೬೯. ಖಛ

ಖಛಸಾನನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತದನ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಕಥಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಬ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ಥಂ, ನನು ಸುತ್ತೇ ಏಕಸ್ಸರೋತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಆದೀತಿ ಚ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ, ಏವಂ ಸತಿ ನಪುಂಸಕೇನ ವಿವರಣಂ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ- ‘ಸದ್ದೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಥ ಜಾಗರೇಚ್ಚಾದೋ ಪುಥಗವಯವೇಕಸ್ಸರಸ್ಸ ಜಾಗರಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ದ್ವಿಭಾವೋಚ್ಚಾಹ- ‘ತೇನೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ.

ತೇನೇವಾತಿಆದೀತಿ ಏಕಸ್ಸರೋಚ್ಚಸ್ಸ ವಿಸೇಸನತ್ತಹೇತುನಾವ. ಅವಯವೇಕಸ್ಸರಸ್ಸಾತಿ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋ ‘ಅವಯವೋ ಚ ಸೋ ಏಕಸ್ಸರೋ ಚೇ’ತಿ. ಅಥಾದೀಹಿ ಏಕಸ್ಸರವಿಸೇಸನತ್ತೇಪ್ಯವಯವೇಕಸ್ಸರಸ್ಸ ಕಸ್ಮಾ ನ ದ್ವಿಭಾವೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಏಕಸ್ಸೇವಾದಿತ್ತಾ’ತಿ.

ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಪಠಮೇಕಸ್ಸರತೋ-ಞಾಸ್ಸಾವಯವೇಕಸ್ಸಸರಸ್ಸ. ದೋಸದುಟ್ಠತ್ತಾ ನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋತಿ ವತ್ತುಮಾಹ- ‘ಏಕಸ್ಸರೋತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ತಥಾ ಸತಿ ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಆಹ- ‘ಏಕೋ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಸರೋದೀತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘ಈಹ-ಘಟನೇ’ಚ್ಚಾದೀನಮೇವ ಸಿಯಾ.

ನನು ಚ ಪಚತಿಮ್ಹಿ ಯೇನೇವಾಕಾರೇನ ಪಚಸದ್ದೋ ಏಕಸ್ಸರೋ ತೇನೇವ ತದವಯವಾಪಿ ಅಚ್ಸದ್ದೋ ಪಸದ್ದೋ ಚ ಏಕಸ್ಸರೋ, ತತೋವಾವಯವಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಪಪ್ಪೋತಿ… ದ್ವಿಬ್ಬಚನಕಾರಿಯಿನೋ ಆದಿಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸರಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ನಿದ್ದೇಸಾ, ಏವಞ್ಚ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ತದವಯವಾನಞ್ಚೇಕಸ್ಸರಾನಂ ವಿಸುಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇ ಕತೇ ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪಪ್ಪೋತೀತೀದಮಪಾಕತ್ತುಮಾಹ- ‘ಸಕಿಂಸತ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಾವಯವಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಗಹಣ’ನ್ತಿ. ಸಕಿಂ ಸತ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏಕವಾರಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಸುತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಕರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಸಾವಯವಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾವಯವೇಹಿ ಸಹ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ನ ವಿನಾ ತೇಹಿ. ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇ ಕರೀಯಮಾನೇ ಸಬ್ಬೇಸಮವಯವಾನಂ ಗಹಣಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಯುತ್ತಂ ನಾವಯವಾನಂ, ತೇಸಞ್ಹಿ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇ ಏಕಾಯ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಗಹಣಂ ಕತಂ ಹೋತಿ ನಾವಯವನ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಚ ಕತನ್ತಿ ಪುನ ತೇಸಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾಯ ಸತ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಉಪಪತ್ತನ್ತರಮಾಹ- ‘ಅಥವೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಇಹ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ದ್ವೇ ಪಕ್ಖಾ. ತತ್ರ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಪಕ್ಖೇ ದೋಸದಸ್ಸನತೋ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತ್ಯಯಮೇವ ಪಕ್ಖೋಬ್ಭುಪಗತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಠಮನ್ತಾವ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಪಕ್ಖೇ ಭಾವಿನಂ ದೋಸಮಾಹ- ‘ಪಠಮಸ್ಸೇಕಸ್ಸರಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ದ್ವಿಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ವತ್ತತೇ.

ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಸದ್ದರೂಪಮುಚ್ಚಾರಣಂ ವಾ, ತತ್ಥ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ… ಉಚ್ಚಾರಣಸ್ಸ ಸದ್ದಾ(ನುಗತ) ಧಮ್ಮತ್ತಾ. ಸದ್ದರೂಪೇ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ತತ್ಥ [ತಞ್ಚ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ದೋಸೋ. ತಥಾ ಚಾಹ- ‘ರೂಪದ್ವಯೇ ವಿಧೀಯಮಾನೇ’ತಿ. ತಥಾ ಸತಿ ನಿವುತ್ತಿಧಮ್ಮೇ ಠಾನೀ ಭವತೀತಿ ಠಾನಿನೋ ನಿವುತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನಿವುತ್ತಿಯಾ ಚ ಧಾತುತ್ತಾ ನಿವುತ್ತಿ, ತೇನಾಹ- ‘ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಾಭಾವತೋ’ತಿ. ತೇನ ಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ ಪಕತಿಯಾ ವಿಧೀಯಮಾನಂ ಕಾರಿಯಂ ನ ಸಿಯಾ, ತೇನ ವುತ್ತಂ- ‘ಅಸ್ಸ ಇತ್ತಂ ನ ಸಿಯಾ’ತಿ. ಪಿಪಾಸತಿ ‘ಪಾ=ಪಾನೇ’. ಇಚ್ಛಾಯಂ ಪಾತುನ್ತಿತುಮನ್ತಾ ‘‘ತುಂಸ್ಮಾ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ (೫-೬೧) ಸೋ. ‘ಪಾಸ ಪಾಸ’ ಇತಿ ದ್ವಿತ್ತೇ ಪುಬ್ಬತೋ-ಞ್ಞಸ್ಸ ಲೋಪೋ, ‘‘ರಸ್ಸೋ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ’’ (೫-೭೪) ‘ಖ ಛ ಸೇಸ್ವಸ್ಸಿ. ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೇ ತು ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇ ನಾಯಂ ದೋಸೋ ಸಮಾವಿಸತೀತಿ ಆಹ- ‘ಆವುತ್ತಿಯಂ ತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ದ್ವಿಧಾ ಭೂತಸ್ಸಾ ತಿಧಿನಾ ಧಾತುಸ್ಸೇವ ದ್ವಿಧಾಭೂತತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ.