ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನ ಪಞ್ಚಿಕಾ ಟೀಕಾ

ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನೀನಾಮ

ಪಞ್ಚಿಕಾಟೀಕಾ

ಪಣಾಮಾದಿಕಥಾ

ವಿಜ್ಜಾಧನಸ್ಸ ಸಮನುಸ್ಸರಣಮ್ಪಿ ಯಸ್ಸ,

ಪಞ್ಞಾವಿಸುದ್ಧರತನಾನಯನೇಕಹೇತು;

ತಂ ಧಮ್ಮರಾಜಮಮಲುಜ್ಜಲಕಿತ್ತಿಮಾಲಂ,

ಸಾಮೋದಮಾದರಮಯೇ ಹದಯೇ ನಿಧಾಯ.

ಲದ್ಧಮ್ಮಹೋದಯ ಮಹಾದಯ (ಸಮ್ಪಸಾದಾ) [ಜಪಸೋ (ಪೋತ್ಥಕೇ)],

ಸಕ್ಕಾ(ದಿ) ಸಕ್ಕತಗುಣಂ ರತನ (ದ್ವಯಞ್ಚ) [ತ್ತಯತಾ (ಪೋತ್ಥಕೇ)];

(ಯಾಪಞ್ಚಿಕಾ) ಗುರುವರಪ್ಪ(ಭವಾತ್ಯಗಾಹಾ) [ಹಪಾ ತ್ಯ ಗಾಯಾ (ಪೋತ್ಥಕೇ)],

ತಂ ಸಾಧು ಸಿಸ್ಸಜನ ಮಜ್ಜವಗಾಹ ಯಾಮ.

ಜಯತೀಹ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ, ಸೋ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾಯನೋ ಮುನಿ;

ಯಸ್ಸ ಸಾಧುಗುಣುಬ್ಭೂತ,ಕಿತ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪತ್ಥಟಾ.

ಇಚ್ಚೇವ ಮನವಸೇಸ ಮತ್ತನೋ ಭಯಾದ್ಯೂಪದ್ದವೋಪಘಾಭಕರಸಾಮತ್ಥಿಯ ಯೋಗೇನ ಸಕಲಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿಯನ್ತರಾಯ ನಿವಾರಣ ಮಧಿಪ್ಪೇತಸಿದ್ಧಿ ವಿಸೇಸ ಮಭಿಕಙ್ಖಿಯ ರತನತ್ತಯ ವಿಸಯಭೂತಂ ತಂಸಾಧನೇ ಕನ್ತನಿದಾನ ಭೂತಸ್ಸ ಆಲೋಕಿಯಯಾತಿಸಯಗುಣವಿಸೇಸಯುತ್ತಸ್ಸ ಮಹತೋ ಪ್ಯತಿಮಹನೀಯಸ್ಸ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಸಪ್ಪಸಾದಾನುರೂಪಂ ಪೂಜಾವಿಸಯಂ ತದನುಸ್ಸ(ರಣಂ ಕತ್ವಾ) ಗುರುಸನ್ನಿಯೋಗಮನುಟ್ಠಾತುಂ–

ಕಿನ್ತೇಹಿ ಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ, ಯೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಗುರೂನಿಹ;

ಯೇ ತಪ್ಪಾದರಜೋಕಿಣ್ಣಾ, ತೇವ ಸಾಧೂ ವಿವೇಕಿನೋತಿ.

ವಚನತೋ ಅತ್ತನೋ ಗುರುಪೂಜಾ ಪುರಸ್ಸರಂ ಪಞ್ಚಿಕಾವಿವರಣಂ ಪಥಿ’ಯಾ ಪಞ್ಚಿಕಾ’ತಿಆದಿನಾ ಕತಪಟಿಞ್ಞತ್ತಾ ಸಮ್ಪತಿ ಮಹಾದಯೋತಿಆದಿನೋ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧುಜನವಣ್ಣನಂ ವಣ್ಣನಮಾರಭಿಸ್ಸಾಮ.

ನನು ಚ ವುತ್ತಿಗನ್ಥಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾಯಂ ಕತಾಭಿನಿವೇಸೋ-ಯಮಾಚರಿಯೋತಿ ಕಥಮಿಹಾನಧಿಕತೇ ಮಹಾದಯೋತಿಆದಿಕೇ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ರತನತ್ತಪ್ಪಣಾಮಗನ್ಥಕತ್ತುಗನ್ಥನಿಸ್ಸಯಗನ್ಥಾರಮ್ಭಫಲಅಭಿಧೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತ- ಪಯೋಜನಸೋತುಜನಸಮುಸ್ಸಾಹನಾನಂ ಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತತ್ಥ ರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮ ಕರಣಂ ಅನ್ತರಾಯಕರಾಪುಞ್ಞವಿಘಾತಕರಪುಞ್ಞವಿಸೇಸುಪ್ಪಾದನೇನ ಕತ್ತು ಮಿಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾಯೇನಂ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥಂ. ವಚೀಪಣಾಮೋ ಪನೇತ್ಥ ಸೋತೂನಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತತ್ಥನಿಪ್ಫಾದನಕೋ ಆಚರಿಯೇನಾಪ್ಯಯ ಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ’ತತ್ಥ ರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮಸನ್ದಸ್ಸನ’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ವಾಚಸಿಕಸತ್ಥಾಧಿಕಾರತೋಪಿ ವಚೀಪಣಾಮೋತಿ ಕಾಯಪ್ಪಣಾಮೋ ಮನೋಪಣಾಮೋ ಚ. ನ ಕತೋ, ಗನ್ಥಕತ್ತುಸನ್ದಸ್ಸನಂ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಪಮಾಣ ಭಾವವಿಭಾವನತ್ಥಂ, ಗನ್ಥನಿಸ್ಸಯಸನ್ದಸ್ಸನಂ ಅತ್ತನಿಯಭಾವಸನ್ಧಸ್ಸನೇನ ತಬ್ಬಿಸುದ್ಧಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಫಲದಸ್ಸನಂ ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಜನನಿಸೇಧಾಯ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತಯಯೋಜನಸನ್ದಸ್ಸನಂ ವೀಮಂಸಾಪುಬ್ಬಕಾರೀನಂ ಪಯೋಜನೋ ಪಾಲಮ್ಭಪುಬ್ಬಿಕಾ ಸತ್ಥೇ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸೋತುಜನಸಮುಸ್ಸಾಹನಂ (ಕತ್ವಾ) ಆದರೇನ ಗನ್ಥೇ ಪವತ್ತನತ್ಥಂ, ಯದಾಹು –

ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಹಿ ಸತ್ಥಸ್ಸ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಾಪಿ ಚ ಕಸ್ಸಚಿ;

ಕೇನೇತಂ ಗಯ್ಹತೇ ತಾವ, ಯಾವ-ವುತ್ತಮ್ಪಯೋಜನಂತಿ.

ನನು ಸತ್ಥಪ್ಪಯೋಜನಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಪಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಇದಮಸ್ಸ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಯತೋ–

ಸಿದ್ಧಪ್ಪಯೋಜನಂ ಸಿದ್ಧ,ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಸೋತುಮಿಚ್ಛತಿ;

ಸೋತಾದೋ ತೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಪ್ಪಯೋಜನೋತಿ.

ತತ್ರೇದಮುತ್ತರಂ–

ಸತ್ತಂ ಪಯೋಜನಞ್ಚೇವ, ಉಭೋ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿಸ್ಸಯಾ;

ತಂ ವುತ್ತನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ನ, ಭಿನ್ನೋ ವುತ್ತೋ ಪಯೋಜನಾತಿ.

ಪಯೋಜನಪ್ಪಯೋಜನಮ್ಪನ ಸಾಮತ್ಥಿಯಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಸಯಮಾಚರಿಯೇನ ‘‘ಕೋ ಪನ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಜಾನನೇ ದೋಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ‘ಮಹಾದಯೋ’ತ್ಯಾದಿನಾ ಗಾಥಾದ್ವಯೇನ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ‘ಯೋ ಇದ್ಧಿಮನ್ತೇಸೂ’ತಿಆದಿನಾ ಗನ್ಥಕತ್ತಾ, ‘ಸದ್ದಸತ್ಥ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಗನ್ಥನಿಸ್ಸಯೋ, ‘ಸಙ್ಖೇಪನಯೇನಾ’ತಿಚ ‘ಸಾರಭೂತಂ ವಿಪುಲತ್ಥಗಾ ಹಿಂ ಅನಾಕುಲ’ನ್ತಿ ಚ ಇಮೇಹಿ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಫಲಂ ಸೋತುಜನಸಮುಸ್ಸಾಹನಞ್ಚ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತಪ್ಪಯೋಜನಮ್ಪನ‘ಸಂವಣ್ಣನ’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸಿತಂ ಅನ್ವತ್ಥ ಬ್ಯಪದೇಸೇನ ಸಂವಣ್ಣೀಯತಿ ವಿವರಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಕಥೀಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತಾಯಾತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಿ ಕತ್ವಾ, ತಮ್ಪನ ವಿವರಿತ್ವಾ ಕಥನಂ ಸದ್ದಾನುಸಾಸನಸತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೋ ನಾಮ ಸಮುದಿತೇನ ಸತ್ಥೇನ ವಚನೀಯತ್ಥೋ ತಂ [ವಚನೀಯತ್ಥೋತಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ವುತ್ತಸದ್ದಾನುಸಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಪಯೋಜನಮೇವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಮುದಾಯತ್ಥೋ.

ಅಯಮ್ಪನೇತ್ಥ ಅವಯವತ್ಥೋ-ಯೋತಿ ಅನಿಯಮವಚನಂ ಧಮ್ಮರಾಜಸದ್ದಾ ಪೇಕ್ಖಾಯ ಚೇತ್ಥ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತಾ, ತೇನೇತ್ಥ ವುಚ್ಚಮಾನಗುಣವಿಸೇಸಾ ಧಾರಪುಗ್ಗಲವಿಸೇಸನಿದಸ್ಸನಂ, ದಯತಿ ದುಕ್ಖಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ಸುಖಂ ದದಾತಿ, ದಯೀಯತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೇಹಿ ಗಮಿಯ(ತಿ ಸ) ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತೀಯತಿ, ದಯತಿ ವಾ ಪರದುಕ್ಖಂ ಹಿಂಸತಿ, ದಯತಿ ವಾ ಪರದುಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ತಂವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಹದಯಖೇದಂ ಕರೋತೀತಿ ದಯಾ, ‘‘ದಯ=ದಾನಗತಿ ಹಿಂಸಾದಾನೇಸು’’ ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಮಣತ್ತಿಕಯಕ್ಯಾಚೇ’’ತಿ (೫-೪೯) ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ವಿಸಯಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹತೀ ಪಸತ್ಥಾ ವಾ ದಯಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾದಯೋ, ವಿಸೇಸನ ಸಮಾಸೇ ‘‘ಸದ್ಧಾದಿತ್ವ’’ (೪-೮೪) ವಕ್ಖಮಾನಪಾರಮಿತಾಸಮ್ಭರಣದುಕ್ಖಾನುಭವ ನಾನಮಿದಂ ಹೇತುವಚನಂ, ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಜನಿತಾತಿ ಜನಾ ಸತ್ತಲೋಕೋ, ಇಮಿನಾ ಖೀಣಾಸವಾಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸುಖವಿಹಾರಸಙ್ಖಾತ ಹಿತಸ್ಸ ದಾನತೋ, ಜನಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಜನತಾ ತಸ್ಸಾ ಹಿತಾಯ ಅಭಿವಡ್ಢಿಯಾ ಸಕಲವಟ್ಟ ದುಕ್ಖನಿಸ್ಸಟನಿಬ್ಬಾನಸುಖಭಾಗಿಯಕರಣಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಸ್ಸಚ’ಸಮ್ಪೂರಯ’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ’ದುಕ್ಖಮನುಭವೀ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸಮ್ಬೋಧೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಸದ್ದೋ ಸಾಮನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಂಸಯಮೇವ ಅನಞ್ಞಬೋಧಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬುಜ್ಝತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿ, ಸಂಪುಬ್ಬಾ ಬುಧಧಾತುತೋ ‘‘ಇ’’ಇತಿ ಣ್ವಾದಿ (ಕೋ) ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಸವಾಸನಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾಯಕಂ ಭಗವತೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ಸಮ್ಪಾಪಯತೀತಿ ಸಮ್ಪಾಪಕಂ, ಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಸಮ್ಪಾಪಕನ್ತಿ ಛಟ್ಠೀಸಮಾಸೋ, ಕಿನ್ತಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಧಮ್ಮಸದ್ದೇನೇತ್ಥ ಪಾರಮಿಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಚಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಯೋ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತೇಪಿ ಹಿ ಅತ್ತಾನಂ ಧಾರೇನ್ತಂ ಧಾರೇನ್ತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿ ಸಮ್ಪಾಪನಸಾಮತ್ಥಿಯಯೋಗೇನ ಪರೇಪಿ ಧಾರೇನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ‘ಧರ=ಧಾರಣೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ಖೀಸು, ವಿಯಾದಿಸುತ್ತೇನ ಣ್ವಾದಿ(ಕೋ) ಮಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂಜಾತಂ, ಧಮ್ಮಾಏವವಾ ಜಾತಂ, ಸಮ್ಬೋಧಿಸಮ್ಪಾಪಕಞ್ಚ ತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಚೇತಿ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋ, ‘ಸಮ್ಪೂರಯ’ನ್ತಿ ಮಸ್ಸೇತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಸಮ್ಪೂರಯನ್ತಿ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋಗಾ ದೀಪಙ್ಕರ (ಪಾದ)ಮೂಲೇ ಹತ್ಥೋಪಗತಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಹಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಕರುಣಾಗುಣಯೋಗಸೀತಲೀಭೂತಹದಯತಾಯ ‘‘ಕಥನ್ನಾಮೇತೇ ಅಚ್ಚನ್ತ ದುಸ್ಸಹವಟ್ಟದುಕ್ಖೋಪಗತೇ ಸತ್ತೇ ತಂಮಹಾದುಕ್ಖಾ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣೇಕಹೇತುತಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಪೂರೇನ್ತೋ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಗಮೇನ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಹೇತುಯೇವೇದಮಪಿ ದುಕ್ಖಾನುಭವನಸ್ಸ, ಮಹಾದಯತಾ ಪನಸ್ಸ ಪರಮ್ಪರಹೇತು, ದುಟ್ಠು ಖನತಿ ಕಾಯಿಕಂ ಅಸ್ಸಾದನ್ತಿ’ದುಪುಬ್ಬಾ ಖನಿಸ್ಮಾ’ ‘‘ಕ್ವೀ’’ತಿ (೫-೪) ಕ್ವಿ, ದುಕ್ಖಂ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖ ವೇದನಾ, ಕೀದಿಸನ್ತಿ ಆಹ-’ಅನನ್ತರೂಪ’ನ್ತಿ, ಸಭಾವವಚನೋ ಯಂ ರೂಪಸದ್ದೋ ‘‘ಪಿಯರೂಪ’’ನ್ತಿಆದೀಸುವಿಯ, ತೇ ಚ ದುಕ್ಖಸಭಾವಾ (ಅನನ್ತಾ) ಅನನ್ತಕಾರಣಾನಂ ವಸೇನ, ತಸ್ಮಾ ಅನನ್ತಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನನ್ತರೂಪಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವೀ ವಿನ್ದೀ, ಕಿಮಿವಾತಿ ಆಹ-‘ಸುಖಂ ವಾ’ತಿ, ಸುಟ್ಠು ಖನತಿ ಕಾಯಿಕಂ ಆಬಾಧನ್ತಿ ಸುಖಂ, ಇವಸದ್ದೋ ಸಧಮ್ಮತ್ತಸಙ್ಖಾತೋಪಮಾಜೋತಕೋ, ಸಧಮ್ಮತ್ತಞ್ಹಿ ಉಪಮಾ, ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಾನಂ, ಸಧಮ್ಮತ್ತಂ ಸಿಯೋ ಪಮಾ’’ತಿ, ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಸಭಾವಾಯಾಪಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಅನುಭವನಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಸೇಸಯೋಗಾ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ಸುಖೇನ ಸದಿಸತಾಪತ್ತಿಹೋತೀತಿ ದುಕ್ಖಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ತಂ ಸುಖಮಿವ ವಿನ್ದೀ’’ತಿ. ಕಥಮಞ್ಞಥಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಸಕಲಲೋಕಸ್ಸ ಸಮುದ್ಧರಣಂ ಸಿಯಾತಿ, ಅಥವಾ ಸುಖಮಿವ ಸುಖಂ ವಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಅನಞ್ಞವಿನ್ದಿಯಮಪಿ ತಾದಿಸಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಕಲಲೋಕಹಿತಾವ ಹಿತಮನತಾಯ ವಿನ್ದೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನಾಹ ‘ಅಖಿನ್ನರೂಪೋ’ತಿ, ಅಖಿನ್ನಂ ಪರಿಸ್ಸಮಮಪ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.

ತಂ ಧಮ್ಮರಾಜನ್ತಿ ಯೋತಿ ಅನಿಯಮನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ವುತ್ತಗುಣವಿಸೇಸಾಧಾರ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸನಿಯಮನವಚನಂ, ಧಮ್ಮೇನ ರಾಜತಿ ನೋ ಅಧಮ್ಮೇನಾತಿ ವಾ, ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ ಸಾಮಿಭಾವೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ರಾಜಾ ಸಾಮೀತಿ ವಾ, ಅತ್ತನಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಯಮಾನೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋವ ತತ್ಥ ರಾಜತಿ ದಿಪ್ಪತೀತಿ ವಾ, ಪರೂಪಕಾರವಸೇನ ತದತ್ಥಾಯೇವ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ಪರೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ರಾಜೇತಿ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವಾ ಧಮ್ಮರಾಜಾ, ತಂ ಧಮ್ಮರಾಜಂ ನಮಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕೀದಿಸನ್ತಿ ಆಹ-‘ಜಿತಮಾರವೀರಂ ಸುಧನ್ತ ಸೋವಣ್ಣನಿಭ’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಮಾರೋ ಚ ಸೋ ವೀರೋಚಾತಿ ಮಾರವೀರೋ ಜಿತೋ ವಿದ್ತೇಧಸ್ತಬಲೋ ಮಾರವೀರೋ ನಾತಿ ಜಿತಮಾರವೀರೋ, ತಂ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೇವಪುತ್ತಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಮಚ್ಚುಕ್ಖನ್ಧ ಮಾರಾ-ನೇನ ಜಿತಾ ಏವ, ತಥಾಪಿ ವೀರಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇನ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೇ ಗಹಿತೇ ತಂವಿಜಯಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಜಿತಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಸುಟ್ಠು ಧನ್ತಂ ಧಮಿತಂ ಉದ್ಧರಿತಂ ಸುಧನ್ತಂ, ಸುವಣ್ಣಮೇವ ಸೋವಣ್ಣಂ, ಸುಧನ್ತ ಚ ತಂ ಸೋವಣ್ಣಞ್ಚ, ತಸ್ಸೇವ ನಿಭಾ ಸೋಭಾ ಅಸ್ಸೇತಿ ಸಮಾಸೋ, ಅಥವಾ ಸುಧನ್ತಞ್ಚ ತಂ ಸುವಣ್ಣಂ ಚೇತಿ ಸಮಾಸೇ ತಸ್ಸಿದನ್ತಿ ‘‘ಣೋ’’ತಿ (೪-೩೪) ಣಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಮಜ್ಝೇ’’ತಿ (೪-೧೨೬) ಮಜ್ಝವುದ್ಧಿಯಂ ಸುಧನ್ತಸೋವಣ್ಣಂ ಪಟಿಮಾರೂಪಂ, ತೇನ ನಿಭೋ ಸದಿಸೋ, ತಂ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ –

ಹೇತು ಫಲಂ ಪರತ್ಥೋ ಚ, ಸಬ್ಬೋಪಿ ಥುತಿಸಙ್ಗಹೋ;

ಹೇತು ಸಮ್ಬೋಧಿತೋ, ಪುಬ್ಬೇವ, ಯಮಞ್ಞಂ ತತೋಪರೀತಿ.

ವುತ್ತಹೇತುಫಲಸತ್ತೋಪಕಾರವಸೇನ ಬುದ್ಧರತನಸ್ಸ ಥುತಿಪುಬ್ಬಕಮ್ಪಣಾಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಧಮ್ಮರಾಜೇನ ತೇನಾಪಿ ಪೂಜನೀಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮರತನಸ್ಸ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ‘ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಮೋಹನ್ಧತಮಪ್ಪಧಂಸಿ’ನ್ತಿ ಆಹ, ತತ್ಥ ಚ ಸದ್ದೋ ‘ಧಮ್ಮಞ್ಚ ನಮಿತ್ವಾ’ತಿ [ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ನಮಸ್ಸನಕ್ರಿಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ, ಕಿಮ್ಭೂತನ್ತಿ ಆಹ, ‘ಮೋಹನ್ಧತಮಪ್ಪಧಂಸಿ’ನ್ತಿ, ಮುಯ್ಹತೀತಿ ಮೋಹೋ=ಅಞ್ಞಾಣಂ, ಅನ್ಧಯತಿ ಸಮತ್ಥಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಪರಿಹಾನೇನಾತಿ ಅನ್ಧಂ, ಅನ್ಧಞ್ಚ ತಂ ತಮಞ್ಚೇತಿ ಅನ್ಧತಮಂ=ಬಾಳ್ಹತಿಮಿರಂ, ಮೋಹೋಯೇವ ತಂಸದಿಸತಾಯ ಅನ್ಧತಮನ್ತಿ ಮೋ ಹನ್ಧತಮಂ, ತಂ ಪಧಂಸೇತಿ ಪಕಾರೇನ ನಾಸೇತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಮೋಹನ್ಧತಮಪ್ಪಧಂಸೀ, ಪಸದ್ದಸ್ಸಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಹಿತ್ವಾ ಪಕಾರತ್ಥಸ್ಸೇವ ಗಹಣತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಸಹ–

ಸೋತಾಪತ್ತಾದಯೋ ಮಗ್ಗಾ,ಚತ್ತಾರೋ ತಪ್ಫಲಾನಿಚ;

ಚತ್ತಾರಿ ಅಥ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ನವಾತಿ.

ವುತ್ತನವಲೋಕುತ್ತರಮ್ಮೋ ಗಹಿತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋವ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ, ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಮೋಹಸ್ಸೇವ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ, ನೇತರೇಸನ್ತಿ ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ, ತಪ್ಪಹಾನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ತಮ್ಮುಖೇನೇತರೇಸಮ್ಪಿ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ.

ಏವಂ ಧಮ್ಮರತನಸ್ಸ ನಮಕ್ಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತದಾಧಾರಭೂತಸಙ್ಘರತನಂ ನಮಸ್ಸಿತುಂ ‘ಸಙ್ಘಂ ತಥಾ ಸಙ್ಘಟಿತಂ ಗುಣೇಹೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ತಥಾಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯೇ ವಾ, ವಚೋಯುತ್ತಿಯಂ ವಾ, ವಚೋಯುತ್ತಿಪಕ್ಖೇ ಚ ಸದ್ದೋ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ, ಕಿಲೇಸಾದಯೋ ಸಂಹನತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಸಙ್ಘೋ, ಸಂಪುಬ್ಬತೋ ಹನತಿಸ್ಮಾ ಕ್ವಿಮ್ಹಿ ‘‘ಕ್ವಿಮ್ಹಿ ಘೋಪರಿಪಚ್ಚಸಮೋ ಹೀ’’ತಿ (೫.೧೦೦) ಹನಸ್ಸ ಘೋ, ಕಿಲೇಸಹಿಂಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಗಹಿತಂ, ಗುಣೇಹೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸತೋ ಸಮ್ಮುತಿಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿಂ

ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಪಟಿಪನ್ನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಫಲೇಠಿತಾ;

ಏಸ ಸಙ್ಘೋ ಉಜುಭೂತೋ, ಪಞ್ಞಾಸೀಲಸಮಾಹಿತೋತಿ.

ವುತ್ತಅಟ್ಠಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಗುಣೇಹೀತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ, ಸಙ್ಘಟಿತನ್ತಿ ಸಂಹತಂ.

ಏವಮನನ್ತರಾಯೇನ ಗನ್ಥಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥಮನನ್ತ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠಲೋಕತ್ತಯಗ್ಗಸೀಖಾಮಣಿಭೂತಸ್ಸ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಪಣಾಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಗನ್ಥ ಕತ್ತಾದಿಯಥಾವುತ್ತತ್ಥೋಪದಸ್ಸನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಮತ್ತನಾ ಸಮಾರಭಿತಬ್ಬಂ ಗನ್ಥ ಕರಣಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತುಕಾಮೋ’ಯೋ ಇದ್ಧಿಮನ್ತೇಸೂ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತತ್ಥ ‘ಯೋ’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ‘ತನ್ನಾಮಧೇಯ್ಯೇನಾ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇಜ್ಝನ್ತಿ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದ್ಧಿ=ಇದ್ಧಿವಿಧಾದಯೋ ಲೋಕಿಯಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಚ ಸಾ ಏತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ಇದ್ಧಿಮನ್ತೋ, ತೇಸು ಇದ್ಧಿಮನ್ತೇಸು, ಇದ್ಧಿಮನ್ತಾನಂ ಮಹಾಸಾವಕಾನಂ ಮಜ್ಝೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ಮಹತ್ತಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಮಹತ್ತಂ ಮಹನ್ತಭಾವಂ ಗತೋ, ತನ್ನಾಮಧೇಯ್ಯೇನಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ನಾಮಧೇಯ್ಯಮಸ್ಸಾತಿ ತನ್ನಾಮಧೇಯ್ಯೋ, ತೇನ, ತಪೋಧನೇನಾತಿ ಮುನಿನಾ, ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ- ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಇದ್ಧಿಮನ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ’’ತಿ ಭಗವತಾ ಇದ್ಧಿಮನ್ತೇಸು ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಯೋ ದುತಿಯೋ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ… (ತೇನ ಸಮಾನನಾಮಧೇಯ್ಯೇನಾತಿ) ತಮಪದಿಸನ್ತೋ-ಯಮಾಚರಿಯೋ ಅನುದ್ಧತಭಾವೇನ ಉಜುನಾಕ್ಕಮೇನ ನಾಮಾದಿಕಮವತ್ವಾ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋತಿ ನಾಮಂ ಮಹಾಸಾಮಿಟ್ಠಾನನ್ತರಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕಾಲೋಚಿತಪಞ್ಞಾ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಂ ಬುದ್ಧಸಾಸನೋಪಕಾರಿತಾದಿಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತಿ. ‘ಯಂ ರಚಿತ’ನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ರಚಿತನ್ತಿ ಕತಂ, ಕಿನ್ತಿ ಆಹ ಸದ್ದಸತ್ಥ’ನ್ತಿ, ಸದ್ದಸತ್ಥಂ ನಾಮ ಸುತ್ತ, ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಬ್ಯಾಕರಣಾದ್ಯಪರನಾಮಧೇಯ್ಯಂ, ಸುತ್ತಂ(ಹಿ) ‘ಸದ್ದಾ (ಲಕ್ಖೀಯನ್ತಿ) ಸಾಸೀಯನ್ತಿ ಅನುಸಾಸೀಯನ್ತಿ ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿವಿಭಾಗಕಪ್ಪನಾಯ ಏತೇನಾ’ತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಚ ‘ಬ್ಯಾಕರೀಯನ್ತಿ ಸದ್ದನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ ಕಥೀಯನ್ತಿ ಏತೇನಾ’ತಿ ಬ್ಯಾಕರಣನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಪರಮ್ಪನ ವುತ್ಯಾದಿ ತದುಪಕರಣಭಾವೇನ ಸದ್ದಸತ್ಥಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಂ ಬ್ಯಾಕರಣನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅನುನನ್ತಿ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ, ಅಸೇಸಲಕ್ಖಿಯೋಪಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸಾಪರಸ್ಸಾಭಾವಾ ಸಮ್ಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಥಾತಿ ಅನನ್ತರತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಸದ್ದಸತ್ಥರಚನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸೇತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥಸ್ಸ, ವುತ್ತಿ ಚ ಸಮಾಸಾ ಕತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸುತ್ತಂ ವಿವರೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಿ, ಸಮಸ್ಸತೇ ಸಙ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ಸಮಾಸಾ.

ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ವುತ್ತಿಯಾಪಿ, ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸದ್ದವಸೇನ ಸಙ್ಕುಚಿತಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಖಿಪನಂ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ತಸ್ಸ ನಯೋ ಕಮೋ ಸಙ್ಖೇಪನಯೋ, ತೇನ, ಭೋವಾತಿ ಯೋ ಸದ್ದಸತ್ಥಸ್ಸ ವುತ್ತಿಯಾ ಚ ಕತ್ತಾ ಸೋ ಏವ, ಇದಾನಿ ಸುತ್ತವುತ್ತಿರಚನಾನನ್ತರಮವಸರಪ್ಪತ್ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಸಮಾರಭೇಯ್ಯ ಸಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಭಂ ಕರೇಯ್ಯ ಬಹುನ್ನಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ಖಣಾನಮಾದಿಭೂತಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ಖಣಮನುತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಕಿನ್ತಿ ಸಂವಣ್ಣನಂ, ಸಂವಣ್ಣೀಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತಾಯಾತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ಪಞ್ಚೀಯತಿ ವಿಪಞ್ಚೀಯತಿ ಬ್ಯತ್ತೀ ಕರೀಯತಿ ವುತ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತಾಯಾತಿ ವಾ, ತಂ ಪಞ್ಚಯತೀತಿ ವಾ ಲದ್ಧನಾಮಪಞ್ಚಿಕಾ, ತಂ.

ಏವಮತ್ತನಾ ಕರಣೀಯಸತ್ಥಮ್ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ‘‘ದ್ವೇ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ (ಕತಮೇ ದ್ವೇ) ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೋ (ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ) ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಮ್ಮಾಸವನಪಟಿಬದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಾಸನ (ಪ್ಪಟಿ) ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸಾಸನಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣತ್ತಾ ತಂ ಸವನೇ ಸಾಧುಜನೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ‘ತಂ ಸಾರಭೂತ’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತತ್ಥ ತನ್ತಿ ಯಸದ್ದವಿರಹೇಪಿ ಅಧಿಕತತ್ತಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಪರಾಮಸತಿ, ತಂ ಸುಣನ್ತೂ’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸಾಧೂತಿ ಸವನಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ, ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಾನುರೂಪಞ್ಚ ಅತ್ಥಂಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅನಞ್ಞಮನಾ ಹುತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸುಣನ್ತೂತಿ ಅತ್ಥೋ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸೀಹವಸಾವಿಯ ಅವಿನಸ್ಸಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಹದಯೇ ಠಪನವಸೇನ, ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನಮೇವ ಹಿ ಸೋತೂನಮತ್ಥಾವಹಂ ಹೋತೀತಿ, ಸನ್ತೋತಿ ಸವನಕ್ರಿಯಾಯ ಕತ್ತಾರೋ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಥಾ ಸಾತಿಸಯಬ್ಯಾಕರಣಂ… ತಥಾವಿಧಾ ಏವ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಸಾಧುಕಂ ಸೋತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ, ಕಿಮ್ಭೂತನ್ತಿ ಆಹ ‘ಸಾರಭೂತ’ನ್ತಿಆದಿ, ಭೂತಸದ್ದೋ ಏತ್ಥ ‘‘ಭೂತಸ್ಮಿಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥೋ, ಫೇಗ್ಗುತ್ತಾಭಾವೇನ ಅಪರಿಚ್ಚಜನೀಯತಾಯ ಸಾರೋ ಥಿರಂ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಾರಾ ಚ ಸಾ ಭೂತಾಚ, ಅಥ ವಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣಾತಿಸಯಸಾಧನೇಕಸಾಧನಭಾವತೋ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಸಾರಞ್ಚ ಸಾ ಭೂತಾಚಾತಿ ಸಾರಭೂತಾ, ತಂ ಗನ್ಥೋ ಯೇವೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪಿತೋ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ನಯಗ್ಗಾಹಿತತಾಯಪಿ ಸಬ್ಬಥಾ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವಾತಿ ವಿಪುಲಂ ಅತ್ಥಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವಿಪುಲತ್ಥಗಾಹೀ, ತಂ, ವಿಧೀಯಮಾನವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮವಿಸೇಸೇನ ಬ್ಯಾಕುಲಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮಸ್ಸ ನಿರಸನತೋ ನತ್ಥಿ ಆಕುಲಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನಾಕುಲಂ, ತಂ, ಇಮಿನಾ ಚ ಕಚ್ಚಾಯನವುತ್ತಿವಣ್ಣನಾಸು ನ ತಥಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತದೇವಮಧಿಕತತ್ತಾಯೇವಾಯಮಾಚರಿಯೋ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭೇ’ಮಹಾದಯೋ ಯೋ’ತಿಆದಿಕೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ದಾನಿ ಅತ್ತನಾ ವಣ್ಣನೀಯಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸಾದಿ ಭೂತಂ ವಾಕ್ಯಮನಧಿಕತಪರಿಹಾರಮುಖೇನೇವೋಪನ್ಯಸ್ಯ ಬ್ಯಾಖ್ಯಾತುಮಾಹ- ‘ಇಧಾ’ತಿಆದಿ, ತತ್ಥ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಾಗಧಿಕಸದ್ದಲಕ್ಖಣವಿರಚನಾಧಿಕಾರೇ, ಮಾಗಧಾನಂ ಸದ್ದಾನಂ ಇದನ್ತಿ ಮಾಗಧಿಕಂ, ಮಾಗಧಿಕಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ವಿಸೇಸನ ಸಮಾಸೋ, ವಿರಚಯಿತುಕಾಮೋತಿ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ರತಿಂಜನೇತೀತಿ ರತನಂ, ರಮಯತೀ [ರ ತಯತೀ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ತಿ (ವಾ) ರತನಂ ಅನಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ, ಅಥವಾ ಯಂ ಲೋಕೇ ಚಿತ್ತೀಕತಾದಿಕಂ ರತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇದಮ್ಪಿ ತಂ ಸದಿಸತಾಯ ರತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಚಾಹು–

ಚಿತ್ತೀಕತಂ ಮಹಗ್ಘಞ್ಚ, ಅತುಲಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ;

ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂ, ರತನಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ.

ಬುದ್ಧಾದೀನಮೇತಮಧಿವಚನಂ, ತಯೋ ಅವಯವಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಯಂ, ಸಮುದಾಯೋ, ರತನಾನಂ ತಯಂ ರತನತ್ತಯಂ, ಅವಯವವಿನಿಮ್ಮುತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ತೀಣಿ ಏವ ರತನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಪಣಮನಂ ಪಣಾಮೋ, ರತನತ್ತಯಗುಣನಿನ್ನತಾ, ಪಣಮನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾ ಪಣಾಮೋ, ಪಣಾಮಕ್ರಿಯಾನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ ಕುಸಲಚೇತನಾ, ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಪಣಾಮೋತಿ ಛಟ್ಠೀಸಮಾಸೋ, ಅಭಿಧೀಯತಿ ಪಟಿಪಾದೀಯತೀತ್ಯಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಸಮುದಿತೇನ ಸತ್ಥೇನ ವಚನೀಯತ್ಥೋ, ಯೇನ ಚ ಯೋ ಪಟಿಪಾದೀಯತಿ ಸೋ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ, ಸೋ ಚ ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿವಿಭಾಗಕಪ್ಪನಾಯ ಸದ್ದಾನಂ ಸಙ್ಖರಣಂ, ಸದ್ದಸತ್ಥೇನ ಹಿ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣಮೇವ ಪಟಿಪಾದೀಯತಿ, (ರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮೋ ಚ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಚ) ರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮಾಭಿಧೇಯ್ಯನ್ತಿ ಚತ್ಥಸಮಾಸೋ, ತಸ್ಸ ಸನ್ದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ, ಕಿನ್ತಂ ವಾಕ್ಯಂ, ತಾ ವಾತಿ ವಾಕ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ, ನನುಚೇವಮಧಿಕತತ್ತೇಪಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಮತ್ತಮೇವದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಕಿಂ ವಾಚಾಪಣಾಮೇನ, ಕಾಯಮನೋಮಯೇನಾಪಿ ಪುಞ್ಞಾತಿ ಸಯಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಸಮೀಹಿತತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ವಚೀಪಣಾಮಸ್ಸ ಪರತ್ಥಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಞ್ಚ ತಸ್ಸೇವ ವಿಭಾಗೇನ ಪಯೋಜನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ತತ್ಥ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಗುಣಸದ್ದೋ ಏತ್ಥ ‘‘ಸತಗುಣಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಆನಿಸಂಸಟ್ಠೋ, ಗುಣಾನಮಾನಿಸಂಸಾನಂ ಅನುಕೂಲಂ ಅನುಗುಣಂ, ಹೇತುಮನ್ತವಿಸೇಸನಮೇತಂ, ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತಂ ಪಣೀತಂ ಅತಿಉತ್ತಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅತೀಸಯೇನ ಪಣೀತಂ ಪಣೀತತರಂ, ಚಿತ್ತಸ್ಸಸನ್ತಾನಂ ಪಬನ್ಧೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ, ಪಣೀತತರಞ್ಚ ತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಞ್ಚ, ಅನುಗುಣಞ್ಚ ತಂ ಪಣೀತತರಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಞ್ಚಾತಿ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋ, ತಪ್ಪಣಾಮಕರಣೇನ ಅನುಗುಣ…ಪೇ… ಸನ್ತಾನಂ ಯೇಸನ್ತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ, ತೇಸಂ, ಯಥಾ ತೇ ಸೋತಾರೋ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಪಣಾಮಕರಣೇನ ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯಪ್ಪಟಿಲಾಭಾ ಅನೇಕಾನಿಸಂಸಾತಿಸಯಪ್ಪಟಿಲಾಭಾನುಕೂಲ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತಾಯ ಪಧಾನತರಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಇದಮ್ಪಿ ಅಧಿಗತಾ…ಪೇ… ನ್ತರಾಧಾನನ್ತೀಮೇಸಂ ಹೇತುಭಾವೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಧಿಗತಾ ಪತ್ತಾ ಅನೇಕೇ ಬಹೂ ಆನಿಸಂಸವಿಸೇಸಾ ಆಯು ವಣ್ಣಸುಖಬಲಪಟಿಭಾನಾದಯೋ ಯೇಸನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ, ವಿಸೋಸಿತಾ ಸುಕ್ಖಾಪಿತಾ ಅನ್ತರಾಯಾ ಭಯಾದಯೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಬಾಹಿಯಾ ವಾ ಯೇಸಂ ತಥಾವಿಧಾನಂ ಸೋತೂನಂ, ಏತೇಪಿ ಅಭಿ,ಪೇ,ದ್ಧತ್ಥನ್ತಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಹೇತೂ, ಅಭಿಸಮೀಹಿತಸ್ಸ ಅನುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಕತನಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಅವಬೋಧೋಯೇವ ಫಲಂ, ತಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತ್ಥಂ, ಕಿನ್ತಂ ರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮಸನ್ದಸ್ಸನಂ.

ಸಚ್ಚಂ ಪುನಪಿ ಸಚ್ಚನ್ತಿ, ಭುಜಮುಕ್ಖಿಪ್ಪ ವುಚ್ಚತೇ;

ಸಕತ್ಥೋ ನತ್ಥೀ ನತ್ಥೇವ,ಪರಸ್ಸತ್ಥಮಕುಬ್ಬತೋತಿ.

ವಚನತೋ ಪರತ್ಥೋವ ಸಪ್ಪುರಿಸೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬೋ, ಪರತ್ಥೇ ಸಮ್ಪಾದಿತೇ ಪನ ಸಕತ್ಥೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋವ ನಾಮ ಸಿಯಾತಿ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ- ‘ಏತದೇವಾ’ತಿಆದಿ. ಕಾಯಮನೋಸಮಾಚರಣೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನಞ್ಚ ವಚೀಸಮಾಚರಣೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೇವಾತಿ ಅನೇನೇವ ವಾಕ್ಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅವಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಬುದ್ಧಿ ಪುಬ್ಬಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕರಣೇ ತಂ ಬುದ್ಧಿ ಪುಬ್ಬಂ, ತಂ ಸೀಲೇನ ಕರೋನ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಪುಬ್ಬಕಾರಿನೋ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ ಜಾನನಂ ಪುಬ್ಬೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಾಧಿಗಮಪುಬ್ಬಕೋ, ಅವತಾರೋ ಪವತ್ತಿ, ಏಕದೇಸದಸ್ಸನೇ ‘‘ಸಮುದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ವಿಯ ಏಕದೇಸೇಪಿ ಸಮುದಾಯವೋಹಾರದಸ್ಸನತೋ ಪಚ್ಛಿಮ ಪಾದೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಿಮಪಾದಸ್ಸೇಕದೇಸಭೂತೇನ ‘ಸದ್ದಲಕ್ಖಣ’ಮಿಚ್ಚನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಾಧಿಯಂ ಸದ್ದಾನಂ ಸಙ್ಖರಣಂ, ಸಾಧನಂ ಬ್ಯಾಕರಣಂ, ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಭಾವೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಾಧಿಯಸಾಧನಲಕ್ಖಣೋ, ಸಾಧಿಯಸ್ಸೇದಂ ಸಾಧನಂ, ಸಾಧನಸ್ಸ ಚೇದಂ ಸಾಧಿಯನ್ತಿ ಏವಮಸ್ಸೇದಮ್ಭಾವಹೇತುಸಭಾವೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪಯೋಜನಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಸದ್ದೋಪದಸ್ಸಿತಂ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣಂ, ತತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸನ್ತೋಗಧತ್ತಂ… ಸಾಧಿಯೋಪದಸ್ಸನಮುಖೇನ ಸಾಧನಸ್ಸಾಪಿ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ನಿಸ್ಸಯೋಪದಸ್ಸನತೋ, ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಂ, ಬುದ್ಧತ್ತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಪೂರೇತ್ವಾತಿ–

ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಹೇತು ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನಂ;

ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಧಿಕಾರೋ ಚ ಛನ್ದತಾ;

ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನಾ, ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ.

ವುತ್ತಅಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಅಭಿನೀಹಾರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪಾರಮಿತಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಪೂರೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಆಗತಾತಿ ಸತ್ತತ್ತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನುಬ್ರೂಹನೇನ ಆಗತಾ, ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ, ಆಗತಾತಿ ಪತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಥಾಗತೋತಿ ಯಥಾ ಸಮ್ಪತಿ ಜಾತಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗತಾ, ತಥಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖಂ ಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಮುಹುತ್ತಜಾತೋವಾತಿ ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋ ಏವ, ಜಾತಸಮನನ್ತರಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ವಿಕ್ಕಮೀತಿ ಅಗಮಾಸಿ, ಸತ್ತ ಪದಾನಿ ಗನ್ತ್ವಾನ ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇಸೀತಿ ಇದಂ ‘‘ಧಮ್ಮತಾ ಏಸಾ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮ್ಪತಿ ಜಾತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏವ ಮಾದಿಕಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೂಪರಿಠಿತಸ್ಸ ಸಬ್ಬದಿಸಾನುವಿಲೋಕನಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇಸಿ ಸಮನ್ತತೋತಿ ಇದಮ್ಪನ ‘ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಫುಸೀ ವಸುನ್ಧರ’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ… ಪಾದೇಹಿ ವಸುನ್ಧರಾಫುಸನಾನನ್ತರಮೇವ ದಸದಿಸಾವಲೋಕಿತತ್ತಾ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಾನಿ ನಾಮ–

ವಿಸಟ್ಠಂ ಮಞ್ಜು ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಸವನೀಯಾ-ವಿಸಾರಿನೋ;

ಬಿನ್ದು ಗಮ್ಭೀರನಿನ್ನಾದಿ,ಚ್ಚೇವಮಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸರೋತಿ.

ವುತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಾನಿ, ತಥಾಗತೋತಿ ಇಮಸ್ಸೇವ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥಪರಿಯಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಅಥವಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಅರಿಯೇನ ಸೇತುನಾತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಉತ್ತಮೇನ ಮಗ್ಗೇನ, ಏವಮಾದಿನಾತಿಆದಿಸದ್ದೇನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಂ ತಥಂ ಆಗತೋ ಯಥಾವತೋ ಅಧಿಗತೋ’ಯೇಗತ್ಯತ್ಥಾ ತೇ ಬುದ್ಧ್ಯತ್ಥಾ, ಯೇ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ತೇ ಗತ್ಯತ್ಥಾ’ತಿತಥಾಗತೋತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತತ್ಥತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತೇಸು ದೀಘಾಗಮಾದೀಸು, ತಥಾಗತಭಾವೋತಿ ತಥಾಗತೋತಿ ಭವನಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ನಮಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾತಿ’ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ನಮಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ಅಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಇಮಿನಾ ತಥಾಗತಾದೀನಂ ಕಮ್ಮತ್ತಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ನಮಸ್ಸನಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನತ್ತಾತಿ ‘ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾ’ತಿ ನಮಸ್ಸನಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ನಾಮ ಸಿಯಾತಿ ನಮಸ್ಸನನ್ತಿ ವುತ್ತನಮಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ವಿಸೇಸನತ್ತಾ, ಬೋಧಿಯಾತಿ ಬೋಧಿವುಚ್ಚತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣಂ, ತಂ ಭಗವಾ ಏತ್ಥ ಪತ್ತೋತಿ (ಬೋಧಿ, ತಸ್ಸಾ) ಬೋಧಿರುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಮೂಲೇತಿ ಮೂಲಸಮೀಪೇ ‘‘ಯಾವ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇ ಛಾಯಾ ಫರತಿ ನಿವಾತೇ ಪಣ್ಣಾನಿ ಪತನ್ತಿ ಏತಾವತಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ನನು ಅಞ್ಞೇಪಿ ಖೀಣಾಸವಾ ‘ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನ ನಯೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ಏವಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘ಸಹೇವ ವಾಸನಾಯಾ’ತಿ, ನ ಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇ ಸಹ ವಾಸನಾಯ ಕಿಲೇಸೇ ಪಹಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಏತೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಭಗವತೋ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವ ಇದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’ತೇಪಿ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿಕಂ ವಕ್ಖತಿ, ಕಾಪನಾಯಂ ವಾಸನಾ ನಾಮ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಸ್ಸಾಪಿ ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಪಯೋಗಸದಿಸಪಯೋಗಹೇತುಭೂತೋ ಕಿಲೇಸನಿಹಿತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯವಿಸೇಸೋ’ಆಯಸ್ಮತೋ ಪಿಲಿನ್ದವಚ್ಛಸ್ಸ ವಸಲಸಮುದಾಚಾರನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ’, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ, ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ರಾಗಾದಿಕೇ, ಅರಹತ್ತಂ ಅಗ್ಗಫಲಂ, ಸಮ್ಮುತಿ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇನ ವಿಸುದ್ಧಿ ದೇವಭಾವೇನಾತಿನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಆಹ-‘ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಭಾವೇನಾ’ತಿ, ಸಕಲಕಿಲೇಸಕಾಲುಸ್ಸಿಯಾಪಗಮೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಾ ಲಙ್ಕಾರೇನ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘ಇಧ=ಸಂಸಿದ್ಧಿಯಂ’ ಇದ್ಧವನ್ತೋ ಇದ್ಧಾತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ, ‘ಗುಣ=ಆಮನ್ತಣೇ’ ಭೂವಾದಿಸೇಸೋ, ಗುಣೀಯನ್ತಿ ಪರಿಚೀಯನ್ತಿ ಸೇಯ್ಯತ್ತಿಕೇಹೀತಿ ಗುಣಾ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ, ತೇಪೀತಿ ಸಾವಕಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾಪಿ, ಹಿ ಸದ್ದೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ, ಯಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗಂ…ಪೇ… ಅನೂನಗುಣಾ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾದೀನನ್ತಿಆದಿಕಂ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧೇಹಿ ಊನಗುಣತಾಯ ಹೇತುವಚನಂ, ಕೇಚಿ ‘ಸಿದ್ಧೋ ಮಿದ್ಧಗುಣೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಿದ್ಧಮಿದ್ಧಗುಣನ್ತಿ ದುಟ್ಠಮತ್ಥಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಾಕ್ಯಮಿದಂ ದೂಸೇನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ‘ಮಿದ್ಧೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಗುಣೋ ನತ್ಥೀ’ತಿ ಚ, ‘ತಥಾಗತೋ ನಾಮ ಮಿದ್ಧ ಗುಣೋ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ಚ, ‘ತಾದಿಸೋ ಚೇ ಸಿಯಾ ನ ಞಾಣನಿಸ್ಸಿತಪೂಜಾ ಪಕತೋಪಯೋಗಿನೀ ಭವತೀ’ತಿ ಚ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ವದಥ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವತ್ವಾ ಉಯ್ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ಮಙ್ಗಲತ್ಥಞ್ಚೇತ್ಥಾದೋ ಸಿದ್ಧಸದ್ದೋಪಾದಾನಂ, ಮಙ್ಗಲಾದೀನಿ ಹಿ ಸತ್ಥಾನ್ಯಬ್ಯಾಹತಪ್ಪಸರಾನಿ ಹೋನ್ತ್ಯಾಯಸ್ಮನ್ತಬ್ಯಾಖ್ಯಾತುಸೋತುಕಾನಿ ಚ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾನಮ್ಪೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಯವೇನ ವಿಗ್ಗಹೇಪಿ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಸಮಾಸತ್ಥತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೋಯಂ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋತಿ ದೀಪೇತಿ, ತೇನಾಹ- ‘ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಗುಣೀಭೂತಾನಮ್ಪೀತಿ ಅಪ್ಪಧಾನಭೂತಾನಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸನಭೂತಾನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸ್ಸ ಪಧಾನತ್ತಾ, ಕಿರಿಯಾತಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಗಮ್ಯತೇ ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾನಂ ಗುಣೀಭೂತಾನಮ್ಪಿ ತದವಿನಾಭಾವಿತ್ತೇನ ನಮಸ್ಸನಾತಿಸಮ್ಬನ್ಧಾ, ತದೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘ತಥಾಹ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ವತ್ತಮಾನೋತಿ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸತ್ತಾ ತುಲ್ಯಮುಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಆಗಮನನ್ತಿ ಪುತ್ತೋಪಿ ಆಗತೋತಿ ಪತೀಯತೇ, ತತ್ಥಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸತ್ತಧೀ, ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಧಾರೇನ್ತೇತಿ ಅತ್ತನಿ ಠಪೇನ್ತೇ ಪವತ್ತೇನ್ತೇ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೇ, ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಅಪಾಯಾ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ’ಅಪಾಯೇ’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಕಿಲೇಸವಟ್ಟ ಕಮ್ಮವಟ್ಟ ವಿಪಾಕವಟ್ಟವಸೇನ ತಯೋ ವಟ್ಟಾ, ತೇಸು ದುಕ್ಖಂ, ತಸ್ಮಿಂ, ಧಾರೇತೀತಿ ವುತ್ತಧಾರಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥತೋ ಅಪಾಯಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಂ, ತಞ್ಚ ಯಥಾರೂಪಂ ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಆಲಮ್ಬನಭಾವೇನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ- ‘ಸೋ…ಪೇ… ವಸೇನಾ’ತಿ, ನವನ್ನಮ್ಪಿ, ತೇ ಸಮಧಿಗಮಹೇತುತಾಯ ಧಮ್ಮೋಯೇವ ನಾಮಾತಿ ‘ದಸಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ’ತಿಆದಿ, ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾತಿ ತಂ ಕಾರಣತ್ತಾ, ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅರಿಯೇನ ಸೀಲೇನ ಅರಿಯಾಯ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮಾನಭಾವೇನ, ಅರಿಯಾನಞ್ಹಿ ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಯೋ ಮಗ್ಗೇನಾಗತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮಾನಾವ, ತೇನ ತೇ ಯತ್ಥಕತ್ಥಚಿ ಠಿತಾಪಿ ಸಹಗತಾವಾತಿ ಸಂಹತೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸಙ್ಘೋತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಅಧಿಪ್ಪೇತವಸೇನ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ, ಲೋಕಿಯಸೀಲದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಙ್ಘೋಪಿ ಪಣಾಮಾರಹೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಥ ಕೇತೇ ಸದ್ದಾ, ಯೇಸಮಿದಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಭಾಸಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಆಹ-‘ಸದ್ದಾ ಘಟಪಟಾದಯೋ’ತಿ, ಆದಿಸದ್ದೇನ ರುಕ್ಖಾದಯೋ, ನನು ಸನ್ತಿ ಮೇಘಸದ್ದಸಮುದ್ದಸದ್ದಾದಯೋಪೀತಿ ನ ನಿರತ್ಥಕಾನಮಿಧಾನುಪಯೋಗಿತ್ತಾ, ಯೇ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಾನುರೋಧೇನಾತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಕಾ ತೇಸಂ ಸಾತ್ಥಕಾನಮೇ ವಿದಂ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ, ಅಪಿಚ ‘ಸದ್ದಾ ಘಟಪಟಾದಯೋ’ತಿ ವದನ್ತೋ ವೇದಿಕಾನಂ ವಿಯ ಉನ್ತಿ [ಞತ್ಥಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಆದೀನಂ ಅನುಪುಬ್ಬೀನಿಯಮಾವತ್ಥಾನಮಸಮ್ಭವಾ ತದನುಕ್ಕಮೇನ ನಿಪ್ಫಾದಿಯಮಾನನಮ್ಪಿ ಸದ್ದಾನಂ ಲೋಕಿಯತ್ತಾನಭಿವತ್ತನಞ್ಚ ಬೋಧೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನು ತತ್ಥ ಪಕಾಸಕತ್ಥಂ ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ವಾ ಸಿಯಾ ಪಚ್ಚೇಕವಣ್ಣವಸೇನ ವಾ, ತತ್ಥ ಯದಿ ಪಚ್ಚೇಕವಣ್ಣಾ ಪಕಾಸಯೇಯ್ಯುಂ, ಘಟಸದ್ದೇ ಘಕಾರೋಯೇವ ಘಟತ್ಥಂ, ಪಕಾಸಯೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಚಾಞ್ಞೇಸಮಕಾರಾದೀನಮನತ್ಥ ಕತಾ ಸಿಯಾ, ಅಥ ಸಮುದಿತಾ ಪಕಾಸಯೇಯ್ಯುಂ, ತದಾ ವಣ್ಣಾನಮುಚ್ಚಾರಣಾನನ್ತರವಿನಾಸಿತ್ತಾ ಸಮುದಾಯೋಯೇವ ನ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಸತಿ ಕಥ ಮತ್ಥಂ ಸದ್ದೋ ಪಕಾಸಯತೀತಿ ಚೇ ಕಮೇನ ಸೋತಚಿತ್ತಾದಿಗಹಿತಕ್ಖರ ಪಾಳಿಯಾ ಚ ಯೋ ಸದ್ದೋತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಸಾತ್ಥಕೋ ಚಿತ್ತಗೋಚರೋ, ಚಿತ್ತಗೋಚರಸ್ಸಾಪಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ಬಾಲಜನಪ್ಪಬೋಧಾಯ ಕಪ್ಪನಾಮತ್ತೇನ ಪಕತ್ಯಾದಿವಿಭಾಗತೋ, ನ ಸಭಾವೇನಾನ್ವಾಖ್ಯಾನಂ, ತೇನಾಹ-‘ಪಕತ್ಯಾ’ದಿ ಆದಿ, ನನು ಗೋಇಚ್ಚಾದಿಸಾಧುಸದ್ದನಿಯಮೇ ಸತಿ ಗೋತಾದಯೋ ಅಸಾಧು ಸದ್ದಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ ಗನ್ತಬ್ಬಮಗ್ಗನಿಯಮೇ ಅಗನ್ತಬ್ಬಮಗ್ಗೋ ವಿಯ, ಗೋತಾದಿ ಅಸಾಧುಸದ್ದನಿಯಮೇ ವಾ ಗೋಇಚ್ಚಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಸಾಧವೋತಿ ಅಗನ್ತಬ್ಬಮಗ್ಗನಿಯಮೇ ಗನ್ತಬ್ಬಮಗ್ಗೋ ವಿಯ, ಕಿಂ ಸದ್ದಾನಮನ್ವಾಖ್ಯಾನೇನಾ ತಿದಮಾಸಙ್ಕಿಯ ಪಯೋಜನಮಾಹ- ‘ಲಕ್ಖಣಾಭಿಧಾನಂಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಸದ್ದಾನಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಪಟಿಪದಪಾಠಸ್ಸಾನೂಪಾಯತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಅಞ್ಞಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅಸತಿ ಲಕ್ಖಣಾಭಿಧಾನೇ, ಸಕ್ಕತಾದೀತಿಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಾಕತಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಬಹುವಿಧತ್ತಂ ಸಕ್ಕತಪಾಕತಪೇಸಾಚಿಕಅಪಬ್ಭಂಸವಸೇನ, ಮಗಧೇಸು ವಿದಿತಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ (೪-೧೨೧) ಮಾಗಧಾನಂ ಇದನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ‘‘ಣೋ’’ತಿ (೪-೩೪) ಣಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಮಾಗಧಾ ಮಾಗಧನ್ತಿ ಚ ಪದನಿಪ್ಫತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಮಗಧೇಸ್ಮಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಮಗಧೇಸು ವಿದಿತಾತಿಆದಿನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರಿತುಮಾಹ- ‘ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’ತಿಆದಿ, ತತ್ಥ ಇದನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವಕ್ಖಮಾನಂ ಮಾಗಧಂ…ಪೇ… ಹೋತೀತಿ ಏತಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಮಗಧೇಸು…ಪೇ… ಲಕ್ಖಣಂ ಮಾಗಧನ್ತಿ ವದತಾ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಹಿಸದ್ದೋ’ಮಗಧೇಸ್ವಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಸಮತ್ಥಯತಿ, ಲಕ್ಖಣಂ ವಿಸೇಸಯತಾತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣ ಸದ್ದಸ್ಸ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಮಾಗಧನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣಂ ವಿಸೇಸಯತಾ ಬ್ಯವಚ್ಛೇದಯತಾ ವುತ್ತಿಕಾರೇನ, ಅತ್ಥತೋತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ, ಸದ್ದೇ ಚ ವಿಸೇಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸದ್ದೋ ಮಾಗಧೇ ಏವ [ಸದ್ದೇಏವ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಬ್ಯವಚ್ಛೇದಿತೋ ಹೋತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಮಗಧೇಸು ವಿದಿತಾ ಮಾಗಧಾತಿ ಸದ್ದೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಮಿದಂ ಮಾಗಧನ್ತಿ ಮಾಗಧಸದ್ದೇನ ಯಸ್ಮಾ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸದ್ದೇ ಲಕ್ಖಣಂ ವಿಸೇಸಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸದ್ದೇ ಸದ್ದೋ ಯದಿ ಅಮಾಗಧೋ ಕಥಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಮಾಗಧಂ ಸಿಯಾತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಸದ್ದೋಪಿ ವಿಸೇಸಿತೋ ಹೋತೀ’ತಿ, ನನು ಮಾಗಧನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಮಾಗಧ ಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ತಝಾಪನತೋ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ದಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕ ತಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ, ನ ಹೋತಿ ಗಮ್ಮಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಯೋಗಮ್ಪತಿ ಕಾಮಚಾರತ್ತಾ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸದ್ದಸ್ಸ ವಾ ಸಮಾಸತ್ಥೇ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ ‘‘ತತ್ರಿದಂ ಸುಗತಸ್ಸ ಸುಗತಚೀವರಪ್ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಕೋಪನಾತಿಆದಿಸದ್ದಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತಪಯೋಜನಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತಪ್ಪಯೋಜನಪುಚ್ಛನಪರಾ ಚೋದನಾ, ವುಚ್ಚತೇಚ್ಚಾದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ಯಥಾ ಸಬ್ಬಥಾತ್ತಪರಹಿತಕಾಮೇನ.

ಪಿಯೋ ಚ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ, ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ;

ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ,ನೋಚಾ ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋತಿ.

ವುತ್ತೇಹಿ ತತೋ ಪರೇಹಿ ಚ ಪಸತ್ಥತರೇಹಿ ಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಸಮುಪೇತಂ ಗುರುಂ.

ತಸ್ಮಾ ಅಕ್ಖರಕೋಸಲ್ಲಂ, ಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯ ಹಿತತ್ಥಿಕೋ;

ಉಪಟ್ಠಹಂ ಗುರುಂ ಸಮ್ಮಾ, ಉಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹೀತಿ.

ವಚನತೋ ಉಟ್ಠಾನ-ಉಪಟ್ಠಾನ-ಪರಿಚರಿಯಾ-ಸುಸ್ಸೂಸಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸಿಪ್ಪಪಟಿಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಸಮ್ಮಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇನ ಸವನ,ಉಗ್ಗಹನ-ಧಾರಣ-ಪರಿಪುಚ್ಛಾ-ಭಾವನಾ ಹಿ ಕಙ್ಖಾವಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಂ, ತಥಾ ಅವಿಞ್ಞಾತಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಮನೇನಾತಿ ಅವಿಞ್ಞಾತಸದ್ದಲಕ್ಖಣೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಹಿಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ, ಸೋ ‘ಧಮ್ಮವಿನಯೇಸು ಕುಸಲೋ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಕುಸಲೋ ದಕ್ಖೋ ನ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಧಮ್ಮವಿನಯೇಸು ಸುತ್ತನ್ತಾತಾಭಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚೇವ ವಿನಯೇ ಚ, ಕಸ್ಮಾ–

ಯೋ ನಿರುತ್ತಿಂ ನ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯ, ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಿಟಕತ್ತಯಂ;

ಪದೇಪದೇ ವಿಕಙ್ಖೇಯ್ಯ, ವನೇ ಅನ್ಧಗಜೋ ಯಥಾತಿ.

ವಚನತೋ, ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಯಥಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಭೂತಪದ ಬ್ಯಾಮೋಹವಸೇನ ಪದತ್ಥೇಪಿ ಬ್ಯಾಮೋಹಸಮ್ಭವತೋ ಸುತ್ತನ್ತೋಪದಸ್ಸಿತಾಯ ದಿಟ್ಠಿವಿನಿವೇಟ್ಠನಾಯ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮಾಗತೇ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಚ ವಿನಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಸಂವರಾಸಂವರೇ ಚ ಅಕೋಸಲ್ಲಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ಯಥಾಧಮ್ಮನ್ತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯ ಸದ್ದಸ್ಸ ಯೋ-ತ್ಥೋ ವಿನಯಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ, ತಸ್ಸ ಸೋ-ತ್ಥೋ, ತದನತಿಕ್ಕಮೇನ, ಪಟಿಪಜ್ಜಿತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತೋತಿ ತತ್ಥತತ್ಥೇವ ವುತ್ತಾಸು ಅಧಿಸೀಲ ಅಧಿಚಿತ್ತ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾಸು ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಸಮತ್ಥೋ, ಕುಸಲೋ ಪನ ಸಮತ್ಥೋ ಪಞ್ಞಾವಿಸೇಸಾಲೋಕಪಟಿಲಾಭತೋ, ವುತ್ತಂ ಹಿ–

ಯಾವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಸುತ್ತನ್ತಾ, ವಿನಯೋ ಯಾವ ದಿಪ್ಪತಿ;

ತಾವ ದಕ್ಖನ್ತಿ ಆಲೋಕಂ, ಸೂರಿಯೇ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೇ ಯಥಾತಿ.

ಪಟಿಪತ್ತಿನ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜೀಯತೀತಿ ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ, ವಿರಾಧೇತ್ವಾತಿ ನಾಸೇತ್ವಾ, ನಸ್ಸತಿ ಹಿ ಪಟಿಪತ್ತಿ ತೇಸುಯೇವಾ ಕೋ ಸಲ್ಲತಮಗತತ್ತಾ, ತಥಾ ಚಾಹು–

ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಅಸನ್ತೇಸು, ಪಮುಟ್ಠೇ ವಿನಯಮ್ಹಿ ಚ;

ತಮೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಲೋಕೇ, ಸೂರಿಯೇ ಅತ್ಥಙ್ಗತೇ ಯಥಾತಿ.

ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಭಾಗೀ ಹೋತಿ… ಯಥಾವುತ್ತಾ-ನುಕ್ಕಮಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಅನುರೂಪಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಧಿಗಮವಿಸಯಸ್ಸ [ವಿಸಥತ್ತಾ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಯೋ ಗಕ್ಖೇಮಸ್ಸ, ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸಾನುಲೋಮಪಟಿಪತ್ತಿಮೂಲಕತ್ತಂ–

ಸುತ್ತನ್ತೇ ರಕ್ಖಿತೇ ಸನ್ತೇ, ಪಟಿಪತ್ತಿ ಹೋತಿ ರಕ್ಖಿತಾ;

ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತೋ ಧೀರೋ, ಯೋಗಕ್ಖೇಮಾ ನ ಧಂಸತೀತಿ.

ಏತಾವತಾ ಅವಿಞ್ಞಾತಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸಕತ್ಥಪರಿಹಾನಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಕತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಮೂಲಿಕಾ ಪರತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ತದಭಾವಾ ತಾದಿಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ನಚಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಧಾರಣಂ, ತಞ್ಚೇತ್ಥ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಕುಲ ಪುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಿಕ್ಖಾಪನಂ ತಂತಂ ಕಮ್ಮತೋ ನಿತ್ಥರಣಾದಿ ಚ, ತದುಭಯ ಮೇವಾ-ನ್ಹಸಙ್ಗಿಕಂ ಪತಿಟ್ಠಂ, ಮುಖ್ಯಭೂತಮ್ಪನ ತಮ್ಮೂಲಕೇ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಮೇವ, ತದುಪಕರಣತ್ಥೋ ಸಿಕ್ಖಾಪನಾದಿ, ಇಧ ಪನ ತಂ ಸಾಧನಭೂತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪಚಾರತೋ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಹಿಸದ್ದೋ ಯಥಾವುತ್ತ ಸಮತ್ಥನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಞ್ಞೂಯೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಮ್ಪನ ತೇಸು ತಬ್ಬಿದೂಯೇವ ಸಮತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪಕರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ಸುಗುತ್ತಸೀಲಕ್ಖನ್ಧವಿರಹೇನ ಕದಾಚಿ ಕೋಚಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ… ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ ಸಪರಪತಿಟ್ಠಾ ಭಾವಸ್ಸ ಚ, ತೇನೇವ ವಿನಯಧರೇ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ತಪ್ಪಧಾನಂ ತಪ್ಪಮುಖಂವ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಆನಿಸಂಸಾ ವಿನಯಧರ ಪುಗ್ಗಲೇ, ಕತಮೇ ಪಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸುಗುತ್ತೋ ಹೋತಿ ಸು ರಕ್ಖಿತೋ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪಕತಾನಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಹೋತಿ, ವಿಸಾರದೋ ಸಙ್ಘ ಮಜ್ಝೇ ವಿಹರತಿ, ಪಚ್ಚತ್ತ್ಥಿಕೇ ಸಹಧಮ್ಮೇನ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ಥಾನುರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ವಚನೀಯಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕತ್ತೇನ ಯೋಗ್ಯಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಾನುರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾಚಕಸ್ಸ ವಚನೀಯತ್ತೇನ ಯೋಗ್ಯಂ, ಪರಿವಾಸಾದೀಸೂತಿಆದಿಸದ್ದೇನ ಅಬ್ಭಾನಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಂತಂಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪರಿವಾಸಾದಿಕಂ ತಂತಂಕಮ್ಮಂ, ಅಞ್ಞೋತಿ ಅಸದ್ದಲಕ್ಖಣಞ್ಞೂ, ನ ಕೇವಲಮನೇನ ಸಕತ್ಥಪರತ್ಥಾವ ನಾಸಿತಾ, ಅಥ ಖೋತಿ ವಿಧೋ ಸದ್ಧಮ್ಮೋಪಿ ನಾಸಿತೋಯೇವಾತಿ ವತ್ಥುಮಾಹ ‘ಅಜಾನನ್ತೋ ಪನಾ’ತಿಆದಿ, ಅಯಥಾಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಞ್ಞುನಾ ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನುರೂಪಞ್ಚ ಅತ್ಥೇ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಅಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ, ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ– ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣ ಮಜಾನನ್ತೋ’ತಿಆದಿ. ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸದ್ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಪಟಿಪತ್ತಿಅಧಿಗಮವಸೇನತಿ ವಿಧಮೇವ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ, ತತ್ಥ ತಿಪಿಟಕಬುದ್ಧವಚನಂ ಪರಿಯತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ, ತೇರಸ ಧುತಗುಣಾ ಚುದ್ದಸ ಖನ್ಧಕವತ್ತಾನಿ ದ್ವೇ ಅಸೀತಿ ಮಹಾವತ್ತಾನೀತಿ ಅಯಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಫಲಾನಿ ಅಯಂ ಅಧಿಗಮಸದ್ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ, ತಥಾಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ, ತಮ್ಪಿ ಪಾಳಿಯಾ ಥಿರೀಕಾತುಂ ‘ವುತ್ತಂ ಹೇತ’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾತಿ ಹೇತೂ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ತಿವಿಧಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಪದಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಪದಞ್ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ ತಂ, ತತ್ಥ ಪದಂ ನಾಮ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಞ್ಚ, ಬ್ಯಞ್ಜೀಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ-ವಾಕ್ಯಂ ಅಥವಾ ಪಜ್ಜತೇ ಗಮ್ಯತೇ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ-ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾದಿ, ವಾಕ್ಯಂವ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಸಿಥಿಲಧನಿತಾದಿಪದಮೇವವಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ತಂ, ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ದುಟ್ಠು ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಠಪಿತಂ ವಿರಾಧೇತ್ವಾ ಕಥಿತಂ, ಅತ್ಥೋ ಚ ದುನ್ನೀತೋತಿ ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾಯೇವ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ತಬ್ಬಚನೀಯೋಪಿ ದುಟ್ಠುವಿಞ್ಞಾತೋ ಹೋತಿ, ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖತೋತಿ ‘ಅವಿಞ್ಞಾತಸದ್ದಲಕ್ಖಣೋಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾತಸದ್ದಲಕ್ಖಣತ್ತಾದಿನಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ, ಭಾವಪ್ಪಧಾನೋ ಹಿ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ,ತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯಲೋಪೋ ವಾ, ನ ಹಿ ಅತ್ತಾವ ಅತ್ತನಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಯುತ್ತನ್ತಿ.

ತದೇವನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ನಿಗಮೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾವಿಧಾನೇ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತನ್ತಿ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಯಸ್ಮಾ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಜಾನನಂಸಾನಿ ಸಂಸಂ ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏವನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಏವಂ ಸಪ್ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತದೇವನ್ತಿ ವಾ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ ಯಂ, ವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನೇತ್ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತತೇ. ನನುಚ ಸಞ್ಞೀನಂ ಸಞ್ಞಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತೇ ‘‘ಅಆದಯೋ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀನಂ ವಾಕ್ಯಾನಂ ವಿಸುಂವಿಸುಂ ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಕುತೋ ಲಾಘವಂ ಸತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಸಞ್ಞಾವಿಧಾನೇ ಲಾಘವಸಬ್ಭಾವಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ, ಹೋತೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಕತ್ಥಚಿ ಪರಸತ್ಥೇ ವಿಯ ನೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಟಿಪತ್ತಿಲಾಘವಮ್ಪಿ ಚೇತ್ಥ ಹೋತೇವ, ತಥಾಹಿ ‘‘ವಣ್ಣಪರೇನ ಸವಣ್ಣೋಪಿ’’ಚ್ಚಾದೋ (೧-೨೪) ವಣ್ಣಾದಿಸಞ್ಞಾಸಮುದ್ಧರಿತಾ ನಾತ್ತಾನಮತ್ತಾವಗಮೇತುಮಲನ್ತಿ ಪರೇ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ಅಸ್ಸ, ತತೋ ಸಞ್ಞಾ-ವಸೇಯಾ, ತತೋಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾಸಞ್ಞೀವಿವೇಚನಂ ತದನುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪರಮ್ಪರಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಗಾರವಾಭಾವಾ. ಇದಾನಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸತ್ಥಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-ಏವಂ ತಾವಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ತಾವಾತಿ ಪಠಮಂ, ಉಪಯುಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾರಿಯಮಾನತ್ತಾ, ವಿಸಯೋ ಗೋಚರೋ ಯತ್ಥೇತೇ ಸ್ಯಾದಯೋ ವಿಧೀ ಯನ್ತೇ, ಸಹ ವಿಸಯೇನಾತಿ ಸವಿಸಯಾ, ಪಠಮಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಪಕತಿ ಯತೋ ಸ್ಯಾದಯೋ ವಿಧೀಯನ್ತೇ, ಸಹ ಪಕತಿಯಾತಿ ಸಪ್ಪಕತಿಕಾ, ಲಿಙ್ಗಾದಿಕನ್ತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ‘ಸಲಭಚ್ಛಾಯ’ಮಿಚ್ಚಾದೋ ಏಕತ್ತಾದಿ, ಲಿಙ್ಗೇಭವಾ ಲಿಙ್ಗಿಕಾ-ಇತ್ಥಿವಿಧಯೋ, ಏಕತ್ಥೀಭಾವೋ ಸಮಾಸೋ, ತೇನ, ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಮಾನತ್ತಾ, ಸಮಾನತ್ತನ್ತುಣಾದಿವುತ್ತಿಯಾ ‘‘ರಾಜಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೇ ಪುರಿಸಾ ದೋವಿಯ’ವಸಿಟ್ಠಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೇ ಅಪಚ್ಚಾದಿಮ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತನತೋ.

ಇತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಪಞ್ಚಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನಿಯಂ

ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಾದಿಕಥಾ ಸಮತ್ತಾ.

೧. ಪಠಮಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ

ಸಞ್ಞಾಧಿಕಾರ

೧. ಅ ಆದಯೋ

ಸಬ್ಬವಚನಾನಂ ಸಾತ್ಥಕನಿರತ್ಥಕತ್ತಬ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ತಾ ‘ಇದ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸದಿಟ್ಠನ್ತೇನ ಸಂಸಯಮುಪದಸ್ಸಿಯ ಸಾತ್ಥಕತ್ತಮಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತುಞ್ಚ ‘ನ ತಾವ…ಪೇ… ಸಾತ್ಥಕತ್ತಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದಿವಾಕ್ಯಮಿತಿ ‘ದಸ ದಾಳಿಮಾ, ಛ ಅಪೂಪಾ, ಕುಣ್ಡಮಜಾಜಿನಂ, ಪಲಾಲಪಿಣ್ಡೋ’ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ, ಅವಯವತ್ಥಾನ ಮಞ್ಞಮಞ್ಞನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಸಮುದಾಯತ್ಥಾಭಾವತೋ ಅನತ್ಥಕತ್ತಂ, ಆದಿವಾಕ್ಯನ್ತಿ ‘‘ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ’’ತಿಆದಿವಾಕ್ಯಂ, ಸಾತ್ಥಕತ್ತಂ ಪನಸ್ಸ ಪದತ್ಥಾನ ಮಞ್ಞಮಞ್ಞಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪತೀತಿತೋ.

ಅಥ ಅಆದ್ಯಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಸಾಧುತ್ತಾನ್ವಾಖ್ಯಾನಾಯ ಇದಂ ವಚನಮಿಚ್ಚಾದಿವಿಕಪ್ಪನ್ತರಸಮ್ಭವೇ ಕಥಂ ನಿಯಮೋ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಸಾತ್ಥಕತ್ತಮಿಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ತೇಸಮಿಹಾನುಪಯೋಗಿತ್ತಂ ಕಮೇನ ಪಟಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ ‘ವಕ್ಖಮಾನತ್ಥಮೇವಿದ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ,’ ಆಕಾರಾದಯೋ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಾ’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿಯಂ ವಕ್ಖಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ತಥಾ ವುತ್ತಂ, ಸಾಧೂನಂ ಸಾಧುಸದ್ದಾನಂ ಅನುಸಾಸನಂ ಆಖ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಂ ಯಸ್ಸ ತನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.

ಸಾಧುಸದ್ದಾನುಸಾಸನಸಙ್ಕಾಪೇತ್ಥ ‘‘ಕತ್ಥೇತ್ಥ ಕುತ್ರಾತ್ರಕ್ವೇಹಿಧಾ’’ತಿ (೪-೧೦೦) ಆದಿನಾ ಕತ್ಥಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಸಾಧುತ್ತಾನುಸಾಸನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ, ಲಕ್ಖಣನ್ತರೇನ ಸಾಧುಭಾವಸ್ಸ ಅನ್ವಾಖ್ಯಾತತ್ತಾತಿ ಆಪುಬ್ಬಾದಾಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ‘‘ದಾಧಾತ್ವೀ’’ತಿ (೫-೪೫) ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಆಕಾರಲೋಪೇ ಚ ಆದೀತಿ ಅಆದಿಯೇಸನ್ತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೇ ಯೋಮ್ಹಿ ‘‘ಯೋಸು ಝಿಸ್ಸ ಪುಮೇ’’ತಿ (೨-೯೩) ‘ಟೇ ಅಆದಯೋ’ತಿ, ತಯೋ ಚ ಚತ್ತಾಲೀಸಾ ಚಾತಿ ಚತ್ಥ ಸಮಾಸೇ ‘‘ತದಮಿನಾದೀನಿ’’ತಿ ಚತ ಲೋಪೇಚ ರಸ್ಸೇ ಚ ತಿತಾಲೀಸಾತಿ, ‘ವಣ್ಣ-ವಣ್ಣನೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ‘‘ಭಾವಕಾರಕೇಸ್ವ ಘಣ ಘಕಾ’’ತಿ (೫-೪೪) ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇಯೋಮ್ಹಿ ಟಾದೇಸೇ ವಣ್ಣಾಇತಿ ಚ ಸಿಜ್ಝನತೋ, ಪಯೋಗನಿಯಮತ್ಥನ್ತಿ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದೇಸು ಪರೇಸು ಏವ ಅಆದಿಸದ್ದೋ ಪಯುಜ್ಜೀಯತೀತಿ ಏವಂ ಪಯೋಗನಿಯಮತ್ಥಂ, ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರ ಸಮ್ಭಾವನಾ ‘‘ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಕರಾಸಭೂಯೋಗೇ ವಿಕಾರಾ ಚೀ’’ತಿ (೪-೧೧೯) ಪಯೋಗನಿಯಮಸ್ಸಾ ಝಾಯಮಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಠಾನ್ಯಾದೇಸತ್ಥನ್ತಿ ಅಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ಠಾನೇ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದಾ ಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ವಾ ಸೋ ಇತಿ, ತದನುರೂಪಾಯಾತಿ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಾನುರೂಪಾಯ ಛಟ್ಠೀ ವಿಭತ್ತಿಯಾ, ಅತೋಯೇವಾತಿ ಅಗಮಾಗಮಿಅನುರೂಪಾಯ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಯೇವ, ಅಗಮಾಗಮಿ ಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ಅಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ತಿತಾಲೀಸ ವಣ್ಣಸದ್ದಾ ಆಗಮಾ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ವಾ ಸೋ ಇತಿ, ಏತೇಸುಪಿ ಸಙ್ಕಾ, ‘‘ಯವಾಸರೇ’’ (೧-೩೦) ‘‘ಸುಞ ಸಸ್ಸ’’ಇತಿ (೨-೫೩) ಆದೇಸಾಗಮಾನಂ ದಸ್ಸನೇನ, ಆಗಮ ಲಿಙ್ಗಾಭಾವತೋತಿ ಉಕಾರ ಕಕಾರ ಮಕಾರಾನಂ ಅಭಾವತೋ, ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸ ಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದಾನಂ ಅಆದಿಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಂ, ತೇ ವಾ ತಸ್ಸೇ-ತಿ, ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಙ್ಕಾ ‘ನೀಲುಪ್ಪಲ’ಮಿಚ್ಚಾದೀನಮಞ್ಞತ್ಥ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸ ಭಾವದಸ್ಸನಾ, ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಾ ನುಪಯೋಗತೋತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣೇನ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣಸ್ಸ ಪಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ರೂಪವಿಸೇಸೂಪ ಲಕ್ಖಣಾಭಾವಾ’ತಿ, ರೂಪವಿಸೇಸಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣ ನಿಮಿತ್ತಂ ತಸ್ಸಅಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಹಿ ವಿಸೇಸನ ವಿಸೇಸ್ಸಭಾವೇ ಪಟಿಪಾದಿತೇ ಅಆದ್ಯಾದಿಸದ್ದಾನಂ ರೂಪವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಙ್ಖರಣಂ ಕತಂ ಸಿಯಾತಿ, ಯದಿ ಏಸೋವ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣನ್ತಿ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ನೀಲುಪ್ಪಲ’ಮಿಚ್ಚಾದೀನಮ್ಪಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ನಾಸ್ಸ ತದತ್ಥ ತಾಪಿ ಸಮ್ಭಾವೀಯತೇ, ಲೋಕೇ ಸೀಹಗುಣಸ್ಸ ಮಾನವಕೇ ದಸ್ಸನತೋ ಉಪಚಾರೇನ ‘ಸೀಹೋ-ಯಂ ಮಾನವಕೋ’ತಿ ತಗ್ಗುಣಜ್ಝಾರೋಪೋಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ತದತ್ಥಮ್ಪೇತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ತಗ್ಗುಣಜ್ಝಾರೋಪನತ್ಥಮ್ಪೇತಂ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಅಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ, ತೇಸಂ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದಾನಂ ವಾ ಗುಣೋ ಅಆದಿತ್ತಾದಿ, ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾರೋಪನಂ-ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದೇಸು ವಾ ಅಆದಿಸದ್ದೇಯೇವ ವಾ ಆರೋಪನಂ, ತದತ್ಥಮ್ಪೇತಂ ಸುತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಅತೋಯೇವಾ’ತಿಆದಿ, ಅತೋಯೇವ ರೂಪವಿಸೇಸೂಪಲಕ್ಖಣಾ ಭಾವತೋಯೋ, ಪಕತಂ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣಂ, ಯಥಾವುತ್ತ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಾಭಾವೇ ಉಭಯತ್ಥಮಿದಂ ಸಿಯಾ, ತತ್ಥ ಪರಿಭಾಸತ್ಥಂ ನ ಹೋತಿ… ತಲ್ಲಕ್ಖಣತ್ತಾಭಾವಾ ಉಪರಿವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಚಾತಿ ಪಾರಿಸೇಸಮಾಲಮ್ಬಿಯಾಹ ‘ಸಞ್ಞಾಸಞ್ಞಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಮರಿಯಾದಾಯಮ್ಪಕಾರೇಚ, ಸಮೀಪೇ ವಯವೇ ತಥಾ;

ಚತುಬ್ಬಿಧಪ್ಪಕಾರೋಯಂ, ಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ದಿಸ್ಸತೇತಿ.

ಮರಿಯಾದತ್ಥೋ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೋತಿ ಆಹ-‘ಆದಿಮರಿಯಾದಾ ಭೂತೋ’ತಿ, ಉಪಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಉಪಲಕ್ಖಿಯಮಾನಾನಮಾಕಾರಾದೀನಂ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ, ತೇನಾಹ-‘ಉಪಲಕ್ಖಣಸ್ಸುಪಸಜ್ಜನೀಯಭೂತಸ್ಸಾ’ತಿ, ಕಾರಿಯೇನಾತಿ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾಭವನಾದಿನಾ, ನ ಗುನ್ನಮ್ಪಿ ಆನಯನಂ ಭವತಿ..ಗುನ್ನಮುಪಸಜ್ಜನೀಯ ಭೂತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪಧಾನತ್ತಾ, ಸಞ್ಞಾಯಾ ಭಾವೇತಿ ಅಕಾರಸ್ಸ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವೇ, ರೂಪನ್ತಿತಿ ತಾಲೀಸಾರೂಪಂ, ತಿತಾಲೀಸಾ+ವಣ್ಣಾತಿಪದಚ್ಛೇದೋ, ತಿತಾಲೀಸ+ವಣ್ಣಾತಿವಾ, ಸುತ್ತಾವಯವಸ್ಸಾಪಿ ಸುತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ತಾ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೩೩) ಪನ ವುತ್ತಂ, ರಸ್ಸತ್ತನ್ತು ‘‘ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ, ಇತರಥಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಪರಸ್ಸೇವ ರಸ್ಸತ್ತೇ ದಸ್ಸಿತೇ ತಿತಾಲೀಸಇತಿ ಅಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪದಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಇತರೀತರಯೋಗಚತ್ಥೇ ಬಹುವಚನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ-‘ಏಕವಚನಮ್ಪನಾ’ತಿಆದಿ, ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ, ರಸ್ಸ ಏ ಓಕಾರೇಹಿ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಕ್ಖರಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏ ಓಕಾರೇ ಹೀತಿ ಸಹತ್ಥೇ ತತಿಯಾ, ಸಕ್ಕತಾನುಸಾರೇನಾತಿ ಸಕ್ಕತೇ ‘‘ಸನ್ಧಿ ಯಕ್ಖರಾನಂ ರಸ್ಸಾ ನ ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅನುಸಾರೇನ, ಕೋಚೀತಿ ಸಾ ಸನಪ್ಪಸಾದಕಚೋಳಿಯಬುದ್ಧಪ್ಪಿಯಾಚರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಹಿಚ್ಚಾದಿಂ ವದತೋ-ಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ರಸ್ಸಾಇವಾತಿ ಇವಸದ್ದೋ ಸಾಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ ವಾ ಸಿಯಾ ವೇಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ ವಾ, ಯದಿ ತಾವ ವೇಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ, ರಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏ ಓಕಾರೇಸ್ವ ಸಮ್ಭವಾ ತೇಸಂ ದೀಘಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ತೇ ದೀಘಾಯೇವ ಸಿಯುಂ, ಯದಿ ಪನ ಸಾಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ, ತೇಸು ರಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸಸಮ್ಭವಾ ರಸ್ಸಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ರಸ್ಸಾಏವ ತೇ ಸಿಯುನ್ತಿ ‘ಏತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಏ ಓಕಾರಾನಂ ಉಚ್ಚಾರಣಕಾಲಕತಂ ರಸ್ಸತ್ತಮೇವ ಹೋತೀ’ತಿ, ರಸ್ಸಕಾಲವನ್ತೋಯೇವಾತಿ ಏವಸದ್ದೋ ಸೋಗತೇ ವಣ್ಣವಿನಿಮ್ಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸೇವಾಭಾವಾ ವಣ್ಣಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಪಮಾಣಸಿದ್ಧಂ ಪಾರಮತ್ಥಿಕ ಮೇ ಓಕಾರಾನಂ ರಸ್ಸಕಾಲವನ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ, ಅತ್ಥಾತಿ ವದತೋ ಪನಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಏತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಯದಿ ಏಕಾರಾದಯೋ ದೀಘಾಏವ ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬತ್ತಾ ರಸ್ಸಾವ ಸಿಯುಂತಥಾ ಸತಿ ಅತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ದೀಘೋವ ಆಕಾರೋ ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬತ್ತಾರಸ್ಸೋ ಇವ ಉಚ್ಚತೀತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಉಚ್ಚಾರಣಕಾಲಕತೋವ ರಸ್ಸದೀಘಭಾವೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’ತಿ, ಕಚ್ಚಾಯನವುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ ಞಾಸೋ, ತಞ್ಞಾಪನೇತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಞ್ಞೇಸಮಕ್ಖರಾನಂ ಞಾಪನೇ, ಪಯೋಜನಾಭಾವಾತಿ ತೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವಮಾಹ, ಕಿಮೇತ್ಥ ಸಮುದಾಯೇ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮತ್ತಿ, ಉದಾಹು ಅವಯವೇತಿ ಆಹ- ‘ಪಚ್ಚೇಕ’ನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘ರುಕ್ಖಾ ವನ’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಮುದಾಯೇ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮತ್ತಿಯಂ ‘‘ಇಯುವಣ್ಣಾ ಝಲಾ ನಮಸ್ಸನ್ತೇ’’ (೧-೯) ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಣ್ಣಾ ನಾಮಹೋನ್ತೀತಿ ಅಕಾರೋ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಆಕಾರೋ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ, ಅವಯವೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿಯಂ ಅವುತ್ತೇಪಿ ‘ಪಚ್ಚೇಕ’ನ್ತಿ ವಚನೇ ಸದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಕಾರಣಮಾಹ, ದಿಟ್ಠನ್ತೋಪನೀತೋ ತ್ಯತ್ಥೋ ಸುಖೇನ ಪಟಿಪತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ, ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ಅವುತ್ತೇಪಿ ದೇವದತ್ತೋ ಭೋಜೀಯತೂತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಭುಞ್ಜಿಕಿರಿಯಾ ಪರಿಸಮಾಪೀಯತೇ, ತೇನಾಹ-‘ನ ಚೋಚ್ಚತೇ’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಅಥವಾ ಸಮುದಾಯೇಪಿ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮಾ ಪತ್ತಿಯಂ ಸತಿ ಸಮುದಾಯೇ ಪವತ್ತಾ ಸದ್ದಾ ಅವಯವೇಸುಪಿ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ‘ಸಮುದ್ದೇಕದೇಸದಸ್ಸನೇಪಿ ಸಮುದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋ, ಖನ್ಧೇಕದೇಸ ಭೂತಾಯಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನ ದೋಸೋ, ತೇನೇವ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ಪಚ್ಚೇಕ’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ ಗುಣಾದ್ಯನೇಕತ್ಥತ್ತೇಪಿ ಪಕರಣತೋ ಅಕಾರಾದಯೋವೇತ್ಥ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ-‘ವಣ್ಣೀಯತಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪಕರಣತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಜ್ಜತೇ, ವುತ್ತಂ ಹಿ–

ಅತ್ಥಾ ಪಕರಣಾ ಲಿಙ್ಗಾ, ಓಚಿತ್ಯಾ ದೇಸಕಾಲತೋ;

ಸದ್ದತ್ಥಾ ವಿಭಜೀಯನ್ತೇ, ನ ಸದ್ದಾಯೇವ ಕೇವಲಾತಿ.

ನನು ಝಲಾದಿಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ಲಹುಸಞ್ಞಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಗುರುಸಞ್ಞಾ ಕತಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ರುಳ್ಹಿ ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾಸು ಸಞ್ಞಾಸು ಝಾಲಾತಿ ರುಳ್ಹಿ ಸಞ್ಞಾತ್ಥಾಭಾವೇನ ವೋಹಾರಸುಖಮತ್ತಪಯೋಜನಾ, ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾ ಪನ ತಪ್ಪಯೋಜನಾಪಿ ಹೋತಿ ತದಞ್ಞಪ್ಪಯೋಜನಾ ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಏವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ವಣ್ಣೀಯತೀ ಅತ್ಥೋ ಏತೇಹೀತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅನುಗತಾ ಅನುಗತತ್ಥಾ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾ ತಂ, ಸದ್ದಾಧಿಗಮನೀಯಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ದೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಸ್ಸ, ವಣ್ಣಂ ಮೂಲಮಸ್ಸಾತಿ ವಣ್ಣಮೂಲಕೋ-ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವಣ್ಣಮೂಲಕತಾ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಣ್ಣಮೂಲಕತಂ ಸಾಧೇತಿ ‘ಸಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ವಣ್ಣಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಣ್ಣರೂಪಾನಿ-ಪದಾನಿ, ಸಮುದಾಯೋ ಪಾದಾನಂ ರೂಪಮಸ್ಸಾತಿ ಸಮುದಾಯರೂಪಂ ವಾಕ್ಯಂ, ವಿಭತ್ಯನ್ತಮತ್ಥಜೋತಕಂ ಪದಂ, ಪದಸಮುದಾಯೋ ವಾಕ್ಯಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಮುಪಚಾರೇನ ವಣ್ಣಸದ್ದವಚನೀಯತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ ವಣ್ಣಮಯತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಭೇದಭಿನ್ನೋ ಅತ್ಥೋ ವಾಕ್ಯಾಧಿಗಮನೀಯೋ ವಣ್ಣೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ನಾಮ ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ವುತ್ತಮತ್ಥ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂಲಹುಸಞ್ಞಾಯ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ತದತ್ಥಮಕಾರಾದೀನಂ ಗುರುಭೂತಾ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾ ಕತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಸಮ್ಮುತಿ ಸಙ್ಕೇತವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ವೋಹಾರೋ, ಪರಮತ್ಥೋ ಸನಿಬ್ಬಾನೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೋ. ಉಭೋಹಿ ಪನೇತೇಹಿ ಭಿನ್ನೋ ತತಿಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಚ ವುತ್ತಂ–

ದುವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವದತಂ ವರೋ,

ಸಮ್ಮುತಿಂ ಪರಮತ್ಥಞ್ಚ, ತತಿಯಂ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ.

ನನು ಚ–

ಅಪ್ಪಕ್ಖರಮಸನ್ದಿದ್ಧಂ, ಸಸಾರಂ ಗೂಳ್ಹನಿಣ್ಣಯಂ;

ಪಸನ್ನತ್ಥಞ್ಚ ಸುತ್ತನ್ತಿ, ಆಹು ತಲ್ಲಕ್ಖಣಞ್ಞುನೋತಿ.

‘‘ಆದಯೋ ತಿತಾಲೀಸ ವಣ್ಣಾ’’ ‘‘ತಿತಾಲೀಸಾದಯೋ ವಣ್ಣಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ನ ತಥಾ ಸತಿ ಸನ್ದಿದ್ಧಂ ಸುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ, ನನು ಸತ್ಥಾದೋ ಮಙ್ಗಲವಚನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಕಾರೋ ಪಟಿಸೇಧತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ (ನ) ಸತ್ಥಾದೋ ಸಿದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸೋಪಹಿತತ್ತಾ, ಅಥ ಹೋತ್ವ ಪುಬ್ಬಾ ಝಾಲಾದಿ ಸಞ್ಞಾ, ಸದ್ದಸಾಧನಮತ್ತಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬವಿಧಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯ ಸಞ್ಞಾವಾಲಮೇತ್ಥಾತಿ ಕಿಂ ಪುನಾಪಿ ವಣ್ಣಾದಿಸಞ್ಞಾವಿಧಾನೇನ ಗನ್ಥಗಾರವ ಕರಣೇನಾತಿ ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಸು ಪನ ಗಾರವಂ ತದನುಗಮನಞ್ಚ ದೀಪೇತುಂ ಕಾಚಿ ಸಞ್ಞಾಯೋಪ್ಯನ್ವಾಖ್ಯಾಯನ್ತೇ, ಯಜ್ಜೇವಂ ಸಂಯೋಗಸಬ್ಬನಾಮಲೋಪಾದಯೋಪಿ ಸಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ನನು ಭೋ ವುತ್ತಮೇವಾಮ್ಹೇಹಿ’ಕಾಚಿ ಸಞ್ಞಾಯೋ ಆಖ್ಯಾಯನ್ತೇ’ತಿ, ಕಿನ್ತದಾಖ್ಯಾನದ್ವಾರೇನ ಭವತಾ ತಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಾತ್ಥಕತ್ತೋಪಿ ಪತಿವಣ್ಣಮತ್ಥಾನುಪಲದ್ಧಿತೋ ವಣ್ಣಾನಮದಿಟ್ಠಾನಮಕಾರಾದೀನಮನುಕತಿಯೋ ಇಹೋಪದಿಟ್ಠಾಇತ್ಯನುಕಾರಿಯೇನಾತ್ಥೇನಾತ್ಥವನ್ತತಾಯ ಹೋತೇವಾಕಾರಾದಿತೋ ವಿಭತ್ತಿ, ಲೋಪೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪನಸ್ಸಾ ಅಸ್ಸವನಂ ಸನ್ನಿಕಂಸವಚನಿಚ್ಛಾಭಾವಾ ಸಂಹಿತಾಯಾನಿದ್ದೇಸೋ, ಅನುಕ್ಕಮೋತಿ ಆದೋನಿಸ್ಸಯಾ ಸರಾವುತ್ತಾ, ತತೋ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ, ಸರೇಸುಪಿ ಏಕಟ್ಠಾನಿಯಾ ಅಕಾರಾದಯೋ ಬಹುತ್ತಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ, ತತೋ ದ್ವಿಜಾ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ, ತೇಸುಪಿ ರಸ್ಸಾವ ಲಹುತ್ತಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ದೀಘಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಸುಪಿ ವಗ್ಗಾ ಬಹುತ್ತಾ ಠಾನಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಯಕಾರಾದಯೋ, ವಗ್ಗೇಸು ಚ ಅಘೋಸಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಘೋಸಾ, ತೇಸು ಚ ಸಿಥಿಲಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಧನಿತಾ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ದ್ವಿಜಾ ಪಞ್ಚಮಾ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಯರಲವಾ ಘೋಸಭೂತಾ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ, ತತೋ ಧನಿತಾ ಸಕಾರಹ ಕಾರಾ, ತೇಸುಪಿಹಕಾರೋ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಓರಸೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ದ್ವಿಜತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತೋ, ಕೇಹಿಚಿ ‘‘ಲಳಾನಮವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಮವಿಸೇಸೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇಪಿ ಲಿಪಿಭೇದೇನ ಠಾನಭೇದೇನ ಚ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಳಕಾರೋ ವಿಸುಂ ಅಕ್ಖರಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ, ಸೋಪಿ ಘೋಸಭಾವೇನ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನಚ ಹಕಾರತೋ ಪರಂ ವುತ್ತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಪನ ಸರತ್ತಾದಿಸಬ್ಬವಿನಿಮ್ಮುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಕಾರಾದೀನಮಯಮನುಕ್ಕಮೋ, ಇಮಸ್ಸೇವಾನುಕ್ಕಮಸ್ಸ ಮನಸಿ ವಿಪಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನತ್ತಾ ತಿತಾಲೀಸಾತಿ ಗಣನಾಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ‘ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಪಕತಂ ಸಾಧುಸದ್ದಾನ್ವಾಖ್ಯಾನಂ, ನ ವಣ್ಣೀಯತೇ, ತಿ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣ ಸಙ್ಖಾತ ಮುಖ್ಯಪ್ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವಣ್ಣೀಯತೇ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪನ ಕಥಮಕಾರಾದೀನಮಯಮನುಕ್ಕಮೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಕಙ್ಖಾ ವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪಯೋಜನಮ್ಪತಿ ಅನುಕ್ಕಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನಬ್ಯಾಜೇನ ವಣ್ಣಿತೋ ಯೇವಾತಿ, ಕರೀಯನ್ತೇ ಉಚ್ಚಾರೀಯನ್ತೇ ಏತೇನಾತಿ ಕರಣಂ, ತತ್ಥ ಜಿವ್ಹಾಮಜ್ಝಂ ತಾಲುಜಾನಂ, ಜಿವ್ಹೋಪಗ್ಗಂ ಮುದ್ಧಜಾನಂ, ಜಿವ್ಹಗ್ಗಂ, ದನ್ತಜಾನಂ ಸೇಸಾನಂ ಸಕಟ್ಠಾನಂ ಕರಣಂ, ಪಯತ್ತಿ ಪಯತನಂ, ತಮ್ಪನ ವಣ್ಣುಚ್ಚಾರಣತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೋ ಬಾಹಿಯೋ ಚ ಉಸ್ಸಾಹೋ, ತತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರಪಯತನಂ-ಸಂವುತತ್ತಮಕಾರಸ್ಸ, ವಿವಟತ್ತಂ ಸರಾನಂ ಸಕಾರಹಕಾರಾನಞ್ಚ ಫುಟ್ಠತ್ತಂ ವಗ್ಗಾನಂ, ಈಸಂಫುಟ್ಠತ್ತಂ ಯರಲವಾನಂ, ಬಾಹಿಯಪಯತನನ್ತು ಸಂವುತಕಣ್ಠತಾದಿ, ಠಾನತೋ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಯಾ ವಿಧೀಯಮಾನಕಾರಿಯಸಮ್ಭವೇನ ಪಯೋಜನಸಮ್ಭವಾ ಆಹ-‘ಠಾನಮ್ಪನಾ’ತಿಆದಿ, ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವಣ್ಣಾತಿ ಠಾನಂ, ‘‘ಏ ಓನಮ ವಣ್ಣೇ’’ತಿ (೧-೩೭) ಸುತ್ತೇ ವಣ್ಣೇತಿ ಕಥನಮೇವ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾಕರಣೇ ಪಯೋಜನಂ, ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಮಞ್ಞತ್ರ ಬ್ಯಾಪದಿಸತಿ’ ಏವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಸಾದೋ ಸರಾ’’ಇಚ್ಚಾದೋ ‘ತೇನಾ’ತಿಆದೀಸು ‘ತೇನ ಸರಇಚ್ಚನೇನ ಕ್ವತ್ಥೋ ಕಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಪಯೋಜನಂ ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸರೋಲೋಪೋ ಸರೇ’’ಚ್ಚಾದೀ’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಞಾಪೇತಿ ವಣ್ಣಲೋಪನ್ತಿ ಞಾಪಕಂ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ’ಸೋ ಚೇಮಿನಾವ ಞಾಪಕೇನ ಸಿದ್ಧೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನನು ‘ತದಮಿನಾದೀನಿ’’ತಿ (೧-೪೭) ಸುತ್ತಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ, (ಸಚ್ಚಂ) ತಥಾಪಿ ಪಕಾರನ್ತರೋಯಮ್ಪಿ ವಣ್ಣಲೋಪೇ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಏವಸದ್ದೋ ಪನ ‘ಯದಿ ಞಾಪಕೇನ ವಣ್ಣಲೋಪೋ ಸಿಯಾ ಸೋ ಇಮಿನಾವ ಞಾಪಕೇನ ಸಿದ್ಧೋ, ನಾಞ್ಞೇನಾ’ತಿ ಅವಧಾರೇತಿ.

೨. ದಸಾ

ನನು ಅಆದಯೋತಿ ಪಠಮನ್ತೇನುವತ್ತನ್ತೇ ಕಥಮೇತ್ಥ’ತತ್ಥಾ’ತಿ ಸತ್ತಮೀನಿದ್ದಿಟ್ಠತಾತಿ ಆಹ-‘ತಞ್ಚಾ’ತಿಆದಿ, ಅತ್ಥವಸಾವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನಾತಿ ಅಆದಯೋತಿ ಪಠಮನ್ತಸ್ಸ‘ಆದೋ ದಸಾ’ತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಸಮ್ಬಜ್ಝಮಾನೇ ಚಾಧಾರತ್ಥೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಧಾರತ್ಥವಸೇನ ಸತ್ತಮೀ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅತ್ಥವಸಾ ಸತ್ತಮಿಯಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸಮ್ಭವಾಯೇವಸುತ್ತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ‘ತತ್ಥಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಆದೋದಸನ್ನಮನಞ್ಞತ್ಥಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ತೇಸಂ ಅಆದಯೋ ವಿಸಯಭಾವೇನಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಪರಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ-‘ತೇಸು ವಿಸಯಭೂತೇಸೂ’ತಿ, ನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥೋಪಿ ಯುಜ್ಜತೇವ… ವಣ್ಣಸಮುದಾಯತೋ ತದೇಕದೇಸಭೂತಾನ ಮಾದೋ ವಣ್ಣಾನಂ ದಸಸಙ್ಖ್ಯಾಗುಣೇನ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನತ್ತಾ, ಆದಿಮ್ಹಿ ದಸ ವಣ್ಣಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅವಸ್ಸಂ ವತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಊನಪೂರಣತ್ಥಮಜ್ಝಾಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ- ಅವಟ್ಠಿತಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ವಾ’ತಿ, ಏಕಾದೀನ ಮಟ್ಠಾರಸನ್ತಾನಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ವತ್ತನತೋ ಆಹ-‘ದಸಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ’ತಿ, ಗಯ್ಹುಪಗಾನಂ ರಸ್ಸಏ ಓವಣ್ಣಾನಮ್ಪಿ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ವಿಯ ಅಪರಿಚ್ಚಾಗಾ ಅನೂನಾ, ಅಗಯ್ಹುಪಗಾನಂ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸರಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಗಾ ಅನಧಿಕಾ, ದಸಸದ್ದಸ್ಸ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯ ವುತ್ತಿತ್ತಾ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಅಧಿಕತವಣ್ಣಾನಞ್ಞತ್ತಾ ವುತ್ತಂ-‘ದಸನ್ನಮ್ಪೀ’ತಿಆದಿ, ಸಯಂ ಪುಬ್ಬಾ’ರಾಜ=ಚಿತ್ತಿಯಂ’ತೀಸ್ಮಾ ಕ್ವಿಮ್ಹಿ ಅನ್ತಲೋಪೇ ಸಮಾಸೇ ಚ ತದಮಿನಾದಿತ್ತಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ವಾ ಸರಸದ್ದೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ, ‘ಸರ-ಗತಿಹಿಂ ಸಾಚಿನ್ತಾಸು’ ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ವಾ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ=‘ಸಯಂ ರಾಜನ್ತೀ’ತಿಆದಿ.

೩. ದ್ವೇದ್ವೇ

ತೇತಿ’ಆದೋ’ತಿ ಸತ್ತಮ್ಯನ್ತತ್ತಾ ಅಪರೇ ದ್ವೇ ಪರಾಮಸತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಯಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥವಸಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ಉಪಮೇತಿ, ಅತೋವ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ಥವಸೇನ ತೇಸು’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇಸುತಿ ಪನ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ತವಿವಚ್ಛಾಯಂ ತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತೇಸಂ ವಣ್ಣಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ದ್ವೇದ್ವೇತಿ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ವಿಚ್ಛಾಯಂ ವುತ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ವಿಚ್ಛಾವುತ್ತಿ-ದ್ವಿಸದ್ದೋ, ವಿಚ್ಛಾವುತ್ತಿತಾ ಚಾಸ್ಸ ಸವಣ್ಣತ್ತಗುಣೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ (‘ಬ್ಯಾಪಿತು) ಮಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಕಮೇನಾವಟ್ಠಿತೇತಿ ಇಮಿನಾ ಅಕಾರಾದಿವಣ್ಣಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಅನಾದಿಕಾಲಸಿದ್ಧಂ ಕಮಸಿದ್ಧತ್ತಮಾಹ. ನನು ಸಮಾನಾ ವಣ್ಣಾ ಸವಣ್ಣಾತ್ಯನ್ವತ್ಥೇ ಸವಣ್ಣಸದ್ದೇ ಸತಿ ಕತಂ ರಸ್ಸದೀಘಾನಂ ಸವಣ್ಣಸಞ್ಞಾ ಸಿಯಾ… ಅಸಮಾನತ್ತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ, ನೇತದತ್ಥಿವಣ್ಣಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಕಮಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವಚನಬಲೇನೇವಾಸಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಹೋತೇವಾತಿ, ನೇವಮ್ಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ‘‘ದ್ವೇದ್ವೇ ಸವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ತಾದಿಸಸಾಮತ್ಥಿಯಸಬ್ಭಾವೇ [ಸಬ್ಭಾವೇನ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ವಿಸೇಸಕಾರಣಾಭಾವಾತಿ ಆಹ‘ಸಮಾನತ್ತಮ್ಪನಾ’ತಿಆದಿ. ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣಾ ಚಿತ್ತಜತ್ತೇಪಿ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಿ ವಸೇನಾತಿ ಠಾನಂ ಕಣ್ಠಾದಿ, ತೇನ ಕತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ, ಕಣ್ಠತಾತು ಇತಿ ಚತ್ತೇ ಪಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ತಾ ನಪುಂಸಕತ್ತಂ. ಪಞ್ಚಮೇಹಿ ವಗ್ಗಪಞ್ಚಮೇಹಿ. ಅನ್ತಟ್ಠಾಕೀತಿ ವಗ್ಗಾನಮನ್ತೇ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಅನ್ತಟ್ಠಾ, ತಾಹಿ, ಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾ, ಗುಯ್ಹ’ನ್ತಿಆದೀಸು ಯುತ್ತಸ್ಸ. ಕೇಚೀತಿ ಅನಿಯಮೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಪನ–

‘‘ಹಕಾರೋ ಪಞ್ಚಮೇಹೇವ, ಅನ್ತಟ್ಠಾಹಿ ಚ ಸಂಯುತೋ;

ಓರಸೋ ಇತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಕಣ್ಠಜೋ ತದಸಂಯುತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

೪. ಪುಬ್ಬೋ

ವತ್ತತೇತಿ ಅತ್ಥವಸಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ ವತ್ತತೇ, ನನು ಚೇತ್ಯಾದಿಚೋದನಾ, ನೇಸದೋಸೋಚ್ಚಾದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ದೋಸಾಭಾವೇ ಕಾರಣ ಮಾಹ-‘ಯೋಯೋ…ಪೇ… ಪತೀಯತೇ’ತಿ, ವುತ್ತಂ ಸಮತ್ತೇತಿ-‘ನಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ನನು ಚ ಪುಬ್ಬಸದ್ದೋ ಯಮೇಕತ್ತಾ ಏಕಂ ಪುಬ್ಬಮಾಚಿಕ್ಖತಿ ನ ಸಕಲನ್ತಿ ಕಥಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಯೋಯೋತಿ ಞಾಯತಿ ‘ಯೋಯೋ ಪುಬ್ಬೋ’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘ತೇಸು ದ್ವೀಸು’ತಿ ಏತ್ಥ’ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು’ತಿ ಇದಂ ಕಥಂ ಸುಖೇನೇವ ಪತೀಯತೇ ತದಿದಮಸಿದ್ಧೇನಾಸಿದ್ಧಸಾಧನನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕಿಯ ತದಭಾವಮುಬ್ಭಾವೀಯ ಪುಬ್ಬ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಚ್ಛಾಗಮಕತ್ತಮವಗಮಯಿತುಮಾಹ-‘ನಚೇದ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ತಂಯೋಗಾತಿ ಉಪಚಾರವಸೇನಾಹ, ತಬ್ಬನ್ತತಾಯವಾತಿ ಅತ್ಥಿಯತ್ಥೇ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ಏವಮುಪರಿಪಿ.

೫. ಪರೋ

ಸೇಸಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ‘ತೇಸು ದ್ವೀಸೂತಿ ಸವಣ್ಣಸಞ್ಞಕೇಸು ದ್ವೀಸು’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಕಮತಿದಿಸ್ಸತಿ. ಲಹುಸಞ್ಞಾ ರಸ್ಸಸ್ಸ, ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬಸ್ಸ ರಸ್ಸಸ್ಸ ದೀಘಸ್ಸ ಚ ಗುರುಸಞ್ಞಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ… ಉಚ್ಚಾರಣವಸೇನೇವಾನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯವಸೇನ ವಾ ಇಹಾವುತ್ತಾವಸೇಸಸಞ್ಞಾವಿಯ.

೬. ಕಾದಯೋ

ಕೇವಲ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಮತ್ಥಪ್ಪಕಾಸತ್ತಾಭಾವಾ ಸರಾನಮತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಚ್ಚನ್ತೋಪಕಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾತಿ ‘ಏತೇಹೀ’ತಿ ಕರಣತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ‘ಸರಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ವಿಪುಬ್ಬಾ ‘ಅಞ್ಜ-ಬ್ಯತ್ತಿಯಂ’ತೀಮಸ್ಮಾ ಕರಣೇ ಅನಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಂ, ನಪುಂಸಕತ್ತಮ್ಪಿಸ್ಸಾವಗಮಯಿತುಂ ‘ಉಪಕಾರಕಾನೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ತಂ ದಿಟ್ಠನ್ತೇನ ಫುಟಯತಿ ‘ಯಥಾ’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ, ಯಥಾ ಓದನಸ್ಸುಪಕಾರಕಾನಿ ಸೂಪಾದೀನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ, ತಥಾ ಸರಾನಮುಪಕಾರಕಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮ್ಪನ ಅದ್ಧಮತ್ತಿಕಂ, ವುತ್ತಂ ಹಿ–

ಏಕಮತ್ತೋ ಭವೇ ರಸ್ಸೋ, ದೀಘೋ ಮತ್ತದ್ವಯಾಯುತೋ;

ಪ್ಲುತೋ ತಿಮತ್ತೋ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ತ್ವದ್ಧಮತ್ತಿಕಂತಿ.

ಅನ್ವತ್ಥಾತಿ ಅನ್ವತ್ಥತೋ, ‘ಅನ್ವತ್ಥಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

೭. ಪಞ್ಚ

ಸಜಾತ್ಯಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮುದಾಯವಾಚಿತ್ತೇಪಿ ಕಾದಯೋತೀ ಅನುವತ್ತನತೋ ವಗ್ಗಸದ್ದೇನ ಕಖಗಘಞಾದಯೋವ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಪಞ್ಚ ಪರಿಮಾಣಮಸ್ಸ ಪಞ್ಚಕೋವಗ್ಗೋ, ‘‘ತಮಸ್ಸ ಪರಿಮಾಣಂ ಣಿಕೋ ಚಾ’’ತಿ (೪-೪೧) ಕೋ, ಸುತ್ತೇ ಆದಿಭೂತೋ ಪಞ್ಚಸದ್ದೋ ಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕುರುಮಾನೋ ಮಾವಸಾನಾನಂ ವಗ್ಗಾನಂ ಬಹುತ್ತಂ ಗಮೇತೀತಿ ‘ಪಞ್ಚಕಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಗ್ಗಾತಿ ಬಹುವಚನತೋ ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ವಜ್ಜೇನ್ತಿ ಯಕಾರಾದಯೋಭಿ ವಗ್ಗಾ, ಪಠಮಕ್ಖರವಸೇನ ಪನ ಕವಗ್ಗಾದಿವೋಹಾರೋ.

೮. ಬಿನ್ದು

ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನ ಮುಚ್ಚಾರಣತ್ಥೋಪೇತ್ಥ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ನಿಪುಬ್ಬಾ ತತೋ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಞ್ಞಿಮ್ಹಿ ಪಾದಿಸಮಾಸೇ ದೀಘೇಚ ರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ರಸ್ಸಾ’ತಿಆದೀಮಾಹ, ಪೀಳನತ್ಥತೋ ನಿಗ್ಗಹನಂ ನಿಗ್ಗಹೋ, ‘ಇ-ಅಜ್ಝೇನ ಗತೀಸು’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ಕತ್ತರಿ [ಕಮ್ಮನಿ-ಇತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಇತಂ ಉಚ್ಚಾರಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ] ತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಇತಂ, ನಿಗ್ಗಹೇನ ಇತನ್ತಿ ಅಮಾದಿಸ ಮಾಸೇ ರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಕರಣಂ ನಿಗ್ಗಹೇನ ವಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಪಚ್ಛಿಮಪಕ್ಖಂ ಸಾಧೇತುಮಾಹ-‘ವುತ್ತಂ ಹೀ’ತಿ.

೯. ಇಯು

ಚತ್ಥಸಮಾಸೋತಿ ಇತರೀತರಯೋಗದ್ವನ್ದಸಮಾಸೋ. ಅತ್ತೇತಿ ಮುನಿ ಸದ್ದಾದಿವಚನೀಯೇ ಅತ್ಥೇ, ನಮತೀತೀಮಸ್ಸೇತಂ ಕಮ್ಮಂ,

ಯಂ ಸಬ್ಬವಚನಂ ಸಬ್ಬ, ಲಿಙ್ಗಂ ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತಿಕಂ;

ತಂ ಸಬ್ಬತ್ಥೇ ನಮನತೋ, ವಿದುಂ ನಾಮನ್ತಿ ತಬ್ಬಿದೂ.

ಇಧ ನಾಮಸಞ್ಞಾಯಾಭಾವೇಪಿ ಅನ್ವತ್ಥಬಲಾಯೇವ ನಾಮಸಞ್ಞಾ ಸಿದ್ಧಾತಿ (ಆಹ) ‘ಅನ್ವತ್ಥಬ್ಯಪದೇಸೇನಾ’ತಿ, ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪಕತಿರೂಪನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಠಮಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಪಕತಿ, ಸಾ ಏವ ರೂಪನ್ತಿ ಪಕತಿರೂಪಂ, ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿ ರೂಪಂ ಮುನಿಸದ್ದಾದಿ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪಕತಿರೂಪಂ, ಅತ್ಥವನ್ತಮಧಾತುಕಮಪ್ಪಚ್ಚಯಮ್ಪಾಟಿಪದಿಕಂ, ಪದಂ ಪದಂ ಪತಿ ಪಟಿಪದೇ, ಪಟಿಪದಂ ನಿಯುತ್ತಂ ಪಾಟಿಪದಿಕಂ. ವಿಸೇಸನೇನಾತಿ ಸುತ್ತೇ ‘ನಮಸ್ಸನ್ತೇ’ತಿ ವುತ್ತೇನ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾನಂ ವಿಸೇಸನೇನ. ಆಖ್ಯಾತಸ್ಸಾತಿ ಪಚತಿಆದಿನೋ. ಆದಿಮಜ್ಝವತ್ತಿನೋತಿ ಇನ್ದ ಉದಕಸದ್ದಾದೀನಂ ಆದೋ, ಪಖುಮಾದೀನಂ ಮಜ್ಝೇಚ ವತ್ತಿನೋ. ಪದೇಸೇಸೂತಿ ‘‘ಝಲಾ ಸಸ್ಸ ನೋ’’ತಿ (೨-೮೩) ಆದಿಕೇಸು ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು, ಅನಿಟ್ಠಪಸಙ್ಗ (ಸಙ್ಕಂ) ನಿವತ್ತೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗೋನಾಮ [ನಾಮಾತಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಪಚತಿ-ಇನ್ದ (ಉದಕ ಪಖುಮ) ಸದ್ದಾದೀನ ಮನ್ತ ಆದಿಮಜ್ಝಭೂತಇವಣ್ಣಾದೀನಂ ಝಲಸಞ್ಞಾ ವಿಧಾಯ ತತೋ ಪರಾಸಂ ಸಾದಿ ವಿಭತ್ತೀನಂ ‘‘ಝಲಾ ಸಸ್ಸ ನೋ’’ತಿ (೨-೮೧) ಆದೀಹಿ ‘ನೋ’ ಆದೇಸಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ‘ಪಚತಿನೋ, ಇನ್ದನೋ, ಉದಕನೋ, ಪಖುಮನೋ’ತಿಆದಿ ರೂಪಪ್ಪಸಙ್ಗೋ, ನನುಚಾದಿಆದಿ ಚೋದನಾ. ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಬ್ಯಾಸನಿದ್ದೇಸೇನಾತಿ ಅಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸೇನ. ತದಯುತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ತನ್ತಿ ತಂ ಚೋದ್ಯಂ, ಸತಿಹೀತಿಆದಿನಾ ಅಯುತ್ತತ್ತಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ, ದ್ವೀಸುತ್ತರೇಸು ಯೋಗೇಸೂತಿ ಉಪರಿಮೇಸು ‘‘ಪಿತ್ಥಿಯಂ’’ ‘‘ಘಾ’’ತಿ ದ್ವೀಸು ಸುತ್ತೇಸು. ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಇದನ್ತಿ ‘‘ಪಿತ್ಥಿಯ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ಪದಂ. ವಣ್ಣವಿಸೇಸನಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಪಿತ್ಥಿಯ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ‘ಇಯುವಣ್ಣಾ’ತಿ ಅನುವತ್ತನತೋ ‘ಇತ್ಥಿಯಂ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾ’ತಿ ಏವಂ ಇವಣ್ಣು ವಣ್ಣಾ ‘‘ಘೋ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ‘ಇತ್ಥಿಯಂ ಆ’ತಿಏವಂ ಅವಣ್ಣಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸನಂ ಭವೇಯ್ಯ. ವಣ್ಣವಿಸೇಸನೇ ವಿರೋಧಮಾಹ ‘ಏವಞ್ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ನಾಮಸ್ಸನ್ತೇತಿ ಅಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸೇ ತ್ವವಿರೋಧಮಾಹ- ‘ಬ್ಯಾಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಸಕ್ಕಾನಾಮವಿಸೇಸನಂ ಕಾತುನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಕ್ಕಮೇನ. ನಾಮಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ನಾಮನ್ತೋತಿ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಸಮಾಸೇ ಗುಣೀಭೂತಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಸೇಸನಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ವಚನಮನ್ತರೇನಾತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾನಮಿವ ‘‘ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮನುದೇಸೋ ಸಮಾನಂ’’ತಿ (೧-೩-೧೦) ಸುತ್ತಂ ವಿನಾ, ಸಮಾಸಙ್ಖ್ಯ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಮಸಙ್ಖ್ಯಕಾ, ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದ್ಯತ್ಥೋ, ತೇನ–

‘‘ಆಲಾಪಹಾಸಲೀಲಾಹಿ, ಮುನಿನ್ದ ವಿಜಯಾ ತವ;

ಕೋಕಿಲಾ ಕುಮುದಾನೀ ವೋ, ಪಸೇವನ್ತೇ ವನಂ ಜಲಂ’’ (೨೬೦).

ಇಚ್ಚಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

೧೦. ಪಿತ್ಥಿ

ಇತ್ಥಿಯಂ ನಾಮಸ್ಸಾತಿ ಚ, ಅನ್ತೇ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ತೇಸಮಾ ಧಾರಾಧೇಯ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಆಧೇಯ್ಯಸ್ಸಾಧಾರೇ ಪವತ್ತಿಂ ವಿನಾ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಹಾರವಸೇನ ‘ವತ್ತಮಾನಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ಇವಣ್ಣು ವಣ್ಣಾತಿ ಅಪೇಕ್ಖಿಯ‘ವಿಸೇಸೀಯನ್ತೀ’ತಿ ಬಹುವಚನಮೇತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪುರಿಸಾಧೀನತಾಯ ನಾಮನ್ತೀಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ‘ವಿಸೇಸೀಯತೀ’ತೇಕತ್ತೇನ ಪರಿಣಮತಿ.

೧೧. ಘಾ

ಇತ್ಥಿಯಂ ನಾಮಸ್ಸನ್ತೇತಿ ಚ ವತ್ತತೇ. ಹೇಟ್ಠಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಞ್ಞಿನೋ ನಿದ್ದಿಸಿಯ ಸಞ್ಞಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತತ್ಥ ವಿಯ ವಿಸುಂ ಸಞ್ಞಿನೋ ಪಠಮಮನಿದ್ದೇಸೇ ಅಸನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ದೋಸಲೇಸಮಾಲಮ್ಬಿಯ ಚೋದಯತಿ ನನ್ಹಚೇ’ತ್ಯಾದಿನಾ. ತತ್ಥ ಸೇತೋತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಞಿನೋ. ಕಾರಿಯೇನಾತಿ ಸಞ್ಞಾಕಾರಿಯೇನ. ಪರಿಹರತಿ ‘ನಾಯಂ ದೋಸೋ’ತಿಆದಿನಾ. ಪಚ್ಛಾವುತ್ತಮತ್ತೇನಾತಿ ‘‘ಘಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ಕಾರಿಯಿನೋ ಆಕಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಮತ್ತೇನ. ನಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಸದ್ದೋ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯೇ, ಅಪರಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಮನಿಯಮರೂಪಮತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಿಯಮರೂಪಮಾಚರಿಯಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಸಾಧೇತುಮಾಹ ‘ಉಭಯಥಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

೧೨. ಗೋಸ್ಯಾ

ಆಸದ್ದೋ ಆಭಿಮುಖ್ಯೇ, ಅನಭಿಮುಖಮಭಿಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಲಪನಂ ಕಥನಮಾಲ ಪನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಆಲಪನೇ, ಆಲಪನತ್ಥೇ ವಿಹಿತೋ ಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಪಞ್ಚಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನಿಯಂ

ಸಞ್ಞಾಧಿಕಾರೋ ಸಮತ್ತೋ.

ಪರಿಭಾಸಾಧಿಕಾರ

೧೩. ವಿಧಿ

ವಚನಾರಮ್ಭಯೋಜನಮಾಹ–‘ಯಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮೇನ ‘‘ಅತೋ ಯೋನಂ ಟಾಟೇ’’ತಿ (೨-೪೩) ಆದೀಸು ಅತೋತಿಆದಿಕಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಂ ಪರಾಮಸತಿ, ತೇನಾತಿ ವಿಸೇ ಸನತ್ತೇನು-ಪಾದಿಯಮಾನೇನ ಯಂ ಸದ್ದನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ಅತೋತಿಆದಿಕೇನ ಕರಣಭೂತೇನ, ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿತಬ್ಬತೋತಿ ಆದೋ ಮಜ್ಝೇ-ನ್ತೇ ವಾ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಯೇನಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ಅಕಾರಾದಿವಿಸೇಸನವತೋ ನಾಮಾದಿನೋ, ತದನ್ತತ್ಥನ್ತಿ ತಂ ಅತೋತ್ಯಾದಿ ವಿಸೇಸನಮನ್ತೇ, ನಾದೋ ನ ಮಜ್ಝೇ ಯಸ್ಸ ತಂ ತದನ್ತಂ, ತಂ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ, ವತ್ತಾಯತ್ತಾತಿ ವತ್ತುನೋ ಆಯತ್ತಾ… ಅತ್ತಾವಾತ್ತನೋ ವಚನೇ ಪಧಾನನ್ತಿ, ತಸ್ಸಾತಿ ವತ್ತುನೋ, ಸಾತಿ ವಚನಿಚ್ಛಾ, ಪಯೋಗಾನುಸಾ ರೇನಾತಿ ಜಿನವಚನಾನುಸಾರೇನ, ಇತೀತಿ ಕಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಸಂಹಿತಾದಿವಿಧಿಮ್ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತದನ್ತ ವಿಧಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾಹಿ ‘‘ಸರೋ ಲೋಪೋ ಸರೇ’’ತಿ (೧-೨೬) ಏತ್ಥ ಸರೋತಿ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಸಬ್ಭಾವೇ ಸರೋತಿ ತತ್ರಾ’ದೀನಂ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿಸರಾದಿಸರಮಜ್ಝಸರನ್ತಾನಂ ತತ್ರಾದೀನಂ ಲೋಪಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ‘‘ವಿಧಿಬ್ಬಿಸೇಸನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೩) ಸರನ್ತಸ್ಸಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ನ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೩) ಅನ್ತಸ್ಸ… ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದೇಸಾಭಾವಾ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ತತ್ರಿಮೇ’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ‘ಇಮೇ’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಪಯೋಗಂ ನಾನುಸಟಾ ನಾಮಸಿಯುನ್ತಿ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತದನ್ತ ವಿಧಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ, ತಥಾ ‘‘ಗತಿಬೋಧಾ’’ (೨-೪) ದಿಸುತ್ತಾದಿಮ್ಹಿಪಿ ‘ಗಮಯತಿ ಮಾಣವಕಂಗಾಮಂ ತ್ಯಾದಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿಆದಿ ಚ ಯಥಾಯೋಗಮವಗನ್ತಬ್ಬಂ, ವುತ್ತಿಯಂ ‘‘ಅತೋ ಯೋನಂ ಟಾಟೇ’’ತಿ ಸುತ್ತೋದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ‘‘ನರಾ ನರೇ’’ತಿ ಲಕ್ಖಿಯೋದಾಹರಣಂ.

೧೪. ಸತ್ತಧೀ

ವಚನಫಲಮುಪದಸ್ಸೇತಿ‘ಯತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಯತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ‘‘ಸರೋ ಲೋಪೋ ಸರೇ’’ತ್ಯಾದಿಕೇ ಸುತ್ತೇ, ಸತ್ತಮಿಯಾತಿ ‘ಸರೇ’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಮಿಯಾ, ಯಸ್ಸಾತಿ ಸರೋತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ, ಕಾರಿಯಂ ಲೋಪಾದಿ, ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ವಿಸೇಸಾತಿ ಸರೇತ್ಯಾದೋ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಮಧಿಕರಣಂ, ತಞ್ಚೋಪಸಿಲೇಸೇ ಭವಮಧಿಕರಣಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ವಾ ಪರಂ ಸಿಯಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪರೋಪಸಿ ಲೇಸಸ್ಸಾವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಪರಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಅವಿಸೇಸಾ, ಪರಸ್ಸಾಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸೇವ, ಸತೀತ್ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಜೋತನೀಯೇ ಸತ್ತಮೀ ಸಂಸತ್ತಮೀ ಸನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾದೇಸೇನ, ಸತ್ತಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿವಚನಮೇವಂ ಸತಿ ಘಟತೇ, ಸನ್ತಿ ವಾ ಸನ್ತಸದ್ದತ್ಥೇ ಪಾದಿ, ಸುತ್ತೇ ಅವುತ್ತೇಪಿ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ನಿದ್ದೇಸೇ’ತಿ ವಚನೇ ಕಾರಣಮಾಹ-ಸತ್ತಞ್ಚಾ’ತಿಆದಿ, ನಿದ್ದೇಸಮನ್ತರೇನ ಸತ್ತಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸತ್ತಮಿಯಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ಸತಿಯೇವ ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಯ ಸತ್ತಾಯ ಸಮ್ಭವೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಿಮಞ್ಞನ್ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಪುಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಸದ್ದತ್ತಾ ಕಿನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುಬ್ಬತ್ತಮಿಚ್ಚಾಹ-‘ಸತ್ತಮಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ತನ್ತಿ ‘‘ಸರೋ ಲೋಪೋ ಸರೇ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ, ಉಕಾರಸ್ಸಾತಿ ‘ವೇಳು’ಇಚ್ಚತ್ರ ಉಕಾರಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬಸ್ಸ…ಪೇ… ಕರಿತ್ವಾ ತಂಮನಸಿಕತಞ್ಚೋದನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ತಮಹ’ನ್ತಿ ಚ್ಚಾದಿತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಾಜ್ಝಾಹಾರೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತಮೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತೋ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ, ಅನನ್ತರಸ್ಸಾತಿ ಅಬ್ಯವಹಿತಸ್ಸ, ವುತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧-೬೬) ಪಾಣಿನಿಯವಚನೇ ‘‘ದಿಸಿರಯಮುಚ್ಚಾರಣಕ್ರಿಯೋ ನಿಸದ್ದೋಪ್ಯಯ ಮಿಹ ನೇರನ್ತರಿಯಂ ಜೋತೇತಿ, ತತ್ಥ‘ನಿರನ್ತರಂ ದಿಟ್ಠೋ’ತಿ ಪಾದಿಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಫುಟಮೇವಾನನ್ತರಮುಚ್ಚಾರಿತೇತ್ಯಮತ್ಥೋ-ವಗಮ್ಯತೇತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ಬ್ಯವಹಿತೇಪಿ ಪಯೋಗದಸ್ಸನೇ ಬ್ಯವಹಿತೇಪಿ ಕಾರಿಯಂ ಪಪ್ಪೋತೀ’’ತಿ ಭಸ್ಸಕಾರಾದಯೋ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ಇಹ ತಾದಿಸವಚನಾಭಾವೇನ ವಣ್ಣಾದಿ ಬ್ಯವಧಾನೇಪಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ಸರೇಚ್ಚಾದಿಪರಿಹಾರವಚನೇ-ಧಿಪ್ಪಾಯ ಮುಬ್ಭಾವಯತಿ ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಮಥುರಾಯ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಚಾನ್ತರಾಳೇ ಗಾಮಾದೀನಂ ಸಬ್ಭಾವಾ ಬ್ಯವಧಾನೇಪಿ ಪುಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠನ್ತಮಾಹ-‘ಮಥುರಾ’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಯಸ್ಮಾ ಸರೇತಿ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರೇ ಸತ್ತಮ್ಯನ್ತಂ ಪದಂ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ಯವಧಾನೇ ಸರಲೋಪೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪಬ್ಯಾಖ್ಯಾನೇನ ವುತ್ತಿಯ ಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಕೇವಲಂ ಸರೇತಿ ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಆಹ- ‘ಕಾರಿಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಓಪಸಿಲೇಸಿಕೇಯೇವಾಧಾರೇ ಭವತೀತಿ ಸೇಸೋ, ಕಾರಣಮಾಹ-‘ವತ್ತಿಚ್ಛಾನ್ಹವಿಧಾನತೋ ಸದ್ದಸ್ಸಾ’ತಿ, ವತ್ತುನೋ ಯಾ ಇಚ್ಛಾ ವಚನಿಚ್ಛಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುತೂಲೇನ ವಿಧಾನತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಥನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ,ಯೇನ ಹಿ ಯಮತ್ಥಂ ವತ್ತಾತಿಧಾತುಮಿಚ್ಛತಿ ಸತೀಪ್ಯಭಿಧಾನಸಾ ಮತ್ಥಿಯೇ ನ ತತೋ-ಞ್ಞಮತ್ಥಂ ಸದ್ದೋಭಿದಧಾತೀತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ವತ್ತಿಚ್ಛಾ ವಸಾಯೇ ಕಾರಣಮಾಹ’ವತ್ತಿಚ್ಛಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ವತ್ತುನೋ ಸುತ್ತಕಾರಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾ ವತ್ತಿಚ್ಛಾ, ಕಥಮುಪದೇಸತೋ ವತ್ತಿಚ್ಛಾ-ವಸೀಯತೇ’ ಕಥಞ್ಚ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋತಿ ಆಸಙ್ಕಿಯ ತಮುಪದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಅತೋಚೇತ್ಯಾದಿ, ಅತೋ ವಕ್ಖಮಾನಕಾರಣಾ ಉಪದೇಸತೋ ವಸೀಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಿನ್ತಂ ಕಾರಣ ಮಿಚ್ಚಾಹ-‘ಯಸ್ಮಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಅನ್ವಯಸದ್ದೇನೇತ್ಥ ಗುರುಪಾರಮ್ಪರಿಯೋ-ಪದೇಸೋ ವಿವಚ್ಛಿತೋ, ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಅನ್ವಯೋ ಗುರುಪಾರಮ್ಪರಿಯೋ ಪದೇಸೋ ಗುರುಕುಲಮುಪಗಮ್ಮ ಪಞ್ಹಕರಣಾದಿನಾ ಅನ್ವಿಚ್ಛೀಯತೇ ಗವೇಸೀಯತಿ, ಅತೋ ಕಾರಣಾ ಗುರುಪರಮ್ಪರಾ ಗತಉಪದೇಸತೋ ವಸೀಯತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ-ವಸಾಯಪ್ಪಟಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ‘ಸಾಮತ್ಥಿಯಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಸಾಮತ್ಥಿಯಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತೇತಿಸೇಸೋ, ಲಘುನೋಪಾಯೇನ ಸದ್ದಾನಮುಪಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತೀತಿ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿಯಾ ವಚನನ್ತರಕ-ರಣಮನುಪನ್ನಂ, ಉಪಪನ್ನಂ ವಚನನ್ತರಕರಣಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರ ಮನ್ತರೇನ ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರವಿಸೇಸಪ್ಪಟಿಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ, ಆಧಾರನ್ತರೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ಆಧಾರನ್ತರೇಪೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪಸಙ್ಗಾಭಾವತೋ ಅತ್ಥನ್ತ-ರೇನಾಪಿ ಆಧಾರನ್ತರೇಪಿ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರೇಪಿ ವಚನನ್ತರಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಸಮ್ಭವಾ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರನಿಸ್ಸಯನೇಪಿ ಆನಿಸಂಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೇನಾಪಿ ನತ್ಥಿ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಯಮ್ಪಿ ಸದ್ದೋತಿ, ನನು ಕಿಮೇವಂ ವಣ್ಣೀಯತೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸೇವೇತಿ ವಚನ ಮೇವೋಪಸಿಲೇಸಿಕಮಧಿಕರಣಂ ವಿಞ್ಞಾಪಯತಿ… ತತ್ಥೇವ ಪುಬ್ಬಪರತ್ತ ಸಮ್ಭವಾತಿ ಯೋಮಞ್ಞತೇ, ತಸ್ಸೇಸಾ ಕಪ್ಪನಾ ನ ಸಙ್ಗತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಯುತ್ತತ್ತೇ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಸಾಮೀಪಿಕೇಪಿ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಾ’ತಿ, ‘ಗಙ್ಗಾಯಂ ಘೋಸೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಘೋಸೋ ಗಙ್ಗಾಯಂ ಪುಬ್ಬೋ ವಾ ಪರೋ ವೇತಿ ಗಮ್ಮಮಾನತ್ತಾ ಸಾಮೀಪಿಕೇಪ್ಯಧಿಕರಣೇ ಪುಬ್ಬಪರತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತಾವವುಚ್ಚತೇತಿ ಪುಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ ನ ಪರಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುಚ್ಚತೇ, ತಥಾಚ ವಕ್ಖತಿ-‘ಕಿನ್ತ’ನ್ತಿಆದಿ, ಅಧಿಕಂ ಬ್ಯವಹಿತನಿವುತ್ಯಾದಿ ನ ವುಚ್ಚತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಆದಿಸದ್ದೇನೇತ್ಥ ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾ ಗಹಿತಾ, ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾಪಿ ಸಾಮತ್ತಿಯಾ ಕತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಪಕಪ್ಪನಂ ಪಕಪ್ಪನಾವಿಧಾನಂ, ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘ಪಾಣಿನಿಯಾ ‘‘ಛಟ್ಠೀಟ್ಠಾನೇಯೋಗಾ’’ತ್ಯತೋ (೧-೧-೪೯) ‘‘ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ’’ (೧-೧-೬೬) ‘‘ತಸ್ಮಾ ತ್ಯುತ್ತರಸ್ಸ’’ ಇತಿ (೧-೧-೬೭) ಪರಿಭಾಸಾಸುತ್ತದ್ವಯೇ ಛಟ್ಠೀಗಹಣಮನುವತ್ತಿಯ ‘ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಛಟ್ಠೀ’ ‘ತಸ್ಮಾತ್ಯುತ್ತರಸ್ಸ ಛಟ್ಠೀ [ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಛಟ್ಠೀತಿ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಕಾರಿಯಿತ್ತಪಟಿಪಾದನಯೋಗ್ಗೋ ಛಟ್ಠೀ ತಬ್ಬೋಧಕಪದೇ ಭವತಿತ್ಯತ್ಥೋ, ಏವ ಧುತ್ತರಸ್ಸೇತು ವಿ. ಉಜ್ಜೋತಟೀಕಾ] ತಿ ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಂ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತಿ ‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾಯಥಾ ಸಿಯಾ’ತಿ, ಇಧ ಪನ ವಚನನ್ತರಾಭಾವೇಪಿ ಯತ್ಥ ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನೇವ ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾ ಸಿದ್ಧಾ’ತಿ, ಸಾಮತ್ಥಿಯಮುಪದಸ್ಸೇತಿ ‘ಸತ್ತಮೀನಿದ್ದೇಸೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಅಞ್ಞವಿಭತ್ತಿನಿದ್ದಿಟ್ಠೋಪಿ ಪಟಿಪಜ್ಜತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಾರಿಯಯೋ ಗನ್ತಿ ಕಾರಿಯಸಮ್ಬನ್ಧಂ, ಯಥಾ ‘‘ವಗ್ಗೇ ವಗ್ಗನ್ತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾನುವತ್ತಮಾನಂ ನಿಗ್ಗಹೀತ’ನ್ತಿದಂ ಛಟ್ಠೀಯನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ಕಥಂ ವಗ್ಗೇತೇಸಾ ಸತ್ತಮ್ಯಕತತ್ಥಾ ‘‘ನಿಗ್ಗಹೀತ’’ನ್ತಿ (೧-೩೮) ಪುಬ್ಬಸುತ್ತೇ ಕತತ್ಥತಾಯ ಪಠಮಾ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಛಟ್ಠೀವಿಭತ್ತಿಮ್ಪಕಪ್ಪೇತಿ ಸತ್ತಮಿಯಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸೇ’ತಿ ತಥೇತ್ಯವಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಏತಾವ ವುಚ್ಚತೇತಿ ವುತ್ತೇ ಇದನ್ತಿ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೇತಿ ಆಹ ‘ಕಿನ್ತ’ನ್ತಿಆದಿ, ಯದಾಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಪರಿಯಾಯಪಸಙ್ಗಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಿಮಿದಮುಚ್ಚತೇ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ನಿಯಮತ್ಥಂ ವಚನನ್ತಿ ನನು ಪುಬ್ಬಪರಾನಂ ಯುಗಪದುಪ್ಪತ್ತಿಯ ಮಾಚರಿಯವಚನಪ್ಪಮಾಣೇನಾಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ವಿಜ್ಝನತ್ಥಂ ವಚನನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನೋಚ್ಚ ತೇಚ್ಚಾಹ- ‘ಯುಗಪದುಪಸಿಲಿಟ್ಠಾನ’ನ್ತ್ಯಾದಿ, ಯುಗಪದುಪಸಿಲಿಟ್ಠಾನಮಸಮ್ಭವೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕುತೋಚ್ಚಾಹ-‘ಅಪರಸ್ಸೂಪಸಿಲೇಸಿಕಸ್ಸಾಭಾವತೋ’ತಿ, ಅತೋತಿ ಯುಗಪದುಭಿನ್ನಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ವಚನಂ ‘‘ಸರೋ ಲೋಪಾಸರೇ’’ಚ್ಚಾದಿಕಂ (೧-೨೬) ಸುತ್ತಂ.

೧೫. ಪಞ್ಚ

ಅವಧಿಭಾವೇನಾತಿ ‘ಅತೋ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಅವಧಿತ್ತೇನ, ಯಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಆದಿನೋ, ಕಾರಿಯನ್ತಿ ‘ಟಾಟೇ’ಆದಿಕಂ, ಪುಬ್ಬಪರಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನಾವಿಸೇಸಾತಿ ಯಥಾ- ‘ಗಾಮಾ ದೇವದತ್ತೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸೋ ತತೋ ಪುಬ್ಬೋ ಪರೋಗೇತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತ್ಯವಧಿಭಾವಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪರಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನಾವಿಸೇಸೋ, ತಥೇಹಾಪಿ ‘‘ಅತೋ ಯೋನಂ ಟಾಟೇ’’ತಿ (೨-೪೧) ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅತೋ ಪುಬ್ಬೇಸಂ ಯೋನಂ ಅಥವಾ ಪರೇಸನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪರಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನಾವಧಿಭಾವಸ್ಸಾವಿಸೇಸಾತಿ ಮಞ್ಞತೇ, ಪುರೇ ವಿಯಾತ್ಯನೇನ ಸತ್ತಮಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ನಿದ್ದೇಸವಚನೇ ಕಾರಣಮತಿದಿಸತಿ, ವುತ್ತಿಯಂ ‘ನರಾನಮೇರೇ’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಪವಾದವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಸತಿಪರತ್ತಾ ಟಾಟೇಆದೇಸಾನಂ ಪವತ್ತಿಂ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ, ಅಥ ಕಿಮಿಮಿನಾ ವಚನೇನ ನನು ಯತೋ ಯತ್ಥ ಪಞ್ಚಮೀ ನಿದ್ದೇಸೋ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಮಾನುಬನ್ಧೋ ಸರಾನಮನ್ತಾ ಪರೋ’’ (೧-೨೧) ತ್ಯತೋ ‘ಪರೋ’ತ್ಯನುವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ತಸ್ಸಾನುವತ್ತಿತಸ್ಸ ಯೋನಮಿಚ್ಚನೇನ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾ‘ಪರೇಸಂ ಯೋನಂ’ತ್ಯಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇಸಂ ಪಸಙ್ಗೋಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ, ನೇತದತ್ಥಿ, ಪರೋತಿ ತ್ಯನುವತ್ತಮಾನಂ ‘ಅತೋ’ತಿ ಪಞ್ಚಮ್ಯನ್ತೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝಮಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ವಾರೇತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪರತೋ-ಕಾರತೋ ಪುಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಯೋನಂ ಟಾಟೇಆದೇಸಾ ಪಪ್ಪೋನ್ತೀತಿ ವಚನೇನೇಮಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ವಚನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಏವಞ್ಚರಹಿ ತದೇವೋದಾಹರಿತಬ್ಬಂ, ಕಿಂ ‘ನರಾನರೇ’ ತ್ಯುದಾಹಟನ್ತಿ ಚೇ, ನೇಸದೋಸೋ, ಅಞ್ಞದತ್ಥಂ ಕಾರೀಯಮಾನಮಿಹಾ-ಪ್ಯತ್ಥವನ್ತಂ ಹೋತೀತಿ, ಪುಬ್ಬಕೋ ಪರಿಹಾರೋತಿ ಬ್ಯವ ಹಿತನಿವತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೋ ‘‘ಸರೇತೋಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರೋ’’ತಿ ಪರಿಹಾರೋ, ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಇಹ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಅಭಾವಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ವಚನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಮಿವ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿಯಾ ಸುತ್ತನ್ತರಂ, ತೇ ಹಿ ‘‘ತಸ್ಮಾತ್ಯುತ್ತರಸ್ಸಾ’’ತ್ಯೇತ್ಥ (೧-೧-೬೭) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಮನುವತ್ತಿಯ ತೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತಿ. ಅನನ್ತರೇತಿವಚನಾ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯನಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ಕತತ್ಥತಾಯಾತಿ ವಚನಾ ಜಾತಿಯಾತ್ಯಾಹ- ‘ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ ಜಾತಿಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯಾ’ತಿ ಜಾತಿಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ ನಿವತ್ತಿಮಾಹೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿ ಞಾಯಬ್ಯಾಪನಞಾಯಜಾತಿಪದತ್ಥಬ್ಯತ್ತಿಪದತ್ಥೇಸು ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೋ ಜಾತಿಪದತ್ಥೋಚೇಹ ನಿಸ್ಸೀಯತೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಹಿ ಕೇವಲಂ ಜಾತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಥಾಹಿ ಯದೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೋ ನ ನಿಸ್ಸಿತೋ, ತದಾ ಬ್ಯಾಪನಞಾಯೇನ ಬ್ಯವಹಿತೇ ಚಾಬ್ಯವಹಿತೇ ಚಾಸಜ್ಜತೀತಿ ಜಾತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯನೇ ಸತ್ಯಪಿ ಬ್ಯವಹಿತೇಪಿ ಬ್ಯಾಪ್ಯಮಾನಾ ಜಾತಿ ಕೇನ ನಿವಾರೀಯತೇ ನಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಥಾಹ್ಯಸತಿ ಜಾತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಬ್ಯತ್ತಿನಿಸ್ಸೀಯತೇ, ಬ್ಯತ್ತಿಯಞ್ಚ ಪದತ್ಥೇ ಪಟಿಲಕ್ಖಿಯಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿ ಞಾಯನಿಸ್ಸಯನೇಪ್ಯಬ್ಯವಹಿತಮ್ಪತಿ ಯಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಭಿನ್ನಂ ತದಬ್ಯವಹಿತೇ ಪವತ್ತಂ, ಯಮ್ಪನ ಬ್ಯವಹಿತಮ್ಪತಿ ಭಿನ್ನಂ ಲಕ್ಖಣಂ, ತಞ್ಚ ವಚನಪ್ಪಮಾಣತೋ ಮಾಭವತ್ವಸ್ಸ ಬ್ಯತ್ಥತಾತಿ ಬ್ಯವಹಿತೇಪಿ ಪವತ್ತತೇ, ತಸ್ಮಾ ಉಭೋಪಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ನೀಯಾತಿ. ವಿಸಯದಸ್ಸನಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ವಿಸಯಿದಸ್ಸನಮತ್ಥಬ್ಯತ್ತಿಕಾರಣನ್ತಿ ವಾಕ್ಯನ್ತೋಗಧಪದಾನಮತ್ಥಮ್ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಾಸಾದಿಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಕತೋ’ತ್ಯಾದಿಕಮಾರದ್ಧಂ, ಜಾತಿಲಕ್ಖಣೋತಿ ಅಬ್ಯವಹಿತತ್ತಜಾತಿಸಭಾವೋ, ‘ಓಸಧ್ಯೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಕಾರೇ ಅಕಾರಾ ಪರಸ್ಸ ಧಕಾರೇನ ಬ್ಯವಹಿತಸ್ಸ ಯೋಸ್ಸ ವಿಯಾವಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ಸಬ್ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ-‘ಯೋಪ್ಪಭುತೀನ’ನ್ತಿ, ಜಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಯಾವತಿ ವಿಸಯೇತಿ ಗವಾದಿಕೇ ಯತ್ತಕೇ ವಿಸಯೇ, ಕಾಮಚಾರತೋ ವಿಸಯ ಪರಿಸಮತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠನ್ತಮಾಹ-‘ತಂ ಯಥೇ’ತಿ, ಭೋಜಯೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಭೋಜಯೇಇತೀತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ, ಕತೋಹಿ ಜಾತ್ಯತ್ಥೋ ಕಸಿಣೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಕಲೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಸಮತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ- ‘ಯಾವ ದಿಟ್ಠಮ್ಭೋಜಯೇ’ತಿ ವುತ್ತೇ [ವುತ್ತೇನ (ಪೋತ್ಥಕೇ)] ಸನ್ತಾಯ ಸಾಮಞ್ಞವುತ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಭೋಜನಕಿರಿಯಾ ಕತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಯತೋ ಕಸಿಣೋಪಿ ಜಾತ್ಯತ್ಥೋ ಪರಿಸಮತ್ತೋ ನಾಮಾತಿ. ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೩೩) ಸುತ್ತೇ ಬ್ಯಞ್ಜನೇತಿ ಸತ್ತಮೀ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ದೀಘಾದಿವಿಧಿಮ್ಹಿ ಚರಿತತ್ತಾ ‘‘ಸರಮ್ಹಾ ದ್ವೇ’’ತಿ (೧-೩೪) ಏತ್ಥ ಸರಮ್ಹಾತಿ ಪಞ್ಚಮ್ಯಕ ತತ್ಥಾ, ತತೋ ಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಬಲೀಯತ್ತಂ, ತತೋ ‘‘ಸತ್ತಮಿಯಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ’’ ‘‘ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಪರಸ್ಸಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪರಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾಪನೇ ‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ’ತಿ ಸತ್ತಮೀ ಪರಸ್ಸ ಕಾರಿಯ ಯೋಗಿತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಛಟ್ಠೀಭಾವೇನ ಪರಿಣಮತೀ… ದ್ವಿನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಪರಸ್ಸ ಬಲೀ ಯತ್ತಾವಾತಿ ಏತಾದಿಸಸಾಮತ್ಥಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ-‘ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾಪಿ ಪುರೇವಿಯ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ’ತಿ.

೧೬. ಆದಿಸ್ಸ

ಕಿಞ್ಚಿ ಅನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಟಾನುಬನ್ಧಮನೇಕವಣ್ಣಂ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸೇ’’ (೧-೧೭) ತ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಂ, ಕಿಞ್ಚಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇತಿ’’ (೧-೧೯) ಟಾನುಬನ್ಧಮನೇಕವಣ್ಣಞ್ಚ ಕಾರಿಯಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಪತ್ತಂ. ಯದನ್ತಭಾವಿಕಾರಿಯಂತ್ಯಾದಿನಾ ವಚನಫಲಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಛಟ್ಠೀಯನ್ತಸ್ಸೇ’ತೀಮಸ್ಸಾಪವಾದೋ ಯಂ ಯೋಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಸಾಯಮ ಪವಾದೋ ಹೋತು ಟಾನುಬನ್ಧಾದಿಕಾರಿಯಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ-‘ಟಾನುಬನ್ಧೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಾತಿ ಅಪವಾದವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಾ, ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸೇ’ತಿ ಹಿ ಉಸ್ಸಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸಾಪವಾದಾ ‘‘ಆದಿಸ್ಸ’’ ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇ’’ತ್ಯೇತೇ, ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತೀಮಸ್ಸಾವಕಾಸೋ ‘ತೇರಸಾ’ತಿ, ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ’’ತೀಮಸ್ಸಾವಕಾಸೋ ‘ಏಸು, ಅನೇನಾ’ತಿ, ಇಹೋಭಯಮ್ಪಪ್ಪೋತಿ ‘‘ಅತೋ ಯೋನಂ ಟಾಟೇ’’ (೨-೪೧) ‘‘ನರಾನರೇ’’ ‘‘ಅತೇನ’’ (೨-೧೦೮) ‘‘ಜನೇನಾ’’ತಿ (ತತ್ಥ) ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇ’’ತೀದಮ್ಪವತ್ತತೀತಿ ತೇಸಮಪವಾದಾನಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಾ ಸಬ್ಬಾದೇಸೋ ಭವತಿ. ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ದಸಸದ್ದೇ-ನ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತೋಪಿ ತದಪವಾದತ್ತಾ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಭೂತಸ್ಸ ದಕಾರಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘ದಕಾರಸ್ಸರೋ’ತಿ.

೧೭. ಛಟ್ಠೀ

ಕೋತ್ಥೋನ್ತ ಸದ್ದಸ್ಸೇಚ್ಚಾಹ-‘ಅನ್ತೋವಸಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ‘‘ವಣ್ಣಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ’’ತಿ (೧-೧-೫೨) ಸುತ್ತೇ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಮನ್ತವಿಸೇಸನಾಯೋಪದಿಟ್ಠಂ ಪಾಣಿನಿನಾ-ಅನ್ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಾ ಮಾಭವೀ’ತಿ, ಇಹ ತ್ವನತ್ಥಕಂ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಂ ಬ್ಯವಚ್ಛೇಜ್ಜಾಭಾವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಸೋ ಚೇ’ ತ್ಯಾದಿ, ನನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೋ ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ನಾಮಾತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸು ವಾ’’ತಿ (೨-೧೯೪) ಉಆದೇಸೋ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅನ್ತಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಪಪ್ಪೋತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ನ ಹಿ ಛಟ್ಠೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ಸಮ್ಭವತೀ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ, ವುಚ್ಚತೇ- ನ ವಿಸೇಸನತ್ಥೇನಾಕ್ಖೇಪಮತ್ತೇನ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೋ ಛಟ್ಠೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ನಾಮ ಭವತೀತಿ ನ ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾದೇಸಪ್ಪಸಙ್ಗೋ, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೇ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಸಾನ್ತಸ್ಸ ಉತ್ತಂ ವಿಧೀಯತೇ.

೧೮. ವಾನು

‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸೇ’’ತ್ಯನೇನೇವಾವಿಸೇಸೇನ ವಾನುಬನ್ಧಕಾರಿಯೇಪ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧೇ ಕಿಮತ್ಥೋಯಮಾರಮ್ಭೋತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ಟಾನುಬನ್ಧಾತ್ಯಾದಿನಾ ವಚನಫಲಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಬಾಧಕಬಾಧನತ್ಥೋ-ಯಮಾರಮ್ಭೋ’ತಿ-ವದತಿ, ತಥಾಹಿ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸೇ’’ತ್ಯಸ್ಸ ಬಾಧಕೋ ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ‘‘ವಾನುಬನ್ಧೋ’’ತ್ಯಯಂ ಯೋಗೋ ಬಾಧಕೋತಿ ಬಾಧಕಬಾಧನತ್ಥೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೇ, ಅಪಇಚ್ಚಯಮುಪಸಗ್ಗೋ ವಜ್ಜನೇ ನೀವಾರಣೇ, ಪನಯನೇ ವಾ ವತ್ತತೇತಿ ಅಪೋದ್ಯನ್ತೇ ಉಸ್ಸಗ್ಗಲಕ್ಖಣಾನಿ ವಜ್ಜೀಯನ್ತೇ ನೀವಾರೀಯನ್ತೇ ಅಪನೀಯನ್ತೇ ನೇನೇತ್ಯಪವಾದೋ, ಸುತ್ತೇಕದೇಸೇನ ಸುತ್ತಮೇವೋಪಲಕ್ಖಿತನ್ತಿ ಅನ್ತಸ್ಸ‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಪವಾದೋ ಅನ್ತಾಪವಾದೋ, ಉಸ್ಸಜ್ಜತೇ ನಿವತ್ತೀಯತ್ಯಪವಾದೇನೇತ್ಯುಸ್ಸಗ್ಗೋ, ಉಸ್ಸಗ್ಗಾಪವಾದಕ್ಕಮೋ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸೇ’’ತ್ಯುಸ್ಸಗ್ಗೋ, ತದಪವಾದಾ ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ’’ ‘‘ಉಕಾನುಬನ್ಧಾದ್ಯನ್ತಾ’’ ‘‘ಮಾನುಬನ್ಧೋ ಸರಾ ನಮನ್ತಾ ಪರೋ’’ತಿ, ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇ’’ತ್ಯುಸ್ಸಗ್ಗೋ, ತದ ಪವಾದಾ ‘‘ವಾನುಬನ್ಧೋ’’ ‘‘ಮಾನುಬನ್ಧೋ ಸರಾನಮನ್ತಾ ಪರೋ’’ತಿ.

೧೯. ಟಾನು