೧. ಚೇತನಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೭೧. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಕಾಯೇತಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ, ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತೂತಿಆದೀಸು ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾ ನಾಮ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಚೇತನಾ ಪಕಪ್ಪನಾ. ಸಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧಾ, ಅಕುಸಲವಸೇನ ದ್ವಾದಸವಿಧಾತಿ ವೀಸತಿವಿಧಾ. ತಥಾ ವಚೀಸಞ್ಚೇತನಾ, ತಥಾ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ನವ ಮಹಗ್ಗತಚೇತನಾಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತೂತಿ ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾಪಚ್ಚಯಾ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕುಸಲಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತೇ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದ್ವಾದಸಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಖಂ. ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾವಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಕಾರಣೇನೇವ. ಸಚೇ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಛಾದಯಮಾನಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಚೇತನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇತಿ ಮೂಲಭೂತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ.

ಸಾಮಂ ವಾತಿಆದೀಸು ಪರೇಹಿ ಅನಾಣತ್ತೋ ಸಯಮೇವ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೋ ಸಾಮಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಪರೇ ಸಮಾದಪೇತ್ವಾ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಕಾರೇನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಕುಸಲಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ಅಕುಸಲಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕೋತಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕೋತಿ ಜಾನನ್ತೋ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ವೀಸತಿವಿಧಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಅಯಂ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಏವಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಅಯಂ ಅಸಮ್ಪಜಾನೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ ನಾಮ. ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಪಜಾನಕಮ್ಮಂ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ದಹರದಾರಕಾ ‘‘ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಕತಂ ಕರೋಮಾ’’ತಿ ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದನ್ತಿ, ಪುಪ್ಫಪೂಜಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ವನ್ದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ಅಜಾನನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತಂ ಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಮಿಗಪಕ್ಖಿಆದಯೋ ತಿರಚ್ಛಾನಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಿ, ಸಙ್ಘಂ ವನ್ದನ್ತಿ, ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಜಾನನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಜಾನನ್ತಾನಮ್ಪಿ ತಂ ಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ. ದಹರದಾರಕಾ ಪನ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹತ್ಥಪಾದೇಹಿ ಪಹರನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ತಲಸತ್ತಿಕಂ ಉಗ್ಗಿರನ್ತಿ, ದಣ್ಡಂ ಖಿಪನ್ತಿ, ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ. ಗಾವಿಯೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಅನುಬನ್ಧನ್ತಿ, ಸುನಖಾ ಅನುಬನ್ಧನ್ತಿ, ಡಂಸನ್ತಿ, ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಯೋ ಅನುಬನ್ಧನ್ತಿ, ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಜಾನನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಜಾನನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ತೀಸುಪಿ ದ್ವಾರೇಸು ಆಯೂಹನಚೇತನಾ ಸಮೋಧಾನೇತಬ್ಬಾ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಸಯಂಕತಮೂಲಿಕಾ ವೀಸತಿ ಚೇತನಾ, ಆಣತ್ತಿಮೂಲಿಕಾ ವೀಸತಿ, ಸಮ್ಪಜಾನಮೂಲಿಕಾ ವೀಸತಿ, ಅಸಮ್ಪಜಾನಮೂಲಿಕಾ ವೀಸತೀತಿ ಅಸೀತಿ ಚೇತನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ವಚೀದ್ವಾರೇ. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇ ಏಕೂನತಿಂಸ ಕತ್ವಾ ಸತಞ್ಚ ಸೋಳಸ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ದ್ವೇ ಸತಾನಿ ಛಸತ್ತತಿ ಚ ಚೇತನಾ. ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋತೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ವೇದಯಿತಾಕಾರೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಸಞ್ಜಾನನಾಕಾರೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ಕಾಯೋ ಉಪಾದಾರೂಪಂ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಚತ್ತಾರಿ ಭೂತಾನೀತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನಾಮ.

ಇಮೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುಪತಿತಾತಿ ಇಮೇಸು ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇಸು ಚೇತನಾಧಮ್ಮೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಹಜಾತವಸೇನ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚ ಅನುಪತಿತಾ. ಏವಂ ವಟ್ಟಞ್ಚೇವ ವಟ್ಟಮೂಲಿಕಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಥುತಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯತ್ವೇವ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾತಿ ಅಸೇಸವಿರಾಗೇನ ಚೇವ ಅಸೇಸನಿರೋಧೇನ ಚ. ಸೋ ಕಾಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಕಾಯೇನ ಕರಣಕಮ್ಮಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಸಮ್ಮಜ್ಜನಂ ಬೋಧಿಯಙ್ಗಣಸಮ್ಮಜ್ಜನಂ ಅಭಿಕ್ಕಮನಂ ಪಟಿಕ್ಕಮನಂ ವತ್ತಾನುವತ್ತಕರಣನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ. ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪನಸ್ಸ ವೀಸತಿ ಚೇತನಾ ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸೋ ಕಾಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಯಂ ಪಚ್ಚಯಾಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಹಿ ಚೇತನಾ ಇಧ ಕಾಯೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಖೇತ್ತನ್ತಿಆದೀನಿಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನಿ. ತಞ್ಹಿ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ವಿರುಹನಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಖೇತ್ತಂ, ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ವತ್ಥು, ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಆಯತನಂ, ಅಧಿಕರಣಟ್ಠೇನ ಅಧಿಕರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಇತಿ ಸತ್ಥಾ ಏತ್ತಕೇನ ಠಾನೇನ ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಆಯೂಹಿತಕಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚನಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅತ್ತಭಾವಪ್ಪಟಿಲಾಭಾತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಅತ್ತಭಾವಾ. ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ ಕಮತೀತಿ ಅತ್ತನಾ ಪಕಪ್ಪಿತಚೇತನಾ ವಹತಿ ಪವತ್ತತಿ.

ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚುತಿ ಹೋತೀತಿಆದೀಸು ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾ ದೇವಾ ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ಚವನ್ತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ನನ್ದನವನಚಿತ್ತಲತಾವನಫಾರುಸಕವನಾದೀಸು ದಿಬ್ಬರತಿಸಮಪ್ಪಿತಾನಂ ಕೀಳನ್ತಾನಂ ಪಾನಭೋಜನೇ ಸತಿ ಸಮ್ಮುಸ್ಸತಿ, ತೇ ಆಹಾರುಪಚ್ಛೇದೇನ ಆತಪೇ ಖಿತ್ತಮಾಲಾ ವಿಯ ಮಿಲಾಯನ್ತಿ. ಮನೋಪದೋಸಿಕಾ ದೇವಾ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾಹೇತು ಚವನ್ತಿ, ಏತೇ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ ದೇವಾ. ತೇಸು ಕಿರ ಏಕೋ ದೇವಪುತ್ತೋ ‘‘ನಕ್ಖತ್ತಂ ಕೀಳಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಪರಿವಾರೋ ರಥೇನ ವೀಥಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ಅಥಞ್ಞೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೋ ತಂ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ, ಭೋ, ಅಯಂ ಕಪಣೋ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ವಿಯ ಏತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪೀತಿಯಾ ಉದ್ಧುಮಾತೋ ವಿಯ ಗಜ್ಜಮಾನೋ ವಿಯ ಚ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಕುಜ್ಝತಿ. ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ತಂ ಕುದ್ಧಂ ದಿಸ್ವಾ ಕುದ್ಧಾ ನಾಮ ಸುವಿಜಾನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕುದ್ಧಭಾವಮಸ್ಸ ಞತ್ವಾ ‘‘ತ್ವಂ ಕುದ್ಧೋ ಮಯ್ಹಂ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸಸಿ, ಅಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಮಯಾ ದಾನಸೀಲಾದೀನಂ ವಸೇನ ಲದ್ಧಾ, ನ ತುಯ್ಹಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಟಿಕುಜ್ಝತಿ. ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕುದ್ಧೇ ಇತರೋ ಅಕುದ್ಧೋ ರಕ್ಖತಿ, ಉಭೋಸು ಪನ ಕುದ್ಧೇಸು ಏಕಸ್ಸ ಕೋಧೋ ಇತರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಪಿ ಕೋಧೋ ಇತರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಉಭೋ ಕನ್ದನ್ತಾನಂಯೇವ ಓರೋಧಾನಂ ಚವನ್ತಿ. ಮನುಸ್ಸಾ ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾ ಚ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾ ಚ ಹೇತು ಚವನ್ತಿ, ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಚ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾಯ ಚ ಹೇತುಭೂತಾಯ ಚವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನುಸ್ಸಾ ಹಿ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಂ ಹತ್ಥೇಹಿಪಿ ದಣ್ಡೇಹಿಪಿ ಪಹರನ್ತಿ, ರಜ್ಜುಬನ್ಧನಾದೀಹಿಪಿ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ಅಸಿನಾಪಿ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದನ್ತಿ, ವಿಸಮ್ಪಿ ಖಾದನ್ತಿ, ಪಪಾತೇಪಿ ಪತನ್ತಿ, ಉದಕಮ್ಪಿ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಅಗ್ಗಿಮ್ಪಿ ಪವಿಸನ್ತಿ, ಪರೇಪಿ ದಣ್ಡೇನ ವಾ ಸತ್ಥನೇ ವಾ ಪಹರಿತ್ವಾ ಮಾರೇನ್ತಿ. ಏವಂ ತೇಸು ಅತ್ತಸಞ್ಚೇತನಾಪಿ ಪರಸಞ್ಚೇತನಾಪಿ ಕಮತಿ.

ಕತಮೇ ತೇನ ದೇವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಕತಮೇ ನಾಮ ತೇ ದೇವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ವಾ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಕತಮೇ ದೇವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಥೇರೋ ಇಮಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಕಿಂ ಅತ್ತನಾ ಕಥೇತುಂ ನಪ್ಪಹೋತೀತಿ? ಪಹೋತಿ, ಇದಂ ಪನ ಪದಂ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಬುದ್ಧವಿಸಯಂ ಪಞ್ಹನ್ತಿ ಥೇರೋ ನ ಕಥೇಸಿ. ತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ತೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ಪನ ಪಞ್ಹೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಾಮಾವಚರೇಪಿ ರೂಪಾವಚರೇಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಭವಗ್ಗೇನ ಪನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಥಿತೋ ನಿಪ್ಪದೇಸೇನ ಕಥಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಭಗವತಾ ಏವಂ ಕಥಿತೋ.

ಆಗನ್ತಾರೋ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಇತ್ಥಭಾವಂ ಕಾಮಾವಚರಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಭಾವಮೇವ ಆಗನ್ತಾರೋ, ನೇವ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಕಾ ನ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅನಾಗನ್ತಾರೋ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಇಮಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಅನಾಗನ್ತಾರೋ, ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಕಾ ವಾ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಕಾ ವಾ ತತ್ಥೇವ ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಹೇಟ್ಠಿಮಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಭವಗ್ಗೇ ಪನೇತಂ ನತ್ಥಿ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ.