೧೫. ಸಾಮಿತ್ಥೇ+ಧಿನಾ

ಸಾಮಿಭಾವತ್ಥೇ ಅಧಿನಾ ಯುತ್ತಮ್ಹಾ ಸತ್ತಮೀ ಹೋತಿ. ಅಧಿಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇ ಪಞ್ಚಾಲಾ, ಅಧಿಪಞ್ಚಾಲೇಸು ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಿಸ್ಸರಾ ಪಞ್ಚಾಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಧಿದೇವೇಸು ಬುದ್ಧೋ, ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾದೀಹಿ ಬುದ್ಧೋ ಅಧಿಕೋತ್ಯತ್ಥೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಅಯಂ ಭೇದೋ –

ಕಾರಕಂ ಸಾಧಕಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಕ್ರಿಯಾನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ, ತಞ್ಚ ದಣ್ಡೋ, ಧವಲೋ, ಪಚನಂ, ಚಿತ್ತೋ, ಗೋತಿ ದಬ್ಬ+ಗುಣ+ಕ್ರಿಯಾ+ನಾಮ+ಜಾತಿಭೇದೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮ+ಕತ್ತಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಂ, ತಂ ಸತ್ತಿಕಾರಕಂ, ತದಾಧಾರಭೂತದಬ್ಬಾದಯೋ ತತ್ರಟ್ಠಕಾರಕಂ, ನ ಮುಖ್ಯತೋ. ಮುಖ್ಯತೋ ಚೇ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸತ್ತಿದಬ್ಬಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಬ್ಯಾವಟರೂಪತ್ತಾ ಯೋ ಆಧಾರೋ, ಸೋ ಆಧಾರೋಯೇವ, ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ಕರಣಂ ವಾ ಕತ್ತುರೂಪಭೂತೋ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಥಾಲಿ ಪಚತಿ, ಥಾಲಿಯಾ ಪಚತಿ, ಥಾಲಿಯಂ ಪಚತೀತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಕತ್ತು+ಕರಣಾ+ಧಾರಭೇದೋ ನ ಸಿಯಾ. ಸತ್ತಿಪಕ್ಖೇ ಪನ ದಬ್ಬಾದೀನಂ ಅನೇಕಸತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರತ್ತಾ ಸತ್ತಿಯಾ ದಬ್ಬಾದಯೋ ವಿವಕ್ಖಿತಾ ತಂ ತಂ ಕಾರಕಂ ಹೋತೀತಿ ದಬ್ಬಾದೀನಂ ಅಭೇದೇಪಿ ಕಾರಕಭೇದೋ ಯುಜ್ಜತೇ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

ವಿಚಿತ್ತಕತ್ತುಆದೀಹಿ, ಸಂಯೋಗಾ ಏಕವತ್ಥುನೋ;

ನಾನಾತ್ತಂ ಯುಜ್ಜತೇ ನಾಟ್ಯ-ಭೇದೇನ ನಟಕಸ್ಸಿ+ವಾತಿ.

ಥಾಲಿ ವತ್ಥುತೋ ಏಕಾ ಚೇದಪಿ ಸತ್ತಿಕಾರಕಭೂತಕತ್ತು+ಕರಣಾ+ಧಾರಾದೀನಂ ಭೇದೇನ ಭೇದ+ಮುಪಯಾತಿ, ಕಿಮಿವ ರಾಮ+ರಾವಣಾದಿವೇಸಧಾರೀನಟಕೋ ತೇಸಂ ನಾಮವಸೇನ ರಾಮೋ, ರಾವಣೋತಿ ಭೇದ+ಮುಪಯಾತಿ, ತ+ಮಿವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಪುನ+ರಪಿ –

ಯಥೇ+ಕೋಪಿ ಪಟೋ ಸುತ್ತ, ಪೀತಾದಿಗುಣಸಂಯುತೋ;

ಸುಕ್ಕೋ ಪಟೋತಿ ಪೀತೋತಿ, ಭೇದಂ ಯಾತ್ಯೇ+ವಮೇವ+ಯಂ.

ಏತ್ಥ ಚ ಸತ್ತಿಭೂತಕತ್ತಾದಯೋ ಮುಖ್ಯಕಾರಕಂ, ತಂಯೋಗೇನ ದಬ್ಬಭೂತಥಾಲೀ ಗುಣಕಾರಕಂ, ತೇ ಚ ಕಥಂ ಕ್ರಿಯಾಯ ಕಾರಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ಕತ್ತಾ ಅತ್ತನಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾಯ ಹಸತಿ+ನಚ್ಚತಿಚ್ಚಾದಿಕ್ರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಅತ್ತನಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಕ್ರಿಯಾಯ ತದತ್ಥಭೂತಇನ್ಧನಾದೀನಿ ಪವತ್ತೇನ್ತಂ ‘‘ಓದನಂ ಪಚತೀ’’ತ್ಯಾದೋ ನಿಮಿತ್ತಂ. ‘ಕಟ್ಠೇಹಿ ಪಚ್ಚತೀ’ತ್ಯಾದೋ ಕಟ್ಠಾನಿ ಜಲನಕ್ರಿಯಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಪಾಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ. ‘ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ದತೀ’ತ್ಯಾದೋ ಫರಸು ಚ ಕಟ್ಠಾನಂ ದ್ವಿಧಾಪವತ್ತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯಮಾನಬ್ಯಾಪ್ಯೇ ಸತಿ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಕ್ರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ. ತಥಾ ಸಮ್ಪದಾನಾ+ವಧಿ+ಆಧಾರಾನಂ ‘ಗಾವೋ ದದಾತಿ’ ‘ಗಾಮಸ್ಮಾ ಅಪನಯತಿ’ ‘ಥಾಲಿಯಂ ಪಚತೀ’ತ್ಯಾದೀಸು ಗೋದಾನಾ+ಪನಯನ+ಪಚನಕ್ರಿಯಾನಂ ನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಯಥಾಸಕಂ ಕ್ರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಕೋ ಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸ ಏವ ಪಧಾನೋ ಕತ್ತಾತಿ ವೋಹಾರಂ ಲಭತಿ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕರಣಾದೀನಂ ಕತ್ತುಭಾವೇ ಸತಿಪಿ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ತಂ ನ ಲಭತಿ.

ಚೋದಕೇನ ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

ನನು ಸಾಮಗ್ಯಮೀನಾಯಂ, ಕ್ರಿಯಾಸಿದ್ಧಿ ಕಥಂ ವದ;

ಏಕಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಏವ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕತ್ತುತಂ ವಿನಾ.

ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕರಣಾದೀನಂ, ಕತ್ತುತಾಯ ವಿಯೋಗತೋ;

ಕರಣಾದೀನಂ ಅಭಾವತ್ತಾ, ಕಾರಕಂ ನ ಹಿ ಛಬ್ಬಿಧನ್ತಿ.

ವುಚ್ಚತೇ –

ಯದ್ಯಪ್ಯ+ತ್ಥಿ ಹಿ ಕತ್ತುತ್ತಂ, ಸಭಾವಾ ಕರಣಾದಿಸು;

ಕ್ರಿಯಾಸಿದ್ಧ್ಯಾ ತಥಾಪ್ಯೇ+ತ+ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಪರಙ್ಗತೋ.

ಏತಂ ಸಭಾವತೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ ಕರಣಾದೀಸು ಕತ್ತುತ್ತಂ ಪರೇಸಂ ಕರಣಾದೀನಂ ಜಲನ+ಧಾರಣಾದಿಕ್ರಿಯಾಯ ಅಙ್ಗಂ ಉಪಾಯತಿ ಅಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಕಾರಕಂ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಸಞ್ಞಾ-ವಸಾ ಛಬ್ಬೀಸತಿವಿಧಂ;

ಪಭೇದಾ ಸತ್ತಧಾ ಕಮ್ಮಂ, ಕತ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಭವೇ.

ಕರಣಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಪದಾನಂ ತಿಧಾ ಮತಂ;

ಅಪಾದಾನಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ, ಆಧಾರೋ ತು ಚತುಬ್ಬಿಧೋ.

ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಪನ –

ಪಚ್ಚತ್ತ+ಮುಪಯೋಗಞ್ಚ, ಕರಣಂ ಸಮ್ಪದಾನಿಯಂ;

ನಿಸ್ಸಕ್ಕಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಭುಮ್ಮ+ಮಾಲಪನ+ಟ್ಠಮಂತಿ.

ಇತಿ ಪಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯಂ ಕಾರಕಕಣ್ಡೋ ತತಿಯೋ.