ ಉಬ್ಬೇಗಾಪೀತಿ ಉದಪಾದಿ. ಸಾ ಆಕಾಸೇ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಪುರಿಮತರಂಯೇವ ಆಕಾಸತೋ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇ ಓರುಯ್ಹ ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಮಾನಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ನಂ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘ಅಮ್ಮ, ತ್ವಂ ಕತರೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಆಗತಾಸೀ’ತಿ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಸಾ ‘ಆಕಾಸೇನ ಆಗತಾಮ್ಹಿ, ನ ಮಗ್ಗೇನಾ’ತಿ ವತ್ವಾ ‘ಅಮ್ಮ, ಆಕಾಸೇನ ನಾಮ ಖೀಣಾಸವಾ ಸಞ್ಚರನ್ತಿ, ತ್ವಂ ಕಥಂ ಆಗತಾ’ತಿ ಪುಟ್ಠಾ ಆಹ – ‘ಮಯ್ಹಂ ಚನ್ದಾಲೋಕೇನ ಚೇತಿಯಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಿಯಾ ಠಿತಾಯ ಬುದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ ಬಲವಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಥಾಹಂ ನೇವ ಅತ್ತನೋ ಠಿತಭಾವಂ ನ ನಿಸಿನ್ನಭಾವಂ ಅಞ್ಞಾಸಿಂ, ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತೇನೇವ ಪನ ಆಕಾಸಂ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾಮ್ಹೀ’ತಿ. ಏವಂ ಉಬ್ಬೇಗಾಪೀತಿ ಆಕಾಸೇ ಲಙ್ಘಾಪನಪ್ಪಮಾಣಾ ಹೋತಿ.

ಫರಣಪೀತಿಯಾ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸಕಲಸರೀರಂ ಧಮಿತ್ವಾ ಪೂರಿತವತ್ಥಿ ವಿಯ, ಮಹತಾ ಉದಕೋಘೇನ ಪಕ್ಖನ್ದಪಬ್ಬತಕುಚ್ಛಿ ವಿಯ ಚ ಅನುಪರಿಪ್ಫುಟಂ ಹೋತಿ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪೀತಿ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ದುವಿಧಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ – ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಞ್ಚ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿಞ್ಚ. ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ದುವಿಧಂ ಸುಖಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ – ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ. ಸುಖಂ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತಂ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ತಿವಿಧಂ ಸಮಾಧಿಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ – ಖಣಿಕಸಮಾಧಿಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿನ್ತಿ. ತಾಸು ಠಪೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಪೂರಿಕಂ ಇತರಾ ದ್ವೇಪಿ ಇಧ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ.

ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಂ; ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ತಂ ಸುಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಟ್ಠು ವಾ ಖಾದತಿ, ಖನತಿ ಚ ಕಾಯಚಿತ್ತಾಬಾಧನ್ತಿ ಸುಖಂ. ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾಯೇತಂ ನಾಮಂ. ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ವೇದನಾಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸಾತಲಕ್ಖಣಂ ಸುಖಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಉಪಬ್ರೂಹನರಸಂ, ಅನುಗ್ಗಹಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ. ಸತಿಪಿ ಚ ನೇಸಂ ಪೀತಿಸುಖಾನಂ ಕತ್ಥಚಿ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗೇ, ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಪಟಿಲಾಭತುಟ್ಠಿ ಪೀತಿ; ಪಟಿಲದ್ಧರಸಾನುಭವನಂ ಸುಖಂ. ಯತ್ಥ ಪೀತಿ ತತ್ಥ ಸುಖಂ. ಯತ್ಥ ಸುಖಂ ತತ್ಥ ನ ನಿಯಮತೋ ಪೀತಿ. ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಿತಾ ಪೀತಿ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸುಖಂ. ಕನ್ತಾರಖಿನ್ನಸ್ಸ ವನನ್ತೋದಕದಸ್ಸನಸವನೇಸು ವಿಯ ಪೀತಿ. ವನಚ್ಛಾಯಾಪವೇಸನಉದಕಪರಿಭೋಗೇಸು ವಿಯ ಸುಖಂ.

ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ಮಹಾಕನ್ತಾರಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಘಮ್ಮಪರೇತೋ ತಸಿತೋ ಪಿಪಾಸಿತೋ ಪಟಿಪಥೇ ಪುರಿಸಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಕತ್ಥ ಪಾನೀಯಂ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಸೋ ‘ಅಟವಿಂ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ಜಾತಸ್ಸರವನಸಣ್ಡೋ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಲಭಿಸ್ಸಸೀ’ತಿ ವದೇಯ್ಯ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ಭವೇಯ್ಯ. ತತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತಾನಿ ಉಪ್ಪಲದಲನಾಲಪತ್ತಾದೀನಿ ದಿಸ್ವಾ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅಲ್ಲವತ್ಥೇ ಅಲ್ಲಕೇಸೇ ಪುರಿಸೇ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ವನಕುಕ್ಕುಟಮೋರಾದೀನಂ ಸದ್ದಂ ಸುಣೇಯ್ಯ, ಜಾತಸ್ಸರಪರಿಯನ್ತೇ ಜಾತಂ ಮಣಿಜಾಲಸದಿಸಂ ನೀಲವನಸಣ್ಡಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಸರೇ ಜಾತಾನಿ ಉಪ್ಪಲಪದುಮಕುಮುದಾದೀನಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಅಚ್ಛಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಉದಕಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ. ಸೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ಜಾತಸ್ಸರಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಯಥಾರುಚಿ ನ್ಹತ್ವಾ ಚ ಪಿವಿತ್ವಾ ಚ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧದರಥೋ ಭಿಸಮುಳಾಲಪೋಕ್ಖರಾದೀನಿ ಖಾದಿತ್ವಾ ನೀಲುಪ್ಪಲಾದೀನಿ ಪಿಳನ್ಧಿತ್ವಾ ಮನ್ದಾಲಕಮೂಲಾನಿ ಖನ್ಧೇ ಕರಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ಸಾಟಕಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ, ಉದಕಸಾಟಕಂ ಆತಪೇ ಕತ್ವಾ, ಸೀತಚ್ಛಾಯಾಯ ಮನ್ದಮನ್ದೇ ವಾತೇ ಪಹರನ್ತೇ ನಿಪನ್ನೋ ‘ಅಹೋ ಸುಖಂ, ಅಹೋ ಸುಖ’ನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತಸ್ಸ ಹಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಜಾತಸ್ಸರವನಸಣ್ಡಸವನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಉದಕದಸ್ಸನಾ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಕಾಲೋ ವಿಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾರಮ್ಮಣೇ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾಕಾರಾ ಪೀತಿ. ನ್ಹತ್ವಾ ಚ ಪಿವಿತ್ವಾ ಚ ಸೀತಚ್ಛಾಯಾಯ ಮನ್ದಮನ್ದೇ ವಾತೇ ಪಹರನ್ತೇ ‘ಅಹೋ ಸುಖಂ, ಅಹೋ ಸುಖ’ನ್ತಿ ವದತೋ ನಿಪನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ಬಲವಪ್ಪತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಂ ಸುಖಂ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಾಕಟಭಾವತೋ ಚೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯತ್ಥ ಪನ ಪೀತಿ ಸುಖಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಮೇವೇತಂ.

ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗಭಾವೋ; ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಪನಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಾವ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಾಮೋಕ್ಖಲಕ್ಖಣೋ ಚ ಸಮಾಧಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ ಚ’’. ಯಥಾ ಹಿ ಕೂಟಾಗಾರಕಣ್ಣಿಕಾ ಸೇಸದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಆಬನ್ಧನತೋ ಪಮುಖಾ ಹೋತಿ ಏವಮೇವ ಸಬ್ಬಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಧಿಚಿತ್ತೇನ ಇಜ್ಝನತೋ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಧಿ ಪಾಮೋಕ್ಖೋ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಕೂಟಾಗಾರಸ್ಸ ಯಾ ಕಾಚಿ ಗೋಪಾನಸಿಯೋ ಸಬ್ಬಾ ತಾ ಕೂಟಙ್ಗಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕೂಟನಿನ್ನಾ ಕೂಟಸಮೋಸರಣಾ, ಕೂಟಂ ತಾಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸಮಾಧಿನಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಮಾಧಿಪೋಣಾ, ಸಮಾಧಿಪಬ್ಭಾರಾ, ಸಮಾಧಿ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೪).

ಯಥಾ ಚ ಸೇನಙ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ರಾಜಾ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಸೇನಾ ಓಸೀದತಿ ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಸೇನಾ ಪರಿಪೂರತಿ, ಪರಸೇನಾ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ರಾಜಾನಮೇವ ಅನುವತ್ತತಿ, ಏವಮೇವ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ವಿಪ್ಪಕಿರಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನತೋ ಸಮಾಧಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

ಅಪರೋ ಪನ ನಯೋ – ಅಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮಾಧಿ ನಾಮ ಅವಿಸಾರಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ ವಾ, ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನರಸೋ ನ್ಹಾನಿಯಚುಣ್ಣಾನಂ ಉದಕಂ ವಿಯ, ಉಪಸಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಞಾಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ವಾ. ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಸೇಸತೋ ಸುಖಪದಟ್ಠಾನೋ, ನಿವಾತೇ ದೀಪಚ್ಚೀನಂ ಠಿತಿ ವಿಯ ಚೇತಸೋ ಠಿತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಇನ್ದ್ರಿಯರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ಸದ್ದಹನ್ತಿ ಏತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಸದ್ದಹತಿ, ಸದ್ದಹನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏಸಾತಿ ಸದ್ಧಾ. ಸಾವ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಸ್ಸ ಅಭಿಭವನತೋ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಅಧಿಮೋಕ್ಖಲಕ್ಖಣೇ ವಾ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸದ್ಧಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಸಮ್ಪಸಾದನಲಕ್ಖಣಾ ಚ ಸದ್ಧಾ ಸಮ್ಪಕ್ಖನ್ದನಲಕ್ಖಣಾ ಚ.

ಯಥಾ ಹಿ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಉದಕಪ್ಪಸಾದಕೋ ಮಣಿ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ಪಙ್ಕಸೇವಾಲಪಣಕಕದ್ದಮಂ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇತಿ, ಉದಕಂ ಅಚ್ಛಂ ಕರೋತಿ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಅನಾವಿಲಂ, ಏವಮೇವ ಸದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ನೀವರಣೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತಿ, ಅನಾವಿಲಂ ಕರೋತಿ. ಪಸನ್ನೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಯೋಗಾವಚರೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಭಾವನಂ ಆರಭತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಸದ್ಧಾ ಸಮ್ಪಸಾದನಲಕ್ಖಣಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ನಾಗಸೇನೋ –

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ ಚತುರಙ್ಗಿನಿಯಾ ಸೇನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಪರಿತ್ತಂ ಉದಕಂ ತರೇಯ್ಯ, ತಂ ಉದಕಂ ಹತ್ಥೀಹಿ ಚ ಅಸ್ಸೇಹಿ ಚ ರಥೇಹಿ ಚ ಪತ್ತೀಹಿ ಚ ಸಙ್ಖುಭಿತಂ ಭವೇಯ್ಯ ಆವಿಲಂ ಲುಲಿತಂ ಕಲಲೀಭೂತಂ, ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ ಚ ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿ ಮನುಸ್ಸೇ ಆಣಾಪೇಯ್ಯ ‘ಪಾನೀಯಂ ಭಣೇ ಆಹರಥ, ತಂ ಪಿವಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ. ರಞ್ಞೋ ಚ ಉದಕಪ್ಪಸಾದಕೋ ಮಣಿ ಭವೇಯ್ಯ. ‘ಏವಂ ದೇವಾ’ತಿ ಖೋ ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಪಟಿಸ್ಸುತ್ವಾ ತಂ ಉದಕಪ್ಪಸಾದಕಂ ಮಣಿಂ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯುಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತೇ ಪಙ್ಕಸೇವಾಲಪಣಕಂ ವಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಕದ್ದಮೋ ಚ ಸನ್ನಿಸೀದೇಯ್ಯ, ಅಚ್ಛಂ ಭವೇಯ್ಯ ಉದಕಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಅನಾವಿಲಂ, ತತೋ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಪಾನೀಯಂ ಉಪನಾಮೇಯ್ಯುಂ – ‘ಪಿವತು ದೇವೋ ಪಾನೀಯ’ನ್ತಿ.

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಉದಕಂ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಏವಂ ಯೋಗಾವಚರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಪಙ್ಕಸೇವಾಲಪಣಕಂ ಕದ್ದಮೋ ಚ ಏವಂ ಕಿಲೇಸಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಉದಕಪ್ಪಸಾದಕೋ ಮಣಿ ಏವಂ ಸದ್ಧಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಉದಕಪ್ಪಸಾದಕೇ ಮಣಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತೇ ಪಙ್ಕಸೇವಾಲಪಣಕಂ ವಿಗಚ್ಛತಿ ಕದ್ದಮೋ ಚ ಸನ್ನಿಸೀದತಿ, ಅಚ್ಛಂ ಭವತಿ ಉದಕಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಅನಾವಿಲಂ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ನೀವರಣೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ, ವಿನೀವರಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ ಅಚ್ಛಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಅನಾವಿಲ’’ನ್ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೦).

ಯಥಾ ಪನ ಕುಮ್ಭಿಲಮಕರಗಾಹರಕ್ಖಸಾದಿಕಿಣ್ಣಂ ಪೂರಂ ಮಹಾನದಿಂ ಆಗಮ್ಮ ಭೀರುಕಜನೋ ಉಭೋಸು ತೀರೇಸು ತಿಟ್ಠತಿ. ಸಙ್ಗಾಮಸೂರೋ ಪನ ಮಹಾಯೋಧೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘ಕಸ್ಮಾ ಠಿತತ್ಥಾ’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘ಸಪ್ಪಟಿಭಯಭಾವೇನ ಓತರಿತುಂ ನ ವಿಸಹಾಮಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸುನಿಸಿತಂ ಅಸಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಮಮ ಪಚ್ಛತೋ ಏಥ, ಮಾ ಭಾಯಿತ್ಥಾ’ತಿ ವತ್ವಾ ನದಿಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಆಗತಾಗತೇ ಕುಮ್ಭಿಲಾದಯೋ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಓರಿಮತೀರತೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸೋತ್ಥಿಭಾವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಾರಿಮತೀರಂ ನೇತಿ. ಪಾರಿಮತೀರತೋಪಿ ಸೋತ್ಥಿನಾ ಓರಿಮತೀರಂ ಆನೇತಿ. ಏವಮೇವ ದಾನಂ ದದತೋ ಸೀಲಂ ರಕ್ಖತೋ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೋ ಭಾವನಂ ಆರಭತೋ ಸದ್ಧಾ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಪುರೇಚಾರಿಕಾ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘ಸಮ್ಪಕ್ಖನ್ದನಲಕ್ಖಣಾ ಚ ಸದ್ಧಾ’ತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸದ್ದಹನಲಕ್ಖಣಾ ಸದ್ಧಾ, ಓಕಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ ವಾ. ಪಸಾದನರಸಾ ಉದಕಪ್ಪಸಾದಕಮಣಿ ವಿಯ, ಪಕ್ಖನ್ದನರಸಾ ವಾ ಓಘುತ್ತರಣೋ ವಿಯ. ಅಕಾಲುಸಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಅಧಿಮುತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ. ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಪದಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಸಾ ಹತ್ಥವಿತ್ತಬೀಜಾನಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ವೀರಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೀರಿಯಂ, ವೀರಾನಂ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ವೀರಿಯಂ. ವಿಧಿನಾ ವಾ ನಯೇನ ಉಪಾಯೇನ ಈರಯಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವೀರಿಯಂ. ತದೇವ ಕೋಸಜ್ಜಸ್ಸ ಅಭಿಭವನತೋ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣೇ ವಾ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ವೀರಿಯಮೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಂ ಪನೇತಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀರಿಯಂ ಪಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಞ್ಚ. ಯಥಾ ಹಿ ಜಿಣ್ಣಘರಂ ಆಗನ್ತುಕೇನ ಥೂಣುಪತ್ಥಮ್ಭೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಮೇವ ಯೋಗಾವಚರೋ ವೀರಿಯುಪತ್ಥಮ್ಭೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ ನ ಹಾಯತಿ, ನ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಏವಂ ತಾವಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಲಕ್ಖಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ಥೇರೋ ನಾಗಸೇನೋ –

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಗೇಹೇ ಪತನ್ತೇ ತಮಞ್ಞೇನ ದಾರುನಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇಯ್ಯ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಂ ಸನ್ತಂ ಏವಂ ತಂ ಗೇಹಂ ನ ಪತೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಖೋ ಮಹಾರಾಜ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಲಕ್ಖಣಂ ವೀರಿಯಂ, ವೀರಿಯುಪತ್ಥಮ್ಭಿತಾ ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಹಾಯನ್ತಿ ನ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀ’’ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೨).

ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಖುದ್ದಿಕಾಯ ಚ ಮಹತಿಕಾಯ ಚ ಸೇನಾಯ ಸಙ್ಗಾಮೇ ಪವತ್ತೇ ಖುದ್ದಿಕಾ ಸೇನಾ ಓಲೀಯೇಯ್ಯ, ತತೋ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಯ್ಯ, ರಾಜಾ ಬಲವಾಹನಂ ಪೇಸೇಯ್ಯ, ತೇನ ಪಗ್ಗಹಿತಾ ಸಕಸೇನಾ ಪರಸೇನಂ ಪರಾಜೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ವೀರಿಯಂ ಸಹಜಾತಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಓಲೀಯಿತುಂ ಓಸಕ್ಕಿತುಂ ನ ದೇತಿ, ಉಕ್ಖಿಪತಿ, ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘ಪಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ವೀರಿಯ’ನ್ತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಉಸ್ಸಾಹಲಕ್ಖಣಂ ವೀರಿಯಂ, ಸಹಜಾತಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನರಸಂ, ಅಸಂಸೀದನಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ‘‘ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೩) ವಚನತೋ ಸಂವೇಗಪದಟ್ಠಾನಂ, ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವತ್ಥುಪದಟ್ಠಾನಂ ವಾ. ಸಮ್ಮಾ ಆರದ್ಧಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಮೂಲಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸರನ್ತಿ ಏತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಸರತಿ, ಸರಣಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏಸಾತಿ ಸತಿ. ಸಾವ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಿಭವನತೋ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೇ ವಾ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸತಿ ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಅಪಿಲಾಪನಲಕ್ಖಣಾ ಚ ಸತಿ ಉಪಗ್ಗಣ್ಹನಲಕ್ಖಣಾ ಚ. ಯಥಾ ಹಿ ರಞ್ಞೋ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ದಸವಿಧಂ ರತನಂ ಗೋಪಯನ್ತೋ ಸಾಯಂಪಾತಂ ರಾಜಾನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಾಪೇತಿ ಸಾರೇತಿ, ಏವಮೇವ ಸತಿ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಾಪೇತಿ ಸರಾಪೇತಿ. ತೇನಾಹ ಥೇರೋ –

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ ರಾಜಾನಂ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಂ ಸಾಯಂಪಾತಂ ಯಸಂ ಸರಾಪೇತಿ – ‘ಏತ್ತಕಾ, ದೇವ, ಹತ್ಥೀ, ಏತ್ತಕಾ ಅಸ್ಸಾ, ಏತ್ತಕಾ ರಥಾ, ಏತ್ತಕಾ ಪತ್ತೀ, ಏತ್ತಕಂ ಹಿರಞ್ಞಂ, ಏತ್ತಕಂ ಸುವಣ್ಣಂ, ಏತ್ತಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಾಪತೇಯ್ಯಂ, ತಂ ದೇವೋ ಸರತೂ’ತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತಿ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಪಿಲಾಪೇತಿ – ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ, ಇಮೇ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅಯಂ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ, ಅಯಂ ಸಮಥೋ, ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಅಯಂ ವಿಜ್ಜಾ, ಅಯಂ ವಿಮುತ್ತಿ, ಇಮೇ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಅಪಿಲಾಪನಲಕ್ಖಣಾ ಸತೀ’’ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೩).

ಯಥಾ ಪನ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಪರಿಣಾಯಕರತನಂ ರಞ್ಞೋ ಅಹಿತೇ ಚ ಹಿತೇ ಚ ಞತ್ವಾ ಅಹಿತೇ ಅಪಯಾಪೇತಿ, ಹಿತೇ ಉಪಯಾಪೇತಿ, ಏವಮೇವ ಸತಿ ಹಿತಾಹಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸಿತ್ವಾ ‘ಇಮೇ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅಹಿತಾ’ತಿ ಅಹಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಪನುದೇತಿ, ‘ಇಮೇ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಹಿತಾ’ತಿ ಹಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತೇನಾಹ ಥೇರೋ –

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಪರಿಣಾಯಕರತನಂ ರಞ್ಞೋ ಹಿತಾಹಿತೇ ಜಾನಾತಿ ‘ಇಮೇ ರಞ್ಞೋ ಹಿತಾ ಇಮೇ ಅಹಿತಾ, ಇಮೇ ಉಪಕಾರಾ ಇಮೇ ಅನುಪಕಾರಾ’ತಿ, ತತೋ ಅಹಿತೇ ಅಪನುದೇತಿ ಹಿತೇ ಉಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಹಿತಾಹಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ವೇಸತಿ ‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಹಿತಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಹಿತಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಕಾರಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನುಪಕಾರಾ’ತಿ, ತತೋ ಅಹಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಪನುದೇತಿ ಹಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಉಪಗ್ಗಣ್ಹನಲಕ್ಖಣಾ ಸತೀ’’ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೩).

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅಪಿಲಾಪನಲಕ್ಖಣಾ ಸತಿ, ಅಸಮ್ಮೋಸನರಸಾ, ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಿಸಯಾಭಿಮುಖೀಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಥಿರಸಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಾದಿಸತಿಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾ ವಾ, ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹಂ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಪನ ಏಸಿಕಾ ವಿಯ, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾದಿರಕ್ಖಣತೋ ದೋವಾರಿಕೋ ವಿಯ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಮಾ ಅಧಿಯತಿ ಠಪೇತೀತಿ ಸಮಾಧಿ. ಸೋವ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಅಭಿಭವನತೋ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೇ ವಾ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸಮಾಧಿಯೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಪನಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ. ಕಿಂ ಪಜಾನಾತಿ? ‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘ಪಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಿನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ? ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ. ಸಾವ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಭಿಭವನತೋ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ದಸ್ಸನಲಕ್ಖಣೇ ವಾ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪಞ್ಞಾವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಓಭಾಸನಲಕ್ಖಣಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಲಕ್ಖಣಾ ಚ. ಯಥಾ ಹಿ ಚತುಭಿತ್ತಿಕೇ ಗೇಹೇ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ದೀಪೇ ಜಲಿತೇ ಅನ್ಧಕಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಆಲೋಕೋ ಪಾತುಭವತಿ, ಏವಮೇವ ಓಭಾಸನಲಕ್ಖಣಾ ಪಞ್ಞಾ. ಪಞ್ಞೋಭಾಸಸಮೋ ಓಭಾಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಪಞ್ಞವತೋ ಹಿ ಏಕಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಏಕಾಲೋಕಾ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ಥೇರೋ –

‘‘ಯಥಾ, ಮಹಾರಾಜ, ಪುರಿಸೋ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಗೇಹೇ ಪದೀಪಂ ಪವೇಸೇಯ್ಯ, ಪವಿಟ್ಠೋ ಪದೀಪೋ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ, ಓಭಾಸಂ ಜನೇತಿ, ಆಲೋಕಂ ವಿದಂಸೇತಿ, ಪಾಕಟಾನಿ ಚ ರೂಪಾನಿ ಕರೋತಿ, ಏವಮೇವ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ, ವಿಜ್ಜೋಭಾಸಂ ಜನೇತಿ, ಞಾಣಾಲೋಕಂ ವಿದಂಸೇತಿ, ಪಾಕಟಾನಿ ಚ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ಓಭಾಸನಲಕ್ಖಣಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೫).

ಯಥಾ ಪನ ಛೇಕೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ಆತುರಾನಂ ಸಪ್ಪಾಯಾಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಭೋಜನಾನಿ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬೇ ಹೀನಪ್ಪಣೀತಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಅಪ್ಪಟಿಭಾಗೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಾನಾತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ – ‘‘ಪಜಾನಾತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ? ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೪೯) ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ. ಏವಮಸ್ಸಾ ಪಜಾನನಲಕ್ಖಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ ಪಞ್ಞಾ; ಅಕ್ಖಲಿತಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಾ ವಾ ಕುಸಲಿಸ್ಸಾಸಖಿತ್ತಉಸುಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ. ವಿಸಯೋಭಾಸರಸಾ ಪದೀಪೋ ವಿಯ. ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ ಅರಞ್ಞಗತಸುದೇಸಕೋ ವಿಯ.

ಮನತೀತಿ ಮನೋ; ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಪನಾಹು – ನಾಳಿಯಾ ಮಿನಮಾನೋ ವಿಯ, ಮಹಾತುಲಾಯ ಧಾರಯಮಾನೋ ವಿಯ ಚ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಮಿನತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಮನೋತಿ. ತದೇವ ಮನನಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಮನೋವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸೇವೇತಂ ವೇವಚನಂ.

ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಸೋಭನಂ ಮನೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುಮನೋ. ಸುಮನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ಸಾತಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಸೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತವೇದನಾಯೇವೇತಂ ವೇವಚನಂ.

ಜೀವನ್ತಿ ತೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಜೀವಿತಂ. ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಜೀವಿತಮೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತಂ ಪವತ್ತಸನ್ತತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಹೋತಿ. ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಪನ ಅತ್ತನಾ ಅವಿನಿಭುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತೇಸಂ ಪವತ್ತನರಸಂ, ತೇಸಂಯೇವ ಠಪನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಯಾಪಯಿತಬ್ಬಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸನ್ತೇಪಿ ಚ ಅನುಪಾಲನಲಕ್ಖಣಾದಿಮ್ಹಿ ವಿಧಾನೇ ಅತ್ಥಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ತಂ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಅನುಪಾಲೇತಿ ಉದಕಂ ವಿಯ ಉಪ್ಪಲಾದೀನಿ, ಯಥಾಸಕಂಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಪಾಲೇತಿ ಧಾತೀ ವಿಯ ಕುಮಾರಂ, ಸಯಂಪವತ್ತಿತಧಮ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧೇನೇವ ಚ ಪವತ್ತತಿ ನಿಯಾಮಕೋ ವಿಯ, ನ ಭಙ್ಗತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತಯತಿ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪವತ್ತಯಿತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಅಭಾವಾ, ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಠಪೇತಿ ಸಯಂ ಭಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಖೀಯಮಾನೋ ವಿಯ ವಟ್ಟಿಸಿನೇಹೋ ದೀಪಸಿಖಂ. ನ ಚ ಅನುಪಾಲನಪವತ್ತನಟ್ಠಪನಾನುಭಾವವಿರಹಿತಂ ಯಥಾವುತ್ತಕ್ಖಣೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಾಧನತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮಗ್ಗಙ್ಗರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀಸು ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಅಭಿನಿರೋಪನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಪಗ್ಗಹನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ, ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಸತಿ, ಅವಿಕ್ಖೇಪನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಚನತ್ಥತೋ ಪನ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ತಾಯ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಸಮ್ಮಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತಿ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ತೇನ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಸಮ್ಮಾ ವಾಯಾಮೇತಿ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ತೇನ ವಾಯಮನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ. ಸಮ್ಮಾ ಸರತಿ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ತಾಯ ಸರನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ತೇನ ಸಮಾಧಿಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ. ಅಪಿಚ, ಪಸತ್ಥಾ ಸುನ್ದರಾ ವಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ. ಇಮಿನಾಪಿ ನಯೇನ ತೇಸಂ ವಚನತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನೇವ.

ಬಲರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ಸದ್ಧಾಬಲಾದೀಸುಪಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ. ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಪನ ಬಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಮೇತೇಸು ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸದ್ಧಾಬಲಂ. ಕೋಸಜ್ಜೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ವೀರಿಯಬಲಂ. ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸತಿಬಲಂ. ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸಮಾಧಿಬಲಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ. ಅಹಿರಿಕೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಹಿರಿಬಲಂ. ಅನೋತ್ತಪ್ಪೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಬಲನ್ತಿ. ಅಯಂ ಉಭಯಪದವಸೇನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಪಕಾಸಿತಾನೇವ. ಪಚ್ಛಿಮದ್ವಯೇ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಹಿರಿಯತೀತಿ ಹಿರೀ; ಲಜ್ಜಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತೇಹಿ ಏವ ಓತ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ; ಪಾಪತೋ ಉಬ್ಬೇಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತೇಸಂ ನಾನಾಕರಣದೀಪನತ್ಥಂ ‘ಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಪತಿ ಲಜ್ಜಾ ಭಯಲಕ್ಖಣೇನ ಚಾ’ತಿ ಇಮಂ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಯಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ವುತ್ತಾ.

ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹಿರೀ ನಾಮ; ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ. ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹಿರೀ ನಾಮ; ಲೋಕಾಧಿಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ. ಲಜ್ಜಾಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾ ಹಿರೀ ನಾಮ; ಭಯಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ. ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಲಕ್ಖಣಾ ಹಿರೀ ನಾಮ; ವಜ್ಜಭೀರುಕಭಯದಸ್ಸಾವಿಲಕ್ಖಣಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಹಿರಿಂ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ – ಜಾತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ವಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಸೂರಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ. ಕಥಂ? ‘ಪಾಪಕರಣಂ ನಾಮೇತಂ ನ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಮ್ಮಂ, ಹೀನಜಚ್ಚಾನಂ ಕೇವಟ್ಟಾದೀನಂ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ. ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’ನ್ತಿ, ಏವಂ ತಾವ ಜಾತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತಥಾ ‘ಪಾಪಕರಣಂ ನಾಮೇತಂ ದಹರೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮಂ, ಮಾದಿಸಸ್ಸ ವಯೇ ಠಿತಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’ನ್ತಿ, ಏವಂ ವಯಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತಥಾ ‘ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನಾಮೇತಂ ದುಬ್ಬಲಜಾತಿಕಾನಂ ಕಮ್ಮಂ, ನ ಸೂರಭಾವಾನಂ. ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಸೂರಭಾವಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’ನ್ತಿ, ಏವಂ ಸೂರಭಾವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತಥಾ ‘ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನಾಮೇತಂ ಅನ್ಧಬಾಲಾನಂ ಕಮ್ಮಂ, ನ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ. ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’ನ್ತಿ, ಏವಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಾಪಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಹಿರಿಂ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಚ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಹಿರಿಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹಿರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಕಥಂ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ? ಸಚೇ ತ್ವಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕರಿಸ್ಸಸಿ ಚತೂಸು ಪರಿಸಾಸು ಗರಹಪ್ಪತ್ತೋ ಭವಿಸ್ಸಸಿ.

ಗರಹಿಸ್ಸನ್ತಿ ತಂ ವಿಞ್ಞೂ, ಅಸುಚಿಂ ನಾಗರಿಕೋ ಯಥಾ;

ವಜ್ಜಿತೋ ಸೀಲವನ್ತೇಹಿ, ಕಥಂ ಭಿಕ್ಖು ಕರಿಸ್ಸಸೀತಿ.

ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ಹಿ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಿತೇನ ಓತ್ತಪ್ಪೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಕಥಂ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹಿರೀ ನಾಮ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ‘ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಧುತಙ್ಗಧರಸ್ಸ ನ ಯುತ್ತಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕಾತು’ನ್ತಿ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹಿರೀ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಸೋ ಅತ್ತಾನಂಯೇವ ಅಧಿಪತಿಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕರಿತ್ವಾ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಿ, ಸಾವಜ್ಜಂ ಪಜಹತಿ ಅನವಜ್ಜಂ ಭಾವೇತಿ, ಸುದ್ಧಮತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೪೦).

ಕಥಂ ಲೋಕಾಧಿಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ? ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಲೋಕಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಮಹಾ ಖೋ ಪನಾಯಂ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ. ಮಹನ್ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಸನ್ತಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಇದ್ಧಿಮನ್ತೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಾ ಪರಚಿತ್ತವಿದುನೋ, ತೇ ದೂರತೋಪಿ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಆಸನ್ನಾಪಿ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಚೇತಸಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಜಾನನ್ತಿ, ತೇಪಿಮಂ ಏವಂ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ ‘ಪಸ್ಸಥ ಭೋ ಇಮಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ, ಸದ್ಧಾ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸಮಾನೋ ವೋಕಿಣ್ಣೋ ವಿಹರತಿ ಪಾಪಕೇಹಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀ’ತಿ. ಸನ್ತಿ ದೇವತಾ ಇದ್ಧಿಮನ್ತಿನಿಯೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕಾ ಪರಚಿತ್ತವಿದುನಿಯೋ. ತಾ ದೂರತೋಪಿ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಆಸನ್ನಾಪಿ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಚೇತಸಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಜಾನನ್ತಿ, ತಾಪಿ ಮಂ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ ‘ಪಸ್ಸಥ ಭೋ ಇಮಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ, ಸದ್ಧಾ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸಮಾನೋ ವೋಕಿಣ್ಣೋ ವಿಹರತಿ ಪಾಪಕೇಹಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀ’ತಿ… ಸೋ ಲೋಕಂಯೇವ ಅಧಿಪತಿಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತಿ, ಸಾವಜ್ಜಂ ಪಜಹತಿ ಅನವಜ್ಜಂ ಭಾವೇತಿ, ಸುದ್ಧಮತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೪೬). ಏವಂ ಲೋಕಾಧಿಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಲಜ್ಜಾಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾ ಹಿರೀ, ಭಯಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಂ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಲಜ್ಜಾತಿ ಲಜ್ಜನಾಕಾರೋ; ತೇನ ಸಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಿತಾ ಹಿರೀ. ಭಯನ್ತಿ ಅಪಾಯಭಯಂ; ತೇನ ಸಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಿತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಪಾಪಪರಿವಜ್ಜನೇ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ, ಯಥಾ ನಾಮ ಏಕೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಉಚ್ಚಾರಪಸ್ಸಾವಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಲಜ್ಜಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಏಕಂ ದಿಸ್ವಾ ಲಜ್ಜನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ ಹೀಳಿತೋ, ಏವಮೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಲಜ್ಜಿಧಮ್ಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ. ಏಕಚ್ಚೋ ಅಪಾಯಭಯಭೀತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ.

ತತ್ರಿದಂ ಓಪಮ್ಮಂ – ಯಥಾ ಹಿ ದ್ವೀಸು ಅಯೋಗುಳೇಸು ಏಕೋ ಸೀತಲೋ ಭವೇಯ್ಯ ಗೂಥಮಕ್ಖಿತೋ, ಏಕೋ ಉಣ್ಹೋ ಆದಿತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಪಣ್ಡಿತೋ ಸೀತಲಂ ಗೂಥಮಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತೋ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಇತರಂ ಡಾಹಭಯೇನ. ತತ್ಥ ಸೀತಲಸ್ಸ ಗೂಥಮಕ್ಖನಜಿಗುಚ್ಛಾಯ ಅಗಣ್ಹನಂ ವಿಯ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಲಜ್ಜಿಧಮ್ಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ. ಉಣ್ಹಸ್ಸ ಡಾಹಭಯೇನ ಅಗಣ್ಹನಂ ವಿಯ ಅಪಾಯಭಯೇನ ಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಲಕ್ಖಣಾ ಹಿರೀ, ವಜ್ಜಭೀರುಕಭಯದಸ್ಸಾವಿಲಕ್ಖಣಂ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ. ಇದಮ್ಪಿ ದ್ವಯಂ ಪಾಪಪರಿವಜ್ಜನೇ ಏವ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಜಾತಿಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಸತ್ಥುಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ದಾಯಜ್ಜಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾತಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಲಕ್ಖಣಂ ಹಿರಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋತಿ. ಏಕಚ್ಚೋ ಅತ್ತಾನುವಾದಭಯಂ ಪರಾನುವಾದಭಯಂ ದಣ್ಡಭಯಂ ದುಗ್ಗತಿಭಯನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಜ್ಜಭೀರುಕಭಯದಸ್ಸಾವಿಲಕ್ಖಣಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋತಿ. ತತ್ಥ ಜಾತಿಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಚೇವ ಅತ್ತಾನುವಾದಭಯಾದೀನಿ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಮೂಲರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ನ ಲುಬ್ಭನ್ತಿ ಏತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ನ ಲುಬ್ಭತಿ, ಅಲುಬ್ಭನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಅಲೋಭೋ. ಅದೋಸಾಮೋಹೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇಸು ಅಲೋಭೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಗೇಧಲಕ್ಖಣೋ, ಅಲಗ್ಗಭಾವಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ಕಮಲದಲೇ ಜಲಬಿನ್ದು ವಿಯ. ಅಪರಿಗ್ಗಹಣರಸೋ ಮುತ್ತಭಿಕ್ಖು ವಿಯ. ಅನಲ್ಲೀನಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಪತಿತಪುರಿಸೋ ವಿಯ. ಅದೋಸೋ ಅಚಣ್ಡಿಕ್ಕಲಕ್ಖಣೋ, ಅವಿರೋಧಲಕ್ಖಣೋ ವಾ ಅನುಕೂಲಮಿತ್ತೋ ವಿಯ. ಆಘಾತವಿನಯರಸೋ ಪರಿಳಾಹವಿನಯರಸೋ ವಾ ಚನ್ದನಂ ವಿಯ. ಸೋಮ್ಮಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ. ಅಮೋಹೋ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಪದೇ ವಿಭಾವಿತೋ ಏವ.

ಇಮೇಸು ಪನ ತೀಸು ಅಲೋಭೋ ಮಚ್ಛೇರಮಲಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಅದೋಸೋ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯಮಲಸ್ಸ, ಅಮೋಹೋ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಭಾವನಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ. ಅಲೋಭೋ ಚೇತ್ಥ ದಾನಹೇತು, ಅದೋಸೋ ಸೀಲಹೇತು, ಅಮೋಹೋ ಭಾವನಾಹೇತು. ತೇಸು ಚ ಅಲೋಭೇನ ಅನಧಿಕಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಲುದ್ಧಸ್ಸ ಅಧಿಕಗ್ಗಹಣತೋ. ಅದೋಸೇನ ಅನೂನಂ, ದುಟ್ಠಸ್ಸ ಊನಗ್ಗಹಣತೋ. ಅಮೋಹೇನ ಅವಿಪರೀತಂ, ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣತೋ.

ಅಲೋಭೇನ ಚೇತ್ಥ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ದೋಸಂ ದೋಸತೋ ಧಾರೇನ್ತೋ ದೋಸೇ ಪವತ್ತತಿ; ಲುದ್ಧೋ ಹಿ ದೋಸಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ. ಅದೋಸೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಗುಣಂ ಗುಣತೋ ಧಾರೇನ್ತೋ ಗುಣೇ ಪವತ್ತತಿ; ದುಟ್ಠೋ ಹಿ ಗುಣಂ ಮಕ್ಖೇತಿ. ಅಮೋಹೇನ ಯಾಥಾವಸಭಾವಂ ಯಾಥಾವಸಭಾವತೋ ಧಾರೇನ್ತೋ ಯಾಥಾವಸಭಾವೇ ಪವತ್ತತಿ. ಮೂಳ್ಹೋ ಹಿ ‘ತಚ್ಛಂ ಅತಚ್ಛನ್ತಿ ಅತಚ್ಛಂ ಚ ತಚ್ಛ’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಲೋಭೇನ ಚ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ, ಲುದ್ಧಸ್ಸ ಪಿಯಸಭಾವತೋ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗಾಸಹನತೋ ಚ. ಅದೋಸೇನ ಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ, ದುಟ್ಠಸ್ಸ ಹಿ ಅಪ್ಪಿಯಸಭಾವತೋ ಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಹನತೋ ಚ. ಅಮೋಹೇನ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ, ಅಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಹಿ ‘ತಂ ಕುತೇತ್ಥ ಲಬ್ಭಾ’ತಿಏವಮಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸಮ್ಭವತೋ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೪; ಅ. ನಿ. ೯.೩೦).

ಅಲೋಭೇನ ಚೇತ್ಥ ಜಾತಿದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ, ಅಲೋಭಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕತ್ತಾ ಚ ಜಾತಿದುಕ್ಖಸ್ಸ. ಅದೋಸೇನ ಜರಾದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ, ತಿಕ್ಖದೋಸಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಂ ಜರಾಸಮ್ಭವತೋ. ಅಮೋಹೇನ ಮರಣದುಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮೋಹಮರಣಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಚೇತಂ ಅಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಹೋತಿ. ಅಲೋಭೇನ ಚ ಗಹಟ್ಠಾನಂ, ಅಮೋಹೇನ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ, ಅದೋಸೇನ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸುಖಸಂವಾಸತಾ ಹೋತಿ.

ವಿಸೇಸತೋ ಚೇತ್ಥ ಅಲೋಭೇನ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ಉಪಪತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅಲೋಭೋ. ಅದೋಸೇನ ನಿರಯೇ ಉಪಪತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ. ದೋಸೇನ ಹಿ ಚಣ್ಡಜಾತಿತಾಯ ದೋಸಸದಿಸಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ. ದೋಸಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅದೋಸೋ. ಅಮೋಹೇನ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ. ಮೋಹೇನ ಹಿ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಮೂಳ್ಹಂ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಮೋಹಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಚ ಅಮೋಹೋ. ಏತೇಸು ಚ ಅಲೋಭೋ ರಾಗವಸೇನ ಉಪಗಮನಸ್ಸ ಅಭಾವಕರೋ, ಅದೋಸೋ ದೋಸವಸೇನ ಅಪಗಮನಸ್ಸ, ಅಮೋಹೋ ಮೋಹವಸೇನ ಅಮಜ್ಝತ್ತಭಾವಸ್ಸ.

ತೀಹಿಪಿ ಚೇತೇಹಿ ಯಥಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಞ್ಞಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಞ್ಞಾ ಅವಿಹಿಂಸಾಸಞ್ಞಾತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ. ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಸಞ್ಞಾ ಧಾತುಸಞ್ಞಾತಿ ಇಮಾ ಚ ತಿಸ್ಸೋ ಸಞ್ಞಾಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ಅಲೋಭೇನ ಪನ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗಅನ್ತಸ್ಸ, ಅದೋಸೇನ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಅನ್ತಸ್ಸ ಪರಿವಜ್ಜನಂ ಹೋತಿ; ಅಮೋಹೇನ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನಂ. ತಥಾ ಅಲೋಭೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ಪಭೇದನಂ ಹೋತಿ, ಅದೋಸೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ, ಅಮೋಹೇನ ಸೇಸಗನ್ಥದ್ವಯಸ್ಸ. ಪುರಿಮಾನಿ ಚ ದ್ವೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಆನುಭಾವೇನ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸೇವ ಆನುಭಾವೇನ ಇಜ್ಝನ್ತಿ.

ಅಲೋಭೋ ಚೇತ್ಥ ಆರೋಗ್ಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ; ಅಲುದ್ಧೋ ಹಿ ಲೋಭನೀಯಮ್ಪಿ ಅಸಪ್ಪಾಯಂ ನ ಸೇವತಿ, ತೇನ ಖೋ ಅರೋಗೋ ಹೋತಿ. ಅದೋಸೋ ಯೋಬ್ಬನಸ್ಸ; ಅದುಟ್ಠೋ ಹಿ ವಲಿಪಲಿತಾವಹೇನ ದೋಸಗ್ಗಿನಾ ಅಡಯ್ಹಮಾನೋ ದೀಘರತ್ತಂ ಯುವಾ ಹೋತಿ. ಅಮೋಹೋ ದೀಘಾಯುಕತಾಯ; ಅಮೂಳ್ಹೋ ಹಿ ಹಿತಾಹಿತಂ ಞತ್ವಾ ಅಹಿತಂ ಪರಿವಜ್ಜನ್ತೋ ಹಿತಞ್ಚ ಪಟಿಸೇವಮಾನೋ ದೀಘಾಯುಕೋ ಹೋತಿ.

ಅಲೋಭೋ ಚೇತ್ಥ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಲುದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ಚಾಗೇನ ಭೋಗಪಟಿಲಾಭೋ. ಅದೋಸೋ ಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಮೇತ್ತಾಯ ಮಿತ್ತಾನಂ ಪಟಿಲಾಭತೋ ಚೇವ ಅಪರಿಹಾನತೋ ಚ. ಅಮೋಹೋ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಅಮೂಳ್ಹೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಮೇವ ಕರೋನ್ತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ. ಅಲೋಭೋ ಚ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅದೋಸೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸ್ಸ, ಅಮೋಹೋ ಅರಿಯವಿಹಾರಸ್ಸ.

ಅಲೋಭೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಕಪಕ್ಖೇಸು ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬುತೋ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ವಿನಾಸೇನ ಅಭಿಸಙ್ಗಹೇತುಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವಾ; ಅದೋಸೇನ ಪರಪಕ್ಖೇಸು, ಅದುಟ್ಠಸ್ಸ ಹಿ ವೇರೀಸುಪಿ ವೇರಿಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ; ಅಮೋಹೇನ ಉದಾಸೀನಪಕ್ಖೇಸು, ಅಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಗತಾಯ ಅಭಾವತೋ.

ಅಲೋಭೇನ ಚ ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನಂ ಹೋತಿ; ಲುದ್ಧೋ ಹಿ ಉಪಭೋಗಾಸಾಯ ಅನಿಚ್ಚೇಪಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ನ ಪಸ್ಸತಿ. ಅದೋಸೇನ ದುಕ್ಖದಸ್ಸನಂ; ಅದೋಸಜ್ಝಾಸಯೋ ಹಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಆಘಾತವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸಙ್ಖಾರೇಯೇವ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಮೋಹೇನ ಅನತ್ತದಸ್ಸನಂ; ಅಮೂಳ್ಹೋ ಹಿ ಯಾಥಾವಗಹಣಕುಸಲೋ ಅಪರಿಣಾಯಕಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಅಪರಿಣಾಯಕತೋ ಬುಜ್ಝತಿ. ಯಥಾ ಚ ಏತೇಹಿ ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನಾದೀನಿ ಏವಮೇತೇಪಿ ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಹೋನ್ತಿ. ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನೇನ ಹಿ ಅಲೋಭೋ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಖದಸ್ಸನೇನ ಅದೋಸೋ, ಅನತ್ತದಸ್ಸನೇನ ಅಮೋಹೋ ಹೋತಿ. ಕೋ ಹಿ ನಾಮ ‘ಅನಿಚ್ಚಮಿದ’ನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಞತ್ವಾ ತಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಪಿಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಖಾರೇ ವಾ ‘ದುಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಜಾನನ್ತೋ ಅಪರಮ್ಪಿ ಅಚ್ಚನ್ತತಿಖಿಣಂ ಕೋಧದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಞ್ಚ ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪುನ ಸಮ್ಮೋಹಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ?

ಕಮ್ಮಪಥರಾಸಿವಣ್ಣನಾ

ನಾಭಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಅನಭಿಜ್ಝಾ. ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಸುಖಂ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಹಿತಂ ಗುಣಾನುಭಾವಪಟಿಲದ್ಧಂ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದಞ್ಚ ನ ಬ್ಯಾಪಾದೇತೀತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋ. ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋಭನಾ ವಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಅಲೋಭಾದೀನಂಯೇವ ತಾನಿ ನಾಮಾನಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಪನೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಮೂಲವಸೇನ ಗಹಿತಾ, ಇಧ ಕಮ್ಮಪಥವಸೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಲೋಕಪಾಲದುಕವಣ್ಣನಾ

ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಾನಿಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಬಲವಸೇನ ಗಹಿತಾನಿ, ಇಧ ಲೋಕಪಾಲವಸೇನ. ಲೋಕಞ್ಹಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಾಲಯನ್ತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಪಾಲೇನ್ತಿ. ಕತಮೇ ದ್ವೇ? ಹಿರೀ ಚ ಓತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ. ಇಮೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವೇ ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಪಾಲೇನ್ತಿ. ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವೇ ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ನ ಪಾಲೇಯ್ಯುಂ, ನಯಿಧ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ ಮಾತಾತಿ ವಾ, ಮಾತುಚ್ಛಾತಿ ವಾ, ಮಾತುಲಾನೀತಿ ವಾ, ಆಚರಿಯಭರಿಯಾತಿ ವಾ, ಗರೂನಂ ದಾರಾತಿ ವಾ. ಸಮ್ಭೇದಂ ಲೋಕೋ ಅಗಮಿಸ್ಸ ಯಥಾ ಅಜೇಳಕಾ ಕುಕ್ಕುಟಸೂಕರಾ ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮೇ ದ್ವೇ ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಪಾಲೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಮಾತಾತಿ ವಾ ಮಾತುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ಮಾತುಲಾನೀತಿ ವಾ ಆಚರಿಯಭರಿಯಾತಿ ವಾ ಗರೂನಂ ದಾರಾತಿ ವಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೯).

ಪಸ್ಸದ್ಧಾದಿಯುಗಲವಣ್ಣನಾ

ಕಾಯಸ್ಸ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ಕಾಯೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ. ಉಭೋಪಿ ಪನೇತಾ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿಯೋ, ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಪರಿಪ್ಫನ್ದಸೀತಿಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ. ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅವೂಪಸಮಕರಉದ್ಧಚ್ಚಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಯಸ್ಸ ಲಹುಭಾವೋ ಕಾಯಲಹುತಾ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲಹುಭಾವೋ ಚಿತ್ತಲಹುತಾ. ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಗರುಭಾವವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಗರುಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅದನ್ಧತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ. ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಗರುಭಾವಕರಥಿನಮಿದ್ಧಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಯಸ್ಸ ಮುದುಭಾವೋ ಕಾಯಮುದುತಾ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮುದುಭಾವೋ ಚಿತ್ತಮುದುತಾ. ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಥದ್ಧಭಾವವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಥದ್ಧಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ಅಪ್ಪಟಿಘಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ. ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಥದ್ಧಭಾವಕರದಿಟ್ಠಿಮಾನಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೋ ಕಾಯಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೋ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ. ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ. ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವಕರಾವಸೇಸನೀವರಣಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತಾ ಪಸಾದನೀಯವತ್ಥೂಸು ಪಸಾದಾವಹಾ, ಹಿತಕಿರಿಯಾಸು ವಿನಿಯೋಗಕ್ಖೇಮಭಾವಾವಹಾ ಸುವಣ್ಣವಿಸುದ್ಧಿ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಯಸ್ಸ ಪಾಗುಞ್ಞಭಾವೋ ಕಾಯಪಾಗುಞ್ಞತಾ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾಗುಞ್ಞಭಾವೋ ಚಿತ್ತಪಾಗುಞ್ಞತಾ. ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಗೇಲಞ್ಞಭಾವಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಗೇಲಞ್ಞನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ನಿರಾದೀನವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ. ಕಾಯಚಿತ್ತಗೇಲಞ್ಞಕರಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಾಯಸ್ಸ ಉಜುಕಭಾವೋ ಕಾಯುಜುಕತಾ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಜುಕಭಾವೋ ಚಿತ್ತುಜುಕತಾ. ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಜವಲಕ್ಖಣಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಕುಟಿಲಭಾವನಿಮ್ಮದ್ದನರಸಾ, ಅಜಿಮ್ಹತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಕಾಯಚಿತ್ತಪದಟ್ಠಾನಾ. ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಕುಟಿಲಭಾವಕರಮಾಯಾಸಾಠೇಯ್ಯಾದಿಕಿಲೇಸಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಸರತೀತಿ ಸತಿ. ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ; ಸಮನ್ತತೋ ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಸಪ್ಪಾಯಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಗೋಚರಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪನಸ್ಸ ವಸೇನ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಚ ತೇಸಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವೇತಂ ಧಮ್ಮದ್ವಯಂ ಪುನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಉಪಕಾರವಸೇನ ಗಹಿತಂ.

ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಯೋ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ಸಮೇತೀತಿ ಸಮಥೋ. ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಪಞ್ಞಾವೇಸಾ ಅತ್ಥತೋ. ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನೇವ. ಇಧ ಪನೇತೇ ಯುಗನದ್ಧವಸೇನ ಗಹಿತಾ.

ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪಗ್ಗಾಹೋ. ಉದ್ಧಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ನ ವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ. ಏತೇಸಮ್ಪಿ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನೇವ. ಇಧ ಪನೇತಂ ದ್ವಯಂ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಯೋಜನತ್ಥಾಯ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯೇವಾಪನಕವಣ್ಣನಾ

ಯೇ ವಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಅರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿ ‘ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತೀ’ತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪದಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ ಇಮೇ ಪರೋಪಣ್ಣಾಸಧಮ್ಮಾ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ತಿಹೇತುಕಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಪಠಮಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಮಹಾಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಯೇ ವಾ ಪನ ಅಞ್ಞೇಪಿ ತೇಹಿಯೇವ ಫಸ್ಸಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಅತ್ಥಿ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ರೂಪಾಭಾವೇನ ಅರೂಪಿನೋ, ಸಭಾವತೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆರುಳ್ಹೇ ಪರೋಪಣ್ಣಾಸಧಮ್ಮೇ ದೀಪೇತ್ವಾ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನ ಅಪರೇಪಿ ನವ ಧಮ್ಮೇ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ದೀಪೇತಿ. ತೇಸು ತೇಸು ಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಸು ‘ಛನ್ದೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಕರುಣಾ ಮುದಿತಾ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಿರತೀ’ತಿ ಇಮೇ ನವ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಹಾಚಿತ್ತೇ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಕುಸಲಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೋ ಅತ್ಥಿ, ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ನ ಆರುಳ್ಹೋ. ಸೋ ಇಧ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನ ಗಹಿತೋ.

ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಅತ್ಥಿ, ಮನಸಿಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಅತ್ಥಿ. ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಅತ್ಥಿ; ಸೋ ಅದೋಸೇ ಗಹಿತೇ ಗಹಿತೋ ಏವ ಹೋತಿ. ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಅತ್ಥಿ, ಮುದಿತಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಅತ್ಥಿ. ಉಪೇಕ್ಖಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಅತ್ಥಿ; ಸೋ ಪನ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಯ ಗಹಿತಾಯ ಗಹಿತೋವ ಹೋತಿ. ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಅತ್ಥಿ, ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಅತ್ಥಿ. ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಅತ್ಥಿ; ಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ನ ಆರುಳ್ಹೋ. ಸೋಪಿ ಇಧ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನ ಗಹಿತೋ.

ಇಮೇಸು ಪನ ನವಸು ಛನ್ದೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋವ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಸೇಸಾ ನಾನಾಕ್ಖಣೇ. ಯದಾ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಂ ಪಜಹತಿ, ವಿರತಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಾವಾಚಂ ಪೂರೇತಿ, ತದಾ ಛನ್ದಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಯದಾ ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಂ ಪಜಹತಿ, ವಿರತಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಂ ಪೂರೇತಿ…ಪೇ… ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವಂ ಪಜಹತಿ, ವಿರತಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವಂ ಪೂರೇತಿ…ಪೇ… ಯದಾ ಕರುಣಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ…ಪೇ… ಯದಾ ಮುದಿತಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಛನ್ದಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಮುದಿತಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಇತೋ ಪನ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ, ದಾನಂ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಯೋಗೇ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಅಪಣ್ಣಕಙ್ಗಾನೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ.

ಏವಮೇತೇಸು ನವಸು ಯೇವಾಪನಕಧಮ್ಮೇಸು ‘ಛನ್ದೋ’ತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಲಕ್ಖಣೋ ಛನ್ದೋ, ಆರಮ್ಮಣಪರಿಯೇಸನರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅತ್ಥಿಕತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ತದೇವಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಚಾಯಂ ಚೇತಸೋ ಹತ್ಥಪ್ಪಸಾರಣಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ‘ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ’. ಸೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋ, ಅಸಂಸಪ್ಪನರಸೋ, ನಿಚ್ಛಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನೋ. ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಚ್ಚಲಭಾವೇನ ಇನ್ದಖೀಲೋ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಕಿರಿಯಾ ಕಾರೋ, ಮನಸ್ಮಿಂ ಕಾರೋ ‘ಮನಸಿಕಾರೋ’. ಪುರಿಮಮನತೋ ವಿಸದಿಸಂ ಮನಂ ಕರೋತೀತಿಪಿ ಮನಸಿಕಾರೋ. ಸ್ವಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕೋ ವೀಥಿಪಟಿಪಾದಕೋ ಜವನಪಟಿಪಾದಕೋತಿ ತಿಪ್ಪಕಾರೋ. ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕೋ ಮನಸ್ಮಿಂ ಕಾರೋತಿ ಮನಸಿಕಾರೋ. ಸೋ ಸಾರಣಲಕ್ಖಣೋ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮ್ಪಯೋಜನರಸೋ, ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನೋ. ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದಕತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಾರಥಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವೀಥಿಪಟಿಪಾದಕೋತಿ ಪನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಜವನಪಟಿಪಾದಕೋತಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸ. ನ ತೇ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ‘ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ’. ಸಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮವಾಹಿತಲಕ್ಖಣಾ, ಊನಾಧಿಕನಿವಾರಣರಸಾ, ಪಕ್ಖಪಾತುಪಚ್ಛೇದನರಸಾ ವಾ; ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಆಜಾನೇಯ್ಯಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಸಾರಥಿ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

‘ಕರುಣಾಮುದಿತಾ’ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರನಿದ್ದೇಸೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತಾ ಅಪ್ಪನಪ್ಪತ್ತಾ ರೂಪಾವಚರಾ, ಇಧ ಕಾಮಾವಚರಾತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ.

ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರತಿ ‘ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ’. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪನೇತಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿವತ್ಥೂನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣಾ; ಅಮದ್ದನಲಕ್ಖಣಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿವತ್ಥುತೋ ಸಙ್ಕೋಚನರಸಾ, ಅಕಿರಿಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸದ್ಧಾಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಗುಣಪದಟ್ಠಾನಾ. ಪಾಪಕಿರಿಯತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಮುಖೀಭಾವಭೂತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಇತಿ ಫಸ್ಸಾದೀನಿ ಛಪ್ಪಞ್ಞಾಸ ಯೇವಾಪನಕವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ ನವಾತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರೇ ಪಞ್ಚಸಟ್ಠಿ ಧಮ್ಮಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ. ತೇಸು ಏಕಕ್ಖಣೇ ಕದಾಚಿ ಏಕಸಟ್ಠಿ ಭವನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಸಮಸಟ್ಠಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಪೂರಣಾದಿವಸೇನ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಏಕಸಟ್ಠಿ ಭವನ್ತಿ. ತೇಹಿ ಮುತ್ತೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸಮಸಟ್ಠಿ ಭವನ್ತಿ. ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ಯೇವಾಪನಕೇ ಪಾಳಿಯಂ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾನಿ ಛಪ್ಪಞ್ಞಾಸಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನೇತ್ಥ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಕಂ, ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಚಾರೋ ಪೀತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಹಿರಿಬಲಂ ಓತ್ತಪ್ಪಬಲನ್ತಿ ದ್ವೇ ಬಲಾನಿ, ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋತಿ ದ್ವೇ ಮೂಲಾನಿ, ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದಯೋ ದ್ವಾದಸ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಮತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ.

ತೇಸು ಸಮತಿಂಸಾಯ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಭತ್ತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ದ್ವಾದಸ ಸವಿಭತ್ತಿಕಾ. ಕತಮೇ ಅಟ್ಠಾರಸ? ಫಸ್ಸೋ ಸಞ್ಞಾ ಚೇತನಾ ವಿಚಾರೋ ಪೀತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದಯೋ ದ್ವಾದಸ ಧಮ್ಮಾತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠಾರಸ ಅವಿಭತ್ತಿಕಾ. ವೇದನಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕೋ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಹಿರಿಬಲಂ ಓತ್ತಪ್ಪಬಲಂ, ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋತಿ ಇಮೇ ದ್ವಾದಸ ಧಮ್ಮಾ ಸವಿಭತ್ತಿಕಾ. ತೇಸು ಸತ್ತ ಧಮ್ಮಾ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತಾ, ಏಕೋ ತೀಸು, ದ್ವೇ ಚತೂಸು, ಏಕೋ ಛಸು, ಏಕೋ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತೋ.

ಕಥಂ? ಚಿತ್ತಂ ವಿತಕ್ಕೋ ಸದ್ಧಾ ಹಿರೀ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಅಲೋಭೋ ಅದೋಸೋತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತಾ.

ಏತೇಸು ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ತಾವ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಕಂ ಪತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪತ್ವಾ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ. ವಿತಕ್ಕೋ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ. ಸದ್ಧಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಾ, ಬಲಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸದ್ಧಾಬಲನ್ತಿ. ಹಿರೀ ಬಲಾನಿ ಪತ್ವಾ ಹಿರಿಬಲಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಾ, ಲೋಕಪಾಲದುಕಂ ಪತ್ವಾ ಹಿರೀತಿ. ಓತ್ತಪ್ಪೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಲೋಭೋ ಮೂಲಂ ಪತ್ವಾ ಅಲೋಭೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಕಮ್ಮಪಥಂ ಪತ್ವಾ ಅನಭಿಜ್ಝಾತಿ. ಅದೋಸೋ ಮೂಲಂ ಪತ್ವಾ ಅದೋಸೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಕಮ್ಮಪಥಂ ಪತ್ವಾ ಅಬ್ಯಾಪಾದೋತಿ. ಇಮೇ ಸತ್ತ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತಾ.

ವೇದನಾ ಪನ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಕಂ ಪತ್ವಾ ವೇದನಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಾ, ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸುಖನ್ತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ. ಏವಂ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತೋ.

ವೀರಿಯಂ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪತ್ವಾ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋತಿ, ಬಲಾನಿ ಪತ್ವಾ ವೀರಿಯಬಲನ್ತಿ, ಪಿಟ್ಠಿದುಕಂ ಪತ್ವಾ ಪಗ್ಗಾಹೋತಿ. ಸತಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಾ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸತೀತಿ, ಬಲಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸತಿಬಲನ್ತಿ, ಪಿಟ್ಠಿದುಕಂ ಪತ್ವಾ ಸತಿ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಾ. ಏವಂ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತಾ.

ಸಮಾಧಿ ಪನ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ. ಬಲಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸಮಾಧಿಬಲನ್ತಿ, ಪಿಟ್ಠಿದುಕಂ ಪತ್ವಾ ಸಮಥೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ. ಏವಮಯಂ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಛಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತೋ.

ಪಞ್ಞಾ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪತ್ವಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಾ, ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ, ಬಲಾನಿ ಪತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಬಲನ್ತಿ, ಮೂಲಾನಿ ಪತ್ವಾ ಅಮೋಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಪಥಂ ಪತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ, ಪಿಟ್ಠಿದುಕಂ ಪತ್ವಾ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ. ಏವಂ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತೋ.

ಸಚೇ ಪನ ಕೋಚಿ ವದೇಯ್ಯ – ‘ಏತ್ಥ ಅಪುಬ್ಬಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಮೇವ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪದಂ ಪೂರಿತಂ, ಅನನುಸನ್ಧಿಕಾ ಕಥಾ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚೋರೇಹಿ ಆಭತಭಣ್ಡಸದಿಸಾ, ಗೋಯೂಥೇನ ಗತಮಗ್ಗೇ ಆಲುಲಿತತಿಣಸದಿಸಾ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಕಥಿತಾ’ತಿ, ಸೋ ‘ಮಾಹೇವ’ನ್ತಿ ಪಟಿಸೇಧೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಸನಾ ಅನನುಸನ್ಧಿಕಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸಾನುಸನ್ಧಿಕಾ ವ ಹೋತಿ. ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಕಥಿತಾಪಿ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ಕಥಿತಾಯೇವ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಜಾನಾತಿ, ತಂ ಞತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಮ್ಮಾ ಏಕೇಕಕಿಚ್ಚಾತಿ ಞತ್ವಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವಿಭತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇಸಿ. ಸತ್ತ ಧಮ್ಮಾ ದ್ವೇದ್ವೇಕಿಚ್ಚಾತಿ ಞತ್ವಾ ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇಸಿ. ವೇದನಾ ತಿಕಿಚ್ಚಾತಿ ಞತ್ವಾ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇಸಿ. ವೀರಿಯಸತೀನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಿಚ್ಚಾನೀತಿ ಞತ್ವಾ ಚತೂಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇಸಿ. ಸಮಾಧಿ ಛಕಿಚ್ಚೋತಿ ಞತ್ವಾ ಛಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇಸಿ. ಪಞ್ಞಾ ಸತ್ತಕಿಚ್ಚಾತಿ ಞತ್ವಾ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇಸಿ’.

ತತ್ರಿದಂ ಓಪಮ್ಮಂ – ಏಕೋ ಕಿರ ಪಣ್ಡಿತೋ ರಾಜಾ ರಹೋಗತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘ಇಮಂ ರಾಜಕುಲಸನ್ತಕಂ ನ ಯಥಾ ವಾ ತಥಾ ವಾ ಖಾದಿತಬ್ಬಂ, ಸಿಪ್ಪಾನುಚ್ಛವಿಕಂ ವೇತನಂ ವಡ್ಢೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ. ಸೋ ಸಬ್ಬೇ ಸಿಪ್ಪಿಕೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ‘ಏಕೇಕಸಿಪ್ಪಜಾನನಕೇ ಪಕ್ಕೋಸಥಾ’ತಿ ಆಹ. ಏವಂ ಪಕ್ಕೋಸಿಯಮಾನಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಜನಾ ಉಟ್ಠಹಿಂಸು. ತೇಸಂ ಏಕೇಕಂ ಪಟಿವೀಸಂ ದಾಪೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ‘ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಜಾನನ್ತಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ಸತ್ತ ಜನಾ ಆಗಮಂಸು. ತೇಸಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪಟಿವೀಸೇ ದಾಪೇಸಿ. ‘ತೀಣಿ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಜಾನನ್ತಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕೋವ ಆಗಚ್ಛಿ. ತಸ್ಸ ತಯೋ ಪಟಿವೀಸೇ ದಾಪೇಸಿ. ‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಜಾನನ್ತಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’ತಿ ವುತ್ತೇ ದ್ವೇ ಜನಾ ಆಗಮಂಸು. ತೇಸಂ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಟಿವೀಸೇ ದಾಪೇಸಿ. ‘ಪಞ್ಚ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಜಾನನ್ತಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕೋಪಿ ನಾಗಚ್ಛಿ. ‘ಛ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಜಾನನ್ತಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕೋವ ಆಗಚ್ಛಿ. ತಸ್ಸ ಛ ಪಟಿವೀಸೇ ದಾಪೇಸಿ. ‘ಸತ್ತ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಜಾನನ್ತಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೂ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕೋವ ಆಗಚ್ಛಿ. ತಸ್ಸ ಸತ್ತ ಪಟಿವೀಸೇ ದಾಪೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಪಣ್ಡಿತೋ ರಾಜಾ ವಿಯ ಅನುತ್ತರೋ ಧಮ್ಮರಾಜಾ. ಸಿಪ್ಪಜಾನನಕಾ ವಿಯ ಚಿತ್ತಚಿತ್ತಙ್ಗವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ. ಸಿಪ್ಪಾನುಚ್ಛವಿಕವೇತನವಡ್ಢನಂ ವಿಯ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಭತ್ತಿಆರೋಪನಂ.

ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪನೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಕವಸೇನ ಝಾನಙ್ಗವಸೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಮಗ್ಗವಸೇನ ಬಲವಸೇನ ಮೂಲವಸೇನ ಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಲೋಕಪಾಲವಸೇನ ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಲಹುತಾವಸೇನ ಮುದುತಾವಸೇನ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾವಸೇನ ಪಾಗುಞ್ಞತಾವಸೇನ ಉಜುಕತಾವಸೇನ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪಗ್ಗಾಹಾವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಾತಿ ಸತ್ತರಸ ರಾಸಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.