೪. ಸಮಾಸಕಣ್ಡ

ಅಥ ನಾಮಾನಮೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ಸಮಾಸೋತಿ ನಾಮನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ಸಯಞ್ಚ ನಾಮಿಕತ್ತಾ ನಾಮಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ.

೧. ಸ್ಯಾದಿ ಸ್ಯಾದಿನೇ+ಕತ್ಥನ್ತಿ

ಇದ+ಮಧಿಕತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತವಿಧಿಗ್ಗಹಣಞಾಯೇನ ಸ್ಯಾದೀತಿ ತದನ್ತಸ್ಸ ಗಹಣಂ. ಸೋ ಚ ಭಿನ್ನತ್ಥಾನಂ ನಾಮಾನ+ಮೇಕತ್ಥೀಭಾವೋ ಸಮಾಸೋತಿ ವುಚ್ಚತೇ.

೨. ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಿಭತ್ತಿ+ಸಮ್ಪತ್ತಿ+ಸಮೀಪ+ಸಾಕಲ್ಯಾ+ಭಾವ+ಯಥಾ+ ಪಚ್ಛಾ+ಯುಗಪದತ್ಥೇ

ಪುಬ್ಬಸ್ಸ+ತ್ಥಪರಂ ಯಸ್ಸ, ಅಞ್ಞತ್ಥಪರಮಞ್ಚ ಯಂ;

ನಪುಂಸಕಂ ಭವೇ ಯಞ್ಚ, ತ+ದಾಸಂಖ್ಯ+ಮಿಹೇ+ಸ್ಸತೇ.

ಸತ್ಥನ್ತರೇ ಪಸಿದ್ಧಂ ಯಂ, ಅಬ್ಯಯೀಭಾವನಾಮತೋ;

ಉಪಕುಮ್ಭಂ ತಿಟ್ಠಗು ಚ, ಪಾತಮೇಘಂತಿ ತಂ ಯಥಾ.

ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ವಿಭತ್ಯಾದೀನ+ಮತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥಂ ಭವತಿ. ‘‘ಅವಿಗ್ಗಹೋ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ, ಪದನ್ತರವಿಗ್ಗಹೋ ಚೇ’’ತಿ ಪದನ್ತರವಿಗ್ಗಹೋ. ಇತ್ಥೀಸು ತಥಾ ಪವತ್ತಾತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ –

೨,೧೧೯. ಏಕತ್ಥತಾಯಂ

ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಪಕತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಸೋ ಏಕತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಏಕತ್ಥತಾ, ಈಯಾದಿ+ಣಾದಿ+ಸಮಾಸವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಸ್ಯಾದಿಲೋಪೋ ಹೋತಿ.

೯. ತಂ ನಪುಂಸಕನ್ತಿ

ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇ ಚ ‘‘ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾ+ಮಾದಿತೋ’’ತಿ ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೇ ಚ ಕತೇ ಅಧಿತ್ಥಿ ತಿಟ್ಠತಿ, ಭೋ ಅಧಿತ್ಥಿ, ಅಧಿತ್ಥಿ ಪಸ್ಸ, ಅಧಿತ್ಥಿ ಕತಂ, ಅಧಿತ್ತಿ ಚರತಿ, ಅಧಿತ್ಥಿ ದೇಹಿ, ಅಧಿತ್ಥಿ ಅಪೇಹಿ, ಅಧಿತ್ಥಿ ಆಯತ್ತಂ, ಅಧಿತ್ಥಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ. ಏವಂ ಅಧಿಕುಮಾರಿ, ಅನ್ತಭೂತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಧಾನಸ್ಸ ಘಪಸ್ಸ ‘‘ಘಪಸ್ಸ+ನ್ತಸ್ಸಾ+ಪ್ಪಧಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ.

ಸಹ=ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಂ. ವುತ್ತನಯೇನ ಏತ್ಥ ಚ ಉಪರಿ ಚ ಸಮಾಸಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಏತ್ಥ ‘‘ಅಕಾಲೇ ಸತತ್ಥೇ’’ತಿ ಸಹಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ. ಸ್ಯಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ‘‘ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾ+ಮಾದಿತೋ’’ತಿ ಸ್ಯಾದೀನಂ ಲೋಪೇ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ‘‘ನಾ+ತೋ+ಮಪಞ್ಚಮಿಯಾ’’ತಿ ಅಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಪಟಿಸೇಧೋ ಚ ಅಕಾರನ್ತಅಸಂಖ್ಯಸಮಾಸತೋ ಪರಾಸಂ ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತೀನಂ ಅಂಆದೇಸೋ ಚ ಹೋತಿ. ಏವ+ಮುಪರಿಪಿ.

ಭಿಕ್ಖಾನಂ ಸಮಿದ್ಧಿ ಸುಭಿಕ್ಖಂ, ಏತ್ಥ ಘಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ. ಸುಭಿಕ್ಖಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಭೋ ಸುಭಿಕ್ಖಂ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸ. ನಾ+ಸ್ಮಿಂಸು ‘‘ವಾ ತತಿಯಾ ಸತ್ತಮೀನಂ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಅಂ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ ಸುಭಿಕ್ಖೇನ ವಾ ಕತಂ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ ಸುಭಿಕ್ಖೇನ ವಾ ಚರತಿ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ ದೇಹಿ. ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಅ+ಮಬ್ಭಾವಾ ಸುಭಿಕ್ಖಾ ಅಪಗಚ್ಛ, ಸುಭಿಕ್ಖ+ಮಾಯತ್ತಂ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ ಸುಭಿಕ್ಖೇ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ.

ಸಮೀಪತ್ಥೇ-ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ಉಪಕುಮ್ಭಂ, ಏವಂ ಉಪನಗರಂ, ಭೋ ಉಪಕುಮ್ಭಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಸಾಕಲ್ಯೇ-ತಿಣಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ಸತಿಣಂ, ತಿಣಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋಹರಣೀಯ+ಮಜ್ಝೋಹರತೀತ್ಯತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಸಮಂ. ಅಗ್ಗಿಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ಸಾಗ್ಗಿ, ಅಗ್ಗಿಗನ್ಥಂಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಅಧೀತೇತ್ಯತ್ಥೋ. ವಾರಗ್ಗಹಣಂ ಅಧಿತ್ಥಿಸಮಂ.

ಅಭಾವೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಭೇದಾ ಬಹುವಿಧೋ, ತತ್ರ ಇದ್ಧಾಭಾವೇವಿಗತಾ ಇದ್ಧಿ=ವಿಭೂತಿ ಸದ್ದಿಕಾನನ್ತಿ ದುಸ್ಸದ್ದಿಕಂ. ಅತ್ಥಾಭಾವೇಮಕ್ಖಿಕಾನಂ ಅಭಾವೋ ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕಂ, ನಿದ್ದರಥಂ, ನಿಮ್ಮಸಕಂ. ಅತಿಕ್ಕಮಾಭಾವೇ-ಅತಿಗತಾನಿ ತಿಣಾನಿ ನಿತ್ತಿಣಂ. ಉಪಭೋಗಸಮ್ಬನ್ಧೀವತ್ತಮಾನಕಾಲಸ್ಸ ಅಭಾವೇ-ಅತಿಗತಂ ಲಹುಪಾವುರಣಂ ಅತಿಲಹುಪಾವುರಣಂ, ಲಹುಪಾವುರಣಸ್ಸ ನಾ+ಯಂ ಉಪಭೋಗತಾ ಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಥಾತ್ಥೋ+ನೇಕವಿಧೋ, ತತ್ರ ಯೋಗ್ಗತಾಯಂ-ಯೋಗ್ಗಂ ರೂಪ+ಮನುರೂಪಂ. ವಿಚ್ಛಾಯಂ-ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಅನು ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸಂ, ಏವಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ. ಅತ್ಥಾನತಿವತ್ತಿಯಂ-ಸತ್ತಿಂ ಅನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಯಥಾಸತ್ತಿ. ಏವಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ, ಯಥಾಬಲಂ. ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಯಾ ಯಾ ಪರಿಸಾ ಯಥಾಪರಿಸಾ. ಸದಿಸತ್ಥೇ-ಕಿಖಿಯಾ ಕಣ್ಹವಿಚ್ಛಿತಧೇನುಯಾ ಸದಿಸೋ ಸಕಿಖಿ, ಸಹಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ. ಆನುಪುಬ್ಬಿಯಂ-ಜೇಟ್ಠಾನುಕ್ಕಮೇನ ಅನುಜೇಟ್ಠಂ.

ಪಚ್ಛಾಅತ್ಥೇ-ರಥಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರಥಂ.

ಯುಗಪದತ್ಥೇ-ಚಕ್ಕೇನ ಸಹ=ಏಕಕಾಲಂ ಸಚಕ್ಕಂ, ಚಕ್ಕೇನ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನಿಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩. ಯಥಾ ನ ತುಲ್ಯೇ

ಯಥಾಸದ್ದೋ ತುಲ್ಯತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥೋ ನ ಭವತಿ. ಯಥಾ ದೇವದತ್ತೋ, ತಥಾ ಯಞ್ಞದತ್ತೋ. ಏತ್ಥ ಉಪಮಾನಭೂತೋ ಯಥಾಸದ್ದೋ ‘ತಥಾ ಯಞ್ಞದತ್ತೋ’ತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯ+ಮಪೇಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಾಪೇಕ್ಖ+ಮಸಮತ್ಥಂ ಭವತೀ’’ತಿ ಞಾಯಾ ಅಸಮಾಸೇ ‘‘ನ ತುಲ್ಯೇ’’ತಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕಿಮತ್ಥ+ಮಿತಿ ಚೇ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯಥಾ ದೇವದತ್ತೋ’’ತಿ ಸಮುದಾಯಮೇವ ಉಪಮಾನಂ ಭವತಿ, ನ ವಿಸುಂ ಯಥಾಸದ್ದೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮುದಾಯಸ್ಸೇವ ಉಪಮೇಯ್ಯಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇ ನ ಅಸಾಮತ್ಥಿಯತಾ ನ ವಿಸುಂ ಯಥಾಸದ್ದಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಸಾದಿಸ್ಸೇ ಪತ್ತಸಮಾಸಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧತ್ಥ+ಮಿದಂ. ತುಲ್ಯತ್ಥೇತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ತುಲ್ಯಂ ವಿನಾ ತುಲ್ಯತಾ ನತ್ಥೀತಿ ತುಲ್ಯತ್ಥೇತಿ ಅವತ್ವಾ ತುಲ್ಯೇತಿ ವುತ್ತಂ.

ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿ ಸಾದಿಸ್ಸಂ, ಞಾಯತೇ ಯತ್ಥ ಸಮ್ಭವಂ;

ಉಪಮಾ ನಾಮ ಸಾ ತಸ್ಸಾ, ಪಪಞ್ಚೋ ಬಹುಧಾ ಭವೇ.

೪. ಯಾವಾ+ವಧಾರಣೇ

ಯಾವಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥೋ ಭವತಿ. ಅವಧಾರಣಂ=ಏತ್ತಕತಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಯಾವನ್ತಾನಿ ಅಮತ್ತಾನಿ=ಭಾಜನಾನಿ ಯಾವಾಮತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬಸಮಂ. ಜೀವಸ್ಸ ಯತ್ತಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಯಾವಜೀವಂ. ಯಾವತಾಯುಕಂ, ‘‘ಸಕತ್ಥೇ’’ತಿ ಕಪಚ್ಚಯೋ. ಯತ್ತಕೇನ ಅತ್ಥೋ ಯಾವದತ್ಥಂ.

೫. ಪಯ್ಯಪಾ ಬಹಿ ತಿರೋ ಪುರೇ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾ

ಪರಿಆದಯೋ ಪಞ್ಚಮ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ. ಪರಿ ಪಬ್ಬತಾ ಪರಿಪಬ್ಬತಂ. ವಾಸ್ಸ ವಾಕ್ಯವಿಕಪ್ಪತ್ಥತ್ತಾ ಪರಿ ಪಬ್ಬತಾ ಇಚ್ಚಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತಿ. ಅಪ ಪಬ್ಬತಾ ಅಪಪಬ್ಬತಂ, ಆ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಾ ಆಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ, ಬಹಿ ಗಾಮಾ ಬಹಿಗಾಮಂ, ತಿರೋ ಪಬ್ಬತಾ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ, ಪುರೇ ಭತ್ತಾ ಪುರೇಭತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಭತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಂ ಉಪಕುಮ್ಭಸಮಂ, ಇಮಿನಾ ಸಮಾಸೋ ವಿಸೇಸೋ. ಏವ+ಮುಪರಿಸುತ್ತೇಪಿ.

ವಾತ್ಯ+ಧಿಕಾರೋ –

೬. ಸಮೀಪಾ+ಯಾಮೇಸ್ವ+ನು

‘‘ಅಸಂಖ್ಯ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥಂ ಸಮೀಪಗ್ಗಹಣಂ. ಅನುಸದ್ದೋ ಸಾಮೀಪ್ಯೇ ಆಯಾಮೇ ಚ ವತ್ತಮಾನೋ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥೋ ವಾ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಸಮೀಪಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಭಾವಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಸಾಮೀಪ್ಯಮೇವ ಗಮ್ಯತೇತಿ ಸಾಮೀಪ್ಯೇತಿ ವುತ್ತಂ. ವನಸ್ಸ ಅನು=ಸಮೀಪಂ ಅನುವನಂ, ಗಙ್ಗಾಯ ಅನು=ಆಯಾಮೋ ಅನುಗಙ್ಗಂ, ಗಙ್ಗಾಯ ಅನು ವಾ ಬಾರಾಣಸೀ.

೭. ತಿಟ್ಠಗ್ವಾದೀನಿ

ತಿಟ್ಠಗುಆದೀನಿ ಅಞ್ಞತ್ಥೇನ ಸಿದ್ಧಾಪಿ ಅಸ್ಮಿಂ ಅಸಂಖ್ಯಸಮಾಸೇ ನಿಪಾತಿಯನ್ತಿ. ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಗಾವೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಸದ್ದ+ಗೋಸದ್ದೇಹಿ ಪಠಮಾಯೋಮ್ಹಿ ಕತೇ ‘‘ವಾ+ನೇಕಞ್ಞತ್ಥೇ’’ತಿ ಸಮಾಸೋ, ಇಮಿನಾ ನಿಪಾತನಾ ಲೋಪೇ ನಪುಂಸಕತ್ಥೇ ಚ ಕತೇ ಸಿಮ್ಹಿ ಗೋಸ್ಸ ‘‘ಗೋಸ್ಸು’’ತಿ ಉಕಾರೇ ‘‘ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾ+ಮಾದಿತೋ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ. ಏವಂ ವಹನ್ತೀ ಗಾವೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ವಹಗ್ಗು ಇಚ್ಚಾದಿ. ವೇಲಾಪ್ಪಕಾಸಕಪಾತೋಆದೀನಮ್ಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹೋ, ಪಾತೋ ನಹಾನನ್ತಿ ಸತ್ತಮೀಅಮಾದಿಸಮಾಸೇ ಪಾತನಹಾನಂ, ಏವಂ ಸಾಯನಹಾನಂ, ಪಾತಕಾಲಂ, ಸಾಯಕಾಲಂ, ಪಾತಮೇಘಂ, ಸಾಯಮೇಘಂ, ಪಾತಮಗ್ಗಂ, ಸಾಯಮಗ್ಗಂ, ಏತ್ಥ ‘‘ಏಓನ+ಮ ವಣ್ಣೇ’’ತಿ ಅಕಾರೋ, ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ ಲೋಪೋ ಚ ಹೋತಿ.

೮. ಓರೇ+ಪರಿ+ಪಟಿ+ಪಾರೇ+ಮಜ್ಝೇ+ಹೇಟ್ಠು+ದ್ಧಾ+ಧೋ+ನ್ತೋ ವಾ ಛಟ್ಠಿಯಾ.

ಓರಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ. ಓರಂ ಗಙ್ಗಾಯ ಓರೇಗಙ್ಗಾ, ಉಪರಿ ಸಿಖರಸ್ಸ ಉಪರಿಸಿಖರಂ, ಪಟಿ=ಮುಖಂ ಸೋತಸ್ಸ ಪಟಿಸೋತಂ, ಪಾರಂ ಯಮುನಾಯ ಪಾರೇಯಮುನಂ, ಮಜ್ಝಂ ಗಙ್ಗಾಯ ಮಜ್ಝೇಗಙ್ಗಂ, ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದಂ, ಉದ್ಧಂ ಗಙ್ಗಾಯ ಉದ್ಧಗಙ್ಗಂ, ಅಧೋ ಗಙ್ಗಾಯ ಅಧೋಗಙ್ಗಂ, ಅನ್ತೋ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಅನ್ತೋಪಾಸಾದಂ. ಇಮಿನಾ ನಿಪಾತನಾವ ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪೇ ಚ ಏಕಾರೇ ಚ ಕತೇ ಓರೇಚ್ಚಾದಿ ಹೋತಿ.

೧೦. ಅ+ಮಾದಿ

ಅ+ಮಾದಿಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹ ಬಹುಲ+ಮೇಕತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಉತ್ತರಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ+ತ್ಥೋ, ಪಧಾನಂ ಲಿಙ್ಗ+ಮಸ್ಸ ಚ;

ದುತಿಯನ್ತಾದಿಪದೇಕತ್ಥೋ, ಬಹುಧಾ ತಂ ವಿಭಜ್ಜತೇ.

ಪರೇಸ+ಮಿಸ್ಸತೇ ತಞ್ಚ, ಭಿಯ್ಯೋ ತಪ್ಪುರಿಸಾ+ಖ್ಯಯಾ;

ತಂ ಯಥಾ+ತ್ರ ರಾಜಾಪಚ್ಚಂ, ಕತ್ಥಚೀತಿ+ಮಿತೀದಿಸಂ.

ಅ+ಮಾದ್ಯನ್ತಾನಂ ಕಾರಕಾನಂ ಅಕಾರಕಾನಞ್ಚ ಸಮಾಸೋ ಕತ್ಥಚಿಮೇವ ವಾ ಹೋತಿ. ತಞ್ಚ ಬಹುಲಂವಿಧಾನೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಮಾದಿ ಗತ+ನಿಸ್ಸಿತಾ+ತೀತಾ+ತಿಕ್ಕನ್ತ+ಪತ್ತಾ+ಪನ್ನಾದೀಹಿ ಭವತಿ. ಸರಣಂ ಗತೋತಿ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ ‘‘ಏಕತ್ಥತಾಯಂ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾದಿ ಉಪರಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಬ್ಬಸಮಂ. ಸರಣಗತೋ, ಸರಣಗತಾ. ಸರಣಗತಾ, ಸರಣಗತಾಯೋ. ಸರಣಗತಂ ಕುಲಂ, ಸರಣಗತಾನಿ ಕುಲಾನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ. ಅರಞ್ಞಗತೋ, ಭೂಮಿಗತೋ. ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತೋ, ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತೋ. ಭವಂ ಅತೀತೋ ಭವಾತೀತೋ, ಕಾಲಾತೀತೋ. ಪಮಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಲೋಕಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ. ಸುಖಂ ಪತ್ತೋ ಸುಖಪ್ಪತ್ತೋ, ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತೋ. ಸೋತಂ ಆಪನ್ನೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋ, ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ. ರಥಂ ಆರುಳ್ಹೋ ರಥಾರುಳ್ಹೋ. ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಸೋಭಣೋ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಸೋಭಣೋ, ಮುಹುತ್ತಸುಖಂ. ಅಕಾರಕಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ. ವುತ್ತಿಯೇವೋ+ಪಪದಸಮಾಸೇ, ತಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತ್ತಾ. ಯಥಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಮ್ಮಕಾರೋ, ಕುಮ್ಭಕಾರೋ, ಅತ್ಥಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥಕಾಮೋ, ಧಮ್ಮಕಾಮೋ, ಧಮ್ಮಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮಧರೋ, ವಿನಯಧರೋ. ಸಾನಂ ಪಚತೀತಿ ಸಪಾಕೋ, ತನ್ತಂ ವಾಯತೀತಿ ತನ್ತವಾಯೋ, ವರಂ ಆಹರತೀತಿ ವರಾಹರೋ. ನ್ತ+ಮಾನ+ಕ್ತವನ್ತೇಹಿ ವಾಕ್ಯಮೇವ. ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಮಾನೋ, ಓದನಂ ಭುತ್ತವಾ.

ತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ಕಿತಕ+ಪುಬ್ಬ+ಸದಿಸ+ಸಮೋ+ನತ್ಥ+ಕಲಹ+ನಿಪುಣ+ಮಿಸ್ಸ+ಸಖಿಲಾದೀಹಿ. ಬುದ್ಧೇನ ಭಾಸಿತೋ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಏವಂ ಜಿನದೇಸಿತೋ. ಸತ್ಥಾರಾ ವಣ್ಣಿತೋ ಸತ್ಥುವಣ್ಣಿತೋ. ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಿತೋ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತೋ, ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥೋ, ಇಸ್ಸರಕತಂ, ಸಯಂ ಕತಂ, ಸುಕೇಹಿ ಆಹಟಂ ಸುಕಾಹಟಂ, ರಞ್ಞಾ ಹತೋ ರಾಜಹತೋ, ರಾಜಪೀಳಿತೋ. ಅಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢೋ ಅಗ್ಗಿದಡ್ಢೋ, ಸಪ್ಪೇನ ದಟ್ಠೋ ಸಪ್ಪದಟ್ಠೋ, ಸಲ್ಲೇಹಿ ವಿದ್ಧೋ ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋ, ಇಚ್ಛಾಯ ಪಕತೋ ಇಚ್ಛಾಪಕತೋ, ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ. ಏವಂ ಸುಖಸಹಗತಂ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಮಿತ್ತಸಂಸಗ್ಗೋ, ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೋ, ಜಾತಿಥದ್ಧೋ, ಗುಣಹೀನೋ, ಗುಣವುದ್ಧೋ, ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯಂ, ಚತುವಗ್ಗಾದಿಕತ್ತಬ್ಬಂ. ಕಾಕೇಹಿ ಪೇಯ್ಯಾ ಕಾಕಪೇಯ್ಯಾ, ನದೀ. ಕ್ವಚಿ ವುತ್ತಿಯೇವ, ಉರಸಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉರಗೋ, ಪಾದೇನ ಪಿವತೀತಿ ಪಾದಪೋ. ಕ್ವಚಿ ವಾಕ್ಯಮೇವ, ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ನವಾ, ಕಾಕೇಹಿ ಪಾತಬ್ಬಾ, ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ. ಪುಬ್ಬಾದಿಯೋಗೇ-ಮಾಸೇನ ಪುಬ್ಬೋ ಮಾಸಪುಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಮಾತುಸದಿಸೋ, ಮಾತುಸಮೋ. ಏಕೂನವೀಸತಿ, ಸೀಲವಿಕಲೋ, ಅಸಿಕಲಹೋ, ವಾಚಾನಿಪುಣೋ, ಯಾವಕಾಲಿಕಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ, ವಾಚಾಸಖಿಲೋ. ಸತ್ಥಾರಾ ಸದಿಸೋ ಸತ್ಥುಸದಿಸೋ, ಸತ್ಥುಕಪ್ಪೋ, ಪುಞ್ಞೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಪುಞ್ಞತ್ಥಿಕೋ, ಗುಣಾಧಿಕೋ. ದಧಿನಾ ಉಪಸಿತ್ತಂ ಭೋಜನಂ ದಧಿಭೋಜನಂ, ಗುಳೇನ ಸಂಸಟ್ಠೋ ಓದನೋ ಗುಳೋದನೋ. ಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕ್ರಿಯಾಯ ಕತೋ, ಉಪಸಿತ್ತಾದಿಕ್ರಿಯಾನಂ ಅಪಞ್ಞಾಯನೇಪಿ ವುತ್ತಿಯೇವೋ+ಪಸಿತ್ತಾದಿಕ್ರಿಯಾನ+ಮಾಖ್ಯಾಪನತೋ ನತ್ಥಾ+ಯುತ್ತತ್ಥತಾ. ಏವಂ ಖೀರೋದನೋ. ಅಸ್ಸೇನ ಯುತ್ತೋ ರಥೋ ಅಸ್ಸರಥೋ, ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ಜಮ್ಬುಯಾ ಪಞ್ಞಾತೋ ಲಕ್ಖಿತೋ ದೀಪೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ, ಏಕೇನ ಅಧಿಕಾ ದಸ ಏಕಾದಸ, ಜಾತಿಯಾ ಅನ್ಧೋ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ, ಪಕತಿಯಾ ಮೇಧಾವೀ ಪಕತಿಮೇಧಾವೀ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಚತುತ್ಥೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ತದತ್ಥ+ಅತ್ಥ+ಹಿತ+ದೇಯ್ಯಾದೀಹಿ. ತದತ್ಥೇ-ಕಥಿನಸ್ಸ ದುಸ್ಸಂ ಕಥಿನದುಸ್ಸಂ, ಕಥಿನಚೀವರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಚೀವರದುಸ್ಸಂ, ಚೀವರಮೂಲಂ, ಯಾಗುಯಾ ಅತ್ಥಾಯ ತಣ್ಡುಲಾ ಯಾಗುತಣ್ಡುಲಾ, ಭತ್ತತಣ್ಡುಲಾ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಭತ್ತಂ ಸಙ್ಘಭತ್ತಂ, ಆಗನ್ತುಕಭತ್ತಂ, ಏವಂ ಗಮಿಕಭತ್ತಂ, ಪಾಸಾದಾಯ ದಬ್ಬಂ ಪಾಸಾದದಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚಾ+ಯಂ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ, ತಸ್ಸ ತಿಲಿಙ್ಗತಾ ಚ-ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಹಾರೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘತ್ಥೋ ವಿಹಾರೋ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘತ್ಥಾ ಯಾಗು, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘತ್ಥಂ ಚೀವರಂ. ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಯದತ್ಥೋ, ಯದತ್ಥಾ, ಯದತ್ಥಂ. ಏವಂ ತದತ್ಥೋ, ತದತ್ಥಾ, ತದತ್ಥಂ. ತಥಾ ಲೋಕಹಿತೋ. ಬುದ್ಧಸ್ಸ ದೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧದೇಯ್ಯಂ ಪುಪ್ಫಂ. ಸಙ್ಘದೇಯ್ಯಂ ಚೀವರಂ. ಇಧ ನ ಹೋತಿ ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ’’.

ಪಞ್ಚಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಪಗಮನ+ಭಯ+ವಿರತಿ+ಮೋಚನತ್ಥಾದೀಹಿ. ಮೇಥುನಸ್ಮಾ ಅಪೇತೋ ಮೇಥುನಾಪೇತೋ, ಏವಂ ಪಲಾಪಗತೋ, ನಗರನಿಗ್ಗತೋ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ, ಕಾಮತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಕಾಮನಿಕ್ಖನ್ತಂ, ರುಕ್ಖಗ್ಗಾ ಪತಿತೋ ರುಕ್ಖಗ್ಗಪತಿತೋ, ಸಾಸನಚ್ಚುತೋ, ಆಪತ್ತಿ- ವುಟ್ಠಾನಂ, ಧರಣೀತಲಗ್ಗತೋ, ಸಬ್ಬಭವೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟೋ ಸಬ್ಬಭವನಿಸ್ಸಟೋ. ಭಯತಾದಿಯೋಗೇ-ರಾಜತೋ ಭಯಂ ರಾಜಭಯಂ, ಚೋರಭಯಂ, ಅಮನುಸ್ಸಭಯಂ, ಅಗ್ಗಿಭಯಂ, ಪಾಪಭೀತೋ, ಪಾಪಭೀರುಕೋ. ಅಕತ್ತಬ್ಬತೋ ವಿರತಿ ಅಕತ್ತಬ್ಬವಿರತಿ, ಏವಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ, ವಚೀದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ. ಬನ್ಧನಾ ಮುತ್ತೋ ಬನ್ಧನಮುತ್ತೋ, ವನಮುತ್ತೋ, ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖೋ. ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಿತಂ, ಉಕ್ಕಟ್ಠುಕ್ಕಟ್ಠಂ, ಓಮಕೋಮಕಂ. ಕ್ವಚಿ ವುತ್ತಿಯೇವ, ಕಮ್ಮತೋ ಜಾತಂ ಕಮ್ಮಜಂ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಜಂ, ಉತುಜಂ, ಆಹಾರಜಂ. ಇಧ ನ ಹೋತಿ ‘ಪಾಸಾದಾ ಪತಿತೋ’.

ಛಟ್ಠೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ರಾಜಪುತ್ತೋ, ಏವಂ ರಾಜಪುರಿಸೋ, ಆಚರಿಯಪೂಜಕೋ, ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ, ಬುದ್ಧರೂಪಂ, ಜಿನವಚನಂ, ಸಮುದ್ದಘೋಸೋ, ಧಞ್ಞಾನಂ ರಾಸಿ ಧಞ್ಞರಾಸಿ, ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ, ಫಲರಸೋ, ಕಾಯಸ್ಸ ಲಹುತಾ ಕಾಯಲಹುತಾ. ಮರಣಸ್ಸತಿ, ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ಅಯಸ್ಸ ಪತ್ತೋ ಅಯೋಪತ್ತೋ, ಏತ್ಥ ‘‘ಮನಾದ್ಯಾಪಾದೀನ+ಮೋ ಮಯೇ ಚೇ’’ತಿ ಓ. ಏವಂ ಸುವಣ್ಣಕಟಾಹಂ, ಪಾನೀಯಥಾಲಕಂ, ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭೋ, ದೇವಾನಂ ರಾಜಾ ದೇವರಾಜಾ. ಪುಮಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ, ‘‘ಪುಂ ಪುಮಸ್ಸವಾ’’ತಿ ಪುಮಸ್ಸ ಪುಂ, ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪೋ, ಲಸ್ಸ ದ್ವಿಭಾವೋ ಚ. ಹತ್ಥಿಪದಂ, ಇತ್ಥಿರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೋ, ಜಮ್ಬುಸಾಖಾ, ಏತ್ಥ ಈಕಾರೂಕಾರಾನಂ ರಸ್ಸೋ. ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ನ್ತ+ಮಾನ+ನಿದ್ಧಾರಿಯ+ಪೂರಣ+ಭಾವ+ತಿತ್ತತ್ಥೇಹಿ ನ ಹೋತಿ. ಮಮಾ+ನುಕುಬ್ಬಂ, ಮಮಾ+ನುಕುರುಮಾನೋ, ಗುನ್ನಂ ಕಣ್ಹಾ ಸಮ್ಪನ್ನಖೀರತಮಾ, ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಪಞ್ಚಮೋ, ಪಟಸ್ಸ ಸುತ್ತತಾ. ಕ್ವಚಿ ಹೋತೇವ ‘ವತ್ತಮಾನಸಾಮೀಪ್ಯಂ’. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸುಕ್ಕಾ ದನ್ತಾತಿ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ನ ಹೋತಿ. ಫಲಾನಂ ತಿತ್ತೋ, ಫಲಾನ+ಮಾಸಿತೋ, ಫಲಾನಂ ಸುಹಿತೋ. ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಉಚ್ಚಂ ಗೇಹಂ’’ತಿ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ನ ಹೋತಿ. ‘‘ರಞ್ಞೋ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಧನಂ’’ತಿ ಧನಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀತಿ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾ ನ ಹೋತಿ. ‘‘ರಞ್ಞೋ ಗೋ ಚ ಅಸ್ಸೋ ಚ ಪುರಿಸೋ ಚಾ’’ತಿ ಭಿನ್ನತ್ಥತಾಯ ವಾಕ್ಯಮೇವ. ರಞ್ಞೋ ಗವಸ್ಸಪುರಿಸಾ ರಾಜಗವಸ್ಸಪುರಿಸಾತಿ ವುತ್ತಿ ಹೋತೇವ, ಏಕತ್ಥೀಭಾವಾ. ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸದ್ದಾನಂ ಪನ ನಿಚ್ಚಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇಪಿ ಗಮಕತ್ತಾ ಸಮಾಸೋ, ಗಮಕತ್ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಮಾಸಸ್ಸ ನಿಬನ್ಧನಂ, ಯಥಾ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಗುರುಕುಲಂ, ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋತಿಆದಿ.

ಸತ್ತಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ, ಏವಂ ರೂಪಸಞ್ಚೇತನಾ, ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ. ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಧಮ್ಮೇ ರತೋ ಧಮ್ಮರತೋ, ಧಮ್ಮಾಭಿರತಿ, ಧಮ್ಮರುಚಿ, ಧಮ್ಮಗಾರವೋ, ಧಮ್ಮೇಸು ನಿರುತ್ತಿ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿ, ದಾನಾಧಿಮುತ್ತಿ, ಭವನ್ತರಕತಂ. ದಸ್ಸನೇ ಅಸ್ಸಾದೋ ದಸ್ಸನಸ್ಸಾದೋ. ಅರಞ್ಞೇ ವಾಸೋ ಅರಞ್ಞವಾಸೋ, ವಿಕಾಲಭೋಜನಂ, ಕಾಲವಸ್ಸಂ, ವನಪುಪ್ಫಂ, ವನಮಹಿಸೋ, ಗಾಮಸೂಕರೋ, ಸಮುದ್ದಮಚ್ಛಾ, ಆವಾಟಕಚ್ಛಪೋ, ಆವಾಟಮಣ್ಡೂಕೋ, ಕೂಪಮಣ್ಡೂಕೋ, ತಿತ್ಥನಾವಾ. ಇತ್ಥೀಸು ಧುತ್ತೋ ಇತ್ಥಿಧುತ್ತೋ, ಅಕ್ಖಧುತ್ತೋ. ಛಾಯಾಯಂ ಸುಕ್ಖೋ ಛಾಯಾಸುಕ್ಖೋ, ಅಙ್ಗಾರಪಕ್ಕಂ, ಚಾರಕವನೋ. ಕ್ವಚಿ ವುತ್ತಿಯೇವ, ವನೇ ಚರತೀತಿ ವನಚರಕೋ, ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಸಯನ್ತೀತಿ ಕುಚ್ಛಿಸಯಾ, ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಥಲಟ್ಠೋ, ಜಲಟ್ಠೋ, ಪಬ್ಬತಟ್ಠೋ, ಮಗ್ಗಟ್ಠೋ. ಪಙ್ಕೇ ಜಾತಂ ಪಙ್ಕಜಂ, ಸರೋರುಹ+ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಇಧ ನ ಹೋತಿ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಆಸನೇ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ.

೧೧. ವಿಸೇಸನ+ಮೇಕತ್ಥೇನ

ವಿಸೇಸನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ವಿಸೇಸ್ಸೇನ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನಸಹೇ+ಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ.

ಸಮಾನತ್ಥೇ ಪದೇ ಯತ್ಥ, ಭೇದ್ಯಭೇದಕವಾಚಕೇ;

ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋ+ಯಂ, ವಿಸೇಸ್ಸತ್ಥಪಧಾನತೋ.

ವಿಸೇಸ್ಸಗತ+ಮೇವ+ತ್ರ, ಲಿಙ್ಗ+ಮೇತಂ ಪರಂ ತತೋ;

ಕಮ್ಮಧಾರಯ+ಮಿಚ್ಚೇ+ಸ, ಸಮಾಸೋ+ಞ್ಞೇಹಿ ಸಞ್ಞಿತೋ.

ಸುತ್ತೇ ವಿಸೇಸ್ಸೇನಾತಿ ಅವುತ್ತೇಪಿ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸದ್ದತ್ತಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಆಕಡ್ಢಿತಸದ್ದಂ ಪತಿ ‘‘ವಿಸೇಸ್ಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

ಸಾಮಞ್ಞವತ್ಥು ಯಾ ವತ್ಥ+ನ್ತರತೋ ತು ವಿಸೇಸಿಯ;

ಏಕಪ್ಪಕಾರೇ ಠಪನಾ, ವಿಸೇಸನ+ಮಿತೀ+ರಿತಂ.

ಏಕಪ್ಪಕಾರಗಂ ವತ್ಥು, ವಿಸೇಸ್ಸನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ;

ಪದಾನಿ ಯಾನಿ ಯಾನೇವ, ಸಮ್ಬನ್ಧ+ಮುಪಯನ್ತಿ+ಹ;

ಗಮ್ಯತೇ ಕಾಮಚಾರೇನ, ವಿಸೇಸನ+ವಿಸೇಸ್ಸತಾತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪಲದಬ್ಬಂ ರತ್ತುಪ್ಪಲಾದಿತೋ ವಿಸೇಸಯತೀತಿ ನೀಲಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಂ. ತೇನ ವಿಸೇಸಿಯತೀತಿ ಉಪ್ಪಲಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸ್ಸಂ. ಅಪಿ ಚ ಭಮರ+ಙ್ಗಾರಾದಿಸಾಮಞ್ಞ ನೀಲತ್ಥತೋ ವಿಸೇಸಿಯತೀತಿ ನೀಲಂ ವಿಸೇಸ್ಸಂ. ನ ವತ್ಥಾದೀನಂ, ಉಪ್ಪಲಸ್ಸೇವಾತಿ ವಿಸೇಸನತೋ ಉಪ್ಪಲಂ ವಿಸೇಸನಂತಿ ಕಾಮಚಾರೇನೇತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪಿ ಚ –

ಪರಿತೋ ಅಯನ್ತ್ಯ+ನೇನ+ತ್ಥಾ, ಪರಿಯಾಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ;

ಗೋವಾಚಾತಿ ಪವುತ್ತೇ ತು, ವಾಚತ್ಥೋ ತು ವಿಸೇಸನಂ.

ವಿಸೇಸ್ಸೇ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಯಾ, ಲಿಙ್ಗ+ಸಂಖ್ಯಾ+ವಿಭತ್ತಿಯೋ;

ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಭಿಯ್ಯೋ, ಕತ್ತಬ್ಬಾ ತಾ ವಿಸೇಸನೇತಿ –

ವುತ್ತತ್ತಾ ಮಹನ್ತೋ+ಚ್ಚಾದೀಸು ಸಮಾನಲಿಙ್ಗಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಕಿಂ, ದೇವಾ ಪಮಾಣಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಸೋ ಚ ಛಬ್ಬಿಧೋ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೋ, ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೋ, ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೋ, ಉಪಮಾನುತ್ತರಪದೋ, ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೋ, ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೋತಿ.

ತತ್ಥ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೇ ತಾವ-ಮಹನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ವಾಕ್ಯೇ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಸಮಾಸೋ. ‘‘ಟ ನ್ತ+ನ್ತೂನಂ’’ತಿ ನ್ತಸ್ಸ ಟಾದೇಸೇ ದೀಘೋ ಹೋತಿ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಮಹಾಪುರಿಸಾ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ವಾಕ್ಯೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಭಾವ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಚ+ತ-ಸದ್ದಪಯೋಗೋ. ವುತ್ತಿಯನ್ತು ಸಮಾಸೇನೇವ ತಪ್ಪಕಾಸನತೋ ನ ತಪ್ಪಯೋಗೋ. ಏವ+ಮಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನ+ಮಪ್ಪಯೋಗೋ. ಏವಂ ಮಹಾವೀರೋ, ಮಹಾಮುನಿ. ಮಹನ್ತಞ್ಚ ತಂ ಬಲಞ್ಚಾತಿ ಮಹಾಬಲಂ, ಮಹಬ್ಭಯಂ. ಸನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ. ತಥಾ ಪುಬ್ಬಪುರಿಸೋ, ಅಪರಪುರಿಸೋ, ಪಠಮಪುರಿಸೋ, ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೋ, ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ, ಪರಪುರಿಸೋ, ಸೇತಹತ್ಥೀ, ಕಣ್ಹಸಪ್ಪೋ, ನೀಲುಪ್ಪಲಂ, ರತ್ತುಪ್ಪಲಂ, ಲೋಹಿತಚನ್ದನಂ. ಕ್ವಚಿ ನ ಹೋತಿ, ಪುಣ್ಣೋ ಮನ್ತಾನೀಪುತ್ತೋ, ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ. ಪುಮಾ ಚ ಸೋ ಕೋಕಿಲೋ ಚಾತಿ ಪುಙ್ಕೋಕಿಲೋ, ಉತ್ತರಪದೇ ಪುಮಸ್ಸ ಪುಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಪುನ್ನಾಗೋ.

ಖತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಾ ಕಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಖತ್ತಿಯಕಞ್ಞಾ.

೬೭. ಇತ್ಥಿಯಂ ಭಾಸಿತಪುಮಿ+ತ್ಥೀ ಪುಮೇವೇ+ಕತ್ಥೇತಿ

ಭಾಸಿತಪುಮಾ ಇತ್ಥೀ ಪುಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಪುಮ್ಭಾವಾ ಇತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಏವಂ ರತ್ತಲತಾ, ದುತಿಯಭಿಕ್ಖಾ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಚ ಸಾ ದಾರಿಕಾ ಚಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾರಿಕಾ, ನಾಗಮಾಣವಿಕಾ. ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಕಿಂ, ಕುಮಾರಿರತನಂ, ಸಮಣಿಪದುಮಂ. ಭಾಸಿತಪುಮಾತಿ ಕಿಂ, ಗಙ್ಗಾನದೀ, ತಣ್ಹಾನದೀ, ಪಥವೀಧಾತು. ಪುರತ್ಥಿಮೋ ಚ ಸೋ ಕಾಯೋ ಚಾತಿ ಪುರತ್ಥಿಮಕಾಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಯೇಕದೇಸೇ ಕಾಯಸದ್ದೋ. ಏವಂ ಪಚ್ಛಿಮಕಾಯೋ, ಉಪರಿಮಕಾಯೋ, ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯೋ, ಸಬ್ಬಕಾಯೋ, ನವಾವಾಸೋ, ಕತರನಿಕಾಯೋ, ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ. ಜೀವಿತಪ್ಪಧಾನಂ ನವಕಂ ಜೀವಿತನವಕ+ಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೇ ಥೇರಾ+ಚರಿಯ+ಪಣ್ಡಿತಾ ವಿಸೇಸನಂ ಪರಞ್ಚ ಭವತಿ. ಯಥಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಚ ಸೋ ಥೇರೋ ಚಾತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ, ಏವಂ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋ, ಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯೋ, ಧಮ್ಮಪಾಲಾಚರಿಯೋ, ಆಚರಿಯಗುತ್ತಿಲೋ ವಾ. ಮಹೋಸಧೋ ಚ ಸೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಚಾತಿ ಮಹೋಸಧಪಣ್ಡಿತೋ, ಏವಂ ವಿಧುರಪಣ್ಡಿತೋ.

ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೇ ಯಥಾ-ಸೀತಞ್ಚ ತಂ ಉಣ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಸೀತುಣ್ಹಂ, ಸಿನಿದ್ಧೋ ಚ ಸೋ ಉಣ್ಹೋ ಚಾತಿ ಸಿನಿದ್ಧುಣ್ಹೋ ಮಾಸೋ. ಖಞ್ಜೋ ಚ ಸೋ ಖುಜ್ಜೋ ಚಾತಿ ಖಞ್ಜಖುಜ್ಜೋ, ಏವಂ ಅನ್ಧಬಧಿರೋ, ಕತಾಕತಂ, ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ, ಉಚ್ಚಾವಚಂ, ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಂ, ಗತಪಚ್ಚಾಗತಂ. ಕ್ವಚಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಸ್ಸಾಪಿ ಪರನಿಪಾತೋ, ವಾಸಿತೋ ಚ ಸೋ ಲಿತ್ತೋ ಚಾತಿ ಲಿತ್ತವಾಸಿತೋ, ಏವಂ ನಗ್ಗಮೂಸಿತೋ, ಸಿತ್ತಸಮ್ಮಟ್ಠೋ, ಭಟ್ಠಲುಞ್ಜಿತೋ.

ಉಪಮನುತ್ತರಪದೇ ಉಪಮಾನಭೂತಂ ವಿಸೇಸನಂ ಪರಂ ಭವತಿ, ಯಥಾ ಸೀಹೋತಿ ವುತ್ತೇ ಉಪಚರಿತಾ+ನುಪಚರಿತಸೀಹಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಪ್ಪತೀತಿಯಂ ಮುನಿಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸೇತಿ. ಏತ್ಥ ಚ –

ಉಪಮಾನೋ+ಪಮೇಯ್ಯಾನಂ, ಸಧಮ್ಮತ್ತಂ ಸಿಯೋ+ಪಮಾ.

ಸಾ ಚ ವತ್ಥು+ವಣ್ಣ+ಆಕಾರಾನಂ ಸಾಮ್ಯೇನ ಹೋತಿ. ಸೀಹೋವ ಸೀಹೋ, ಮುನಿ ಚ ಸೋ ಸೀಹೋ ಚಾತಿ ಮುನಿಸೀಹೋ, ಮುನಿವಸಭೋ, ಮುನಿಪುಙ್ಗವೋ, ಬುದ್ಧನಾಗೋ, ಬುದ್ಧಾದಿಚ್ಚೋ. ರಂಸೀ ವಿಯ ರಂಸೀ, ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಚ ಸೋ ರಂಸೀ ಚಾತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮರಂಸೀ, ಏವಂ ವಿನಯಸಾಗರೋ. ಪುಣ್ಡರಿಕಮಿವ ಪುಣ್ಡರಿಕೋ, ಸಮಣೋ ಚ ಸೋ ಪುಣ್ಡರಿಕೋ ಚಾತಿ ಸಮಣಪುಣ್ಡರಿಕೋ, ಸಮಣಪದುಮೋ. ಚನ್ದೋ ವಿಯ ಚನ್ದೋ, ಮುಖಞ್ಚ ತಂ ಚನ್ದೋ ಚಾತಿ ಮುಖಚನ್ದೋ, ಮುಖಪದುಮಂ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೇ ಯಥಾ-ಧಮ್ಮೋತಿ ಬುದ್ಧಿ ಧಮ್ಮಬುದ್ಧಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ, ಧಮ್ಮಸಮ್ಮತೋ, ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ, ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ, ಧಾತುಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೇ ಯಥಾ-ಗುಣೋ ಏವ ಧನಂ ಗುಣಧನಂ, ಏವಂ ಸದ್ಧಾಧನಂ, ಸೀಲಧನಂ, ಪಞ್ಞಾರತನಂ, ಚಕ್ಖು ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಏವಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ಚಕ್ಖುಧಾತು, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಂ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣ+ಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ವಿಸೇಸನ+ವಿಸೇಸ್ಸೇಹಿ, ಕ್ರಿಯಾಯ ಚ ಸಹೇ+ರಿತೋ;

ತೇಸಂ ಭಾವಂ ವಿವೇಚೇತಾ, ನಿಪಾತೋ ಬ್ಯವಚ್ಛಿನ್ದತಿ.

ಅಯೋಗ+ಮಞ್ಞಯೋಗಞ್ಚ, ಅಚ್ಚನ್ತಾಯೋಗ+ಮೇವಿ+ತಿ;

ವಿವಕ್ಖಾತೋ ಪಯುತ್ತೋಪಿ, ಏವತ್ಥೋ ಞಾಯತೇ ಯತೋ.

ಬ್ಯವಚ್ಛೇದಫಲಂ ವಾಕ್ಯಂ, ತತೋ ಚಿತ್ತೋ ಧನುದ್ಧರೋ;

ಪಾತ್ಥೋ ಧನುದ್ಧರೋ ನೀಲು+ಪ್ಪಲ+ಮತ್ಥೀತಿ ತಂ ಯಥಾ.

ಏತ್ಥ ನಿಪಾತೋತಿ ಏವ-ಇತಿನಿಪಾತೋ, ಅಪ್ಪಯುತ್ತೋಪಿ ಏವಸದ್ದೋ ಏವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ – ‘‘ಚಿತ್ತೋ ಧನುದ್ಧರೋ ಏವಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನೇನ ಯುತ್ತೋ ಅಯೋಗವಿವಚ್ಛೇದಕೋ, ಧನುನಾ ಯೋಗೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ ‘‘ಪಾತ್ಥೋ ಏವ ಧನುದ್ಧರೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸ್ಸೇನ ಯುತ್ತೋ ಅಞ್ಞಯೋಗವಿವಚ್ಛೇದಕೋ, ಧನುದ್ಧರತ್ತಸ್ಸ ಪಾತ್ಥಸಂಖಾತಅಜ್ಜುನೇ ಏವ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ. ‘‘ನೀಲುಪ್ಪಲ+ಮತ್ಥೇವಾ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಯ ಯುತ್ತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಾಯೋಗವಿವಚ್ಛೇದಕೋ, ನೀಲುಪ್ಪಲಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವೇಯೇವ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ.

೨೧. ಸಂಖ್ಯಾದಿ

ಏಕತ್ಥೇ ಸಮಾಹಾರೇ ಸಂಖ್ಯಾದಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ಭವತಿ. ತಯೋ ಲೋಕಾ ಸಮಾಹಟಾ=ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ, ತಿಣ್ಣಂ ಲೋಕಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ವಾ ವಾಕ್ಯೇ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಇಮಿನಾ ನಪುಂಸಕತ್ತಂ ಭವತಿ. ಸಮಾಹಾರಸ್ಸೇ+ಕತ್ತಾ ಏಕವಚನಮೇವ, ತಿಲೋಕಂ, ಭೋ ತಿಲೋಕ, ತಿಲೋಕಂ, ತಿಲೋಕೇನ ಇಚ್ಚಾದಿ. ಏವಂ ತಯೋ ದಣ್ಡಾ ತಿದಣ್ಡಂ, ತೀಣಿ ಮಲಾನಿ ಸಮಾಹಟಾನಿ, ತಿಣ್ಣಂ ಮಲಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ವಾ ತಿಮಲಂ, ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ಚತುಸಚ್ಚಂ, ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಂ, ಸತ್ತಾಹಂ, ಅಟ್ಠಸೀಲಂ, ನವಲೋಕುತ್ತರಂ, ದಸಸೀಲಂ, ಸತಯೋಜನಂ. ದ್ವೇ ರತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಹಟಾ ದ್ವಿರತ್ತಂ.

೧೨. ನಞ

ನಊಚ್ಚೇತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ. ಞ್ಞಕಾರೋ ‘‘ಟ ನಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ ‘ಪಾಮನಪುತ್ತಾದೀಸು ನಸ್ಸ ಟೋ ಮಾ ಹೋತೂ’ತಿ. ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ‘‘ಟ ನಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಸ್ಸ ಟಾದೇಸೋ. ಞ್ಞ-ಕಾರೋ ಏತ್ಥೇವ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ.

ನ-ನಿಸೇಧೋ ಸತೋ ಯುತ್ತೋ, ದೇಸಾದಿನಿಯಮಂ ವಿನಾ;

ಅಸತೋ ವಾ+ಫಲೋ ತಸ್ಮಾ, ಕಥ+ಮಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿಚೇ.

ನಿಸೇಧತ್ಥಾನುವಾದೇನ, ಪಟಿಸೇಧವಿಧಿ ಕ್ವಚಿ;

ಪರಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣತ್ತಾ+ಖ್ಯಾಪನಾಯೋ+ಪಪಜ್ಜತೇ.

ದುವಿಧೋ ಚ+ಸ್ಸ ನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧ+ಪರಿಯುದಾಸವಸೇನ. ತತ್ಥ ಯೋ ‘‘ಅಸೂರಿಕಪಸ್ಸಾರಾಜದಾರಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸಬ್ಬದಾ ಅಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ, ಸೋ ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧವಾಚೀ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ‘‘ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣ+ಮಾನಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಂ ಪರಿಯುದಾಸಿತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಂಸದಿಸೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಕಾರಿಯಂ ಪಟಿಪಾದಯತಿ, ಸೋ ಪರಿಯುದಾಸವಾಚೀ ನಾಮ. ವುತ್ತಞ್ಚ –

ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ, ಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ಥುನತ್ಥಿತಾ;

ವತ್ಥುತೋ+ಞ್ಞತ್ರ ಯಾ ವುತ್ತಿ, ಪರಿಯುದಾಸಲಕ್ಖಣಂ.

ಯತ್ರ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದೀಸು, ವತ್ಥುಂ ಪರಿಯುದಸ್ಸತಿ;

ತಕ್ರಿಯಾಯುತ್ತರಾಜಾದಿಂ, ವದೇ ಸೋ ಪರಿಯುದಾಸಕೋ.

ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧೋ ತು, ವತ್ಥನ್ತರ+ಮನಾದಿಯ;

ಕಿಞ್ಚಿವತ್ಥುನಿಸೇಧಸ್ಸ, ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ ಸೋ.

ತದಞ್ಞೋ ಚ ತಂವಿರುದ್ಧೋ,

ತದಭಾವೋ ಚ ನಞ್ಞತ್ಥೋ.

ತದಞ್ಞತ್ಥೇ – ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞೋ ತಂಸದಿಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅಮನುಸ್ಸೋ, ಅಸ್ಸಮಣೋ, ನ ಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ. ತಬ್ಬಿರುದ್ಧತ್ಥೇ-ನ ಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾ, ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಅಲೋಭೋ, ಅಮಿತ್ತೋ, ಅಯಂ ಪರಿಯುದಾಸನಯೋ. ತದಭಾವೇ-ನ ಕತ್ವಾ ಅಕತ್ವಾ, ಅಕಾತುನ ಪುಞ್ಞಂ, ಅಕರೋನ್ತೋ, ಅಭಾವೋ ಭವತಿ. ಅಯಂ ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧನಯೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಉಭೋಸು ಪರಿಯುದಾಸೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅಞ್ಞೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧಮ್ಮೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಖತ್ತಿಯಾದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದಿಸೋವ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ವುತ್ತೇ ಪತೀಯತೇ. ಇತರಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಕ್ಖೇ ಕೇನಚಿ ಸಂಸಯನಿಮಿತ್ತೇನ ಖತ್ತಿಯಾದೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣನಿವುತ್ತಿ ಕರೀಯತಿ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ+ಯಂ ನ ಭವತಿ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ತಜ್ಝಾಸಿತೋ ನ ಭವತೀತ್ಯತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಸದಿಸತ್ತಂ ವಿನಾ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಾಸಮ್ಭವಾ ಪಯೋಗಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಚ ಸದಿಸಪಟಿಪತ್ತಿ, ತಗ್ಗತಾ ಚ ಲಿಙ್ಗ+ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ. ಅತೋಯೇವ ಉಚ್ಚತೇ ‘‘ನಞ್ಞಿವಯುತ್ತ+ಮಞ್ಞಸದಿಸಾಧಿಕರಣೇ, ಕಥಾ ಹಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ.

೭೫. ಅನ ಸರೇತಿ

ನಞಸದ್ದಸ್ಸ ಸರೇ ಅನ, ನ ಅಸ್ಸೋ ಅನಸ್ಸೋ, ನ ಅರಿಯೋ ಅನರಿಯೋ. ಏವಂ ಅನಿಸ್ಸರೋ, ಅನಿಟ್ಠೋ, ಅನಾಸವೋ. ನ ಆದಾಯ ಅನಾದಾಯ, ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಇಚ್ಛಾದಿ. ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಅಯುತ್ತತ್ಥೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ಹೋತಿ. ಪುನ ನ ಗೀಯನ್ತೀತಿ ಅಪುನಗೇಯ್ಯಾ ಗಾಥಾ, ಅನೋಕಾಸಂ ಕಾರೇತ್ವಾ, ಅಮೂಲಾಮೂಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಅಚನ್ದಮುಲ್ಲೋಕಿಕಾನಿ ಮುಖಾನಿ, ಅಸದ್ಧಭೋಜೀ, ಅಲವಣಭೋಜೀ.

೧೩. ಕುಪಾದಯೋ ನಿಚ್ಚ+ಮಸ್ಯಾದಿವಿಧಿಮ್ಹಿ

ಕುಸದ್ದೋ ಪಾದಯೋ ಚ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಂ ಸ್ಯಾದಿವಿಧಿವಿಸಯತೋ+ಞ್ಞತ್ಥ. ಏತ್ಥ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿಪಾದಿಸಹಚರಣತ್ಥೇನ ಕುಇತಿ ನಿಪಾತೋವ, ನ ಪಥವೀವಾಚಕೋ ಕುಸದ್ದೋ. ಸ್ಯಾದಿವಿಧಿವಿಸಯೋ ನಾಮ ‘‘ಲಕ್ಖಣಿತ್ಥಮ್ಭೂತಾ’’ ದಿನಾ ಪತಿಆದೀನಂ ವಿಸಯೇ ಕತದುತಿಯಾ, ತಞ್ಚ ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸನ್ತಿ ಅಸಂಖ್ಯಸಮಾಸ+ಮಿವ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ‘‘ಅಸ್ಯಾದಿವಿಧಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ನಿಸೇಧೋ. ಕುಚ್ಛಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಕುಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತ್ತಾ ಅಸಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ.

೧೦೭. ಸರೇ ಕದ ಕುಸ್ಸು+ತ್ತರತ್ಥೇ

ಕುಸ್ಸು+ತ್ತರತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸರಾದೋ ಉತ್ತರಪದೇ ಕದಾದೇಸೋ ಹೋತಿ. ಈಸಕಂ ಉಣ್ಹಂ ಕದುಣ್ಹಂ, ಕುಚ್ಛಿತಂ ಅನ್ನಂ ಕದನ್ನಂ, ಕದಸನಂ. ಸರೇತಿ ಕಿಂ, ಕುಪುತ್ತಾ, ಕುದಾರಾ, ಕುದಾಸಾ, ಕುದಿಟ್ಠಿ.

೧೦೮. ಕಾ+ಪ್ಪತ್ಥೇ

ಅಪ್ಪತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಕುಸ್ಸ ಕಾ ಹೋತು+ತ್ತರಪದೇ. ಅಪ್ಪಕಂ ಲವಣಂ ಕಾಲವಣಂ. ಏವಂ ಕಾಪುಪ್ಫಂ.

೧೦೯. ಪುರಿಸೇ ವಾತಿ

ಕುಸ್ಸ ಕಾ ವಾ. ಕುಚ್ಛಿತೋ ಪುರಿಸೋ ಕಾಪುರಿಸೋ, ಕುಪುರಿಸೋ ವಾ. ಪಕಟ್ಠೋ ನಾಯಕೋ ಪನಾಯಕೋ, ಪಧಾನಂ ವಚನಂ ಪಾವಚನಂ ಭುಸಂ ವದ್ಧಂ ಪವದ್ಧಂ ಸರೀರಂ, ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಆಧಾನಂ ಸಮಾಧಾನಂ, ವಿವಿಧಾ ಮತಿ ವಿಮತಿ, ವಿವಿಧೋ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಾ ಕಪ್ಪೋ ವಿಕಪ್ಪೋ, ಅಧಿಕೋ ದೇವೋ ಅತಿದೇವೋ, ಏವಂ ಅಧಿದೇವೋ, ಅಧಿಸೀಲಂ. ಸುನ್ದರೋ ಗನ್ಧೋ ಸುಗನ್ಧೋ, ಕಚ್ಛಿತೋ ಗನ್ಧೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ, ಸುಟ್ಠು ಕತಂ ಸುಕತಂ, ದುಟ್ಠು ಕತಂ ದುಕ್ಕತಂ ಅಭಿ ಸಿಞ್ಚನಂ ಅಭಿಸೇಕೋತಿ ಸನನ್ತೋ, ಅತಿಸಯೇನ ಕತ್ವಾ, ಕತಂ ಪಕರಿತ್ವಾ, ಪಕತಂ, ಅತಿಸಯೇನ ಥುತಂ ಅತಿತ್ಥುತಂ, ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಥುತಂ ಅತಿತ್ಥುತಂ, ಈಸಂ ಕಳಾರೋ ಆಕಳಾರೋ, ಸುಟ್ಠು ಬದ್ಧೋ ಆಬದ್ಧೋ.

ಪಾದಯೋ ಗತಾದ್ಯತ್ಥೇ ಪಠಮಾಯ

ಪಗತೋ ಆಚರಿಯೋ ಪಾಚರಿಯೋ, ಏವಂ ಪನ್ತೇವಾಸೀ.

ಅಚ್ಚಾದಯೋ ಕನ್ತಾದ್ಯತ್ಥೇ ದುತಿಯಾಯ

ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಮಞ್ಚಂ ಅತಿಮಞ್ಚೋ. ಅತಿಮಾಲೋ, ‘‘ಘಪಸ್ಸ+ನ್ತಸ್ಸಾ+ಪ್ಪಧಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮಾಲಾಸದ್ದೇ ಘಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ. ಏವ+ಮುಪರಿಪಿ ಘಪಾನಂ ರಸ್ಸೋ.

ಅವಾದಯೋ ಕುಟ್ಠಾದ್ಯತ್ಥೇ ತತಿಯಾಯ

ಅವಕುಟ್ಠಂ ಕೋಕಿಲಾಯ ವನಂ ಅವಕೋಕಿಲಂ, ಅವಮಯೂರಂ. ಅವಕುಟ್ಠನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ.

ಪರಿಯಾದಯೋ ಗಿಲಾನಾದ್ಯತ್ಥೇ ಚತುತ್ಥಿಯಾ

ಪರಿಗಿಲಾನೋ+ಜ್ಝೇನಾಯ ಪರಿಯಜ್ಝೇನೋ.

ನ್ಯಾದಯೋ ಕನ್ತಾದ್ಯತ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ

ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಾ ನಿಕ್ಕೋಸಮ್ಬಿ. ಅಸ್ಯಾದಿವಿಧಿಮ್ಹೀತಿ ಕಿಂ, ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ.

೧೪. ಚೀ ಕ್ರಿಯತ್ಥೇಹಿ

ಚೀಪಚ್ಚಯನ್ತೋ ಕ್ರಿಯತ್ಥೇಹಿ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇಹಿ ಸಹೇ+ಕತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ಅಮಲೀನಂ ಮಲೀನಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ‘‘ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಕರಾ+ಸ+ಭೂಯೋಗೇ ವಿಕಾರಾಚೀ’’ತಿ ಚೀಪಚ್ಚಯೇಕತೇ ಇಮಿನಾ ಸಮಾಸೋ. ಏತ್ಥ ಚ-ಕಾರೋ ‘‘ಚೀ ಕ್ರಿಯತ್ಥೇಹೀ’’ತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ. ‘‘ಪ್ಯೋ ವಾ ತ್ವಾಸ್ಸ ಸಮಾಸೇ’’ತಿ ಪ್ಯ ಹೋತಿ, ಪ-ಕಾರೋ ‘‘ಪ್ಯೇ ಸಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ. ಮಲಿನೀಕರಿಯ.

೧೫. ಭೂಸನಾ+ದರಾ+ನಾದರೇಸ್ವ+ಲಂ+ಸಾ+ಸಾತಿ

ಭೂಸನಾದೀಸ್ವ+ತ್ಥೇಸ್ವ+ಲ+ಮಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಏಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಲಂ ಕರಿತ್ವಾ ಸಕ್ಕರಿತ್ವಾ ಅಸಕ್ಕರಿತ್ವಾತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಪ್ಯೇ ಚ ‘‘ಸಾ ಸಾಧಿಕರಾ ಚ ಚರಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಚಾದೇಸೋ ಪರರೂಪಞ್ಚ. ಅಲಂಕರಿಯ, ಸಕ್ಕಚ್ಚ, ಅಸಕ್ಕಚ್ಚ.

೧೬. ಅಞ್ಞೇಚಾ+ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ… ಏತ್ಥ ಯಥಾ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಾತಿ ವುತ್ತೇ ಪಕರಣತೋ ಅಗ್ಗಲ+ಮಿತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವ+ಮಿಧಾಪಿ ನಿಪಾತಪಭಾವೇ ಅಞ್ಞೇ ಚಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಚೇ+ತಿ ಆಗಮಾನುಸಾರೇನ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಭತ್ಯನ್ತಪಟಿರೂಪನಿಪಾತಾವ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ. ಅಗ್ಗತೋ ಭವಿತ್ವಾ ಪುರೋಭುಯ್ಯ, ಅನ್ತರಹಿತೋ ಹುತ್ವಾ ತಿರೋಭೂಯ, ಅನ್ತರಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ತಿರೋಕರಿಯ, ಉರಸಿ ಕತ್ವಾ ಉರಸಿಕರಿಯ, ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಮನಸಿಕರಿಯ, ಮಜ್ಝೇ ಕತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇಕರಿಯ, ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತ್ವಾ ತುಣ್ಹೀ ಭೂಯ.

೧೭. ವಾ+ನೇಕ+ಞ್ಞತ್ಥೇ

ಅನೇಕಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ಏಕತ್ಥಂ ವಾ ಹೋತಿ.

ಪದನ್ತರಸ್ಸ ಯಸ್ಸ+ತ್ಥೋ, ಪಧಾನಂ ಲಿಙ್ಗ+ಮಸ್ಸ ಚ;

ಸಮಾಸೋ ಸೋ+ಯ+ಮಞ್ಞತ್ಥೋ, ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಪರವ್ಹಯೋ.

ಸೋ ಚ ನವವಿಧೋ ದ್ವಿಪದೋ, ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣೋ, ತಿಪದೋ, ನ-ನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ, ಸಹಪುಬ್ಬಪದೋ, ಉಪಮಾನಪುಬ್ಬಪದೋ, ಸಙ್ಖ್ಯೋಭಯಪದೋ, ದಿಸನ್ತರಾಲತ್ಥೋ, ಬ್ಯತಿಹಾರಲಕ್ಖಣೋ ಚಾತಿ.

೧. ತತ್ಥ ದ್ವಿಪದೋ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೋ ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಛಸು ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇಸು ಭವತಿ.

(ಕ) ತತ್ಥ ದುತಿಯತ್ಥೇ ತಾವ-ಆಗತಾ ಸಮಣಾ ಇಮಂ ಸಙ್ಘಾರಾಮನ್ತಿ ಆಗತಸಮಣೋ ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ. ಸೋ ಚ ದುವಿಧೋ ತಗ್ಗುಣಾ+ತಗ್ಗುಣವಸೇನ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

ತಗ್ಗುಣೋ+ತಗ್ಗುಣೋ ಚೇ+ತಿ,

ಸೋ ಸಮಾಸೋ ದ್ವಿಧಾ ಮತೋ.

ತಂ ಯಥಾ ‘ನೀಯತಂ ಲಮ್ಬ-

ಕಣ್ಣೋ+’ ‘ಯಂ ದಿಟ್ಠಸಾಗರೋ’.

ತೇಸು ಯತ್ಥ ವಿಸೇಸನಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೋ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ, ಯಥಾ ‘ಲಮ್ಬಕಣ್ಣ+ಮಾನಯಾ’ತಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ನ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೋ ಅತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ, ಯಥಾ ‘ಬಹುಧನ+ಮಾನಯಾ’ತಿ.

ಇಧ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಆಗತಸದ್ದೋ ಚ ಸಮಣಸದ್ದೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ಯತ್ಥಭೂತೇ ಸಙ್ಘಾರಾಮಸಙ್ಖಾತೇ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ವತ್ತನ್ತಿ, ತತೋ ಸಮಾಸೇನೇವ ಕಮ್ಮತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿಹಿತತ್ತಾ ಪುನ ದುತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಆಗತಸಮಣಾ ಸಾವತ್ಥಿ, ಆಗತಸಮಣಂ ಜೇತವನಂ. ಪಟಿಪನ್ನಾ ಅದ್ಧಿಕಾ ಯಂ ಪಟಿಪನ್ನದ್ಧಿಕೋ ಪಥೋ, ಅಭಿರೂಳ್ಹಾವ, ಣಿಜಾಯಂ ನಾವಂ ಸಾ ಅಭಿರೂಳ್ಹವಾಣಿಜಾ ನಾವಾ.

(ಖ) ತತಿಯತ್ಥೇ-ಜಿತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಯೇನ ಸೋ ಜಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸಮಣೋ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ, ಪತ್ತಧಮ್ಮೋ, ಕತಕಿಚ್ಚೋ. ವಿಜಿತಾ ಮಾರಾ ಅನೇನಾತಿ ವಿಜಿತಮಾರೋ ಭಗವಾ, ಪಟಿವಿದ್ಧಸಬ್ಬಧಮ್ಮೋ. ಕರಣತ್ಥೇ-ಛಿನ್ನೋ ರುಕ್ಖೋ ಯೇನ ಸೋ ಛಿನ್ನರುಕ್ಖೋ ಫರಸು.

(ಗ) ಚತುತ್ಥಿಯತ್ಥೇ-ದಿನ್ನೋ ಸುಙ್ಕೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ದಿನ್ನಸುಙ್ಕೋ ರಾಜಾ, ದಿನ್ನಂ ಭೋಜನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಿನ್ನಭೋಜನೋ.

(ಘ) ಪಞ್ಚಮಿಯತ್ಥೇ-ನಿಗ್ಗತಾ ಜನಾ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ನಿಗ್ಗತಜನೋ ಗಾಮೋ, ನಿಗ್ಗತೋ ಅಯೋ=ಸುಖಂ ಯಸ್ಮಾತಿ ನಿರಯೋ, ನಿಕ್ಕಿಲೇ- ಸೋ. ಅಪೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಸ್ಮಾತಿ ಅಪೇತವಿಞ್ಞಾಣೋ ಮತಕಾಯೋ, ಅಪಗತಭಯಭೇರವೋ ಅರಹಾ.

(ಙ) ಛಟ್ಠಿಯತ್ಥೇ-ಛಿನ್ನಾ ಹತ್ಥಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ. ಏವಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಖೀಣಾಸವೋ, ವೀತೋ ರಾಗೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ವೀತರಾಗೋ. ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಿಪದೋ, ದ್ವಿಹತ್ಥೋ ಪಟೋ. ತೇವಿಜ್ಜೋತಿ ಏತ್ಥ ತಿವಿಜ್ಜೋ ಏವಾತಿ ಸಕತ್ಥೇ ಣೋ ವುದ್ಧಿ ಚ. ಚತುಪ್ಪದೋ, ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖೂನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಚಕ್ಖು ಭಗವಾ, ಛಳಭಿಞ್ಞೋ, ‘‘ಘಪಸ್ಸಾ’’ದಿನಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ. ನವಙ್ಗಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ. ದಸಬಲೋ, ಅನನ್ತಞಾಣೋ. ತೀಣಿ ದಸ ಪರಿಮಾಣ+ಮೇಸಂತಿ ತಿದಸಾ ದೇವಾ, ಇಧ ಪರಿಮಾಣಸದ್ದಸನ್ನಿಮಾನತೋ ದಸಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ ವತ್ತತೇ. ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಉತ್ತರಪದೇ ‘‘ಇಮಸ್ಸಿ+ದಂ ವಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಇದಂ. ಕೋ ಪಭವೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂ ಪಭವೋ ಕಾಯೋ. ವಿಗತಂ ಮಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಮಲೋ, ಸುನ್ದರೋ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುಗನ್ಧಂ ಚನ್ದನಂ, ಏವಂ ಸುಸೀಲೋ, ಸುಮುಖೋ, ಕುಚ್ಛಿತೋ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ಕುಣಪಂ, ದುಮ್ಮುಖೋ, ದುಟ್ಠು ಮನೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಮ್ಮನೋ, ಏವಂ ದುಸ್ಸೀಲೋ. ತಪೋ ಏವ ಧನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಪೋಧನೋ. ಖನ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಬಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ತಿಬಲೋ. ಇನ್ದೋತಿ ನಾಮಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಇನ್ದನಾಮೋ.

ಛನ್ದಜಾತಾದೀಸು ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಯಥಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಉಭಯಂ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ, ಕಮಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ. ಜಾತೋ ಛನ್ದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಜಾತಛನ್ದೋ, ಏವಂ ಛನ್ದಜಾತೋ. ಸಞ್ಜಾತಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೋ, ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಞ್ಜಾತೋ. ಮಾಸಜಾತೋ, ಜಾತಮಾಸೋ. ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ, ಹತ್ಥಛಿನ್ನೋ.