ಅಟ್ಠಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೯೮. ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ನಯಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬವಾರಾ ಸಂಖಿತ್ತಾ. ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಲೋಭೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಮ್ಪಿ ನ ವುತ್ತಂ ತಂ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಯೋ ಹಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇಸು ಕಮ್ಮದ್ವಾರಕಮ್ಮಪಥಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಭೇದೋ ವುತ್ತೋ ಸೋ ಇಧ ನತ್ಥಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕತೋ ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತೋ ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ. ಯಾಪಿ ತಾ ಯೇವಾಪನಕೇಸು ಕರುಣಾಮುದಿತಾ ವುತ್ತಾ, ತಾ ಸತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ವಿಪಾಕೇಸು ನ ಸನ್ತಿ. ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಹಿ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಾನಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಕರುಣಾಮುದಿತಾ, ವಿರತಿಯೋಪೇತ್ಥ ನ ಸನ್ತಿ. ‘ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಕುಸಲಾನೇವಾ’ತಿ (ವಿಭ. ೭೧೫) ಹಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರವಿಧಾನಞ್ಚೇತ್ಥ ಕುಸಲತೋ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯಭೇದತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇವ ವಿಪಾಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಸ್ಸ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ. ಬಲವಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ, ಇತರೇಹಿ ಇತರಂ. ಹೀನಾದಿಭೇದೇಪಿ ಇಮಾನಿ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತೇಹಿ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ಅನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತಾನಿ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಹೀನಸ್ಸ ಪನ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಹೀನಂ, ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ಪಣೀತಸ್ಸ ಪಣೀತಂ. ಅಧಿಪತಿನೋ ಪೇತ್ಥ ನ ಸನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಛನ್ದಾದೀನಿ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬತೋ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಟ್ಠಸು ಕುಸಲೇಸು ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ.

ಇದಾನಿ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ ವಿಪಚ್ಚನಟ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತಾನಿ ಹಿ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ವಿಪಚ್ಚನ್ತಿ – ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ, ಭವಙ್ಗೇ, ಚುತಿಯಂ, ತದಾರಮ್ಮಣೇತಿ. ಕಥಂ? ಮನುಸ್ಸೇಸು ತಾವ ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು ಚ ಪುಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ದುಹೇತುಕತಿಹೇತುಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಕಾಲೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಚ್ಚನ್ತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವೀತಿವತ್ತಾಯ ಪವತ್ತೇ ಸಟ್ಠಿಪಿ ಅಸೀತಿಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಆಯುಕಾಲಂ ಭವಙ್ಗಂ ಹುತ್ವಾ, ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ, ಮರಣಕಾಲೇ ಚುತಿ ಹುತ್ವಾತಿ. ಏವಂ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ವಿಪಚ್ಚನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಪಚ್ಛಿಮಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ಪಠಮೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತಿಹೇತುಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ತಂ ಪನ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ದಿನ್ನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಆಯು. ಕಾಲವಸೇನ ಪನ ಪರಿಣಮತಿ. ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ – ‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಬಲವತರಂ. ತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ತೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಹಿ ಮಹಜ್ಝಾಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ದಿಬ್ಬೇಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಉಪ್ಪಿಲಾವಿನೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರಾದಯೋ ವಿಯಾ’ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘ಅಯಂ ಥೇರಸ್ಸ ಮನೋರಥೋ,’‘ನತ್ಥಿ ಏತ’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಹಿತೂಪಚಾರೋ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತಿಹೇತುಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾ

ಇದಾನಿ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾ ಠಪೇತಬ್ಬಾ – ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರೋ ತಾವ ಆಹ – ಏಕಾಯ ಕುಸಲಚೇತನಾಯ ಸೋಳಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಏತ್ಥೇವ ದ್ವಾದಸಕಮಗ್ಗೋಪಿ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಮ್ಪೀತಿ. ಮೋರವಾಪಿವಾಸೀ ಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ – ಏಕಾಯ ಕುಸಲಚೇತನಾಯ ದ್ವಾದಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಏತ್ಥೇವ ದಸಕಮಗ್ಗೋಪಿ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಮ್ಪೀತಿ. ತಿಪಿಟಕಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ ಆಹ – ಏಕಾಯ ಕುಸಲಚೇತನಾಯ ದಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏತ್ಥೇವ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕನ್ತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸಾಕೇತಪಞ್ಹಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹಿಂಸು. ಸಾಕೇತೇ ಕಿರ ಉಪಾಸಕಾ ಸಾಲಾಯಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ಏಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ ಉದಾಹು ನಾನಾ’ತಿ? ಪಞ್ಹಂ ನಾಮ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕತ್ಥೇರೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಥೇರಾ ‘ಯಥಾ ಏಕಸ್ಮಾ ಅಮ್ಬಬೀಜಾ ಏಕೋವ ಅಙ್ಕುರೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಏವಂ ಏಕಾವ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀ’ತಿ ಸಞ್ಞಾಪೇಸುಂ. ಅಥೇಕದಿವಸಂ ‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ನಾನಾಚೇತನಾಹಿ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ನಾನಾ ಹೋನ್ತಿ ಉದಾಹು ಏಕಾ’ತಿ? ಪಞ್ಹಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಥೇರೇ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಥೇರಾ ‘ಯಥಾ ಬಹೂಸು ಅಮ್ಬಬೀಜೇಸು ರೋಪಿತೇಸು ಬಹೂ ಅಙ್ಕುರಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಏವಂ ಬಹುಕಾವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಹೋನ್ತೀ’ತಿ ಸಞ್ಞಾಪೇಸುಂ.

ಅಪರಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಉಸ್ಸದಕಿತ್ತನಂ ನಾಮ ಗಹಿತಂ. ಇಮೇಸಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಲೋಭೋಪಿ ಉಸ್ಸನ್ನೋ ಹೋತಿ, ದೋಸೋಪಿ ಮೋಹೋಪಿ; ಅಲೋಭೋಪಿ ಅದೋಸೋಪಿ ಅಮೋಹೋಪಿ. ತಂ ನೇಸಂ ಉಸ್ಸನ್ನಭಾವಂ ಕೋ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ? ಪುಬ್ಬಹೇತು ನಿಯಾಮೇತಿ. ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ನಾನತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಥಂ? ‘‘ಯಸ್ಸ ಹಿ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಲೋಭೋ ಬಲವಾ ಹೋತಿ ಅಲೋಭೋ ಮನ್ದೋ, ಅದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ದೋಸಮೋಹಾ ಮನ್ದಾ, ತಸ್ಸ ಮನ್ದೋ ಅಲೋಭೋ ಲೋಭಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅದೋಸಾಮೋಹಾ ಪನ ಬಲವನ್ತೋ ದೋಸಮೋಹೇ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ದಿನ್ನಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಲುದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಸುಖಸೀಲೋ ಅಕ್ಕೋಧನೋ, ಪಞ್ಞವಾ ಪನ ಹೋತಿ ವಜಿರೂಪಮಞಾಣೋ’’ತಿ.

‘ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಲೋಭದೋಸಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಅಲೋಭಾದೋಸಾ ಮನ್ದಾ, ಅಮೋಹೋ ಬಲವಾ ಮೋಹೋ ಮನ್ದೋ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದುಟ್ಠೋ ಚ, ಪಞ್ಞವಾ ಪನ ಹೋತಿ ವಜಿರೂಪಮಞಾಣೋ ದತ್ತಾಭಯತ್ಥೇರೋ ವಿಯ.

‘ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದನ್ಧೋ ಚ, ಸುಖಸೀಲಕೋ ಪನ ಹೋತಿ ಅಕ್ಕೋಧನೋ.

‘ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ತಯೋಪಿ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದುಟ್ಠೋ ಚ ಮೂಳ್ಹೋ ಚ.

‘ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಪ್ಪಕಿಲೇಸೋ ಹೋತಿ, ದಿಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ದಿಸ್ವಾ ನಿಚ್ಚಲೋ, ದುಟ್ಠೋ ಪನ ಹೋತಿ ದನ್ಧಪಞ್ಞೋ ಚಾತಿ.

‘ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ, ಸುಖಸೀಲಕೋ ಚ, ದನ್ಧೋ ಪನ ಹೋತಿ.

‘ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಪಞ್ಞವಾ ಚ, ದುಟ್ಠೋ ಚ ಪನ ಹೋತಿ ಕೋಧನೋ.

‘ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ತಯೋಪಿ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ ಲೋಭಾದಯೋ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಮಹಾಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ಅಲುದ್ಧೋ ಅದುಟ್ಠೋ ಪಞ್ಞವಾ ಚ ಹೋತೀ’ತಿ.

ಅಪರಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಹೇತುಕಿತ್ತನಂ ನಾಮ ಗಹಿತಂ. ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ತಿಹೇತುಕಮ್ಪಿ ದುಹೇತುಕಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಕಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ. ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮಂ ತಿಹೇತುಕವಿಪಾಕಂ ನ ದೇತಿ, ಇತರಂ ದೇತಿ. ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ತಿಹೇತುಕಾಪಿ ಹೋತಿ, ದುಹೇತುಕಾಪಿ; ಅಹೇತುಕಾ ನ ಹೋತಿ. ದುಹೇತುಕೇನ ದುಹೇತುಕಾಪಿ ಹೋತಿ ಅಹೇತುಕಾಪಿ; ತಿಹೇತುಕಾ ನ ಹೋತಿ. ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಕುಸಲಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮ್ಪಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ. ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮ್ಪಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ. ಆರಮ್ಮಣೇನ ವೇದನಾ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ. ಜವನೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನಿಯಾಮೇತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ವಾದೇ ಸೋಳಸಮಗ್ಗಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಠಮಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಸದಿಸೇನ ಹಿ ಪಠಮಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಗಬ್ಭಾವಾಸತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಂವರಾಸಂವರೇ ಪಟ್ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವಂ ಉಪಗತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಸ್ಮಿಂ ‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ’ ಆಪಾಥಮಾಗತೇ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗೇ ಅನಾವಟ್ಟಿತೇಯೇವ ಅತಿಕ್ಕಮನಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನತ್ಥಿ. ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಹೋತಿ? ಆರಮ್ಮಣದುಬ್ಬಲತಾಯ. ಅಯಂ ತಾವ ಏಕೋ ಮೋಘವಾರೋ.

ಸಚೇ ಪನ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಟ್ಟೇತಿ, ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗೇ ಆವಟ್ಟಿತೇ, ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಅಪಾಪೇತ್ವಾವ ಅನ್ತರಾ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇ ವಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ ವಾ ಸನ್ತೀರಣೇ ವಾ ಠತ್ವಾ ನಿವತ್ತಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ. ವೋಟ್ಠಬ್ಬನವಸೇನ ಪನ ಠತ್ವಾ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ತತೋ ಆಸೇವನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಜವನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಪುನ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣದುಬ್ಬಲತಾಯ ಏವ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಪನ ವಾರೋ ‘ದಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಮೇ, ಸುತಂ ವಿಯ ಮೇ’ತಿಆದೀನಿ ವದನಕಾಲೇ ಲಬ್ಭತಿ. ಅಯಮ್ಪಿ ದುತಿಯೋ ಮೋಘವಾರೋ.

ಅಪರಸ್ಸ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗೇ ಆವಟ್ಟಿತೇ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಜವನಂ ಜವತಿ. ಜವನಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಾರೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಯೇವ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಯಥಾ ಹಿ ನದಿಯಾ ಆವರಣಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಮಹಾಮಾತಿಕಾಭಿಮುಖೇ ಉದಕೇ ಕತೇ ಉದಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಭೋಸು ತೀರೇಸು ಕೇದಾರೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅತಿರೇಕಂ ಕಕ್ಕಟಕಮಗ್ಗಾದೀಹಿ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಪುನ ನದಿಂಯೇವ ಓತರತಿ, ಏವಮೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಹಿ ನದಿಯಂ ಉದಕಪ್ಪವತ್ತನಕಾಲೋ ವಿಯ ಭವಙ್ಗವೀಥಿಪ್ಪವತ್ತನಕಾಲೋ. ಆವರಣಬನ್ಧನಕಾಲೋ ವಿಯ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಕಾಲೋ. ಮಹಾಮಾತಿಕಾಯ ಉದಕಪ್ಪವತ್ತನಕಾಲೋ ವಿಯ ವೀಥಿಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ. ಉಭೋಸು ತೀರೇಸು ಕೇದಾರಪೂರಣಂ ವಿಯ ಜವನಂ. ಕಕ್ಕಟಕಮಗ್ಗಾದೀಹಿ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಪುನ ಉದಕಸ್ಸ ನದೀಓತರಣಂ ವಿಯ ಜವನಂ ಜವಿತ್ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಯೇವ ಪುನ ಭವಙ್ಗೋತರಣಂ. ಏವಂ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಣಚಿತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಗಣನಪಥೋ ನತ್ಥಿ. ಇದಞ್ಚಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣದುಬ್ಬಲತಾಯ ಏವ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಮೋಘವಾರೋ.

ಸಚೇ ಪನ ಬಲವಾರಮ್ಮಣಂ ಆಪಾಥಗತಂ ಹೋತಿ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗೇ ಆವಟ್ಟಿತೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಜವನಟ್ಠಾನೇ ಪನ ಪಠಮಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಜವನಂ ಹುತ್ವಾ ಛಸತ್ತವಾರೇ ಜವಿತ್ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಾರಂ ದೇತಿ. ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಪತಿಟ್ಠಹಮಾನಂ ತಂಸದಿಸಮೇವ ಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಇದಂ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ – ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸದಿಸತ್ತಾ ‘ಮೂಲಭವಙ್ಗ’ನ್ತಿ ಚ, ಯಂ ಜವನೇನ ಗಹಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ತಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘ತದಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ಚ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ ಸನ್ತೀರಣಂ ತದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಗಣನೂಪಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.

ಯದಾ ಪನ ದುತಿಯಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಜವನಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಂಸದಿಸಂ ದುತಿಯವಿಪಾಕಚಿತ್ತಮೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಇದಞ್ಚ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಅಸದಿಸತ್ತಾ ‘ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗ’ನ್ತಿ ಚ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ‘ತದಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ಚ. ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪುರಿಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ಹೋನ್ತಿ.

ಯದಾ ಪನ ತತಿಯಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಜವನಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಂಸದಿಸಂ ತತಿಯವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಇದಮ್ಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ‘ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಂ’‘ತದಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ಚ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪುರಿಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಛ ಹೋನ್ತಿ.

ಯದಾ ಪನ ಚತುತ್ಥಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಜವನಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ತಂಸದಿಸಂ ಚತುತ್ಥವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಇದಮ್ಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ‘ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಂ’‘ತದಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ಚ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪುರಿಮಾನಿ ಛ ಸತ್ತ ಹೋನ್ತಿ.

ಯದಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ‘ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ’ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತಯೋ ಮೋಘವಾರಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವೇದನಾ ಪರಿವತ್ತತಿ ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ. ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮಹಾಕುಸಲಜವನಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ. ತಾನಿಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ‘ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಂ’‘ತದಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ಚ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಭನ್ತಿ. ‘ಪಿಟ್ಠಿಭವಙ್ಗಾನೀ’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಏವ. ಇತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪುರಿಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾದಸ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ದ್ವಾದಸ, ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸು ದ್ವಾದಸ ದ್ವಾದಸಾತಿ, ಸಮಸಟ್ಠಿ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ಸಮಸಟ್ಠಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ದ್ವಾದಸ, ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಸೋಳಸ ಹೋನ್ತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅಮ್ಬೋಪಮಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹಿಂಸು – ಏಕೋ ಕಿರ ಪುರಿಸೋ ಫಲಿತಮ್ಬರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಸಸೀಸಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ನಿಪನ್ನೋ ನಿದ್ದಾಯತಿ. ಅಥೇಕಂ ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಂ ವಣ್ಟತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲಿಂ ಪುಞ್ಛಮಾನಂ ವಿಯ ‘ಥ’ನ್ತಿ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಸದ್ದೇನ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಓಲೋಕೇಸಿ. ತತೋ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಫಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಉಪಸಿಙ್ಘಿತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿ.

ತತ್ಥ, ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಮ್ಬರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿದ್ದಾಯನಕಾಲೋ ವಿಯ ಭವಙ್ಗಸಮಙ್ಗಿಕಾಲೋ. ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಸ್ಸ ವಣ್ಟತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಕಣ್ಣಸಕ್ಖಲಿಂ ಪುಞ್ಛಮಾನಸ್ಸ ಪತನಕಾಲೋ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಕಾಲೋ. ತೇನ ಸದ್ದೇನ ಪಬುದ್ಧಕಾಲೋ ವಿಯ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆವಟ್ಟಿತಕಾಲೋ. ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಓಲೋಕಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಸಾಧನಕಾಲೋ. ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಗಹಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಕಾಲೋ. ಗಹೇತ್ವಾ ಮದ್ದಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣಕಾಲೋ. ಉಪಸಿಙ್ಘಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ಕಿರಿಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವವತ್ಥಾಪಿತಕಾಲೋ. ಪರಿಭುತ್ತಕಾಲೋ ವಿಯ ಜವನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವಿತಕಾಲೋ. ಅಯಂ ಉಪಮಾ ಕಿಂ ದೀಪೇತಿ? ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ. ತೇನ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗಾವಟ್ಟನಮೇವ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನಮತ್ತಕಮೇವ, ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮತ್ತಕಮೇವ, ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತೀರಣಮತ್ತಕಮೇವ, ಕಿರಿಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾಪನಮತ್ತಕಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ. ಏಕನ್ತೇನ ಪನ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಜವನಮೇವ ಅನುಭವತೀತಿ ದೀಪೇತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘ತ್ವಂ ಭವಙ್ಗಂ ನಾಮ ಹೋಹಿ, ತ್ವಂ ಆವಜ್ಜನಂ ನಾಮ, ತ್ವಂ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ, ತ್ವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ ನಾಮ, ತ್ವಂ ಸನ್ತೀರಣಂ ನಾಮ, ತ್ವಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ನಾಮ, ತ್ವಂ ಜವನಂ ನಾಮ, ಹೋಹೀ’ತಿ ಕೋಚಿ ಕತ್ತಾ ವಾ ಕಾರೇತಾ ವಾ ನತ್ಥಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ನಿಯಾಮಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹಿಂಸು – ಬೀಜನಿಯಾಮಂ ಉತುನಿಯಾಮಂ ಕಮ್ಮನಿಯಾಮಂ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮಂ ಚಿತ್ತನಿಯಾಮನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕುಲತ್ಥಗಚ್ಛಸ್ಸ ಉತ್ತರಗ್ಗಭಾವೋ, ದಕ್ಖಿಣವಲ್ಲಿಯಾ ದಕ್ಖಿಣತೋ ರುಕ್ಖಪರಿಹರಣಂ, ಸೂರಿಯಾವಟ್ಟಪುಪ್ಫಾನಂ ಸೂರಿಯಾಭಿಮುಖಭಾವೋ, ಮಾಲುವಲತಾಯ ರುಕ್ಖಾಭಿಮುಖಗಮನಮೇವ, ನಾಳಿಕೇರಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ಛಿದ್ದಸಬ್ಭಾವೋತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಬೀಜಾನಂ ತಂತಂಸದಿಸಫಲದಾನಂ ಬೀಜನಿಯಾಮೋ ನಾಮ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ರುಕ್ಖಾನಂ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಪುಪ್ಫಫಲಪಲ್ಲವಗ್ಗಹಣಂ ಉತುನಿಯಾಮೋ ನಾಮ. ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮಂ ತಿಹೇತುಕದುಹೇತುಕಾಹೇತುಕವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ. ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮಂ ದುಹೇತುಕಾಹೇತುಕವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ, ತಿಹೇತುಕಂ ನ ದೇತೀತಿ, ಏವಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ತಂತಂಸದಿಸವಿಪಾಕದಾನಮೇವ ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ನಾಮ.

ಅಪರೋಪಿ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕವಿಪಾಕವಸೇನೇವ ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ದೀಪನತ್ಥಮಿದಂ ವತ್ಥುಂ ಕಥೇನ್ತಿ – ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಸಾವತ್ಥಿಯಾ ದ್ವಾರಗಾಮೋ ಝಾಯಿ. ತತೋ ಪಜ್ಜಲಿತಂ ತಿಣಕರಳಂ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಆಕಾಸೇನ ಗಚ್ಛತೋ ಕಾಕಸ್ಸ ಗೀವಾಯ ಪಟಿಮುಞ್ಚಿ. ಸೋ ವಿರವನ್ತೋ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿತ್ವಾ ಕಾಲಮಕಾಸಿ. ಮಹಾಸಮುದ್ದೇಪಿ ಏಕಾ ನಾವಾ ನಿಚ್ಚಲಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಕೇನಚಿ ನಿರುದ್ಧಭಾವಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾ ಕಾಳಕಣ್ಣಿಸಲಾಕಂ ವಿಚಾರೇಸುಂ. ಸಾ ನಾವಿಕಸ್ಸೇವ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ಹತ್ಥೇ ಪತಿ. ತತೋ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಕಾರಣಾ ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ನಸ್ಸನ್ತು, ಉದಕೇ ನಂ ಖಿಪಾಮಾತಿ ಆಹಂಸು. ನಾವಿಕೋ ‘ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ ಏತಂ ಉದಕೇ ಉಪ್ಪಿಲವಮಾನಂ ಪಸ್ಸಿತು’ನ್ತಿ ವಾಲಿಕಾಘಟಂ ಗೀವಾಯಂ ಬನ್ಧಾಪೇತ್ವಾ ಖಿಪಾಪೇಸಿ. ತಙ್ಖಣಞ್ಞೇವ ನಾವಾ ಖಿತ್ತಸರೋ ವಿಯ ಪಕ್ಖನ್ದಿ. ಏಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಲೇಣೇ ವಸತಿ. ಮಹನ್ತಂ ಪಬ್ಬತಕೂಟಂ ಪತಿತ್ವಾ ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹಿ. ತಂ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಸಯಮೇವ ಅಪಗತಂ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಜೇತವನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ವತ್ಥೂನಿ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಆರೋಚೇಸುಂ. ಸತ್ಥಾ ‘ನ ಏತಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕತಂ, ತೇಹಿ ಕತಕಮ್ಮಮೇವ ತ’ನ್ತಿ ಅತೀತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ –

ಕಾಕೋ ಪುರಿಮತ್ತಭಾವೇ ಮನುಸ್ಸೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕಂ ದುಟ್ಠಗೋಣಂ ದಮೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಗೀವಾಯ ಪಲಾಲವೇಣಿಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಅದಾಸಿ. ಗೋಣೋ ತೇನೇವ ಮತೋ. ಇದಾನಿ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಏತಸ್ಸ ಆಕಾಸೇನ ಗಚ್ಛತೋಪಿ ನ ಮುಚ್ಚಿತುಂ ಅದಾಸಿ. ಸಾಪಿ ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಮತ್ತಭಾವೇ ಏಕಾ ಇತ್ಥೀಯೇವ. ಏಕೋ ಕುಕ್ಕುರೋ ತಾಯ ಪರಿಚಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸದ್ಧಿಮೇವಾಗಚ್ಛತಿ. ಮನುಸ್ಸಾ ‘ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಇದಾನಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸುನಖಲುದ್ದಕೋ’ತಿ ಉಪ್ಪಣ್ಡೇನ್ತಿ. ಸಾ ತೇನ ಅಟ್ಟೀಯಮಾನಾ ಕುಕ್ಕುರಂ ನಿವಾರೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ವಾಲಿಕಾಘಟಂ ಗೀವಾಯ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಉದಕೇ ಖಿಪಿ. ತಂ ಕಮ್ಮಂ ತಸ್ಸಾ ಸಮುದ್ದಮಜ್ಝೇ ಮುಚ್ಚಿತುಂ ನಾದಾಸಿ. ಸೋಪಿ ಭಿಕ್ಖು ಪುರಿಮತ್ತಭಾವೇ ಗೋಪಾಲಕೋ ಹುತ್ವಾ ಬಿಲಂ ಪವಿಟ್ಠಾಯ ಗೋಧಾಯ ಸಾಖಾಭಙ್ಗಮುಟ್ಠಿಯಾ ದ್ವಾರಂ ಥಕೇಸಿ. ತತೋ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಸಯಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಿವರಿ. ಗೋಧಾ ಕಮ್ಪಮಾನಾ ನಿಕ್ಖಮಿ. ಕರುಣಾಯ ತಂ ನ ಮಾರೇಸಿ. ತಂ ಕಮ್ಮಂ ತಸ್ಸ ಪಬ್ಬತನ್ತರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಮುಚ್ಚಿತುಂ ನಾದಾಸೀತಿ. ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ವತ್ಥೂನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

‘‘ನ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ನ ಸಮುದ್ದಮಜ್ಝೇ,

ನ ಪಬ್ಬತಾನಂ ವಿವರಂ ಪವಿಸ್ಸ;

ನ ವಿಜ್ಜತೇ ಸೋ ಜಗತಿಪ್ಪದೇಸೋ,

ಯತ್ಥಟ್ಠಿತೋ ಮುಚ್ಚೇಯ್ಯ ಪಾಪಕಮ್ಮಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೨೭);

ಅಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೋಯೇವ ನಾಮ. ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಏವರೂಪಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖಮನೇ, ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನೇ, ಆಯುಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಓಸ್ಸಜ್ಜನೇ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಕಮ್ಪನಂ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ನಾಮ.

ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ‘ತ್ವಂ ಆವಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಹೋಹಿ…ಪೇ… ತ್ವಂ ಜವನಂ ನಾಮ ಹೋಹೀ’ತಿ ಕೋಚಿ ಕತ್ತಾ ವಾ ಕಾರೇತಾ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪನ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪಸಾದಸ್ಸ ಘಟ್ಟಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಚಿತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಟ್ಟೇತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತು ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ಕಿರಿಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ಜವನಂ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವತೀತಿ ಅಯಂ ಚಿತ್ತನಿಯಾಮೋ ನಾಮ. ಅಯಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ಸಸಙ್ಖಾರಿಕತಿಹೇತುಕಕುಸಲೇನಾಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತೇಹಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕುಸಲಚಿತ್ತೇಹಿಪಿ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ತಂಸದಿಸವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇಹಿ ಆದಿನ್ನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತದ್ವಯೇ ಪನ ಪಠಮಂ ‘ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ’ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವಸೇನ’ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ.

ಏವಮ್ಪಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ದ್ವಾದಸ ದ್ವಾದಸ ಹುತ್ವಾ ಸಮಸಟ್ಠಿ ಹೋನ್ತಿ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಸೋಳಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪಞ್ಚಉಚ್ಛುನಾಳಿಯನ್ತೋಪಮಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹಿಂಸು. ಉಚ್ಛುಪೀಳನಸಮಯೇ ಕಿರ ಏಕಸ್ಮಾ ಗಾಮಾ ಏಕಾದಸ ಯನ್ತವಾಹಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಏಕಂ ಉಚ್ಛುವಾಟಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಪಕ್ಕಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಉಚ್ಛುಸಾಮಿಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘ಯನ್ತವಾಹಾ ಮಯ’ನ್ತಿ ಆರೋಚೇಸುಂ. ಸೋ ‘ಅಹಂ ತುಮ್ಹೇಯೇವ ಪರಿಯೇಸಾಮೀ’ತಿ ಉಚ್ಛುಸಾಲಂ ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಗಮಾಸಿ. ತೇ ತತ್ಥ ನಾಳಿಯನ್ತಂ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘ಮಯಂ ಏಕಾದಸ ಜನಾ, ಅಪರಮ್ಪಿ ಏಕಂ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿ, ವೇತನೇನ ಗಣ್ಹಥಾ’ತಿ ಆಹಂಸು. ಉಚ್ಛುಸಾಮಿಕೋ ‘ಅಹಮೇವ ಸಹಾಯೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಉಚ್ಛೂನಂ ಸಾಲಂ ಪೂರಾಪೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಸಹಾಯೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕತ್ವಾ, ಫಾಣಿತಪಾಚಕೇನ ಉಚ್ಛುರಸೇ ಪಕ್ಕೇ, ಗುಳಬನ್ಧಕೇನ ಬದ್ಧೇ, ಉಚ್ಛುಸಾಮಿಕೇನ ತುಲಯಿತ್ವಾ ಭಾಗೇಸು ದಿನ್ನೇಸು, ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಭಾಗಂ ಆದಾಯ ಉಚ್ಛುಸಾಲಂ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ, ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಅಪರಾಸುಪಿ ಚತೂಸು ಸಾಲಾಸು ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು.

ತತ್ಥ ಪಞ್ಚ ಯನ್ತಸಾಲಾ ವಿಯ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪಞ್ಚ ಉಚ್ಛುವಾಟಾ ವಿಯ ಪಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ. ಏಕಾದಸ ವಿಚರಣಕಯನ್ತವಾಹಾ ವಿಯ ಏಕಾದಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ. ಪಞ್ಚ ಉಚ್ಛುಸಾಲಾಸಾಮಿನೋ ವಿಯ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ. ಪಠಮಕಸಾಲಾಯಂ ಸಾಮಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಜನಾನಂ ಏಕತೋವ ಹುತ್ವಾ ಕತಕಮ್ಮಾನಂ ಭಾಗಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಕರಣಕಾಲೋ. ಸಾಲಾಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಸಾಲಾಯ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಕಾಲೋ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ದ್ವಾರಸಙ್ಕನ್ತಿಅಕರಣಂ. ದುತಿಯ ತತಿಯ ಚತುತ್ಥ ಪಞ್ಚಮಸಾಲಾಯ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಕತಕಮ್ಮಾನಂ ಭಾಗಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಏಕಾದಸನ್ನಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣೇ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಕರಣಕಾಲೋ. ಸಾಲಾಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಸಾಲಾಯ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಕಾಲೋ ವಿಯ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ದ್ವಾರಸಙ್ಕನ್ತಿಅಕರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ತಿಹೇತುಕಾ ಹೋತೀತಿ ವಾರೋ ಕಥಿತೋ. ಯಾ ಪನ ತೇನ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ, ಸಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾವ ಹುತ್ವಾ ಗತಾ.

ಇದಾನಿ ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ದುಹೇತುಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ವಾರೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋ. ದುಹೇತುಕೇನ ಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಅಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ತಂಸದಿಸೇನೇವ ದುಹೇತುಕವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ’ ಆಪಾಥಮಾಗತೇ ತಯೋ ಮೋಘವಾರಾ. ದುಹೇತುಕಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಅಸಙ್ಖಾರಿಕಜವನಾವಸಾನೇ ತಂಸದಿಸಮೇವ ಮೂಲಭವಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ. ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಜವನಾವಸಾನೇ ತಂಸದಿಸಮೇವ ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ. ‘ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ’ ದ್ವಿನ್ನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಜವನಾನಂ ಅವಸಾನೇ ತಾದಿಸಾನೇವ ದ್ವೇ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಇಧ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಅಟ್ಠ ಅಟ್ಠ ಕತ್ವಾ ಸಮಚತ್ತಾಲೀಸ ಚಿತ್ತಾನಿ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಅಟ್ಠ, ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ದ್ವಾದಸ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ದ್ವಾದಸ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಮ್ಬೋಪಮಪಞ್ಚನಿಯಾಮಕಥಾ ಪಾಕತಿಕಾ ಏವ. ದುಹೇತುಕಸೇಸಚಿತ್ತತ್ತಯಸದಿಸವಿಪಾಕೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯನ್ತವಾಹೋಪಮಾಯ ಪನೇತ್ಥ ಸತ್ತ ಯನ್ತವಾಹಾ. ತೇಹಿ ತತ್ಥ ಯನ್ತೇ ನಾಮ ಸಜ್ಜಿತೇ ಸಾಲಾಸಾಮಿಕಂ ಅಟ್ಠಮಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏತ್ತಾವತಾ ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ವಾರೋ ಕಥಿತೋ.

ಇದಾನಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಥಾ ಹೋತಿ – ಚತುನ್ನಞ್ಹಿ ದುಹೇತುಕಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ಕುಸಲವಿಪಾಕಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಚಿತ್ತೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಕಮ್ಮಸದಿಸಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ದುಹೇತುಕಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಅಹೇತುಕಾ. ತಸ್ಸ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ‘ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ’ ಆಪಾಥಮಾಗತೇ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ತಯೋ ಮೋಘವಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚತುನ್ನಂ ಪನ ದುಹೇತುಕಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರಜವನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ತಂ ‘ಮೂಲಭವಙ್ಗಂ’‘ತದಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ ತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮೇವಾತಿ ತೇಸು ಏಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಣನೂಪಗಾನಿ ತೀಣೇವ ಹೋನ್ತಿ.

‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ’ ಪನ ಸನ್ತೀರಣಮ್ಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಮೇವ. ತೇಸು ಏಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಪಞ್ಚಸು ದ್ವಾರೇಸು ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕತ್ವಾ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ವೀಸತಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ. ಇದಂ ‘ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಂ’ ನಾಮ. ಇದಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇನ ಗಹಿತಂ.

ಚತೂಸು ಪನ ಅಪಾಯೇಸು ಪವತ್ತೇ ಲಬ್ಭತಿ. ಯದಾ ಹಿ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ ನಿರಯೇ ಪದುಮಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಪದುಮಕಣ್ಣಿಕಾಯ ನಿಸಿನ್ನೋ ನೇರಯಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇಸಿ, ತದಾ ತೇಸಂ ಥೇರಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸದ್ದಂ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಚನ್ದನವನೇ ದಿವಾವಿಹಾರಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಗತಸ್ಸ ಚೀವರಗನ್ಧಘಾಯನಕಾಲೇ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ, ನಿರಯಗ್ಗಿಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುಂ ದೇವಂ ವಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಪಾನೀಯದಾನಕಾಲೇ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಮನ್ದಮನ್ದವಾತಸಮುಟ್ಠಾಪನಕಾಲೇ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ, ಏಕಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ, ದ್ವೇ ಸನ್ತೀರಣಾನೀತಿ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಂ ಲಬ್ಭತಿ. ನಾಗಸುಪಣ್ಣವೇಮಾನಿಕಪೇತಾನಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ. ಪವತ್ತೇ ಕುಸಲಂ ವಿಪಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಮಙ್ಗಲಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದೀನಂ. ಅಯಂ ತಾವ ‘ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇಸು’ ಕುಸಲಜವನವಸೇನ ಕಥಾಮಗ್ಗೋ.

‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ’ ಪನ ಚತೂಸು ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು ಜವಿತೇಸು ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾಹೇತುಕಚಿತ್ತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ. ‘ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ’ ಚತೂಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಜವಿತೇಸು ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಹೇತುಕಚಿತ್ತಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ. ಯಂ ಪನ ‘ಜವನೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನಿಯಮೇತಬ್ಬ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ತಂ ಕುಸಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಜವನಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಕಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಇದಂ ಪನ ಜವನಂ ಕುಸಲತ್ಥಾಯ ವಾ ಅಕುಸಲತ್ಥಾಯ ವಾ ಕೋ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ? ಆವಜ್ಜನಞ್ಚೇವ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಞ್ಚ. ಆವಜ್ಜನೇನ ಹಿ ಯೋನಿಸೋ ಆವಟ್ಟಿತೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನೇನ ಯೋನಿಸೋ ವವತ್ಥಾಪಿತೇ ಜವನಂ ಅಕುಸಲಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ. ಆವಜ್ಜನೇನ ಅಯೋನಿಸೋ ಆವಟ್ಟಿತೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನೇನ ಅಯೋನಿಸೋ ವವತ್ಥಾಪಿತೇ ಜವನಂ ಕುಸಲಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿಪಿ ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ. ಉಭಯೇನ ಪನ ಯೋನಿಸೋ ಆವಟ್ಟಿತೇ ವವತ್ಥಾಪಿತೇ ಚ ಜವನಂ ಕುಸಲಂ ಹೋತಿ, ಅಯೋನಿಸೋ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ’ ಪನ ಕಙ್ಖತೋ ಉದ್ಧತಸ್ಸ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಕಿಂ ಹೋತೀತಿ? ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂ ಕಙ್ಖತು ವಾ ಮಾ ವಾ, ಉದ್ಧತೋ ವಾ ಹೋತು ಮಾ ವಾ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಸೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತಮೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ‘ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ’ ‘ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ’ನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ಥದೀಪನೋ ಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರವಾದೋ ನಾಮ. ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಜವನೇ ಜವಿತೇ ಪಞ್ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾನೀತಿ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸ್ಮಿಂ ಜವನೇ ಜವಿತೇ ಛ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾನೀತಿ.

ಅಥ ಯದಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಪವತ್ತೇ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಪಮಾದೇನ ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಸ್ಸ ‘ಪಣೀತಧಮ್ಮೋ ಮೇ ನಟ್ಠೋ’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವಸೇನ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ಕಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ? ‘ಸೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಞ್ಹಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಂ’ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ. ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಜವನೇ ಜವಿತೇ ತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ಪಟಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ? ಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ವಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಿಮಸ್ಸಾ ಆವಜ್ಜನನ್ತಿ? ‘ಭವಙ್ಗಾವಜ್ಜನಾನಂ ವಿಯ ನತ್ಥಸ್ಸಾ ಆವಜ್ಜನಕಿಚ್ಚ’ನ್ತಿ. ‘ಏತಾನಿ ತಾವ ಅತ್ತನೋ ನಿನ್ನತ್ತಾ ಚ ಚಿಣ್ಣತ್ತಾ ಚ ಸಮುದಾಚಾರತ್ತಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತು, ಅಯಂ ಕಥಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’ತಿ? ‘ಯಥಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ, ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಾನಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ, ಏವಂ ಅಸನ್ತೇಪಿ ಆವಜ್ಜನೇ, ನಿನ್ನಚಿಣ್ಣಸಮುದಾಚಾರಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ವಿನಾ ಹಿ ಆವಜ್ಜನೇನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ವಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’ತಿ. ‘ಅಥ ಕಿಮಸ್ಸಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ? ‘ರೂಪಾದೀಸು ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ. ಏತೇಸು ಹಿ ಯದೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಆಪಾಥಮಾಗತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ಏತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಏತೇಸಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಪಾಕಟಭಾವತ್ಥಂ ಅಯಂ ಪಕಿಣ್ಣಕನಯೋ ವುತ್ತೋ –

ಸುತ್ತಂ ದೋವಾರಿಕೋ ಚ, ಗಾಮಿಲ್ಲೋ ಅಮ್ಬೋ ಕೋಲಿಯಕೇನ ಚ;

ಜಚ್ಚನ್ಧೋ ಪೀಠಸಪ್ಪೀ ಚ, ವಿಸಯಗ್ಗಾಹೋ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಮತ್ಥಸೋತಿ.

ತತ್ಥ ‘ಸುತ್ತ’ನ್ತಿ, ಏಕೋ ಪನ್ಥಮಕ್ಕಟಕೋ ಪಞ್ಚಸು ದಿಸಾಸು ಸುತ್ತಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ಜಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ನಿಪಜ್ಜತಿ. ಪಠಮದಿಸಾಯ ಪಸಾರಿತಸುತ್ತೇ ಪಾಣಕೇನ ವಾ ಪಟಙ್ಗೇನ ವಾ ಮಕ್ಖಿಕಾಯ ವಾ ಪಹಟೇ ನಿಪನ್ನಟ್ಠಾನತೋ ಚಲಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಯೂಸಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಪುನಆಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿಪಜ್ಜತಿ. ದುತಿಯದಿಸಾದೀಸು ಪಹಟಕಾಲೇಪಿ ಏವಮೇವ ಕರೋತಿ.

ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಸು ದಿಸಾಸು ಪಸಾರಿತಸುತ್ತಂ ವಿಯ ಪಞ್ಚಪಸಾದಾ. ಮಜ್ಝೇ ನಿಪನ್ನಮಕ್ಕಟಕೋ ವಿಯ ಚಿತ್ತಂ. ಪಾಣಕಾದೀಹಿ ಸುತ್ತಘಟ್ಟನಕಾಲೋ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪಸಾದಸ್ಸ ಘಟ್ಟಿತಕಾಲೋ. ಮಜ್ಝೇ ನಿಪನ್ನಮಕ್ಕಟಕಸ್ಸ ಚಲನಂ ವಿಯ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆವಟ್ಟಿತಕಾಲೋ. ಸುತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಗಮನಕಾಲೋ ವಿಯ ವೀಥಿಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ. ಸೀಸೇ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಯೂಸಪಿವನಂ ವಿಯ ಜವನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಜವಿತಕಾಲೋ. ಪುನಆಗನ್ತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ನಿಪಜ್ಜನಂ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹದಯವತ್ಥುಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನಂ.

ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಂ ಕಿಂ ದೀಪೇತಿ? ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ಪಸಾದವತ್ಥುಕಚಿತ್ತತೋ ಹದಯರೂಪವತ್ಥುಕಚಿತ್ತಂ ಪಠಮತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಏಕೇಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛತೀತಿಪಿ.

‘ದೋವಾರಿಕೋ’ತಿ, ಏಕೋ ರಾಜಾ ಸಯನಗತೋ ನಿದ್ದಾಯತಿ. ತಸ್ಸ ಪರಿಚಾರಕೋ ಪಾದೇ ಪರಿಮಜ್ಜನ್ತೋ ನಿಸೀದಿ. ಬಧಿರದೋವಾರಿಕೋ ದ್ವಾರೇ ಠಿತೋ. ತಯೋ ಪಟಿಹಾರಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಿತಾ. ಅಥೇಕೋ ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸೀ ಮನುಸ್ಸೋ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಆದಾಯ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದ್ವಾರಂ ಆಕೋಟೇಸಿ. ಬಧಿರದೋವಾರಿಕೋ ಸದ್ದಂ ನ ಸುಣಾತಿ. ಪಾದಪರಿಮಜ್ಜಕೋ ಸಞ್ಞಂ ಅದಾಸಿ. ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸಿ. ಪಠಮಪಟಿಹಾರೋ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದುತಿಯಸ್ಸ ಅದಾಸಿ, ದುತಿಯೋ ತತಿಯಸ್ಸ, ತತಿಯೋ ರಞ್ಞೋ. ರಾಜಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿ.

ತತ್ಥ ಸೋ ರಾಜಾ ವಿಯ ಜವನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಾದಪರಿಮಜ್ಜಕೋ ವಿಯ ಆವಜ್ಜನಂ. ಬಧಿರದೋವಾರಿಕೋ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತಯೋ ಪಟಿಹಾರಾ ವಿಯ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಿ ತೀಣಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ. ಪಚ್ಚನ್ತವಾಸಿನೋ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಆದಾಯ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದ್ವಾರಾಕೋಟನಂ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಂ. ಪಾದಪರಿಮಜ್ಜಕೇನ ಸಞ್ಞಾಯ ದಿನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆವಟ್ಟಿತಕಾಲೋ. ತೇನ ದಿನ್ನಸಞ್ಞಾಯ ಬಧಿರದೋವಾರಿಕಸ್ಸ ದ್ವಾರವಿವರಣಕಾಲೋ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಸಾಧನಕಾಲೋ. ಪಠಮಪಟಿಹಾರೇನ ಪಣ್ಣಾಕಾರಸ್ಸ ಗಹಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಕಾಲೋ. ಪಠಮೇನ ದುತಿಯಸ್ಸ ದಿನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣಕಾಲೋ. ದುತಿಯೇನ ತತಿಯಸ್ಸ ದಿನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ಕಿರಿಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವವತ್ಥಾಪಿತಕಾಲೋ. ತತಿಯೇನ ರಞ್ಞೋ ದಿನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನೇನ ಜವನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾದಿತಕಾಲೋ. ರಞ್ಞೋ ಪರಿಭೋಗಕಾಲೋ ವಿಯ ಜವನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಕಾಲೋ.

ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಂ ಕಿಂ ದೀಪೇತಿ? ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಸಾದಘಟ್ಟಮತ್ತನಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ, ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗಾವಟ್ಟನಮತ್ತಮೇವ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣವವತ್ಥಾಪನಮತ್ತಾನೇವ ಕಿಚ್ಚಾನಿ. ಏಕನ್ತೇನ ಪನ ಜವನಮೇವ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ.

‘ಗಾಮಿಲ್ಲೋ’ತಿ, ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಗಾಮದಾರಕಾ ಅನ್ತರವೀಥಿಯಂ ಪಂಸುಕೀಳಂ ಕೀಳನ್ತಿ. ತತ್ಥೇಕಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಕಹಾಪಣೋ ಪಟಿಹಞ್ಞಿ. ಸೋ ‘ಮಯ್ಹಂ ಹತ್ಥೇ ಪಟಿಹತಂ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅಥೇಕೋ ‘ಪಣ್ಡರಂ ಏತ’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅಪರೋ ಸಹ ಪಂಸುನಾ ಗಾಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹಿ. ಅಞ್ಞೋ ‘ಪುಥುಲಂ ಚತುರಸ್ಸಂ ಏತ’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅಪರೋ ‘ಕಹಾಪಣೋ ಏಸೋ’ತಿ ಆಹ. ಅಥ ನಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಮಾತು ಅದಾಸಿ. ಸಾ ಕಮ್ಮೇ ಉಪನೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಸಮ್ಬಹುಲಾನಂ ದಾರಕಾನಂ ಅನ್ತರವೀಥಿಯಂ ಕೀಳನ್ತಾನಂ ನಿಸಿನ್ನಕಾಲೋ ವಿಯ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಕಹಾಪಣಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಪಟಿಹತಕಾಲೋ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪಸಾದಸ್ಸ ಘಟ್ಟಿತಕಾಲೋ. ‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಕಾಲೋ ವಿಯ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆವಟ್ಟಿತಕಾಲೋ. ‘ಪಣ್ಡರಂ ಏತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಕಾಲೋ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಾಧಿತಕಾಲೋ. ಸಹ ಪಂಸುನಾ ಗಾಳ್ಹಂ ಗಹಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಕಾಲೋ. ‘ಪುಥುಲಂ ಚತುರಸ್ಸಂ ಏತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಕಾಲೋ ವಿಯ ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣಕಾಲೋ. ‘ಏಸೋ ಕಹಾಪಣೋ’ತಿ ವುತ್ತಕಾಲೋ ವಿಯ ಕಿರಿಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವವತ್ಥಾಪಿತಕಾಲೋ. ಮಾತರಾ ಕಮ್ಮೇ ಉಪನೀತಕಾಲೋ ವಿಯ ಜವನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಂ ಓಪಮ್ಮಂ ಕಿಂ ದೀಪೇತಿ? ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತು ಅದಿಸ್ವಾವ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಟ್ಟೇತಿ, ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತು ಅದಿಸ್ವಾವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ, ವಿಪಾಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಅದಿಸ್ವಾವ ಸನ್ತೀರೇತಿ, ಕಿರಿಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಅದಿಸ್ವಾವ ವವತ್ಥಾಪೇತಿ, ಜವನಂ ಅದಿಸ್ವಾವ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭೋತಿ. ಏಕನ್ತೇನ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದೀಪೇತಿ.

‘ಅಮ್ಬೋ ಕೋಲಿಯಕೇನ ಚಾ’ತಿ, ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಅಮ್ಬೋಪಮಞ್ಚ ಉಚ್ಛುಸಾಲಾಸಾಮಿಕೋಪಮಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

‘ಜಚ್ಚನ್ಧೋ ಪೀಠಸಪ್ಪೀ ಚಾ’ತಿ, ಉಭೋಪಿ ಕಿರ ತೇ ನಗರದ್ವಾರೇ ಸಾಲಾಯಂ ನಿಸೀದಿಂಸು. ತತ್ಥ ಪೀಠಸಪ್ಪೀ ಆಹ – ‘ಭೋ ಅನ್ಧಕ, ಕಸ್ಮಾ ತ್ವಂ ಇಧ ಸುಸ್ಸಮಾನೋ ವಿಚರಸಿ, ಅಸುಕೋ ಪದೇಸೋ ಸುಭಿಕ್ಖೋ ಬಹ್ವನ್ನಪಾನೋ, ಕಿಂ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಸುಖೇನ ಜೀವಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ? ‘ಮಯ್ಹಂ ತಾವ ತಯಾ ಆಚಿಕ್ಖಿತಂ, ತುಯ್ಹಂ ಪನ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಸುಖೇನ ಜೀವಿತುಂ ಕಿಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’ತಿ? ‘ಮಯ್ಹಂ ಗನ್ತುಂ ಪಾದಾ ನತ್ಥೀ’ತಿ. ‘ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಚಕ್ಖೂನಿ ನತ್ಥೀ’ತಿ. ‘ಯದಿ ಏವಂ, ತವ ಪಾದಾ ಹೋನ್ತು, ಮಮ ಚಕ್ಖೂನೀ’ತಿ ಉಭೋಪಿ ‘ಸಾಧೂ’ತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ ಪೀಠಸಪ್ಪಿಂ ಖನ್ಧಂ ಆರೋಪೇಸಿ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಖನ್ಧೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ವಾಮಹತ್ಥೇನಸ್ಸ ಸೀಸಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣಹತ್ಥೇನ ‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಮೂಲಂ ಆವರಿತ್ವಾ ಠಿತಂ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಸಾಣೋ, ವಾಮಂ ಮುಞ್ಚ ದಕ್ಖಿಣಂ ಗಣ್ಹ, ದಕ್ಖಿಣಂ ಮುಞ್ಚ ವಾಮಂ ಗಣ್ಹಾ’ತಿ ಮಗ್ಗಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಆಚಿಕ್ಖತಿ. ಏವಂ ಜಚ್ಚನ್ಧಸ್ಸ ಪಾದಾ ಪೀಠಸಪ್ಪಿಸ್ಸ ಚಕ್ಖೂನೀತಿ ಉಭೋಪಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೇನ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸುಖೇನ ಜೀವಿಂಸು.

ತತ್ಥ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ ವಿಯ ರೂಪಕಾಯೋ, ಪೀಠಸಪ್ಪೀ ವಿಯ ಅರೂಪಕಾಯೋ. ಪೀಠಸಪ್ಪಿನಾ ವಿನಾ ಜಚ್ಚನ್ಧಸ್ಸ ದಿಸಂ ಗನ್ತುಂ ಗಮನಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ರೂಪಸ್ಸ ಅರೂಪೇನ ವಿನಾ ಆದಾನಗಹಣಚೋಪನಂ ಪಾಪೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾ. ಜಚ್ಚನ್ಧೇನ ವಿನಾ ಪೀಠಸಪ್ಪಿಸ್ಸ ದಿಸಂ ಗನ್ತುಂ ಗಮನಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತನಂ ವಿಯ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ರೂಪಂ, ವಿನಾ ಅರೂಪಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ. ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೇನ ಇಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಸುಖೇನ ಜೀವಿತಕಾಲೋ ವಿಯ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಯೋಗೇನ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇಸು ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭಾವೋತಿ. ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವವಸೇನ ಕಥಿತೋ.

‘ವಿಸಯಗ್ಗಾಹೋ’ ಚಾತಿ, ಚಕ್ಖು ರೂಪವಿಸಯಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೋತಾದೀನಿ ಸದ್ದಾದಿವಿಸಯೇ.

‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಮತ್ಥಸೋ’ತಿ, ‘ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ’ ಚ ‘ಅತ್ಥತೋ’ ಚ. ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ, ಆಪಾಥಗತತ್ತಾ ರೂಪಾನಂ, ಆಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ. ತತ್ಥ ಮತಸ್ಸಾಪಿ ಚಕ್ಖು ಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ. ಜೀವತೋ ನಿರುದ್ಧಮ್ಪಿ, ಪಿತ್ತೇನ ವಾ ಸೇಮ್ಹೇನ ವಾ ರುಹಿರೇನ ವಾ ಪಲಿಬುದ್ಧಮ್ಪಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ‘ಸಮ್ಭಿನ್ನಂ’ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ನಾಮ. ಸೋತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಂ ಅನಾಗಚ್ಛನ್ತೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೇಪಿ ಆಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇ ಅಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಕಿರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗೇ ಅನಾವಟ್ಟಿತೇ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಆವಟ್ಟಿತೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯೇ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೬ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ).

ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಸೋತಸ್ಸ, ಆಪಾಥಗತತ್ತಾ ಸದ್ದಾನಂ, ಆಕಾಸಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ. ತತ್ಥ ‘ಆಕಾಸಸನ್ನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ ಆಕಾಸಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಲದ್ಧಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ವಿನಾ ತೇನ. ನ ಹಿ ಪಿಹಿತಕಣ್ಣಚ್ಛಿದ್ದಸ್ಸ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ವಿಸೇಸಮತ್ತಂ ಪನ ವಕ್ಖಾಮ.

ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಘಾನಸ್ಸ, ಆಪಾಥಗತತ್ತಾ ಗನ್ಧಾನಂ, ವಾಯೋಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ. ತತ್ಥ ‘ವಾಯೋಸನ್ನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ ಘಾನಬಿಲಂ ವಾಯುಮ್ಹಿ ಪವಿಸನ್ತೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಜಿವ್ಹಾಯ, ಆಪಾಥಗತತ್ತಾ ರಸಾನಂ, ಆಪೋಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ. ತತ್ಥ ‘ಆಪೋಸನ್ನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ ಜಿವ್ಹಾತೇಮನಂ ಆಪಂ ಲದ್ಧಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ವಿನಾ ತೇನ. ಸುಕ್ಖಜಿವ್ಹಾನಞ್ಹಿ ಸುಕ್ಖಖಾದನೀಯೇ ಜಿವ್ಹಾಯ ಠಪಿತೇಪಿ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೇವ.

ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಕಾಯಸ್ಸ, ಆಪಾಥಗತತ್ತಾ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನಂ, ಪಥವಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ. ತತ್ಥ ‘ಪಥವಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ ಕಾಯಪಸಾದಪಚ್ಚಯಂ ಪಥವಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಲದ್ಧಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ತೇನ ವಿನಾ. ಕಾಯದ್ವಾರಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಬಹಿದ್ಧಾಮಹಾಭೂತಾರಮ್ಮಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಕಾಯಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪಸಾದಪಚ್ಚಯೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ.

ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಮನಸ್ಸ, ಆಪಾಥಗತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾನಂ, ವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಹಿ. ತತ್ಥ ‘ಮನೋ’ತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ. ತಂ ನಿರುದ್ಧಮ್ಪಿ, ಆವಜ್ಜನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ಮನ್ದಥಾಮಗತಮೇವ ಪವತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ, ಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಪನ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ನಾಮ. ‘ಆಪಾಥಗತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾನ’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ. ‘ವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತ’ನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಲದ್ಧಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ತೇನ ವಿನಾ. ಅಯಮ್ಪಿ ಪಞ್ಹೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಥಿತೋ. ‘ಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕ’ನ್ತಿ ಕಿರಿಯಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗೇ ಆವಟ್ಟಿತೇಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ತಾವ ‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಮತ್ಥಸೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಣ್ಣನಾ.

‘ಅತ್ಥತೋ’ ಪನ ಚಕ್ಖು ದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಸೋತಂ ಸವನತ್ಥಂ, ಘಾನಂ ಘಾಯನತ್ಥಂ, ಜಿವ್ಹಾ ಸಾಯನತ್ಥಾ, ಕಾಯೋ ಫುಸನತ್ಥೋ, ಮನೋ ವಿಜಾನನತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥೋ ಅಸ್ಸ. ತಞ್ಹಿ ತೇನ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರವಾದೇ ಸೋಳಸಕಮಗ್ಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ, ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವಾದಸಕಮಗ್ಗೇನ ಚೇವ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕೇನ ಚಾತಿ.

ಇದಾನಿ ಮೋರವಾಪೀವಾಸೀಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರವಾದೇ ದ್ವಾದಸಕಮಗ್ಗಕಥಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಾಕೇತಪಞ್ಹಉಸ್ಸದಕಿತ್ತನಹೇತುಕಿತ್ತನಾನಿ ಪಾಕತಿಕಾನೇವ. ಅಯಂ ಪನ ಥೇರೋ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕೇಸು ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇವ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ, ನೋ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ; ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮ್ಪಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇವ ನೋ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕ’ನ್ತಿ ಆಹ. ಜವನೇನ ಚೇಸ ಚಿತ್ತನಿಯಾಮಂ ನ ಕಥೇತಿ. ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ವೇದನಾನಿಯಾಮಂ ಕಥೇತಿ. ತೇನಸ್ಸ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರೇ ದ್ವಾದಸಕಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಜಾತೋ. ದಸಕಮಗ್ಗೋಪಿ, ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಮ್ಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಪವಿಟ್ಠಂ.

ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತಿಹೇತುಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಹಿ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ತಾದಿಸೇನೇವ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ’ ಆಪಾಥಗತೇ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತಯೋ ಮೋಘವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಸ ಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ, ಅಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರಿ, ಕಿರಿಯತೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ತೇರಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಜವಿತಪರಿಯೋಸಾನೇ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಪತಿಟ್ಠಹಮಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಅಸಙ್ಖಾರಿಕತಿಹೇತುಕಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ದುಹೇತುಕಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ತೀಣಿ, ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ದ್ವೇತಿ, ಪಞ್ಚ ಗಣನೂಪಗಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.

ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ವೇದನಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಕುಸಲತೋ ಚತುನ್ನಂ, ಅಕುಸಲತೋ ಚತುನ್ನಂ, ಕಿರಿಯತೋ ಚತುನ್ನನ್ತಿ, ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಜವಿತಾವಸಾನೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತಿಹೇತುಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ದುಹೇತುಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ, ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ತದಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ, ತೀಣಿ ಗಣನೂಪಗಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಾನಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠ. ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಅಟ್ಠ ಅಟ್ಠಾತಿ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ಸಮಚತ್ತಾಲೀಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಅಟ್ಠ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ, ದ್ವಾದಸ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘ಮೂಲಭವಙ್ಗತಾ’‘ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗತಾ’‘ಅಮ್ಬೋಪಮನಿಯಾಮಕಥಾ’ ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತಿಹೇತುಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತತಿಹೇತುಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕೇಹಿ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಯನ್ತೋಪಮಾಪಿ ಏತ್ಥ ಪಾಕತಿಕಾ ಏವ. ಏತ್ತಾವತಾ ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ವಾರೋ ಕಥಿತೋ. ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ವಾರೋ ಪನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ಗತೋ.

ಇದಾನಿ ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಥಾ ಹೋತಿ. ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತದುಹೇತುಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತೇನ ಹಿ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ತಾದಿಸೇನೇವ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇನ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾಥಗತೇ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತಯೋ ಮೋಘವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ದುಹೇತುಕಸ್ಸ ಪನ ಜವನಕಿರಿಯಾ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ, ಅಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಜವಿತಪರಿಯೋಸಾನೇ ದುಹೇತುಕಮೇವ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ತೀಣಿ, ಇದಞ್ಚ ತದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಗಣನೂಪಗಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ‘ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ’ ಪನ ಕುಸಲತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ, ಅಕುಸಲತೋ ಚತುನ್ನನ್ತಿ, ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಜವಿತಪರಿಯೋಸಾನೇ ದುಹೇತುಕಮೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ, ಇದಞ್ಚ ತದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ, ದ್ವೇ ಗಣನೂಪಗಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತಾನಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಛ. ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಛ ಛಾತಿ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ಸಮತಿಂಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಛ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ದಸ ಹೋನ್ತಿ. ಅಮ್ಬೋಪಮನಿಯಾಮಕಥಾ ಪಾಕತಿಕಾ ಏವ. ಯನ್ತೋಪಮಾ ಇಧ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತದುಹೇತುಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತದುಹೇತುಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕೇಹಿ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ವಾರೋ ಕಥಿತೋ.

ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ವಾರೋ ಪನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಕುಸಲತೋ ಚತೂಹಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಾಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಗಹಿತಾಯ, ಕಮ್ಮಸದಿಸಾ ಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಥೇತ್ವಾ ಇಟ್ಠೇಪಿ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಪಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಥೇರಸ್ಸ ವಾದೇ ಪಿಣ್ಡಜವನಂ ಜವತಿ. ಸೇಸಾ ಇದಂ ಪನ ಜವನಂ ಕುಸಲತ್ಥಾಯ ವಾ ಅಕುಸಲತ್ಥಾಯ ವಾ ಕೋ ನಿಯಾಮೇತೀತಿಆದಿಕಥಾ ಸಬ್ಬಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಮೋರವಾಪೀವಾಸೀಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರವಾದೇ ದ್ವಾದಸಕಮಗ್ಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ ಸದ್ಧಿಂ ದಸಕಮಗ್ಗೇನ ಚೇವ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕೇನ ಚ.

ಇದಾನಿ ಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರವಾದೇ ದಸಕಮಗ್ಗಕಥಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಾಕೇತಪಞ್ಹಉಸ್ಸದಕಿತ್ತನಾನಿ ಪಾಕತಿಕಾನೇವ. ಹೇತುಕಿತ್ತನೇ ಪನ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮಂ ತಿಹೇತುಕವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ದುಹೇತುಕವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ದೇತಿ. ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮಂ ತಿಹೇತುಕಮೇವ ನ ದೇತಿ, ಇತರಂ ದೇತಿ. ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ತಿಹೇತುಕಾವ ಹೋತಿ; ದುಹೇತುಕಾಹೇತುಕಾ ನ ಹೋತಿ. ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮೇನ ದುಹೇತುಕಾಹೇತುಕಾ ಹೋತಿ, ತಿಹೇತುಕಾ ನ ಹೋತಿ. ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇವ ದೇತಿ, ನೋ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ. ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮ್ಪಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇವ ದೇತಿ, ನೋ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ. ಆರಮ್ಮಣೇನ ವೇದನಾ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ. ಜವನಂ ಪಿಣ್ಡಜವನಮೇವ ಜವತಿ. ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚಿತ್ತಾನಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾನಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಕಥಾ – ಏಕೋ ಪಠಮಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮಂ ಆಯೂಹತಿ, ಪಠಮವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇನೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಯಂ ಕಮ್ಮಸದಿಸಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ. ತಸ್ಸ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ’ ಆಪಾಥಗತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತಯೋ ಮೋಘವಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಂ ತೇರಸನ್ನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಜವನಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಜವಿತಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪಠಮವಿಪಾಕಚಿತ್ತಮೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ. ತಂ ‘ಮೂಲಭವಙ್ಗಂ’ ‘ತದಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ತೀಣಿ, ಇದಞ್ಚ ತದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಗಣನೂಪಗಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ‘ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ’ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಂಯೇವ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಜವನಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಜವಿತಪರಿಯೋಸಾನೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ತಿಹೇತುಕಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಚಿತ್ತಂ ತದಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಪವತ್ತತಿ. ತಂ ‘ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಂ’‘ತದಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಂ ಇದಞ್ಚ ತದಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ದ್ವೇ ಗಣನೂಪಗಚಿತ್ತಾನಿ. ತಾನಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಛ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ಪಞ್ಚಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸಮತಿಂಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಛ, ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ದಸ ಹೋನ್ತಿ. ಅಮ್ಬೋಪಮನಿಯಾಮಕಥಾ ಪಾಕತಿಕಾಯೇವ.

ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಕುಸಲಚಿತ್ತೇಹಿ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇಪಿ ಏತ್ತಕಾನೇವ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಚತೂಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಚಿತ್ತೇಹಿ ಆಯೂಹಿತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಧ ಪನ ಪಠಮಂ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ. ಪಚ್ಛಾ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇನ ವೇದನಾ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾ. ಅಮ್ಬೋಪಮನಿಯಾಮಕಥಾ ಪಾಕತಿಕಾ ಏವ. ಯನ್ತೋಪಮಾ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ‘ಕುಸಲತೋ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ’ತಿ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಂ ಕಥೇತಬ್ಬಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರವಾದೇ ದಸಕಮಗ್ಗೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ, ಸದ್ಧಿಂ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕೇನಾತಿ.

ಇಮೇಸಂ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ಥೇರಾನಂ ಕತರಸ್ಸ ವಾದೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ? ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಏಕಂಸೇನ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪನ ವಾದೇಸು ಯುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪಠಮವಾದಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಸಙ್ಖಾರಾಸಙ್ಖಾರವಿಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೇದತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇನೇತ್ಥ, ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕುಸಲಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಪಾಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕುಸಲಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಪಾಕಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ, ಲಬ್ಭಮಾನಾನಿಪಿ ಕಿರಿಯಜವನಾನಿ ಪಹಾಯ, ಕುಸಲಜವನೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಚ ವೇದನಂ ನಿಯಾಮೇತ್ವಾ, ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನ ಸೋಳಸಕಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಕುಸಲಜವನಾವಸಾನೇ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಮೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಂ ಇತರೇಸು ನ ದಸ್ಸಿತಮೇವ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ತತ್ಥ ತೇಸು ವುತ್ತಂ ಸಹೇತುಕವಿಪಾಕಞ್ಚ, ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಬ್ಬಮಿದಂ ಲಬ್ಭತೇವ. ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಯದಾ ಹಿ ಕುಸಲಜವನಾನಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಅಕುಸಲಂ ಜವತಿ, ತದಾ ಕುಸಲಾವಸಾನೇ ಆಚಿಣ್ಣಸದಿಸಮೇವ, ಅಕುಸಲಾವಸಾನೇ ಸಹೇತುಕಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಯುತ್ತಂ. ಯದಾ ನಿರನ್ತರಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ತದಾ ಅಹೇತುಕಂ. ಏವಂ ತಾವ ಪಠಮವಾದೇ ಯುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ದುತಿಯವಾದೇ ಪನ ಕುಸಲತೋ ಸಸಙ್ಖಾರಾಸಙ್ಖಾರವಿಧಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇನೇತ್ಥ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕುಸಲಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇವ ವಿಪಾಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ, ಜವನೇನ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಾಮಂ ಅಕತ್ವಾ, ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹೋ ಪಿಣ್ಡಜವನವಸೇನೇವ ದ್ವಾದಸಕಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ. ತಿಹೇತುಕಜವನಾವಸಾನೇ ಪನೇತ್ಥ ತಿಹೇತುಕಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಯುತ್ತಂ. ದುಹೇತುಕಜವನಾವಸಾನೇ ದುಹೇತುಕಂ, ಅಹೇತುಕಜವನಾವಸಾನೇ ಅಹೇತುಕಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ಪನ ನ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ದುತಿಯವಾದೇ ಯುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ತತಿಯವಾದೇಪಿ ಕುಸಲತೋವ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರವಿಧಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ‘ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮಂ ತಿಹೇತುಕವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ದುಹೇತುಕವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ದೇತೀ’ತಿ ಪನ ವಚನತೋ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕದುಹೇತುಕೇನಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ತಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಹೇತುಸದಿಸಮೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ತಂ ಪುರಿಮಾಯ ಹೇತುಕಿತ್ತನಲದ್ಧಿಯಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕೇವಲಂ ದಸಕಮಗ್ಗವಿಭಾವನತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಇತರಮ್ಪಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೇವ. ಏವಂ ತತಿಯವಾದೇಪಿ ಯುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅಯಞ್ಚ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ತದಾರಮ್ಮಣಕಥಾ. ‘ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೩.೧.೧೦೨) ವಚನತೋ ಪನ ನಾನಾಕಮ್ಮೇನ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಾಪಿ ಸಹೇತುಕವಿಪಾಕಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಧಾನಂ ಮಹಾಪಕರಣೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಕಥಾ

೪೯೯. ಇದಾನಿ ರೂಪಾವಚರಾದಿವಿಪಾಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕಂ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲೇನ ಸದಿಸಮ್ಪಿ ಹೋತಿ, ಅಸದಿಸಮ್ಪಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಂ ಕುಸಲಾನುಗತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಭಾಜಿತಂ. ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಂ ಪನ ಯಥಾ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಪಬ್ಬತಾದೀನಂ ಛಾಯಾ ಹತ್ಥಿಆದಿಸದಿಸಾವ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲಸದಿಸಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಕುಸಲಾನುಗತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಭಾಜಿತಂ. ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮಞ್ಚ ಯದಾ ಕದಾಚಿ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ, ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಂ ಪನ ಅನನ್ತರಾಯೇನ, ದುತಿಯಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ, ವಿಪಾಕಂ ದೇತೀತಿಪಿ ಕುಸಲಾನುಗತಿಕಮೇವ ಕತ್ವಾ ಭಾಜಿತಂ. ಸೇಸಂ ಕುಸಲೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಪಟಿಪದಾದಿಭೇದೋ ಚ ಹೀನಪಣೀತಮಜ್ಝಿಮಭಾವೋ ಚ ಏತೇಸು ಝಾನಾಗಮನತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಛನ್ದಾದೀನಂ ಪನ ಅಞ್ಞತರಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಪ್ಪಾದನೀಯತ್ತಾ ನಿರಧಿಪತಿಕಾನೇವ ಏತಾನೀತಿ.

ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಕಥಾ

೫೦೫. ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಮ್ಪಿ ಕುಸಲಸದಿಸತ್ತಾ ಕುಸಲಾನುಗತಿಕಮೇವ ಕತ್ವಾ ಭಾಜಿತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಟ್ಟಂ ಆಚಿನಾತಿ ವಡ್ಢೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಲೋಕುತ್ತರಂ ಪನ ತೇನ ಆಚಿತಮ್ಪಿ ಅಪಚಿನಾತಿ, ಸಯಮ್ಪಿ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ನ ಆಚಿನಾತಿ, ತೇನೇತ್ಥ ‘ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಕತತ್ತಾ ಭಾವಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸುಞ್ಞತನ್ತಿಆದೀಸು ‘ಮಗ್ಗೋ’ ತಾವ ‘ಆಗಮನತೋ ಸಗುಣತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ತೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾಮಂ ಲಭತೀ’ತಿ, ಇದಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಕುಸಲಾಧಿಕಾರೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ. ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ಸಗುಣತೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣತೋಪಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಹೇಸಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಸಗುಣತೋ ವಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ನಾಮಂ ನ ಲಭತಿ, ಆಗಮನತೋವ ಲಭತಿ. ಆಗಮನಮೇವ ಹಿ ಧುರಂ. ತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ – ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಮಗ್ಗಾಗಮನನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನಂ ಧುರಂ, ಫಲಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಮಗ್ಗಾಗಮನಂ ಧುರನ್ತಿ, ಇದಮ್ಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ತೇಸು ಇದಂ ಫಲಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಮಗ್ಗಾಗಮನಂ ಧುರನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೋ ಪನೇಸ ಮಗ್ಗೋ ಆಗಮನತೋ ‘ಸುಞ್ಞತ’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸಗುಣತೋ ಚ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ‘ಅನಿಮಿತ್ತೋ’‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ದೇತಿ. ಕಥಂ? ಅಯಞ್ಹಿ ಸುದ್ಧಾಗಮನವಸೇನೇವ ಲದ್ಧನಾಮೋ ‘ಸುಞ್ಞತಮಗ್ಗೋ’ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮಂ ದದಮಾನೋ ‘ಸುಞ್ಞತ’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ. ‘ಸುಞ್ಞತಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ’ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮಂ ದದಮಾನೋ ‘ಅನಿಮಿತ್ತ’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ. ‘ಸುಞ್ಞತಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗೋ’ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮಂ ದದಮಾನೋ ‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತ’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ. ಇಮಾನಿ ಪನ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರೇ ಫಲಚಿತ್ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನೋ ಅಪರಭಾಗೇ ವಳಞ್ಜನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ. ಅಪರಭಾಗೇ ಪನ ಅನಿಚ್ಚತಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ವಿಪಸ್ಸಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಥಸ್ಸ ವುಟ್ಠಿತವುಟ್ಠಿತವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅನಿಮಿತ್ತಅಪ್ಪಣಿಹಿತಸುಞ್ಞತಸಙ್ಖಾತಾನಿ ತೀಣಿ ಫಲಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇಸಂ ತಾನೇವ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾನಿ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಿ ಞಾಣಾನಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ.

ಯೋ ಚಾಯಂ ಸುಞ್ಞತಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತೋ. ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಸುದ್ಧಾಗಮನವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ ‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಮಗ್ಗೋ’ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮಂ ದದಮಾನೋ ‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತ’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ. ‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗೋ’ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮಂ ದದಮಾನೋ ‘ಅನಿಮಿತ್ತ’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ. ‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಸುಞ್ಞತಮಗ್ಗೋ’ ಸಯಂ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮಂ ದದಮಾನೋ ‘ಸುಞ್ಞತ’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಅಕಾಸಿ. ಇಮಾನಿಪಿ ತೀಣಿ ನಾಮಾನಿ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರೇ ಫಲಚಿತ್ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಅಪರಭಾಗೇ ವಳಞ್ಜನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ. ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕನಿದ್ದೇಸೇ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಹಿ ತಿಗುಣಾನಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಯಥಾ ಪನ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾನಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಲಭಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾನಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾನಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಆಯೂಹನಕಾಲೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿಪಚ್ಚನಕಾಲೋ. ತೇನ ತಾನಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಲಭಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಪನ ತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ, ತಸ್ಮಿಂ ವೀರಿಯೇ, ತಾಯ ಸತಿಯಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ, ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅವೂಪಸನ್ತಾಯ, ಅಪಣ್ಣಕಂ ಅವಿರದ್ಧಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಮೇವ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ತೇನ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಲಭಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ.

ಯಥಾ ಹಿ ಪರಿತ್ತಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿನೋ ಗತಟ್ಠಾನೇ ಅಗ್ಗಿಸ್ಮಿಂ ನಿಬ್ಬುತಮತ್ತೇಯೇವ ಉಣ್ಹಾಕಾರೋ ನಿಬ್ಬಾಯಿತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಹೋತಿ, ಮಹನ್ತಂ ಪನ ಆದಿತ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇತ್ವಾ ಗೋಮಯಪರಿಭಣ್ಡೇ ಕತೇಪಿ ಉಣ್ಹಾಕಾರೋ ಅವೂಪಸನ್ತೋವ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲೇ ಅಞ್ಞೋ ಕಮ್ಮಕ್ಖಣೋ ಅಞ್ಞೋ ವಿಪಾಕಕ್ಖಣೋ ಪರಿತ್ತಅಗ್ಗಿಟ್ಠಾನೇ ಉಣ್ಹಭಾವನಿಬ್ಬುತಕಾಲೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಲಭಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಲೋಕುತ್ತರೇ ಪನ ತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ…ಪೇ… ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅವೂಪಸನ್ತಾಯ, ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಮೇವ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ಅಧಿಪತಿಂ ಲಭಾಪೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ – ‘ವಿಪಾಕೇ ಅಧಿಪತಿ ನತ್ಥಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರ’ನ್ತಿ.

೫೫೫. ಚತುತ್ಥಫಲನಿದ್ದೇಸೇ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಿಟ್ಠಿತಞಾಣಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಞ್ಞಾತಾವೀನಂ ವಾ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚಾನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಞತ್ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಠಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಇನ್ದಟ್ಠಸಾಧನೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ನಿದ್ದೇಸವಾರೇಪಿಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾತಾವೀನನ್ತಿ ಆಜಾನಿತ್ವಾ ಠಿತಾನಂ. ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ. ಅಞ್ಞಾತಿ ಆಜಾನನಾ, ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ. ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಫಲಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ, ಫಲಮಗ್ಗೇ ಚ ಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಇದಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ – ಏಕಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಏಕಂ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏಕಂ ಛ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಏಕಂ ಏಕಂ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಏಕಞ್ಹಿ ‘ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ’ ಏಕಂ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ. ಏಕಂ ‘ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ’ ಹೇಟ್ಠಾ ತೀಣಿ ಫಲಾನಿ, ಉಪರಿ ತಯೋ ಮಗ್ಗೇತಿ ಛ ಠಾನಾನಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಏಕಂ ‘ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ’ ಏಕಂ ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ. ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಅತ್ಥತೋ ಅಟ್ಠ ಅಟ್ಠ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಚತುಸಟ್ಠಿ ಲೋಕುತ್ತರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ. ಪಾಳಿತೋ ಪನ ನವ ನವ ಕತ್ವಾ ದ್ವಾಸತ್ತತಿ ಹೋನ್ತಿ. ಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಙ್ಗನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಫಲೇಪಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ. ಮಗ್ಗೇ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ವುತ್ತೋ ಫಲೇಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಆರತಿ ವಿರತೀತಿ ವುತ್ತಾ ಫಲಕ್ಖಣೇಪಿ ಆರತಿ ವಿರತೀತಿ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಭಾವೇನೇವ ಮಗ್ಗೋ, ಫಲಂ ಪನ ಮಗ್ಗಂ ಉಪಾದಾಯ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ; ಫಲಙ್ಗಂ ಫಲಪರಿಯಾಪನ್ನನ್ತಿ ವತ್ತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ಮಗ್ಗೇ ಬುಜ್ಝನಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಫಲೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಙ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಮಗ್ಗೇ ಆರಮಣವಿರಮಣವಸೇನೇವ ಆರತಿ ವಿರತಿ. ಫಲೇ ಪನ ಆರತಿವಿರತಿವಸೇನಾತಿ.

ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಥಾ

೫೫೬. ಇತೋ ಪರಾನಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ – ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಏಕಾ ಮನೋಧಾತು, ಏಕಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಇಮಾನಿ ಸತ್ತ ಚಿತ್ತಾನಿ – ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇಹಿ ತಾದಿಸೇಹೇವ ಕುಸಲವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇಹಿ ಸದಿಸಾನಿ.

ಕೇವಲಞ್ಹಿ ತಾನಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾನಿ ಇಮಾನಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾನಿ. ತಾನಿ ಚ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ವತ್ತನ್ತಿ, ಇಮಾನಿ ಅನಿಟ್ಠಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು. ತತ್ಥ ಚ ಸುಖಸಹಗತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಇಧ ದುಕ್ಖಸಹಗತಂ. ತತ್ಥ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮನುಸ್ಸೇಸು ಜಚ್ಚನ್ಧಾದೀನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ವಿಪಚ್ಚತಿ. ಇಧ ಪನ ಏಕಾದಸವಿಧೇನಾಪಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಗತಿನಿಮಿತ್ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಚ್ಚತಿ; ದುತಿಯವಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಹುತ್ವಾ, ಅನಿಟ್ಠಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾಯ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಸನ್ತೀರಣಂ ಹುತ್ವಾ, ಬಲವಾರಮ್ಮಣೇ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ, ಮರಣಕಾಲೇ ಚುತಿ ಹುತ್ವಾತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚಸು ಏವ ಠಾನೇಸು ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ.

ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.