ಪಞ್ಚಮಕಣ್ಡ

೧. ತಿಜ

ಖಮಾವೀಮಂಸಾಸೂತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಮೇವ ಕಥಮಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪದಾನಮಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪುರಿಸಾಧೀನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಕತಿ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ತಿಜಮಾಹ ಸದ್ದಾನಂ ವಿಸೇಸನಂ, ಕಿಮ್ಪನ ಪಕತಿವಿಸೇಸನೇ ಫಲ ಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಪಕತಿವಿಸೇಸನೋಪಾದಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಯಜ್ಜತ್ರ ‘ಖಮಾವೀಮಂಸಾಸೂ’ತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಂ, ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚರತಿ ಖಸಾ ವಿಧೀಯನ್ತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸಾ ನಿದ್ದೇಸಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸಾತಿ ನಿಸಾನಾದಿಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸ. ‘‘ಸುತಾನುಮಿತೇಸು ಸುತಸಮ್ಬನ್ಧೋವ ಬಲವಾ’’ತಿ ಪರಿಭಾಸಮುಪಲಕ್ಖೇತಿ ‘ಸುತಾನುಮಿತಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ. ತೇನೇವಾತಿ ಕಿರಿಯಾರೂಪಾಸು ಖಮಾವೀಮಂಸು ಖಸಾನಂ ವೀಧಾನೇನೇವ, ಸಕತ್ಥೇ ವಿಧಾನೇನೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಿತಿಕ್ಖಕಿರಿಯತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರೇಸಂ ವಿಯ ಖಾದ್ಯನ್ತಾನಂ ಧಾತುಸಞ್ಞಾವಿಧಾನ ಮನತ್ಥಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತಿತಿಕ್ಖಾ ಖಮಾ, ತಿತಿಕ್ಖತಿ ಖಮತಿ, ವೀಮಂಸಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ, ವೀಮಂಸತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತ್ತೇ ತಿಜಇತಿ ನಿದ್ದೇಸಾ ಭೂವಾದಿಕಸ್ಸ ಗಹಣಂ. ನಿಚ್ಚಣ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಚುರಾದಿಕಸ್ಸ ಹಿ ತಾದಿಸೇ ಪಯೋಜನೇ ಸತಿ ಬಹುಲಂ ವಿಧೀಯಮಾನೇಪಿ ನಿಚ್ಚತ್ತಮತ್ತನೋ ನಾತಿವತ್ತತಿ. ಅಥವಾ ಚುರಾದಿಮಾನೇನಾಬ್ಯಭಿಚಾರಿನಾ ಸಾಹಚರಿಯಾ ತಿಜೋಪಿ ಚುರಾದಿಕೋವ, ತಂ ಯಥಾ ‘ಗಾವಸ್ಸ ದುತಿಯೇನಾತ್ಥೋ’ತಿ. ವುತ್ತೇಗೋಯೇವೋಪಾದೀಯತೇ, ನಾಸ್ಸೋ, ನ ಗದ್ರಭೋ. ಕದಾಚಿ ಪನ ಅಸ್ಸಾದಿನೋಪಿ ದುತಿಯಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಾ ದಿಪ್ಪಭಾವತೋ.

ನನು ಚ ವೀಮಂಸಾಯಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯವಿಧಾನ ಮನುಪಪನ್ನಮಿತರೇತರನಿಸ್ಸಯದೋಸ ದುಟ್ಠತ್ತಾ, ತಥಾಹಿ ಸಿದ್ಧೇ ವೀಮಂಸಾಸದ್ದೇ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇ, ಸತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ವೀಮಂಸಾತಿ ರೂಪಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇತರೇತರನಿಸ್ಸಯೋ, ಇತರೇತರ ನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಚ ಕಾರಿಯಾನೀ ನೋಪಕಪ್ಪನ್ತೀತಿ ತೇನಾಹ- ‘ಅನುವಾದರೂಪಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಅನಾದಿಕಾಲಸಂಸಿದ್ಧಸದ್ದಾನುವಾತೋ ನತ್ಥಿ ಇತರೇತರನಿಸ್ಸಯೋ ದೋಸೋತಿ ಭಾವೋ. ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರಣಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾಭಾವೇ ತೇಜತೇತಿ ರೂಪಂ.

೨. ಕಿತಾ

ಪುಬ್ಬೇವಿಯ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಾದೀತ್ಯನೇನ ‘‘ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪುರಿಸಾಯತ್ತತ್ತಾ ‘ತಿಕಿಚ್ಛಾಸಂಸಯೇಸೂ’ತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಆಹ- ‘ತಿಕಿಚ್ಛಾಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ’ತ್ಯಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಥಾಯೋಗಮೇತ್ಥಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತ್ಯತಿದಿಸತಿ. ವಿಸ್ಸತ್ಥೋತಿ ವಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ಕಿಮಿತ್ಥಂ ಛಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸೇವ ದ್ವಿಧೋದಾಹರಣನ್ತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಅತ್ಥಭೇದಾ ದ್ವಿಧೋದಾಹರಣ’ನ್ತಿ. ನಿಕೇತೋ ನಿವಾಸೋ, ಸಙ್ಕೇತೋ ಲಕ್ಖಣಂ.

೩. ನಿನ್ದಾ

ನಿನ್ದ=ಗರಹಾಯಂ ತತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಮಣತ್ತಿಕಯಕ್ಯಾ ಚೇ’’ತಿ (೫-೪೯) ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ತತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಮತ್ವಾ’’ತಿ (೩-೨೬) ಆಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಂ. ಬನ್ಧತೀತಿ ಬಧಕೋ.

೪. ತುಂಸ್ಮಾ

ತುಂಸ್ಮಾತೀಹ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣಮಾಚಿಕ್ಖತಿ ‘ತುಂತಾಯೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ತತೋ ಚೇತಿ ಯತೋ ತುಂಸ್ಮಾತಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಯತೋ ಚ ವಿಸೇಸನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ ತದಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ… ‘‘ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ವಿಹಿತೋ ತದಾದಿನೋ ಗಹಣ’’ನ್ತಿ ಞಾಯತೋ. ವಿಸೇಸನತ್ತೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ತದನ್ತಗ್ಗಹಣಂ… ‘‘ವಿಧಿಬ್ಬಿಸೇಸನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೩) ವಚನಾಭಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ- ‘ಯತೋ ಕಿರಿಯತ್ಥಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಸೋ ಕಿರಿಯತ್ಥೋ ಆದಿ ಯಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಸೋ ತದಾದಿ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋನ್ತೇ ತಸ್ಸ (ಸೋ ತದನ್ತೋ). ತದಾದಿತದನ್ತಸಮುದಾಯವಿಸೇಸಸ್ಸ ಗಹಣಂ, (ನತು) ತದನ್ತಮತ್ತಸ್ಸೇ ತ್ಯತ್ಥೋ. ನನು ಚ ತುಂಸ್ಮಾಇತಿ ವಿಸೇಸನತ್ತೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತೇ ಭವತು ‘‘ವಿಧಿಬ್ಬಿಸೇಸನನ್ತಸ್ಸೇ’’ತಿ ತದನ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ ತು ಕಥಂ ತದಾದಿನೋ ಗಹಣಂ ವಚನಾಭಾವತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ತದವಿನಾಭಾವಿತ್ತಾ’ತಿ. ಯತೋ ವಿಹಿತೋ ತೇನ ವಿನಾ ನ ಭವತಿ ಸೀಲೇನೇತಿ ತದವಿನಾಭಾವೀ ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತಸ್ಮಾ. ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ-ತ್ಥೋ, ಯಮಾಖ್ಯಾಯತೇ ‘ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ವಿಹಿತೋ ತದಾದಿನೋ ಗಹಣ’ನ್ತಿ. ಭವತ್ವೇವಂ ತದಾದಿನೋ ತದನ್ತಸ್ಸ ಚ ಗಹಣಂ, ತತೋ ಕಿಪ್ಫಲಂತ್ಯಾಹ- ‘ತೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಸಪಾದಿತೋತಿ ಪಾದಿಸಹಿತತೋ. ಖ ಛ ಸುಪ್ಪತ್ತಾಭಾವಾತಿ ಖ ಛ ಸಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಾ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸೇವ ತುಂಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿಭಾವೇನ ಗಹಣಾ ಸಪಾದಿತೋ ಖ ಛ ಸಾನಮನುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಪುಬ್ಬಾ ‘ಜಿ-ಜಯೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ತುಂಪಚ್ಚಯನ್ತಾ ‘ವಿಜೇತುಮಿಚ್ಛತೀ’ತಿ ಅತ್ಥೇ ‘‘ತುಂಸ್ಮಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ(ಸೋ), ತುಂಸ್ಸಚ ಲೋಪೋ, ನೇಮಿತ್ತಿಕೇ ಏಕಾರೇ ನಿವತ್ತೇ ‘ಜಿಸ ಜಿಸ ಇತಿ ದ್ವಿತ್ತೇ ಅನಾದಿಬ್ಯಞ್ಜನಲೋಪೋ ‘‘ಜಿಹರಾನಂ ಗೀ’’ತಿ (೫-೧೦೨) ಗೀ. ಜಿಗೀಸಪ್ಪಕತಿತೋ ‘‘ಭೂತೇ ಈಊಂ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ (೬-೪) ಈ. ತಸ್ಮಿಂ ಅಞ. ‘‘ಆ ಈ ಊ ಮ್ಹಾ ಸ್ಸಾ ಸ್ಸಮ್ಹಾನಂ ವಾ’’ತಿ (೬-೩೩) ಈಸ್ಸ ರಸ್ಸೇ ಬ್ಯಜಿಗೀಸಿ. ಯದಿ ತು ಸಪಾದಿತೋ ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ತದಾ ಬ್ಯಜಿಗೀಸೀತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಕರೀಯಮಾನಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಸ್ಸೇಕಸ್ಸರಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಭವತೀತಿ ‘‘ಖ ಛ ಸಾನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ (೫-೬೯) ವಿಜಿಯ ಇತಿ ಸಮುದಾಯೇ ಆದಿಭೂತಸ್ಸ ವಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಈಮ್ಹಿ ಚ ವಿಹಿತೇ ಸಪಾದಿನೋ ಪಕತಿಭಾವೋತಿ ವಿಸದ್ದ ಪುಬ್ಬೇ ಅಞಾಗಮೋ ಸಿಯಾ, ತತೋ ಚ ಅವಿವಿಜಿಸೀತಿ ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪಸಜ್ಜೇಯ್ಯ.

ತುಂಸ್ಮಾ ಇಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಚ ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ಥಾನಮುಪದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತೇನ ಸಭಾವ ಲಿಙ್ಗೇನ ಖ ಛ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ತದನ್ತೋ ಚ ಅನುಮಿತೋ ನ ಪನ ತುಂ, ತುಮಿಹ ಸುತೋತಿ ಆಹ- ‘ನ ತದನ್ತೋ, ನಾಪಿ ಛ ಛಸಾ’ತಿ. ಜಿಘಚ್ಛಾಇಚ್ಚತ್ರ ದ್ವಿತ್ತೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಘಸ್ಸ ‘‘ಚತುತ್ಥ ದುತಿಯಾನಂ ತತಿಯಪಠಮಾ’’ತಿ (೫-೭೮) ಗೋ. ತಸ್ಸ ‘‘ಕವಗ್ಗಹಾನಂ ಚವಗ್ಗಜಾ’’ತಿ (೫-೭೯) ಜೋ. ಪಾಣಿನಿನಾಪೀಹ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯ ವಿಧಾಯಕೇ ಸುತ್ತೇ ವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಸಿಯಾತಿ ವಾವಚನಂ ಕತಂ, ತದಯುತ್ತನ್ತಿ ನಿರಾಕತ್ತುಮಾಹ- ‘ವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪಕತ್ಯಾದಿತ್ಯತ್ರ ಆದಿ ಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಪಕತಿ ವಿಸೇಸೋ ತುಮನ್ತೋ, ಇಚ್ಛತ್ಥೋ-ತ್ಥವಿಸೇಸೋ. ಇದಂ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ‘‘ತುಂಸ್ಮಾ ಲೋಪೋ ಚಿಚ್ಛಾಯಂ ತೇ’’ಇತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ. ನಿಯೋಗತೋತಿ ನಿಯಮೇನ. ಆಸಙ್ಕಾಯಮುಪಸಙ್ಖ್ಯಾನ’’ನ್ತಿ (೩-೧-೭) ವಾಕ್ಯಕಾರೇನ ವುತ್ತಂ ನಿರಾಕತ್ತುಮಾಹ- ‘ಆಸಙ್ಕಾಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ಅಚೇತನತ್ತಾ ಕೂಲಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾಯಾಸಮ್ಭವೋತಿ ‘ಕೂಲಪ್ಪತಿತುಮಿಚ್ಛತೀ’ತಿ ವಾಕ್ಯಮೇವೇಚ್ಛಾಪಕಾಸನಮಸಿದ್ಧಂ, ತೇನಾಸಿದ್ಧೇನ ವಾಕ್ಯೇನಾಸಿದ್ಧಾನಂ ಖ ಛ ಸಾನಂ ಸಾಧನಂ ಅಸಿದ್ಧೇನಾಸಿದ್ಧಸಾಧನಂ. ಇಚ್ಛಾವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಾ. ಇಚ್ಛಾಯಪವತ್ತಿತೋ ಉಪಲದ್ಧೀತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಉಪಲದ್ಧಿ ಉಪಾಲಮ್ಬೋ ಪರಿಜಾನನಂ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚೇತನಾವತಿಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಮಾ ಚೇತನಾವತಿ ಪವತ್ತಿತೋ ಉಪಲದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದಪದೇಸೇ ನಾಚೇತನೇಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಯೋಪೇಸಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ. ದೇವದತ್ತೇ ರಜ್ಜು ಖೀಲಾದಿಪಾಣಿನಾ ಉಯ್ಯೋಗೋ, ಕೂಲೇ ಮತ್ತಿಕಾವಿಕೀರಣಾದಿ. ರಜ್ಜು ಗುಣೋ. ಖೀಲೋ [ಕೀಲ (ಪಞ್ಚಿಕಾ)] ಸಂಕ್ವಾದಿ.

ಪುಲೋ ತಿಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಘಾತೋ. ಸಾ ಸುನಖೋ ಮಿಮರಿಸತೀತಿ ಮರ=ಪಾಣಚಾಗೇ’ಇಚ್ಛಾಯಂ ತುಮನ್ತಾ ಸೋ. ‘‘ಞಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸೇ’’ತಿ (೫-೧೭೦) ಞಿ. ದ್ವಿತ್ತೇ ಪುಬ್ಬತೋ-ಞ್ಞಸ್ಸ ಲೋಪೋ ‘‘ಖ ಛ ಸೇಸ್ವೀ’’ತಿ (೫-೭೬) ದ್ವಿತ್ತೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾಸ್ಸ ಇಮಿಮರಿಸತಿ. ತಥಾ ಪಿಪತಿಸತೀತಿ ‘ಪತಪಥ=ಗಮೇನ’ ಇಚ್ಚಸ್ಸ. ಸಾ ಮಿಮರಿಸತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಸಚೇತನತ್ತೇ ವಿಸತ್ತಜೀವಿತಸ್ಸ ಸುನಖಸ್ಸ ಮರಣಿಚ್ಛಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಪಟಿಪಾದಿತಂ. ‘‘ಇಚ್ಛಾಸನ್ತಾ ಪಟಿಸೇಧೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ (೩-೧-೭) ಪಾಣಿನೀಯವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ ವುತ್ತಂ, ತನ್ನಿರಾಕತ್ತುಮಾಹ- ‘ಬುಭುಕ್ಖಿತು’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಜಾತಿಪದತ್ಥನಿಸ್ಸಯೇನ ನಿವುತ್ತಿಮ್ಪಟಿಪಾದಯಮಾಹ- ‘ಜಾತಿಪದತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಇತರೋ ಇಚ್ಛತ್ಥೋ.

೫. ಈಯೋ

ಕರೀಯತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ. ತಞ್ಚ ನಾಮ ಜಾತಿ ಗುಣಕಿರಿಯಾದಬ್ಬ ಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭವತಿ. ತತ್ಥ ನಾಮಕಮ್ಮಂ’ ಡಿತ್ಥೋ ಡವಿತ್ಥೋತಿ ನಾಮೇನ ಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ. ಜಾತಿಕಮ್ಮಂ ಗೋಅಸ್ಸೋತಿ ಗೋತ್ತಾದಿಜಾತಿಯಾ ಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ. ಗುಣಕಮ್ಮಂ ಸುಕ್ಕೋನೀಲೋತಿ ಸುಕ್ಕಾದಿನಾ ಗುಣೇನ ದಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ. ಕಿರಿಯಾಕಮ್ಮಂ ಪಾಚಕೋ ಪಾಯಕೋತಿ ಪಾಚಕಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ದಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ. ದಬ್ಬಕಮ್ಮಂ ದಣ್ಡೀವಿಸಾಣೀತಿ ದಣ್ಡಾದಿನಾ ದಬ್ಬೇನ ಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ. ಏವಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಞ್ಚಪ್ಪಕಾರಸಮ್ಭವೇಪಿಚ್ಛಾಯಮತ್ಥೇ ಈಯಸ್ಸ ವಿಧಾನತೋ ಇಚ್ಛಾಸಮ್ಬನ್ಧಿಯೇವ ಕಮ್ಮಂ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಕಿರಿಯಾಕಮ್ಮಮೇವಾತ್ರ ಗಯ್ಹತೇ ಅಮುಕಮೇವತ್ಥಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಯಞ್ಚ ನಿಪಾತ ಸಮುದಾಯೋ ವಿಸೇಸಾಭಿಧಾನನಿಮಿತ್ತಾಸ್ಯುಪಗಮೇ ವತ್ತತೇ.

ತಥಾಪೀತಿಲೋಕವುತ್ತಿರಯಂವಿಸೇಸಾಭಿಧಾನಾರಮ್ಭೇ. ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿಯೇವಾತಿ ಇಚ್ಛಾಸಮ್ಬನ್ಧಿಏವ. ಅತ್ತನೋಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀತ್ಯಾದಿವಚನಿಚ್ಛಾಯಮತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿಪುತ್ತಾದೋ ಅತ್ತನೋತ್ಯನುವತ್ತಿಯಸುತ್ತನ್ತರೇನಪಚ್ಚಯೋವಿಧೀಯತೇಪಾಣಿನಿನಾ, ಏತ್ಥ ತ್ವ(ತ್ತ)ಗ್ಗಹಣಮನ್ತರೇನಾತ್ತ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯೇವ ಪುತ್ತಾದೋ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ ವಿಸೇಸವಚನಾಭಾವೇ ಹಿ ಪರಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಪಿ ಪಪ್ಪೋತೀತೀಮಂಚೋದ್ಯಮುಬ್ಭಾವಯ ಮಾಹ- ‘ಅತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಈಯಸ್ಸ ಪರಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಪಿ ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕುತೋಚಾಹ-ಈಯಸ್ಸಾಇತಿಧಾನಾ’ತಿ. ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣಸ್ಸಾವಚನೇ ಈಯಸ್ಸಾನಭಿಧಾನಾತಿ ಭಾವೋ.

ಅಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಕರಣೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ ತತಿಯಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀತೇತ್ಥಾಪಿ. ನ ಇಟ್ಠೋತಿ ಈಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಭಿಮತೋ. ನೇವೇತ್ಥ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವದತೋ-ಧಿಪ್ಪಾಯಾಮಾಹ ‘ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತ ಯೇವೇತಿ ಭಾವೋ’ತಿ. ಯದಿ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀತಿ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಾಯಂ ಸಾಪೇಕ್ಖೇತ್ತೇಪಿ ಸಿಯಾ, ತದಾಯಮನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಯದಿಚೇತ್ಥ’ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗಸ್ಸ ಸರೂಪಮಾಹ- ‘ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತೀಯತೀತಿ ಸಿಯಾ’ತಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಈಯೇನೇವ ಅತ್ತತ್ಥಸ್ಸಾಭಿಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ತಸದ್ದಸ್ಸಾಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಚೇತಮ್ಪಿ ನ ಸಙ್ಗತನ್ತಿ ಪಟಿಪಾದಯಮಾಹ ‘ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ’ತಿಆದಿ. ಕಸ್ಮಾದೇವಂ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಆಹ- ‘ಪಕತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಪೂಪಾದಿಕಾಯ ಪಕತಿಯಾ ಸಮಾನತ್ಥಸ್ಸೇವ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ವುತ್ತಿಪದೇ ಅನ್ತೋಭಾವ ದಸ್ಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕ್ವಪನೇವಂ ದಿಟ್ಠನ್ತ್ಯಾಹ- ‘ತಂಯಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ‘‘ತಮಸ್ಸ ಸಿಪ್ಪಂ ಸೀಲಂ ಪಣ್ಯಂ ಪಹರಣಂ ಪಯೋಜನಂ’’ತಿ (೪-೨೭) ಣಿಕೇ ಆಪೂಪಿಕೋ. ನತು ಭಿನ್ನತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂ ದಿಟ್ಠನ್ತೇನ ಸಾಧೇತುಮಾಹ- ‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಸಾಮ್ಯನ್ತರೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಧುರುನೋ ಕುಲನ್ತಿ ಸಾಮ್ಯನ್ತರಬ್ಯವಚ್ಛೇದಾಯ ದೇವದತ್ತಸದ್ದಸ್ಸೋ ಪಾದಾನತೋ ಗುರುಕುಲನ್ತಿ ವುತ್ತಿಪದೇನ ದೇವದತ್ತತ್ಥಸ್ಸಾನ್ತೋ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಮೇತ್ಥೋಪಿ ಸಮಾನನ್ತೂಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ತಥೇಹಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಥಾತ್ತನೋ ಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀತ್ಯೇತಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ಪದಸ್ಸಾನ್ವಾಖ್ಯಾನತೋ ಅತ್ತಸದ್ದಸ್ಸಾಪ್ಫಯೋಗೋ ಕಿನ್ನ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ನಚಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಪದಸ್ಸಾತಿ ಪುತ್ತೀಯಾದಿನೋ ಪದಸ್ಸ. ನಚಾಪಿ ಅಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಈಯನ್ತಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ. ಈಯನ್ತೋ ಪುತ್ತೀಯಾದಿ, ನಿಯೋಗತೋ ನ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಬ್ಬಾಚೀಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗನ್ತಿ ಅಞ್ಞವಾಚೀಸದ್ದಯೋಗಂ. ಸುತಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅಸುತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಸುತಗ್ಗಹಣಂ. ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಾದ್ಯುಪಲಕ್ಖಣನ್ತ್ಯನೇನ ಅತ್ಥತೋ ಪಕರಣಾದಿತೋಪಿ ಪುತ್ತಸ್ಸತ್ತ ನಿಯತಾ ಗಮ್ಯತೇ, ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ತು ಗಹಣಮುಪಲಕ್ಖಣತ್ಥನ್ತಿ ವದತಿ.

ನನು ಚ ಸುತ್ತೇ ಕಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸಮುದಾಯತೋಪೀಯೋ ಸಿಯಾ ತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯೇವ (ಮಭಾ)ವಂ ಸಾಧಯಮಾಹ- ‘ಕಮ್ಮಾ’ತಿಆದಿ. ವತ್ತುಂ ಇಟ್ಠಾ ಏಕಸಖ್ಯಾ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ತಂ ತಥಾವುತ್ತಂ. ವತ್ತುಮಿಟ್ಠೇಕ ಸಙ್ಖ್ಯಸ್ಸ ಗಹಣಮಾಹ- ‘ಕಮ್ಮಸಮುದಾಯತೋ’ತಿ. ಕಿಮ್ಪನಾವಯವತೋ ನ ಸಿಯಾ’ ಮಹನ್ತಮ್ಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀ’ಚ್ಚತ್ರ ಪುತ್ತಮಿಚ್ಚತೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ ‘ಅವಯವತೋಪಿ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾಯೇವಾ’ತಿ. ನ ಭತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವಞ್ಚರಹಿ ಇದಮ್ಪಿ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಚೋದೇನ್ತೋ ಆಹ ‘ಚರಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಮಹಾ ಚಾಯಂ ಪುತ್ತೋಚೇತಿ ಮಹಾಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀತಿ ಯದೇವಂ ಕರೀಯತಿ ತದಾಯಮ್ಪಯೋಗೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಭವಿತಬ್ಬಮೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ.

೬. ಉಪಮಾ

ಉಪಮೀಯತೇ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಸಾಧೀಯತೀತ್ಯತ್ಥೋ. ಕೀದಿಸನ್ತಮುಪಮಾನಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಪಸಿದ್ಧಸಾಧಮ್ಯಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಪಸಿದ್ಧೋ ಗವಾದಿ, ತಸ್ಸ ಸಾಧಮ್ಯಾ ಸಮಾನ ರೂಪತಾಯ ಯಮ್ಪಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಗವಯಾದಿನೋ ಸಾಧಿಯಸ್ಸ ಸಾಧನಂ ತಮುಪಮಾನನ್ತ್ಯತ್ಥೋ. ಸಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ-ಸ್ಸೇತಿ ಸಧಮ್ಮೋ, ಗವಾದಿಯೇವ. ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಧಮ್ಯಂ. ಸಾಧ್ಯತೇ ಉಪಮೀಯತೇ-ನೇನೇತಿ ಸಾಧನಮುಪಮಾನಂ ಗವಾದಿ. ಸಾಧುತೇ ಉಪಮೀಯತೇತಿ ಸಾಧಿಯೋ, ಗವಯಾದಿ. ತಸ್ಸ ಸಾಧನಂ ಸಾಧಿಯಸಾಧನಂ.

ಪುತ್ತಮಿವಾಚರತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘ಆವಸಥಮಾವಸತಿ’ಚ್ಚಾದೋ ವಿಯ ಆಧಾರತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ ಪುತ್ತೇ ವಿಯ ಮಾಣವಕೇ ಮಧುರನ್ನಪಾನದಾನಾದಿಕಮಾಚರಣಂ ಕರೋತಿಚ್ಚೇವಮತ್ಥಸಮ್ಭವೇನ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವೋತ್ಯವಗಮಯಿತುಮಾಹ- ‘ಪುತ್ತೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಪಸಿದ್ಧೇನ ಸಾಧನಭಾವೇನುಪಮಾನಭೂತೇ ಪುತ್ತೇ ಆಚರಣಮ್ಪಿ ಪಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಆಹ- ‘ತಮ್ಪಸಿದ್ಧ’ನ್ತಿ. ತದಾಚರಣೇನ ತೇನ ಆಚರಣೇನ ಪುತ್ತಮಾಣವಕವಿಸಯಮಾಚರಣಂ ವಾ ಪುತ್ತಮಾಣವಕ ಸದ್ದೇನುಪಚಾರತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಸಯೀವಸೇನ ವಿಸಯಭಾವವೋಹಾರೋತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ. ವಾಕ್ಯತ್ಥೋ ಪನೇತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘ಪುತ್ತಮಿವ ಪುತ್ತವಿಸಯ ಮಾಣವಕಮಿವ ಆಚರತಿ ಮಾಣವಕವಿಸಯಮಾಚರಣಂ ಕರೋತೀ’ತಿ, ವುತ್ತಿಯನ್ತು ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥದ್ವಯಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನನು ಚ ಯಜ್ಜತ್ರೋಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವೋ ವುತ್ತಿಯಂ ಈಯೇನೇವ ಜೋತಿತೋತಿ ಇವಸದ್ದೋ ನಿವತ್ತತೇ, ತದೋಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವೋ ಪುತ್ತ ಸದ್ದೇವ ವತ್ತತೇ, ತಂ ಕಥಮುಪಮೇಯ್ಯವಚನಸ್ಸ ಮಾಣವಕಸದ್ದಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ ಯುತ್ತೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಉಪಮಾನವಚನತೋ’ಚ್ಚಾದಿ.

ತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠಾಚರಣೇತಿ ತೇನೋಪಮಾನೇನ ವಿಸಿಟ್ಠೇ ಆಚರಣೇ. ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವಸ್ಸಾನಿವತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಉಪಮಾನ ವಿಸಿಟ್ಠಾಚರಣೇ ಉಪಮಾನವಚನತೋ ಈಯಸ್ಸ ವಿಧಾನೇ ನೋಪಮೇಯ್ಯವಚನಮನ್ತರೇನೋಪಮಾನವಚನಸ್ಸ ಪವತ್ತೀತಿ ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವಸ್ಸಾನಿವತ್ತೀ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯದ್ಯುಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವಸ್ಸ ಈಯೇನೇವ ಜೋತಿತತ್ತಾ ತದನ್ತಸ್ಸುಪಮೇಯ್ಯೇ ವುತ್ತಿ ಸಿಯಾತ್ಯತ್ಥೋ. ಪಬ್ಬತಾಯತೀತಿ ‘‘ಕತ್ತುತಾಯೋ’’ತಿ (೫-೮) ಆಯೋ. ಉಪಮೇಯ್ಯಸ್ಸಾನಿವತ್ತತ್ತಾ ಉಪಮೇಯ್ಯ ಕತ್ತುಸಾಮಞ್ಞೇ ತಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ.

೭. ಆಧಾ

ಯಥಾನನ್ತರಸುತ್ತೇ ಉಪಮಾನೇ ಉಪಮೇಯ್ಯಸ್ಸ ಮಾಣವಕಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ ಉಪಪನ್ನೋ, ತಥಾತ್ರಾಪಿ ‘ಪಾಸಾದೇ ಕುಟಿಯ’ನ್ತಿ ಚೋಪಮೇಯ್ಯಸ್ಸಪಯೋಗೋತಿ ಅತಿದಿಸನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಹೇಟ್ಠಾವಿಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಉಪಮಾನೇ ಉಪಮೇಯ್ಯಸ್ಸಾನನ್ತೋಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನನು ಕಿಮತ್ಥಮಿದಮುಚ್ಚತೇ ಯವತಾಯೋ ಪಾಸಾದೇ ಇವಾಚರತಿ ಸೋ ಪಾಸಾದಮಿವಾಚರತೀತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ನಾತ್ಥಭೇದೋ-ಞ್ಞತ್ರ ವಚನಿಚ್ಛಾಭೇದಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನೇವೇತ್ಥಾಪಿ ಈಯೋ ಸಿದ್ಧೋ, ತತೋ ನಾತ್ಥೋ-ನೇನ ವಚನೇನೇ ಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

೮. ಕತ್ತು

ಏತ್ಥ ಕತ್ತುತೋಇತಿ ವಚನಾ ಕಮ್ಮಾತಿ ನಿವತ್ತತೇ, ಆಯಗ್ಗಹಣಾ ಈಯೋ. ಕದಾ ಪನ ಕತ್ತುವಿಸೇಸೋ-ವಸೀಯತಿಚ್ಚಾಹ-‘ಯತ್ಥ್ಯಾದಿಸದ್ದಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತೇ’ತಿಆದಿ. ಪಬ್ಬತಾಯತಿ ಹತ್ಥಿಚ್ಚೇವಮಾದಿನಾ ಹತ್ಥ್ಯಾದಿ ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೯. ಝತ್ಥೇ

ಕೋಯಂ ಚ್ಯತ್ಥೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ‘‘ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಕರಾಸಭೂಯೋಗೇ ವಿಕಾರಾಚೀ’’ತಿ (೪-೧೧೯) ಚೀಸ್ಸ ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಕರಾದಿಯೋಗೇಸತಿ ವಿಧಾನಾ ‘ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೋ ಕರಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೋ’ತಿ ಆಹ. ಅಭೂತ ತಬ್ಭಾವಸ್ಸ ಕರಾದಿವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ಕರೋತ್ಯತ್ಥನಿವತ್ತಿಯಾವಸ್ಸಂ ಪಾಣಿನಿಯಾ ವಿಯ ಭುವಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ತಬ್ಬಮಞ್ಞಥಾ ಕರೋತ್ಯತ್ಥೇಪಿ ಸಿಯಾತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ನಿವತ್ತಿಹೇತುಮಾಹ- ‘ತೇನೇವಾ’ತಿಆದಿ. ಯೇನೇವ ಕರೋತ್ಯಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೋ ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೋಚ್ಯತ್ಥೋ ತೇನೇವ ಹೇತುನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭವತ್ಯತ್ಥೇ-ನೇನ ಕಾರಣೇನ ಲದ್ಧೇ ಕರೋತ್ಯತ್ಥೋಪ್ಯನಿಟ್ಠೋ ಲಬ್ಭತಿಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ತನ್ನಿವತ್ತಿಮ್ಪಟಿಪಾದಯಮಾಹ- ‘ಕರೋತ್ಯತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಧವಲಂ ಧವಲಂ ಕರೋತಿ ಧವಲೀಕರೋತಿಚ್ಚೇವ ಚೀಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಕತ್ತಬ್ಬೇ ಕಮ್ಮೇನೇವ ಕರೋತಿಸ್ಸಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾರಣನ್ತರಮಾಹ- ‘ಇಹ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಹ ಕತ್ತುತೋತಿ ವತ್ತತೇ ತತೋಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಸತ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಪನ ಭವತ್ಯತ್ಥೇಯೇವಾನ್ತೋಭಾವಾ ನ ತನ್ನಿವತ್ತಿ ಪಟಿಪಾದಿತಾ. ತಪ್ಪಕರಣೇತಿ ಧಾತುಪ್ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಕರಣೇ. ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಪಟಇಚ್ಚಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ತತೋ ‘‘ದಿಸ್ಸನ್ತಞ್ಞೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (೪-೧೨೦) ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯೋ. ‘‘ರಾನುಬನ್ಧೇನ್ತಸರಾದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ (೪-೧೩೨) ಅನ್ತಸರಾದಿಸ್ಸ ಲೋಪೋ. ಚ್ಯನ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾಭಾವತ್ಥಂ- ‘ಅಚೀತೋ’ತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಧಾನಸುತ್ತೇ ಪಟಿಸೇಧೋ ನ ಕತೋ, ತೇನಾಹ-‘ಅಚೀತೋತಿ ಪಟಿಸೇಧಾಭಾವಾ’ತಿ. ಚೀತಿ ಭುಸೋಇತಿ

ಪಠಮನ್ತಾಚೀ. ಣಾದಿವುತ್ತಿತ್ತಾ ‘‘ಏಕತ್ಥತಾಯ’’ನ್ತಿ (೨-೧೧೯) ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ. ಇಹೇಚೇತಿ ‘ಚ್ಯತ್ಥೇ’’ ಇತೀಮಸ್ಮಿಂಯೇವ. ನ ಚ ವುಚ್ಚತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

೧೦. ಸದ್ದಾ

ನನು ಚ ಅಸತಿ ಸುತ್ತೇ ದುತಿಯಾಗ್ಗಹಣೇ ದುತಿಯನ್ತೇಹಿಚ್ಚಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಕುತೋ ಲಬ್ಭತೇ ಯೇನ ‘ಸದ್ದಾದೀಹಿ ದುತಿಯನ್ತೇಹೀ’ತಿ ವಿವರಣಂ ಕತನ್ತಿ ಸಚ್ಚಂ, ತಥಾಪಿ ಪಚ್ಚಯವಿಧಿಮ್ಹಿ ಯುತ್ತೇಪಿ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘ಸದ್ದಾದೀನೀ’ತಿ ದುತಿಯಾಯೋಪಾದಾನಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ತಥಾ ವಿವರಣಂ ಕತಂ.

ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ತಮಧೀತೇ ತಂ ಜಾನಾತಿ ಕಣಿಕಾಚಾ’’ದೋ (೪-೧೪) ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಕಿರಿಯಾವಾತ್ಯವಧಾರಣೇನ ಯಂ ಬ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಂ, ತಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ನ ಕಾಲೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಯದೀಪಿ ಅಧೀತೇಚ್ಚಾದೀಸು ವತ್ತಮಾನಕಾಲೇನ ಕತ್ತುನಾ ಏಕವಚನೇನ ಚ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತಥಾಪಿ ತೇಸಮಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಭೂತಾದಿಕೇ ಕಾಲೇ ಕಮ್ಮಾದೋ ಸಾಧನೇ ಬಹುವಚನೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ ಏವೇತಿ ಭಾವೋ.

ನನು ಚ ‘‘ಧಾತ್ವತ್ಥೇನಾಮಸ್ಮೀ’’ತಿ (೫-೧೨) ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪತ್ತೇ-ಯಮಾರಬ್ಭತೇ ಅಸ್ಸಪಿ ಧಾತ್ವತ್ಥೇಯೇವ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಚ ಸದ್ದಾದೀಹಿ ಧಾತ್ವತ್ಥೇ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ದಿಸ್ಸತೇ ಚ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯಪಯೋಗೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ‘ನಾಯಮಿಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಬಾಧಕೋ’ತಿ ಪಟಿಪಾದೇತುಮಾಹ- ‘ಧೂವಂ ಕರೋತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ನಾನಾಭಿನ್ನಂ ವಾಕ್ಯಂ ನಾನಾವಾಕ್ಯಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೇನ, ತೇನ ಭಿನ್ನವಾಕ್ಯಭಾವೇನಾಯಸ್ಸ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಚ ಸಮುಚ್ಚಯತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಧಾತ್ವತ್ಥೇನಾಮಸ್ಮೀ’’ತ್ಯೇಕಂ ವಾಕ್ಯಂ, ‘‘ಸದ್ದಾದೀನಿ ಕರೋತ್ಯ’’ಪರಂ. ಏತಾನಿ ದ್ವೇ ಭಿನ್ನವಾಕ್ಯಾನಿ- ‘ಧಾತ್ವತ್ಥೇ ನಾಮಸ್ಮಾ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಭವತಿ, ಸದ್ದಾದೀನಿ ಕರೋತಿಚ್ಚಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಆಯೋ ಭವತೀ’ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಮಾಖ್ಯಾತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮತ್ತಿಯಾ ಭಿನ್ನತಾ, ಅಭಿನ್ನೇ ಹಿ ಕಿರಿಯಾಪದೇಕವಾಕ್ಯತಾ, ಭಿನ್ನೇತು ನಾನಾವಾಕ್ಯತಾ, ನಾನಾವಾಕ್ಯೇ ಚ ಸತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೋ. ನ ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಭಾವೇನ ವಿಧಾನಮೇವ ಬಾಧಾಹೇತು, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಏಕವಾಕ್ಯತಾಪಿ, ತಂ ಯಥಾ-‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ದಧಿ ದಿಯ್ಯತಂ, ತಕ್ಕಂ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞಾಯೇ’ತಿ. ನಾನಾವಾಕ್ಯೇ ತು ಸಮುಚ್ಚಯೋ, ತಂ ಯಥಾ- ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಭೋಜೀಯನ್ತು, ಮಾಢರಾಯ ವತ್ಥಯುಗಲಂ ದೀಯತೂ’ತಿ ಮಾಢರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವೇನ ಭೋಜೀಯತೇ ವತ್ಥಯುಗಲಞ್ಚ ಲಭತೇ, ತೇನೋಜುಕಂ ವುತ್ತೇನ ವತ್ಥಯುಗಲದಾನೇನ ಸಾಮಞ್ಞವುತ್ತಂ ಭೋಜನಂ ನ ಬಾಧೀಯತೇ, ತಥೇಹಾಪಿ ಉಜುಕಂ ವಿಹಿತೇನಾಯೇನ ಸಾಮಞ್ಞವಿಹಿತೋ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಬಾಧೀಯತೇ ಲಕ್ಖಿಯಾನುರೋಧೇನ ಸತ್ಥಕಾರಸ್ಸ ವಾಕ್ಯ ಭೇದಾಭೇದೋತಿ ನಾನವಟ್ಠಿತಿದೋಸೋತಿ ಮಞ್ಞತೇ. ತಿಮ್ಹಿ ಲೇ ಚ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ನ ವಿಹಿತೋ ಪಾಣಿನೀಆದೀಹಿ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘ಜಲ ದಲ- ದಿತ್ತಿಯಂ’. ‘‘ಮಾನೋ’’ತಿ (೫-೬೫) ಮಾನೋ, ‘‘ಕತ್ತರಿ ಲೋ’’ತಿ ‘‘ಪರೋಕ್ಖಾಯಂ ಚೇ’’ತಿ (೫-೭೦) ಚಗ್ಗಹಣೇನ ‘ದಲ ದಲ’ಇತಿದ್ವಿತ್ತಂ ‘‘ಲೋಪೋನಾದಿಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ’’ (೫-೭೫) ‘‘ಸರಮ್ಹಾ ದ್ವೇ’’ತಿ (೧-೩೪) ದಸ್ಸಲಸ್ಸ ಚ ದ್ವಿಭಾವೇ ದದ್ದಲ್ಲಮಾನಾ. ಜಲಮಾನಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿರಿಯಾಸಮಭಿಹಾರೇ ಯಪ್ಪಚ್ಚಯಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಮಿನಾ ಚ ಸಕ್ಕತೇ ವಿಯ ಭುಸಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಪಿ ಕಿರಿಯಾಸಮಭಿಹಾರೋ ಕಿರಿಯಾಪರಿವತ್ತನಂ, ತಞ್ಚ ಯದಾ ಕಿರಿಯಮಞ್ಞೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಮಞ್ಞೋ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಞ್ಚೇತರೋ, ತದಾ ಭವತೀತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ‘‘ಸಾಮಞ್ಞವಿಹಿತಾ ವಿಧಯೋ ಪಯೋಗಮನುಸರನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ‘ದಲ-ದಿತ್ತಿಯ’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ‘‘ಮಾನೋ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಹಿತೋ ಮಾನಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಭುಸತ್ಥೇ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಚ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ದದ್ದಲ್ಲ ಮಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ಭುಸಂ ಜಲಮಾನಾ, ಪುನಪ್ಪುನ ಜಲಮಾನಾತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೧. ನಮೋ

ನಮೋ ಕರೋತಿ ನಮೋಸದ್ದಮುಚ್ಚಾರೇತಿ, ಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ ಸದ್ದಮುಚ್ಚಾರೇತೀತಿಚ್ಚೇವಮತ್ಥೋ (ನ) ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಅನಿಸ್ಸಯನತೋ ಅನಭಿಧಾನತೋ ವಾ.

೧೨. ಧಾತ್ವಾ

ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನೋತಿ ಅನಿಪ್ಫನ್ನೋ ಅಸಿದ್ಧಾವತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾರಕಸಾಧಿಯೋತಿ ಯಥಾಲಾಭಂ ಕಾರಕೇಹಿ ಸಾಧಿಯೋ. ಅಸತ್ವಭೂತೋತಿ ಅದಬ್ಬಭೂತೋ. ಅಯನ್ತು ಕಿರಿಯಾರೂಪೋ ಪದತ್ಥೋ ಪಚತ್ಯಾದೀನಂ ವಿಕ್ಲೇದನಾದಿಪಧಾನಕಿರಿಯಾರೂಪೋ ಚ ತದವಯವರೂಪಾ ಪುಬ್ಬಪರೀಭೂತಉದ್ಧನಾರೋ ಪನಾದಿಕಾದಯೋ ತಾದತ್ಥಿಯಾ ಚ ಪಚತ್ಯಾದಿವಚನೀಯಾ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ಧಾತ್ವತ್ಥೇ ಧಾತುತೋ ವಿಧೀಯಮಾನೋ ತ್ಯಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ತಥಾಭೂತಮೇವ ವದತೀತಿ ಭೇದಾಭಾವಾ ಅಭೇದಸಙ್ಖ್ಯಾಯೇಕವಚನೇನೋಚ್ಚತೇ, ‘ನ ಬಹುವಚನೇನ, ತೇನೇತ್ಥ ‘ಠೀಯತೇ ದೇವದತ್ತೇನ, ಠೀಯತೇ ದೇವದತ್ತೇಹೀ’ತಿ ಭವತಿ. ನ ಯತೋಕುತೋಚೀತಿಆದಿನಾ ಯತೋ ಯತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತತೋ ತತ್ಥ ನ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಯತೋ ಯತ್ಥ ವಿಧಿ, ಸ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಭವತೀತಿ ನಾಮೇಹಿ ವಚನೀಯತ್ಥತೋ-ತ್ಥನ್ತರಭೂತೋ ಯೋಯಂ ಧಾತ್ವತ್ಥೋ ಕಮಾದೀನಮತ್ಥಭೂತೋ, ಸೋ ಸಕತ್ಥೋತಿ ಸಕತ್ಥೇಯೇವಾಯಮಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಚುರಾದಿಣಿವಿಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಸ್ಸಚಾತಿ ಏಕಾರಸ್ಸ ಚ. ಅಥ ಅತಿಹತ್ಥಯತಿಚ್ಚಾದೋ ಪಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೇ ಏವ ಧಾತ್ವತ್ಥೇ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಧಾನಾ ತದತ್ಥವಿಹಿತೇನೇವ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೋ ಧಾತ್ವತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತೇನ ಕಿಮತ್ಥೋ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಪಾದಿಯೋಗೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ಪಯೋಜನಮಾಖ್ಯಾತುಮಾಹ- ‘ಅತಿಹತ್ಥಯತಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ನ ಸಾಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಸಮತ್ಥತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೩. ಸಚ್ಚಾ

ಅತ್ಥಮಾಚಿಕ್ಖತಿ, ವೇದಮಾಚಿಕ್ಖತೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಸುಖಾಪೇತಿಚ್ಚಾದೋ ಸುಖಂ ವೇದಯತಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವಿಗ್ಗಹೋ. ವಾಪಾಠಾತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಪಾಠತೋ.

೧೫. ಚುರಾ

ಅಸತಿ ಸುತ್ತೇ ಸಕತ್ಥೇತಿ ಕಥಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ- ‘ಅತ್ಥಾನತಿ ದೇಸಾ’ತಿ. ಅತ್ಥಾ-ನತಿದೇಸಾತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸುತ್ತೇ ಅನಿದ್ದೇಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸ್ಸಾ-ನತಿದೇಸಮತ್ತೇನ ಸಕತ್ಥೋಯೇವ ಣಿನಾ ವಾಚ್ಚೋತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇಚ್ಚಾಹ- ‘ಸಕತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸುತತ್ತಾ’ತಿ. ಚುರ=ಥೇಯ್ಯೇ ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಥೇಯ್ಯಾದಿಕಸ್ಸ ಸಕತ್ಥಸ್ಸ ಸುತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೋಗವಿಭಾಗತೋತಿ ‘ಣೀ’ತಿಯೋಗವಿಭಾಗತೋ, ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಮ್ಯಮಚ್ಚಾದಿಕಂ ಸತ್ತಙ್ಗಂ ರಜ್ಜಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ, ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೇ ಣಿ.

೧೬. ಪಯೋ

ಪಯೋಜಕೋ ಚೋದಕೋ ಬ್ಯಾಪಾರಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ ನನು ಚ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ಕತ್ತಾರಂ ಪಯೋಜಯತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಥಂ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಕತ್ತುತ್ತಂತಿ ಆಹ- ‘ಪಯುಜ್ಜಮಾನೋ’ಚ್ಚಾದಿ. ನಾವಸ್ಸಂ ಕಿರಿಯಾಪವತ್ತಕತ್ತೇನೇವ ಯೋಗ್ಗತಾಮತ್ತೇನಪಿ ಕತ್ತುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಕಿರಿಯಾಯ ಯೋಗ್ಗೋ’ತಿಆದಿ. ಪಾಸಾಣಮ್ಬಲೇನುಟ್ಠಾಪೇತಿ’ಚ್ಚಾದೀಸು ಹಿ ಯೋಗ್ಯತಾಯಪಿ ಕತ್ತುತ್ತಾವಸಾಯೋಸಿಯಾ, ಕೋಪನಾಯಂ ಪಯೋಜಕಬ್ಯಪಾರೋತಿ ಆಹ- ‘ಪೇಸನೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ದಾಸಾದಿನೋ ಹೀನಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥೇ ನಿಯೋಜನಂ ಪೇಸನಂ. ಗುರುಆದಿನೋ ಸಕ್ಕಾರಪುಬ್ಬಂ ಬ್ಯಾಪಾರಣಮಜ್ಝೇಸನಂ. ತಂ ಪೇಸನಜ್ಝೇಸನಾದಿಕಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಭಾವೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ತಥಾ ವುತ್ತೋ.

ಆದಿಸದ್ದೇನ ಆನುಕೂಲ್ಯಭಾಗಿನೋ ಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ತಥಾ ಚ ‘ಭಿಕ್ಖಾ ವಾಸಯತಿ ಕಾರೀಸೋ-ಜ್ಝಾಪೇಸೀ’ತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ. ಭಿಕ್ಖಾ ಹಿ ಪಚುರಬ್ಯಞ್ಜನವತೀ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ವಾಸಾನುಕೂಲಂ ತಿತ್ತಿವಿಸೇಸಮುಪಜನಯತಿ. ಕಾರೀಸೋಪಿ ನಿವಾತೇ ಪದೇಸೇ ಸುಟ್ಠು ಪಜ್ಜಲಿತೋಜ್ಝಯನವಿರೋಧಿ ಸೀತಕತಮುಪದ್ದವಮಪನಯನ್ತೋ-ಜ್ಝಯನಾನುಕೂಲಸಾಮತ್ಥಿಯಮಾದಧಾತಿ ತತೋ ತೇಸಮ್ಪಿ ಯುತ್ತಮ್ಪಯೋಜಕತ್ತನ್ತಿ.

ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೇತೀದಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಂ ವಾ. ತತ್ಥ ಯದಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಂ ಸಿಯಾ, ತದಾ ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೇ ವತ್ತಮಾನಾ ಣೀಣಾಪೀ ವಿಧೀಯನ್ತೀತಿ (ಗಮನಂ) ಪತಿ ಯೋ ನಿಯೋಗೋ ತದತ್ಥೋ ಗಮಿ, ನ ಗತ್ಯತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಚಾಯಂ ಪಯೋಜ್ಜೋತಿ ‘ಗಮಯತಿ ಮಾಣವಕಂ ಗಾಮ’ನ್ತಿ ಗತ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಪಯೋಜ್ಜೇ ‘‘ಗತಿಬೋಧಾಹಾರೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ (೨-೪) ವಿಹಿತಾ ದುತಿಯಾ ನ ಪಪ್ಪೋತಿ, ತತೋ ಪಕತ್ಯತ್ಥವಿಸೇಸನಪಕ್ಖೋ ದುಟ್ಠೋತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನಂ ವೇದಂ ನ ಪಕತಿವಿಸೇಸನ’ನ್ತಿ.

ಪಯೋಜಕಮತ್ತಗ್ಗಹಣೇತಿ ಮತ್ತಸದ್ದೋ ಸಾಮಞ್ಞವಾಚೀ, ಯಥಾ ‘ಕಞ್ಞಾ ಮತ್ತಂ ವಾರಯತೀ’ತಿ. ಕತ್ತಾರಂ ಯೋ ಪಯುಜ್ಜತಿ ಯೋ ಚ ಕರಣಾದೀನಂ ಪಯೋಜಕೋ ತೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಣೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬ್ಯಾಪಾರೇತ್ವೇವಾತಿ ಪಯೋಜಕಗ್ಗಹಣಮನ್ತರೇನ ಬ್ಯಾಪಾರೇಇಚ್ಚೇವ ವಚನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಭಾವೋ, ತನ್ತಿ ಪಯೋಜಕಗ್ಗಹಣಂ, ವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಿಸಯೋ ಯಸ್ಸ ಪಯೋಜಕಗ್ಗಹಣಸ್ಸತಂತಥಾವುತ್ತಂ. ಕೋಪನಾಯಂವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಿಸಯೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಯೋ ಲೋಕೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಇತೋವಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಪರಾಮಾಸೋ. ತನ್ತಿ ಚುರಾದೀಹಿ ಣಿವಿಧಾನಂ. ಏವಂಸದ್ದೋ ವಕ್ಖಮಾನಾಪೇಕ್ಖೋ. ತಂ ವಿಸುಂ ಚುರಾದೀಹಿ ಣಿವಿಧಾನಮೇವ ವಕ್ಖಮಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಫಲಂ ಸಿಯಾ ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಮೇವ ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ‘ಯದಿಮಿನಾ’ಚ್ಚಾದಿ.

೧೭. ಕ್ಯೋತಾ

ಕತ್ತರಿ ವಿಹಿತೇಸುಪಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀಸು ಪರಭೂತೇಸು ಕ್ಯೋ ಭವತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂ’ತಿ ನ ಕ್ಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ಯದಿ ಹಿ ಕತ್ತರಿ ವಿಹಿತೇಸು ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಸತಿ ತೇಸಮುಭಿನ್ನಂ ಪಧಾನತ್ತೇನಾಭಿಧೀಯಮಾನಾನಮಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇ ವಮ್ಭೂತಾನಮಭಿಧಾನಮತ್ಥಿ, ನ ಹಿ ‘ಠೀಯತೇ’ಚ್ಚಸ್ಮಾ ಭಾವೋ ಕತ್ತಾ ಚ ಪತೀಯತೇ, ನಾಪಿ ‘ಗಮ್ಯತೇ’ಚ್ಚಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಾಚ. ಅಪಿ ತು ಭಾವಕಮ್ಮಾನೇವ ಗಮ್ಯನ್ತೇ, ತೇನಾಹ- ‘ತಸ್ಮಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ.

ತೇಸಮೇವಾತಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀನಮೇವ. ಪರಸಮಞ್ಞಾಭಿ ಪರೇಸಂ ಕಚ್ಚಾಯನಾ ನಂ ಪರೋಕ್ಖಾಇಚ್ಚೇವ ನಾಮಂ. ತಬ್ಬಜ್ಜಿತೇಸೂತಿ ಪರೋಕ್ಖಾಸಞ್ಞಿಪಚ್ಚಯವಜ್ಜಿತೇಸು. ಅಪರೋಕ್ಖೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಪರಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ಪರೋಕ್ಖಾಇಚ್ಚನೇನ ಸಹ ಸಮಾಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಟಿಪಾದೇತುಂ ‘ಅಥವಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪರೋಕ್ಖೇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾವಿಸಯೇ ಕಾಲೇ. ಪರೋಕ್ಖೇವಿಹಿತಾ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಚಾರೇನ ತದ್ಧಿತಪ್ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಾ ಪರೋಕ್ಖಾತಿ ಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಮಾಹ. ತೇ ಪನ‘ಅ ಉ’ ಇಚ್ಚಾದಯೋ. ತತೋತಿ ಪರೋಕ್ಖಪ್ಪಚ್ಚಯತೋ.

ನನು ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ‘ಅಪರೋಕ್ಖೇಸೂ’ತಿ ಏತ್ಥ ‘ಪರೋಕ್ಖಾವಜ್ಜಿತೇಸೂ’ತಿ ಅತ್ಥ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ದುತಿಯಪಕ್ಖೇ ಪನ ‘ಪರೋಕ್ಖವಜ್ಜಿತೇಸೂ’ತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಕಥಮೇತ್ಥ ‘ಪರೋಕ್ಖಾವಜ್ಜಿತೇಸೂ’ತಿ ಅತ್ಥವಚನಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ- ‘ತೇಪನಾ’ತಿಆದಿ. ಇಧಾತಿ ಅಪರೋಕ್ಖೇಸೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ. ನನು ಚ ‘‘ಪರೋಕ್ಖೇ ಅ ಉ’’ಇಚ್ಚಾದಿಸುತ್ತೇ (೬-೬) ‘ಪರೋಕ್ಖೇ’ತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರೋಕ್ಖೇ ವಿಹಿತತಾ ಕಥನ್ತಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ ‘ಪರೋಕ್ಖೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಭವನಂ ಭಾವೋ ಕಿರಿಯಾಧಾತ್ವತ್ಥೋ.

ಸಾಧೀಯಮಾನಾವತ್ಥೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಿದ್ಧಾವತ್ಥಾ ನಿರಸ್ಸತೇ. ಪುಬ್ಬಪರೀಭೂತೋ ಪಧಾನಕಿರಿಯಾವಯವಭೂತೋ ಕಿರಿಯಾರೂಪೋ ಅತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಭಾವೋ ಯಸ್ಸ ಧಾತ್ವತ್ಥಸ್ಸ ಸೋ ತಥಾ ವುತ್ತೋ. ಸತ್ವಭೂತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪತೀಯತೀತಿ ಸೇಸೋ. ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಪಾಕಾಪಾಕೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಕರೀಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ, ತಞ್ಚ ಯದಿಪಿ ನಾಮಾದಿಕಮ್ಮಮತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಕ್ರಿಯತ್ಥಾಇಚ್ಚಾಧಿಕಾರತೋ ಮಾನಾದೀನಮಞ್ಞತ್ಥಾಲಬ್ಭನತೋ ಚ ಕಿರಿಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋವ ಗಯ್ಹತೇ, ಸು-ಸವನೇ ಸೂಯಮಾನಂ.

ಪಾಣಿನಿಯೇಹೇತ್ಥ ‘‘ಭಿನ್ದತಿ ಕುಸೂಲಂ’ತ್ಯಾದೋ ಯಾ ಭೇದನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಕಮ್ಮನಿ ದಿಸ್ಸತೇ, ಸಾ ಯದಾ ಸುಕರತ್ತಮತ್ತೇನ ಸಪ್ಪಧಾನತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಕತ್ತುತ್ತೇಪ್ಯುಪಲಬ್ಭತಿ ‘ಭಿಜ್ಜತೇ ಕುಸುಲೋ ಸಯಮೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ತದಾಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಭಾವೋ ವಿಧೀಯತೇ ‘ಕಮ್ಮನಿಸ್ಸಯಂ ಕಾರಿಯಂ ಯಥಾ ಸಿಯಾ’ತಿ. ತನ್ನಿಸ್ಸಾಯಾಹ- ‘ಯದಾ ಕಮ್ಮಮೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಯದಾ ಕಮ್ಮಮೇವ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ವಿವಚ್ಛೀಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಥಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾ ವಿವಚ್ಛೀಯತೇಚ್ಚಾಹ- ‘ಅತ್ತಸಮವೇತಾಯ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಅತ್ತಸದ್ದೇನ ಕಮ್ಮಮತ್ರ ವಿವಚ್ಛಿತಂ, ಅತ್ತನಿ ಸಮವೇತಾ ಏಕದೇಸೀಭೂತಾ ಅತ್ತಸಮವೇತಾ, ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಸುಭೇದತ್ತಾದಿನೇತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣೇ ವಾ ತತಿಯಾ. ಅತ್ಥತೋತಿ ‘ಕಮ್ಮೇಯೇವ ಕ್ಯೋ’ತಿ (ನ ಸಕ್ಖಿ) [ತಸ್ಮಾ] ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಥಾಹಿ ‘ಭಿಜ್ಜತೇತಿ ಸವನಾ ಕಮ್ಮತಾವಗಮ್ಯತೇ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥತೋ ಕಮ್ಮೇಯೇವಕ್ಯೋತಿಪಟಿಪಾದಿತಮೇವ. ವುತ್ತಮೇವ ಫುಟೀಕರಮಾಹ- ‘ಭಿಜ್ಜತೇ ಇಚ್ಚಸ್ಮಿಂ ಪದೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯದಿ ಕಮ್ಮೇಯೇವ ತೇಪಚ್ಚಯೋ ನ ಸಿಯಾ. ಅತೋತಿ ಭಿಜ್ಜತೇ ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ. ಉಪಸಂಹರಮಾಹ- ‘ತಸ್ಮಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಕಿಂ ವಚನೇನಾತಿ ಪಾಣಿನೀಯಾನಮಿವ ಕಿಂ ಸುತ್ತತ್ತರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವಚನಾಭಾವೇಪಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತರಿ ಪದಸಙ್ಖಾರಕ್ಕಮೋಪದಸ್ಸನಮುಖೇನ ವುತ್ತಿ ಗನ್ಥಂ ವಿವರಿತುಮಾಹ- ‘ವಾಕ್ಯತೋ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ವಾಕ್ಯತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪದೇಸಙ್ಖರಿಯಮಾನೇತಿ ‘ಭಿಜ್ಜತೇ ಕುಸೂಲೋ ಸಯಮೇವೇ’ತಿ ವಾಕ್ಯತೋ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತೇ’ತಿ ಪದೇ ಸಙ್ಖರಿಯಮಾನೇ ನಿಪ್ಫಾದೀಯಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತದೇವಾತಿ ಪದತ್ಥಸಾಮಞ್ಞಮೇವ. ತನ್ನಿಪ್ಫಾದನೇತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖರಿಮಾನಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಸಙ್ಖರಣೇ. ಸಯನ್ತೀಮಸ್ಸಾತ್ರ ಅತ್ತನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಕೇವಲ ಮನೇನೇತದೇವ ವುತ್ತಂ- ‘ಕಮ್ಮೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯೋ’ತಿ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಅಞ್ಞಮ್ಪತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಅನೇನ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಚೋ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯೇ. ಅನೇನಭಿಜ್ಜತೇತಿ ಸವನಾಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಇದಞ್ಚಾಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿನ್ತದಿಚ್ಚಾಹ ‘ಕಮ್ಮ ಕತ್ತುನೋ’ಚ್ಚಾದಿ, ನ ಪದಮುದಾಹರಣನ್ತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತುನೋ ವಾಕ್ಯಮೇವೋದಾಹರಣಂ… ವಾಕ್ಯೇನೇವ ತಸ್ಸ ಪತೀತಿಯಾ ಮಞ್ಞತೇ. ಪದಮೇವೋದಾಹರಣಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ- ‘ಪದೇಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ದುತಿಯಮುದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಕತ್ತುನಿಸ್ಸಯೋ ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಅಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇತಿ ಅಸ್ಮಿಂ ಕತ್ತುತ್ತೇನ ವಿವಚ್ಛಿತೇ ಪಕ್ಖೇ. ತಬ್ಬಿಸಯತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಾಚೀಸಯಂ ಸದ್ದವಿಸಯತ್ತಂ. ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂತೀಮಸ್ಸ ಕತ್ತರಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನತ್ಥೇ ಸತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಲದ್ಧಮ್ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂ’ತಿಆದಿ. ಇಮಿನಾ ಅನೇನ ಚ ವಿಸೇಸಿಸತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಿನ್ತಂ ವಿಸೇಸಿತನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಮಾನನ್ತ ತ್ಯಾದೀಸೂ’ತಿ. ಕಿನ್ತಮ್ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ತ್ಯಾದೀನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಯದಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ಚ ತೇನ ತೇನ [ಧಾನೇನ] ಸುತ್ತೇನ ಮಾನಾದಯೋ ನ ಸಿಯುಂ, ಕಥನ್ತಂ ವಿಸೇಸಿತೇಸು ಮಾನಾದೀಸು ಪರೇಸು ಕ್ಯಾದಯೋ ಸಿಯುನ್ತೀಮಿನಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ( ) [(ಸತಿ)] ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ( ) [(ತಿ)] ಚ ‘‘ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿ’’ಚ್ಚಾದಿಪ್ಪಭುತಿಕೇಹಿ (೬-೧) ಸುತ್ತೇಹಿ ಯಥಾಲಾಭಂ ಭಾವಾದೀಸು ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಭಾವೋ.

ನತದತ್ಥಂ ವಚನಮಾರದ್ಧನ್ತಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದಿವಿಧಾನತ್ಥಂ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ವಿಯ ಸುತ್ತನ್ತರಂ ನಾರದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ಚ ಮಾನಾದಿವಿಧಾನತ್ಥಂ ವಚನಂ ನಾರದ್ಧಂ ಧಾತುನಿಯಮನಂ [ಧಾತುನಿಯಮತ್ಥಂ] ತ್ವಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ತಞ್ಚ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾವ (ಲಬ್ಭತೇತಿ) ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಕಿರಿಯತ್ಥನಿಯಮೋಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಕಮ್ಮಕಾ ಧಾತುತೋ ಭಾವೇ ಕತ್ತರಿ ಚ ಸಕಮ್ಮಕಾ ಕಮ್ಮೇ ಕತ್ತರಿ ಚೇತಿ ಕಿರಿಯತ್ಥನಿಯಮೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಲಬ್ಭತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಕಮ್ಮಕಾನಂ ಕಮ್ಮವಿರಹಾ, ಸಕಮ್ಮಕಾನಞ್ಚ ಸತೋಪಿ ಭಾವಸ್ಸಾಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಅಕಮ್ಮಕಾ ಕತ್ತರಿ ಭಾವೇ ಚ ಭವನ್ತಿ ನ ಕಮ್ಮೇ, ಸಕಮ್ಮಕಾ ಕಮ್ಮಸಬ್ಭಾವಾ ಕತ್ತರಿ ಕಮ್ಮೇ ಚ ಭವನ್ತಿ ನ ಭಾವೇತೀದಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ.

ಕಮ್ಮಮಪೇಕ್ಖತೇತಿ ಪಚಾದಿತೋ ಕತ್ತರಿ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇ ಕತೇ ಪಚತಿಚ್ಚಾದೀಸು ಪಚಾದಿನೋ ಪಚನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಓದನಾದಿಕಂ ಕಮ್ಮಮಪೇಕ್ಖತೇ. ಕತ್ತುತ್ತಮಪೇಕ್ಖತೇತಿ ಭವತಿಚ್ಚಾದೀಸು ಭೂಆದೀನಂ ಭವನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಕತ್ತುಮತ್ತಮಪೇಕ್ಖತೇ.

೨೦. ಣಿಣಾ

ಯದತ್ಥನ್ತಿ ಯಂಪಯೋಜನಂ.

೨೩. ಜ್ಯಾ

ಜಿನನ್ತೋತಿ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೩೩) ರಸ್ಸೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಯತ್ಥ ಕತ್ತರಿ ಪಚ್ಚಯೋ ತತ್ಥ ವಿಕರಣಾಪಿ ಕತ್ತರಿಯೇವ, ಯತ್ಥ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ತತ್ಥ ವಿಕರಣಾಪಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸುಯೇವ,… ಏಕಾಯ ಪಕತಿಯಾ ಕಾರಕಭೇದೇ(ನ) ಪಚ್ಚಯಸ್ಸಾಸಮ್ಭವತೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಹಾಭಿಧಾನಾನಂ ಮಾನಾದಿವಿಕರಣಾನಂ ಕಥನ್ನಾಮ ಸಹಾಸಮ್ಭವಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯುನ್ತಿ ವಿಧೀಯನ್ತೇ.

೨೭. ಭಾವ

ವಿವಚ್ಛಾಭೇದೇನಾತಿ ಸಕಮ್ಮಕಾಕಮ್ಮಕವಚನಿಚ್ಛಾಭೇದೇನ. ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು. ಕರೀಯತೀತಿ ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಕರಣೀಯೋ. ‘‘ಅಪವಾದ ವಿಸಯೇ ಉಸ್ಸಗ್ಗೋ ನಾಭಿನಿವಿಸತೀ’’ತಿ ಏಸೋ ಉಸ್ಸಗ್ಗಧಮ್ಮೋ. ತಬ್ಬಾದೀನನ್ತು ಕೇಸಞ್ಚುಸ್ಸಗ್ಗಾನಮ್ಪಿ ಅಪವಾದವಿಸಯೇ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ. ಯಥಾ ‘‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ತಬ್ಬಾನೀಯಾ’’ತಿ ಉಸ್ಸಗ್ಗೋ, ‘‘ವದಾದೀಹಿಯೋ’’ತಿ (೫-೩೦) ಅಪವಾದೋ ತಂವಿಸಯೇಪಿ ತಬ್ಬಾನೀಯಾ ಹೋನ್ತಿ ‘ಗನ್ತಬ್ಬೋ ಗಮನೀಯೋ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

೨೮. ಧ್ಯಣ

ಕಾರಿಯಂ ‘‘ಞಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ (೫-೧೭೦) ಞಿ.

೩೦. ವದಾ

ಅನ್ನತೋತೀಮಿನಾ ‘ಭೋಗ್ಗಮಞ್ಞ’ನ್ತೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಂ ನಾಮ ಅನ್ನವತಾ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ.

೩೧. ಕೀಚ್ಚ

ಕಮ್ಮಕರೋ ಭರಿತಬ್ಬತಾಯೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಕಿರಿಯಾಸದ್ದತ್ತಂ ಭಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಞ್ಞಾಭಾವಮಪಾಕರೋತಿ. ‘‘ಸಞ್ಞಾಯಂ ಭರಾ’’ತಿ ಚ ಗಣಸುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೇನಾಹ- ‘ಸಞ್ಞಾಯಂ ಭರಾ’ತಿಆದಿ.

ಅಭರಿತಬ್ಬಾಪಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ ದುವಿಧಾ ಸಞ್ಞಾಸದ್ದಾ ಕೇಚಿ ದಚ್ಚನ್ತ ವಿಗತಾವಯವತ್ಥಾ ಯಥಾ ಡಿತ್ಥಾದಯೋ, ಕೇಚಿದವಯವತ್ಥಾನುಗತಾಯಥಾ ಸತ್ತಪಣ್ಣಾದಯೋ, ತತ್ಥ ಭರಿಯಾಸದ್ದಸ್ಸ ಕಮ್ಮಮ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ‘ಭರಿತಬ್ಬಾ ಭರಿಯಾ’ತಿ, ಯಥಾ ಸತ್ತ ಪಣ್ಣಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಸತ್ತಪಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ, ಏತಞ್ಚ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಕಿರಿಯಾಯಮೇವೋಪದಿಸೀಯತೇ, ಕ್ವಚಿದೇವ ತ್ವತ್ಥವಿಸೇಸೇ ಸತ್ಯಸತಿ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸದ್ದೋ ವತ್ತತೀ’’ತಿ. ಓಕಾರಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯುವಣ್ಣಾನಮೇ ಓಪ್ಪಚ್ಚಯೇ’’ತಿ (೫-೮೨) ಕತಓಕಾರಸ್ಸ.

೩೨. ಗುಹಾ

ಸದ್ದಿಕಾನನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಕಚ್ಚಾಯನಾದಿವೇಯ್ಯಾಕರಣಾನಂ. ಪೇಸನಂ ಸಕ್ಕಾರಪುಬ್ಬಕಂ ವಾ ನಿಯೋಜನಂ. ಕಾಮಚಾರಾನುಞ್ಞಾತಿ ಕತ್ತುಮಿಚ್ಛತೋ ಯಥಿಚ್ಛ ಮನುಜಾನನಂ ಅತಿಸಗ್ಗೋನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಮಿತ್ತಭೂತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಭೋತಾ ಕಟೋ ಕತ್ತಬ್ಬೋ’ಚ್ಚಾದೀಸು ಕಟಕರಣಾದಿನೋ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ.

ನನು ಚ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಹಿತಾ ಏ(ತೇ), ತಥಾ ಚ ಸತಿ ವಿಜ್ಝತ್ಥವಿಹಿ ತೇಹಿ ಏಯ್ಯಾದೀಹಿ ತೇ ಬಾಧೀಯನ್ತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ನಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ವಿಧಿವಿಸೇಸತ್ತೇ ಪೀತಿ ವಿಧಾನಂ ವಿಧಿ ನಿಯೋಜನಂ ಕಿರಿಯಾಸು ಬ್ಯಾಪಾರಣಾ, ತಸ್ಸ ವಿಧಿನೋ ಪೇಸಾದೀನಂ ವಿಸೇಸತ್ತೇಪಿ, ನಾವಸ್ಸನ್ತಿಆದಿ ಜಯಾದಿಚ್ಚಬ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಂ, ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತೇನ ‘‘ಕಿಮತ್ಥಂ ಪೇಸಾದೀಸು ಕಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿನೋ ತಬ್ಬಅನೀಯಣ್ಯತ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ವಿಧೀಯನ್ತೇ, ನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ವಿಹಿತಾ, ಏವಮೇತೇ [ವಿಹಿತಾಏವ, ವೋ-ಕಾಸಿಕಾವುತ್ತಿ] ಪೇಸ್ವಾದೀಞ್ಞಸ್ವತ್ರ ಚ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಿಸೇಸವಿಹಿತೇನ ವಿಧ್ಯಾದೀಸು ಪಚ್ಚಯೇನ ಬಾಧೀಯನ್ತೇ, ವಾಸರೂಪವಿಧಿನಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಏವಞ್ಚರಹಿ ಏತಂ ಞಾಪೇತಿ ‘ಇತ್ಥೀಅಧಿಕಾರತೋ ಪರೇನ ವಾಸರೂಪವಿಧಿ ನಾವಸ್ಸಮ್ಭವತೀ’ತಿ [ಕಿಮತ್ಥಮಿಚ್ಚಾದಿ ಚೋದ್ಯ, ವಿಚಸಸವಿಹಿತೇಚ್ಚಾದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ಕಿಚ್ಚಾ ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಹಿತಾ, ಪಞ್ಚಮೀ ತು ಪೇಸಾದಿನಾತ್ಥವಿಸೇಸೇನ, ಅತೋ ತೇನ ವಿಸೇಸವಿಹಿತೇನ ಕಿಚ್ಚಾ ಪೇಸಾದಿವಿಸಯೇ ಬಾಧೀಯೇರನ್ತಿ ಪುನಬ್ಬಿಯತೇ, ವಾಸರೂಪೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪರಿಹಾರಂ ವಿಘಟಯತಿ. ಏವಂ ಚರಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಪೇಸಾದೀಸು ಕಿಚ್ಚವಿಧಾನಸ್ಸ ಞಾಪಕತ್ತಂ ದಸ್ಸಯತಿ. (ಜಿನಿನ್ದಬುದ್ಧಿನು ೨೧ ಸ)]. ಅಸರೂಪವಿಧಿ ಅಸರೂಪಾಪವಾದಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ವಾ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಬಾಧಕೋ ಹೋತಿ ಉಸ್ಸಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಏತಂ ಅವಸ್ಸಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಞಾಪನತ್ಥಮ್ಪಿ ನ ವಿಧೀಯತೇತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ವಾ-ಸರೂಪೋ-ನಿತ್ಥಿಯಂ’’ತಿ (ಪಾ, ೩-೧-೯೪) ಪರಸುತ್ತಂ. ಧಾತ್ವಧಿಕಾರೇವಿಹಿತೋ ಅಸರೂಪೋ ಅಪವಾದಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಉಸ್ಸಗ್ಗಸ್ಸ ಬಾಧಕೋ ಭವತಿ ಇತ್ಥಿ ಅಧಿಕಾರೇ ವಿಹಿತಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ವಜ್ಜಯಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನೇದಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ.

ಭೋತಾ ಖಲು ಕಟೋ ಕಾತಬ್ಬೋಚ್ಚಾದಿ ಪೇಸನೇ. ತ್ವಯಾ ಕಟೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅನುಞ್ಞಾಯಂ. ಪತ್ತಕಾಲೇ ಪರಮುದಾಹರಣಂ. ಏತ್ಥ ಪನ ಕಟಕರಣೇ ಕಾಲಾರೋಚನಮತ್ತಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಪೇಸಾದಿ. ‘‘ಸತ್ತ್ಯರಹೇಸ್ವೇಯ್ಯಾದೀ’’ತಿ (೬-೧೧) ಸುತ್ತಂ ವಿಸೇಸವಿಹಿತಂ, ತೇನಾಹ- ‘ಸಾಮಞ್ಞ ವಿಧಾನತೋ’ಚ್ಚಾದಿ. ಸತ್ತಿವಿಸಿಟ್ಠೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ‘ಸತ್ತೀ’ತಿಆದಿನಾ. ಕಥಂ ಸತ್ತಿವಿಸಿಟ್ಠತಾ ಕತ್ತುನೋತಿ ಆಹ- ‘ತಂಯೋಗಾ’ತಿ. ತಾಯ ಸತ್ತಿಯಾ ಯೋಗೋ ತಂಯೋಗೋ. ಅವಸ್ಸಕಾಧಮೀಣತಾವಿಸಿಟ್ಠೇ ತು ಕತ್ತರಿ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ತದಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಭಾವಾಯ ವಿಸುಂ- ಸುತ್ತಿತಂ, ತೇನ, ವುತ್ತಂ ‘ಆವಸ್ಸಕಾಧಮೀಣತಾ ವಿಸಿಟ್ಠೇವ ಕತ್ತರೀ’ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥೇವೇತ್ಥ ‘ಉದ್ಧಂ ಮುಹುತ್ತತೋ’ತಿಆದಿನಾ ಏಕೇಕಮುದಾಹರಣಂ ಕಮೇನ ದಸ್ಸಿತಂ. ಭೋತಾ ರಜ್ಜಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅರಹೇ, ಭವತಾ ರಜ್ಜಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭವಂ ಅರಹೋತಿ ಪನ ಅರಹಕತ್ತುತ್ತಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಏವಮುಪರಿಪಿ. ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಬಹುಲಗ್ಗಹಣಾನುಭಾವೇನೇತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ.

೩೩. ಕತ್ತ

ಗಲೇಚೋಪಕೋತಿ ಅಲೋಪಸಮಾಸೋ. ಅಭಿಮತೋ ಪರೇಹಿ. ಅರಹಾದೀಸು ವಿಹಿತಪ್ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ‘‘ಸತ್ತ್ಯರಹೇಸ್ವೇಯ್ಯಾದೀ’’ (೬-೧೧) ಚ ‘‘ಸೀಲಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞಾವಸ್ಸಕೇಸು ಣೀ’’ತಿ (೫-೫೩) ಚ ಅರಹಾದೀಸು ವಿಹಿತಪ್ಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ಉಪಾದಾನಸೀಲೋ ಸಿಕ್ಖಾಪನಸೀಲೋ. ಮುಣ್ಡನಂ ಧಮ್ಮೋ ಸಭಾವೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಮುಣ್ಡನಧಮ್ಮಾ. ವಧುಂ ಕತಪರಿಗ್ಗಹಂ ಸಾವಿಟ್ಠಾಯನಾ ಮುಣ್ಡಯನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಕುಲಧಮ್ಮೋ.

೩೫. ಆಸಿಂ

ಕಾಪನಾಯಮಾಸಿಂಸಾ ನಾಮೇಚ್ಚಾಹ- ‘ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಕಿರಿಯಾ ವಿಸೇಸಕತ್ತುವಿಸಯಾತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಯೋ ಕತ್ತಾ ಸೋ ವಿಸಯೋ ಯಸ್ಸಾ ಸಾ ತಥಾ ವುತ್ತಾ. ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಕತ್ತುವಿಸಯತ್ತಮೇವ ಫುಟೀ ಕತ್ತುಮಾಹ- ‘ಅಸ್ಸಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಅಸ್ಸಾ ಜೀವನಕಿರಿಯಾಯ ನನ್ದನ ಕಿರಿಯಾಯ ಭವನಕಿರಿಯಾಯ ವಾ ಕತ್ತಾ ತಂಕಿರಿಯಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ ಭವತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜೀವತು ನನ್ದತು ಭವತೂತಿ ಆಸಿಂಸಾಯಂ ಪಯೋಗೇನ ಜೀವಕ ನನ್ದಕ ಭವಕಸದ್ದಾನಂ ತಂಸಮಾನತ್ಥತಾ ದಸ್ಸಿತಾ.

ಅಕೇನೇವಾಸಿಂ ಸನತ್ಥಸ್ಸ ಗಮಿತತ್ತಾತಿ ಆಸಿಂಸನಾ ಏವ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಅಕಪ್ಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಗಮಿತತ್ತಾ ಅವಬೋಧಿತತ್ತಾ. ನಾಸಿಂ ಸನತ್ಥಸ್ಸ ಪಯೋಗೋತಿ ಆಸಿಂಸನಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಜೀವತು ನನ್ದತು ಭವತ್ವಿಚ್ಚಾದಿನೋ ಸದ್ದನ್ತರಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ನಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೬. ಕರಾ

ಕರೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲನ್ತಿ ಕಾರಣಂ.

೩೭. ಹಾತೋ

ಜಹನ್ತಿ ಉದಕನ್ತಿ ವೀಹೀಸು ಹಾಯನಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಜಹಾತಿ ಭಾವೇ ಪದತ್ಥೇತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಸಂವಚ್ಛರೇ. ಭಾವೇಇಚ್ಚಸ್ಸತ್ಥಮಾಹ ‘ಪದತ್ಥೇ’ತಿ. ನಿಪ್ಫತ್ತಿಮತ್ತಂ ಕಿರಿಯೋಪಾದಾನನ್ತಿ ಕೇಚಿ.

೩೯. ವಿತೋ

ನನು ಚ ವಿತೋತಿ ಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘ವಿತೋ ಪರಸ್ಮಾ ಞಾಇಚ್ಚಸ್ಮಾ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಕಥಂ ವಿಪುಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ- ‘ವಿತೋ ಪರೋ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ವಿಪುಬ್ಬೋ ಯಸ್ಸಸೋ ವಿಪುಬ್ಬೋ. ವಿಸದ್ದತೋ ಧಾತುಮ್ಹಿ ಪರಭೂತೇ ಸತಿ ವಿಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪೦. ಕಸ್ಮಾ

ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತಿ, ಕಾಲಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ.

೪೧. ಕ್ವಚ

ನಾಮಜಾತಿಗುಣಕಿರಿಯಾ ದಬ್ಬಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ತೇಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕ್ರಿಯತ್ಥಸ್ಸಾವಧಿರಯಮುಪಾದಿನ್ನೋತಿ ಕ್ರಿಯತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಕಿರಿಯಾಕಮ್ಮಸ್ಸೇಹ ಗಹಣಂ. ತಞ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಕತಿಪತ್ತಿಭೇದೇನ ತಿವಿಧಂ, ತಿವಿಧಸ್ಸಾಪ್ಯೇತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾನುಪಾನತೋ ಗಹಣನ್ತಿ ಕಮೇನುದಾಹರನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಕರಕರಣೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ.

ಲೋಕವಿದೂತಿಆದಿದಸ್ಸನತೋ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಂ ವತ್ತುಮಾಹ- ‘ಕಮ್ಮತೋ’ಚ್ಚಾದಿ. ನನು ಚ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ‘ಆದಿಚ್ಚಂ ಪಸ್ಸತಿ’ಚ್ಚಾದೋಪಿ (ನಿವತ್ತಿ) ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಕಸ್ಮಾ ‘ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘ತೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ತೇನಾತಿ ಯೇನ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣಂ ಕುತೋಚಿಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತಂ ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾತಿ ವಾ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇನ. ಅಥ ಆದಿಚ್ಚಂ ಪಸ್ಸತಿಚ್ಚಾದೋ ವಿಯ ಕಮ್ಮಕರಾದೀಸುಪಿ ನಿವತ್ತಿಮದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ ಕಮ್ಮಕರೋ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಯಜ್ಜೇವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ತಸ್ಸಾತಿ ಬಹುಲವಚನಸ್ಸ, ಮಹಾಧಿಕಾರತ್ತಾತಿ ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ. ಕುತೋಚಿಯೇವಾತಿ ಕುತೋಚಿ ಧಾತುತೋಯೇವ. ಅಥೇಹ ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತಿ ದೇವದತ್ತೋ ಸಯತಿ ದಾತ್ತೇನ ಲುನಾತಿ ಸುನಖಾನಂ ದದಾತಿ ನಗರಾ ಅಪೇತಿ ಥಾಲಿಯಂ ಪಚತಿ ಮಾತು ಸರತೀ’’ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇವೇದಂ ಕಿರಿಯಾ (ಯಾ) ಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತೀತಿ ಯದಿಪೇವಂ, ತಥಾಪಿ ಕಮ್ಮತ್ತೇನೇವ ಯಂ ವತ್ತು ಮಿಚ್ಛಿತಂ ನ ಕಾರಕನ್ತರತ್ತೇನ ನಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೇನ, ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸದ್ದೇನ ಗಹಣಂ ಕಮ್ಮವಚನಸಾಮತ್ಥಿಯಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸ್ಯಾದಿತೋಚ್ಚೇವ ವದೇಯ್ಯ ಕಿಂ ಕಮ್ಮಾತಿ ವಚನೇನಾತಿ.

೪೨. ಗಮಾ

ವೇದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥಮಾಹ ವಿತ್ತಿನ್ತಿ, ತುಟ್ಠಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪೩. ಸಮಾ

ತಞ್ಚೇತಿ ಉಪಮಾನಸ್ಸ ಪರಾಮಾಸೋ. ಭೇದೇನ ವಿವರಣನ್ತಿ ಸಮಾನಾದೀಹೀತಿ ಅವತ್ವಾ ಭೇದೇನ ವಿವರಣಂ. ತುಲ್ಯತಾಯುಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಸದಿಸಾದಿಸದ್ದವಚನೀಯತ್ತಾ ಅವಯವತ್ಥಾನುಗಮೇನಾತ್ತನೋ-ಭಿಧೇಯ್ಯೇ ಸದಿಸಾದಿಸದ್ದಾನಮ್ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪೪. ಭಾವ

ಕಾರಕಂ ಸಾಧಕಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕನ್ತಿ ಅನತ್ಥನ್ತರಂ. ಕರೋತಿ ಕಿರಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನಾತಿ ಕಾರಕಂ. ಕತ್ತಾದೀನಂ ಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತತ್ತನ್ತು ಸಯಮೇವ ‘ತತ್ಥ ಕತ್ತಾ’ತಿಆದಿನಾ ಭೇದೇನ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸತಿ. ಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತಂ… ನಿಬ್ಬತ್ತಕೇಸು ಕತ್ತಾದೀಸು ಛಸುಪಿ ರುಳ್ಹತ್ತಾ ತೇನೇತ್ಥ ಕತ್ತಾವಾತ್ತಪ್ಪಧಾನೋ, ಕರಣಾದಯೋಪ್ಯಪ್ಪಧಾನಾ ಕಾರಕಬ್ಯಪದೇಸೋ ಲಬ್ಭನ್ತೇ… ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾರಕಸದ್ದೇನ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ ನ ಸಿಯಾತಿ. ಕಿಮಿದಂ ಕಾರಕನ್ತ್ಯಾಹ- ‘ಸತ್ತಿಕಾರಕ’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಚರಹಿ ದಬ್ಬಾದೀನಂ ಕಥಂ ಕಾರಕತ್ತಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ತದಧಿಕರಣಾ’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸಾ ಸತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರಾ ನಿಸ್ಸಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪುಂ ನಪುಂಸಕೇ ಅಧಿಕರಣಸದ್ದೋ. ತೇಸು ದಬ್ಬಾ ದೀಸು ತಿಟ್ಠತೀತಿ ತತ್ರಟ್ಠಾ, ಸತ್ತಿ. ತಸ್ಸಾ ಭಾವೋ ತತ್ರಟ್ಠತಾ, ತಾಯ. ಅಥ ದಬ್ಬಾದೀನಂ ಮುಖ್ಯತೋ ಕಾರಕತ್ತೇ ಸತಿ ಕಿಮಾಯಾತನ್ತ್ಯಾಹ ‘ಯದಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

ತೇಸನ್ತಿ ಕತ್ತಾದಿಕಾರಕಾನಂ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಬ್ಯಾವುತ್ತರೂಪತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತೋ ಬ್ಯಾವುತ್ತಂ ನಿವತ್ತಂ ರೂಪಂ ಕರಣಾದಿಸಭಾವೋ ಯೇಸಂ ಕತ್ತಾದಿ ಕಾರಕಾನಂ ತೇ ತಥಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ತತ್ತಂ ತಸ್ಮಾ. ಕರಣ ರೂಪನ್ತಿ ಕರಣಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ಯಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ತಂ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಚಸತಿಕೋ ದೋಸೋಚ್ಚಾಹ ‘ತಥಾ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಕೇನಚಿ ಸುಕರತ್ತೇನ ಸಪ್ಪಧಾನತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ‘ಥಾಲೀ ಪಚತೀ’ತಿ ಭವತಿ. ತತ್ರೇವುಕ್ಕಂಸವಚ ನಿಚ್ಛಾಯಂ ‘ಥಾಲಿಯಾ ಪಚತೀ’ತಿ.

ಏವಞ್ಚಕತ್ವಾತಿ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ-ಯಂ ಹೇತ್ವತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕತ್ತುಟ್ಠಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಉದಾಹರಣಂ ‘ಹಸತಿ ನಚ್ಚತೀ’ತಿ. ತದತ್ಥೇತಿ ತಾಯ ಕಮ್ಮಸಮವಾಯಿನಿಯಾ ಪಚನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಸ್ಸಯನಾದಯೋ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ಕಿರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವಮುಪರಿಪಿ.

ಓದನಂ ಪಚತಿ ದೇವದತ್ತೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಕಿರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಉದಾಹರಣಂ. ಭಾಜನಸಙ್ಖರಣಮಧಿಸ್ಸಯನಂ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ತಣ್ಡುಲವಪನಇನ್ಧನಾಪಹರಣಾದಯೋ ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ದ್ವಿಧಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ರುಕ್ಖಾದೀನಂ ದ್ವಿಧಾ ಪವತ್ತಿಯಂ.

ಬ್ಯಾಪನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ. ಗಿರಧಾತುತೋ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇ- ‘‘ಏಓನಮ ವಣ್ಣೇ’’ತಿ (೧೩೭) ಸುತ್ತೇ ‘ಅವಣ್ಣೇತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗತೋ ಗಕಾರೇ ಇಕಾರಸ್ಸ ಅತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಅವಣ್ಣೇತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗಾ ಅತ್ತಂ ಇಸ್ಸಾ’ತಿ. ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಟಿಪಾದೇತುಮಾಹ- ‘ಏಸ್ಸ ವಾ’ತಿಆದಿ. ಏಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಲಹುಸ್ಸುಪನ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ (೫-೮೭) ಕತಏಸ್ಸ. ಸಕಲೇನಾತಿ ‘ಏಓನಮ ವಣ್ಣೇ’’ತಿ ಸಕಲೇನ ಸುತ್ತೇನ. ಪುರೀತಿ ನಿಪಾತೋ.

ಈಸಕ್ಕರೋತಿ ಬಿನ್ದುಲೋಪೋ, ದ್ವಿತ್ತಂ, ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಧಾನತೋತಿ ಪರೇಸಂ ವಿಸೇಸವಿಧಾನಸಬ್ಭಾವಮಾಹ. ಗಣಿಕಾಲಯಂ ಗಣಿಕಾನಂ ಗೇಹಂ. ನೇಪಥ್ಯಮಾಕಪ್ಪೋ. ದತ್ತೋಲದ್ಧೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಾಧನತ್ತಂ ದೀಪೇತುಂವುತ್ತಂ. ವಿನಾಲಿಙ್ಗವಚನೇಹಿ ಪಾಟಿಪದಿಕತ್ಥಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಭಾವೇತಿ ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗಸಙ್ಖ್ಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಯೋಗ್ಗಪಾಟಿಪದಿಕತ್ಥಸಾಮಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯನಿಮಿತ್ತತ್ತೇನ ಗಹಿತೇಪಿ ಸಾಮಞ್ಞೇ ಚರಿತತ್ಥತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗವಚನಂ ನಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ ಇಟ್ಠಿಆವುಧನ್ತೀ ಇತ್ಥಿ ನಪುಂಸಕೇಭಾವೇ, ಪಾಕಾತಿ ಬಹುವಚನೇಪಿ ಭಾವೇ ಭವತಿ ಏವ.

೪೫. ದಾಧಾ

ಸಪಾದೀಹಿ ಅಪಾದೀಹಿಚಾತಿ ಪಾದಿಸಹಿತೇಹಿ ಪಾದಿರಹಿತೇಹಿ ಚ ದಾಧಾಹಿ.

೪೬. ವಮಾ

ಸಾಪಾನದೋಣಿಯನ್ತಿ ಸಾರಮೇಯಾನಂ ಭುಞ್ಜನಕಅಮ್ಬಣೇ. ಠಿತಸುಪಾನ ವಮಥುವಿಯಾತಿ ಪವತ್ತಸುನಖಚ್ಛದ್ದನಂ ವಿಯ.

೪೭. ಕ್ವಿ

ಯಥಾದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇನ ಕುತೋಚಿ ಧಾತುತೋತಿ. ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಗಹ=ಉಪಾದಾನೇಚ್ಚಸ್ಸ. ಸಲಾಕಾಸದ್ದಸ್ಸ ಸಲಾಕನ್ತಿ. ಸಭಾಸಇಚ್ಚಸ್ಸ ಅನ್ತಬ್ಯಞ್ಜನಲೋಪೇ ಸಭಾಪಕತಿತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿ ಯಮತ್ವಾ’’ತಿ (೩-೨೬) ಆಪ್ಪಚ್ಚಯೋ. ಪಭಾತೀತಿ ಆ=ದಿತ್ತಿಯಮಿಚ್ಚಸ್ಸ.

೪೮. ಅನೋ

ಚಲನಾದೀನಂ ಸೀಲಾದೀಸು ನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತಿತಂ ಪರೇಹಿ, ಇಧ ಪನ ಬಹುಲಂ ವಚನೇನೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಚಲನಾದೀಸೂ’ತಿಆದಿ.

೪೯. ಇತ್ಥಿ

ಕ್ಲಿಕಯಕಿಚ್ಚತ್ರ ಕಕಾರಬಹುತ್ತಾ ಕಕಾರಾತಿ ಬಹುವಚನಂ. ತಿತಿಕ್ಖಾ ಇಚ್ಚಾದೋ ತಿತಿಕ್ಖನಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವಿಗ್ಗಹೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಮತ್ವಾ’’ (೩-೨೬). ಅಪರಿ ಪಠಿತೋತಿ ಧಾತುಪಾಠೇ ಅಪರಿಪಠಿತೋ. ಪಾಣಿವಿಸೇಸೋತಿ ಸತ್ತವಿಸೇಸೋ. ಇಮಿನಾ ಚ ‘‘ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ರುಳ್ಹಿಯಾ ಅತ್ಥನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಆಸಿಂ ಸಾಯಂ ಗಮ್ಮಮಾನಾಯಂ ಸಞ್ಞಾವಿಸಯೇ ಧಾತೂಹಿ ತಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಯಥಾ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ತಿಕಿಚ್ಚಾಸಿಟ್ಠೇ’’ತಿ (೭-೨-೩) ಸುತ್ತಿತಂ ಕಚ್ಚಾಯನೇನ. ತಮಿಹ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಧಾನಾವ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ನಿರೂಪಯಿತುಮಾಹ- ‘ಕಚ್ಚಾಯನೇನ ಪನೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ತಬ್ಬ ಅನೀಯಣ್ಯ ತೇಯ್ಯ ರಿಚ್ಚಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ‘‘ತೇ ಕಿಚ್ಚಾ’’ತಿ (೭-೧-೨೨) ಕಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ವಿಧಾಯ ಸೇಸಾನಂ ‘‘ಅಞ್ಞೇಕಿತೀ’’ತಿ (೭-೧-೨೩) ಕಿತ್ಸಞ್ಞಾ ಕತಾ ಕಚ್ಚಾಯನೇನ. ತೇನಾಹ- ‘ಕಿತ ಸಞ್ಞೋ’ತಿ.

ತಬ್ಬಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಚ ವಿಹಿತೋತಿ ಸಕಿಯವೋಹಾರೇನಾಹ. ಸಕಿಯ ಸತ್ಥೇ ಅವುತ್ತದೋಸಂ [ಸುತ್ತದೋಸಂ] ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಯುತ್ಯಭಾವಾ ತಥಾ ವಿಧಾನೇ ಅಯುತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ನಚಾಸಿಂ ಸಾಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿಮಾಹ. ಗುಹನಂ, ರುಜನಂ, ಮೋದನನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಸಯನಂ ವಾ ಸೇಯ್ಯಾ. ವಜಧಾತುನೋ ವಸ್ಸ ಬಕಾರೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಸೋ ಕಥಂ ಯಕಾರೇ ಪರಭೂತೇ ಅಸತೀತಿ ಆಹ- ‘ಚವಗ್ಗಬಯಞಾತಿಯೋಗವಿಭಾಗಾ ವಸ್ಸ ಬೋ’ತಿ.

೫೧. ಕರಾ

ರಿರಿಯಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಆದಿರಕಾರಸ್ಸ ಅನುಬನ್ಧತ್ತಾ ಆಹ- ‘ಅನ್ತಸರಾದಿ ಲೋಪೋ’ತಿ.

೫೨. ಇಕಿ

ಅಥ ಸರೂಪೇಚ್ಚೇತಾವತಿ ವುತ್ತೇ- ‘ಕಿರಿಯತ್ಥಸ್ಸ ಸರೂಪೇ’ತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಕಿರಿಯತ್ಥಾ’ತಿಚ್ಚಾದಿ. ನನು ಚ ಲೋ-ಯಂ ಕತ್ತರಿ ವಿಧೀಯ ಮಾನೋಕಥಮೇತ್ಥ ಸಿಯಾತ್ಯಾಹ- ‘ಅಕತ್ತರಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಅಭಿಮತೋ ಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಸ. ಪಟಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ‘ತತ್ಥಾ’ತಿಆದಿ. ಕರಣಂ ಉಚ್ಚಾರಣಂ, ಅಸ್ಸ ಕರೋತಿ ಸಮಾಸವಾಕ್ಯಂ. ನ ಹಿ ಏವ ದೀಹಿ ಕಾರೋ ವಿಹಿತೋತಿ ಅಕ್ಖರೇ ಹೇವ ಕಾರಸ್ಸ ವಿಹಿತತ್ತಾ ಅಕ್ಖರಸಮುದಾಯತೋ ನ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ಭಾವೋ. ಅಥ ಚೇತಿ ಮತಪ್ಪದಾನೇ. ಏವಾದಿಸದ್ದವಾಚಕಾ ಏವಕಾರಾದಯೋ ಸಾಧವೋತಿ ಅಥ ಮತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥಾತಿ ತಥಾ ಅಭಿಮತೇ ತಸ್ಮಿಂ. ನಿಯಮಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾತಿ ಅಕ್ಖರೇಹೇವ ಕಾರಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ವಿಧೇಯ್ಯೋ ನ ಪನ ಏವಾದೀಹಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಯಮಸ್ಸ ಯೋ ಹೇತು ತಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ.

೫೩. ಸೀಲ

ಕಿಮಿದಸೀಲಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಸೀಲಮ್ಪಕತಿಸಭಾವೋ’ತಿ. ತಞ್ಚ ಸೀಲಮನುಮಾನೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ತಞ್ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಕಿರಿಯಾವಿಸಯರುಚಿವಿಸೇಸಾನುಮಿತನ್ತಿ ಉಣ್ಹಭೋಜನಸಙ್ಖಾತಾ ಕಿರಿಯಾ ವಿಸಯೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ (ಕಿರಿಯಾ) ವಿಸಯೋ ರುಚಿವಿಸೇಸೋ, ತೇನ ಅನುಮಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಮಿದಮಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಪುನಪ್ಪುನಭಾವೋ ಪೋನೋಪುಞ್ಞಂ. ಆಸೇ ವಾ ತಪ್ಪರತಾತಿ ತಮೇವಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞಂ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಫುಟೀಕರೋತಿ.

ಯಜ್ಜೇವನ್ತಿ ಯದಿ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞಂ ತಪ್ಪತೋ ವುಚ್ಚತೇ. ತಸ್ಸೀಲ್ಯಮಿದಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ- ‘ಸೀಲಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞಾದಿ’’ಸುತ್ತೇ ಸೀಲಸದ್ದೇನೇವಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ. ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಸೀಲತೋ ಅಞ್ಞಮೇವಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಯಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ’ತಿಆದಿ.

ಗಮ್ಮಮಾನೇತಿ ಪತೀಯಮಾನೇ. ಪತೀತಿ ಚ ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಸದ್ದನ್ತರಾದೀಹಿ. ಅಭಿಮತೋತಿ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ಅಭಿಮತೋ. ಆವಸ್ಸಕಗ್ಗಹಣಾಯೇವ ಸಿದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಕಥಮೇತ್ಥಾವಸ್ಸಮ್ಭಾವೋ ಪತೀಯತಿ ಚ್ಚಾಹ- ‘ತಞ್ಚಾ’ತಿಆದಿ.

ಯೋಗವಿಭಾಗಾತಿ ‘ಣೀ’ತಿ ಯೋಗ ವಿಭಾಗಾ. ಸಾಧುಂ ಕರೋತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಂ ವದತಿ, ಅಸದ್ಧಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಪಣ್ಡಿತಮತ್ತಾನಂ ಮಞ್ಞತೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ. ಸಾಧುನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ. ಅಸ್ಸದ್ಧಭೋಜೀತಿ ವತೇ. ವತಞ್ಚ ಭೋಜನೇ ಅತ್ಥಿತಾಯಂ ಸದ್ಧಅಸ್ಸದ್ಧಭೋಜನವಿಸಯಾಯಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಯದಿ ಭುಞ್ಜತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಮೇವ ಭುಞ್ಜತಿ ನ ಸದ್ಧನ್ತಿ ಸತ್ಥೇ ವುತ್ತನಿಯಮೋ, ಅಸ್ಸದ್ಧಂ ಭುಞ್ಜತಿ ಏವಾತಿ ನೋತ್ತರಪದಾವಧಾರಣಂ… ಏವಞ್ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ಯದೇವಾಸ್ಸದ್ಧಂ ನ ಭುಞ್ಜತಿ ತದೇವ ವತಲೋಪೋ ಸಿಯಾತಿ [ಅತ್ಥಿತಾಯ (ಭೋಜನಾಕಙ್ಖಿತತ್ತಾ) ಯಥೇಚ್ಛಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಭೋಜನೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ಮತ್ತಾಯಂ ಅಸದ್ಧಭೋಜನಂ ಸತ್ಥವಿಹಿತಮುಪಲಭಮಾನಸ್ಸ ಸದ್ಧತೋ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸೇ ಹಿ ಸದ್ಧೇ ಪವತ್ತಿನಿಯಮೋ ವತಮುಚ್ಚತೇ, ನಿಯಮೋಚಾತ್ರದುವಿಧೋ ಸಮ್ಭವತಿ-ಅಸದ್ಧಂ ಭೂಞ್ಜತಿ ಏವ, ಅಥದ್ಧಮೋ ಭುಞ್ಜತೀತಿ ವಾ, ತತ್ರಾದಿಮೇ ನಿಯಮೇ ಯದೇವಾ ಸದ್ಧಂ ನ ಭುಞ್ಜತಿ ತದೇವವತ ಲೋಪೋಸಿಯಾ (ರ-೩-೨೨೮) ಕಾತನ್ತಪಞ್ಜಿಕಾ]. ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಟಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ‘ಘಣನ್ತಾದೀಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ.

೫೪. ಥಾವ

ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನಾಏವ. ಕಮ್ಮಕತ್ತರೀತಿ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತರಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ಏಕೋಪಿ ಪದತ್ಥೋ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಹೋತಿ ಕತ್ತಾಚ ಕಾರಕಸತ್ತಿಭೇದತೋ. ಯಥಾ ‘ಪೀಯಮಾನಂ ಮಧು ಮದಯತೀ’ತಿ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಸತ್ತಿಭೇದಾ ಕಮ್ಮತ್ತಂ ಕತ್ತುತ್ತಂ, ತಥಾ ತ್ರಾಪೀತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ಯೋ ಪರಂ ಭಞ್ಜತಿ ತತ್ಥಪಿ ಸಿಯಾ ಸಾಮಞ್ಞವಿಧಾನತೋತಿ ಆಹ- ‘ನಿಪಾತನಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ದೋಸನ್ಧಕಾರಂ ಭಿನ್ದತೀತಿ ದೋಸನ್ಧಕಾರಭಿದುರೋ.

೫೫. ಕತ್ತ

ಭೂತಸದ್ದೇನೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಮುಪದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಭೂತಮತೀತ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯದ್ಯತಿಕ್ಕನ್ತವಚನೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನನುಚಾತ್ರೇತರೇತರನಿಸ್ಸಯದೋಸೋ ಪಸಜ್ಜತೇ, ಸತೀ ಹಿ ಭೂತಾಧಿಕಾರೇತ್ತೋ ವಿಧೀಯತೇ, ಸತಿ ಚ ತ್ತೇ ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತೀತಿ ಫುಟೋ ಯೇವಿತರೇತರನಿಸ್ಸಯದೋಸೋತಿ. ನೇಸದೋಸೋ, ಸಙ್ಕೇತಾತಿ ಬ್ಯತ್ತೋ ಸದ್ದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚಿರಕಾಲಪ್ಪವತ್ತೋ, ನಾಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಸಾಧುತ್ತಂ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಚಾಸ್ಸ ವುತ್ತಿ ಸದ್ದಸತ್ತಿಸಭಾವತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕ್ತವನ್ತಾ ದಯೋಪಿ ಚರಹಿ ಸದ್ದಸತ್ತಿಸಭಾವತೋ ಭೂತೇಏವ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಭೂತಸದ್ದೋ-ಯಮತಿಕ್ಕನ್ತತ್ಥೇ ಪಸಿದ್ಧೋ ಕ್ತವನ್ತಾದಯೋತ್ವಪ್ಪಸಿದ್ಧಾ, ಅತೋ ತೇನ ಪಸಿದ್ಧತ್ಥೇನಾಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಮನ್ವಾಖ್ಯಾನಂ ಕರೀಯತೀತಿ. ಭೂತೇತಿ ಚಾಯಂ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಂ ವಾ ಸಿಯಾ ‘ಭೂತತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಾ’ತಿ, ಪಚ್ಚಯತ್ಥ ವಿಸೇಸನಂ ವಾ’ಭೂತೇ ಕತ್ತರೀ’ತಿ, ತತ್ರ ಕಸ್ಸಿದಂ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಆಹಭೂತೇತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನ’ನ್ತಿ. ಕುತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಚೇ’ತ್ಯಾದಿ. ಅಥ ಪಚ್ಚಯತ್ಥವಿಸೇಸನೇ ಕೋ ದೋಸೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಪಚ್ಚಯತ್ಥವಿಸೇಸನೇ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪಚ್ಚಯತ್ಥಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಅನಭಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಅಯನ್ತಿ ಪಯೋಗೋ ನೋಪಪಜ್ಜತೇತಿ ಭಾವೋ. ಅಭಿಧೇಯ್ಯೇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಜನಾದಿಂ ಬ್ಯವಚ್ಛಿನ್ದತಿ.

೫೬. ಕ್ತೋ

ಕಮ್ಮೇ ಗುಣೀಭೂತತ್ತಾತಿ ಕಮ್ಮೇ ಸತಿ ಭಾವಸ್ಸಾಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ. ‘‘ಗುಣಮುಖ್ಯೇಸು ಮುಖ್ಯೇಯೇವ ಕಾರಿಯಸಮ್ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಮುಖ್ಯೇ ಕಮ್ಮೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ತು ಭಾವೇ ತಸ್ಸೇತ್ಥಾಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ.

೫೭. ಕತ್ತ

ನನುಚಾರಮ್ಭೇತಿ ವುತ್ತಂ- ‘ಕಿರಿಯಾರಮ್ಭೇ’ತಿ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಸೋಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಸೋ ಚ ಆರಮ್ಭೋ. ಕಿರಿಯಾಯೇವ ಆರಮ್ಭೋಕಿರಿಯಾರಮ್ಭೋ ತಸ್ಮಿಂ. ಕಿರಿಯಾರಮ್ಭೇತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಿರಿಯತ್ಥವಿಸೇಸನಂ ವಾ ಏತಂಸಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತ್ಥವಿಸೇಸನಂ ವಾ ಉಭಯಥಾಪಿ ನ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಕಿರಿಯತ್ಥವಿಸೇಸನಂ ಚೇತ’ನ್ತಿಆದಿ. ಪಚ್ಚಯತ್ಥವಿಸೇಸನಪಕ್ಖೇಪಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಆರಮ್ಭೇ ಕಿರಿಯತ್ಥಸ್ಸಾಪಿ ಪವತ್ತೀ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಕಿರಿಯತ್ಥಸ್ಸಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ಸಾಮತ್ಥಿಯಮ್ಪನಾ’ತಿಆದಿನಾ. ಅನನ್ತರಸುತ್ತೇನ ಯೋ ವಿಹಿತೋ ಕ್ತೋ, ಸೋಪಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಚನತೋ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಆರಮ್ಭೇಪಿ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಚನತೋತಿ ‘‘ಕ್ತೋ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ (೫-೫೬) ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಚನತೋ. ಭಾವಕಮ್ಮೇಸುಚೇತಿ ಏವಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘ಯಥಾಪತ್ತಞ್ಚೇ’ತಿ ವದತಾ ವುತ್ತಿಕಾರೇನೇವಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಪುಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಯಾ’ತಿ ಆದಿ. ಅನಿಯಮುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಸತಿ ಞಾಪನನ್ತಿ ತನ್ನಿಸೇಧೇತುಮಾಹ- ‘ಪುನಬ್ಬಚನತೋ’ತಿಆದಿ. ಮಾಸಙ್ಕೀತಿ ಕಮ್ಮನಿ, ತೇನೇವುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಪಠಮಾ. ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಭಾವಕಮ್ಮ ಗಹಣಂ ಚಾಕಾರೇನಾನುಕಡ್ಢಿಯ ‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಚಾ’ತ್ಯನೇನ ಕ್ತೇವಿಧೀಯ ಮಾನೇ ಇದಮಾಸಙ್ಕೀಯತೇ ‘ಪುಬ್ಬೇನೇವ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನಬ್ಬಚನಾ [ಪುನಬ್ಬಚನಂ] ಕಿರಿಯತ್ಥಾನಿಯಮೇನ ತ್ತಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತೀ’ತಿ, ಯಥಾಪತ್ತಞ್ಚೇತಿ ಹ್ಯುಚ್ಚಮಾನೇ ಚಕಾರೇನ ಯಥಾಪತ್ತಮ್ಪಿ ಕಾರಿಯಮನುಞ್ಞಾಯತೇತಿ ಪುಬ್ಬೇನೇವ ವಚನೇನ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸ್ವಾರಮ್ಭೇಪಿ ಯಥಾಪತ್ತೋ ಕ್ತೋ ಭವತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚರಹಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸ್ವಾರಮ್ಭೇಪಿ ಪುಬ್ಬೇನೇವ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ‘‘ಕತ್ತರಿಆರಮ್ಭೇ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ ಕಿಂ ಚಕಾರೇನೇ ಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಪದಾನಮವಧಾರಣ ಫಲತ್ತಾ’ಚ್ಚಾದಿ.

ನನುಚಾದಿಭೂತೋ ಕಿರಿಯಾಕ್ಖಣೋ ಆರಮ್ಭೋ ನಾಮ, ಬಹೂಹಿ ಕಿರಿಯಾಕ್ಖಣೇಹಿ ಕಟೇ ಪರಿಸಮತ್ತೇಯೇವ ಭೂತೋ ಕಾಲೋ ಚ ಭವತೀತಿ ಕಿರಿಯಾಫಲಸ್ಸಾಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ವತ್ತಮಾನೋವ ಕಾಲೋತಿ ತತ್ರಕ್ತೋ ನ ಪಪ್ಪೋತಿಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಕಿರಿಯಾಫಲಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಕಟೇಕದೇಸಸ್ಸಾಪಿ ಕಟತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಭೂತವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ಭಾವೋ. ನನುಚಾದಿಸೂತೇ ಕಿರಿಯಾಕ್ಖಣಕಾಲೇ ಕಟೋ ನಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಕಟಕಾರಣಭೂತಾ ಬೀರಣಾವ ಹಿ ತದಾ ಸನ್ತಿ, ನ ಚ ತದವತ್ಥಾ ತೇ ಏವ ಕಟೋತಿ ಕಥಂ ‘ಪಕತೋ ಕಟೋ’ತಿ ಭೂತಕಾಲೇನ ಪಕತಸದ್ದೇನ ಕಟಸದ್ದಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಆದಿಭೂತೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸೇಸೇ. ಪಕತ್ತುಂ ಆರಭಿ, ಪಕತ್ತುಂ ಆರಭೀಯಿತ್ಥ, ಪಸೋತ್ತುಂ ಆರಭಿ, ಪಸೋತ್ತುಂ ಆರಭನನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ತ್ತೋ.

೫೮. ಠಾಸ

ಅನಾರಮ್ಭತ್ಥಂವಚನನ್ತಿ ಆರಮ್ಭೇ ಪುಬ್ಬೇನೇವ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಅಪಾದಿನೋಪಿಸಿಲಿಸಸ್ಸ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಾ- ‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಕಮ್ಮಕತ್ಥನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಸಕಮ್ಮತ್ತಮೇಸಂ ಪಾದಿಯೋಗೇ ಸತಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಪಾದಿಸಹಿತಾ’ಚ್ಚಾದಿ. ಖಟೋಪಿಕಾ ಮಞ್ಚೋ.

೫೯. ಗಮ

ಅವಿವಚ್ಛಿತಕಮ್ಮೋ ಚೇಹಾಕಮ್ಮಕೋತಿ ಕಥಯಮಾಹ- ‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಯಾತವನ್ತೋ ಯಾತಾ, ಯಾನಂ ಯಾತಂ. ಅಯೋಯಿತ್ಥಾತಿ ಯಾ ತೋ. ಕ್ತೋ ನ ವಿಧಾತಬ್ಬೋ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ವಿಯ. ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಭೂತಾಯನ್ತಿ ಸಸ್ಸಾದಿಹೇತುಭೂತಸಮಿದ್ಧಿಯಂ ಭೂತಾಯಂ. ಸಾ ಚ ಭೂತಾ ಯೇವಾತೀಮಿನಾ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅತೀತಕಾಲಿಕತ್ತಮಾಹ.

೬೦. ಆಹಾ

ಆಧಾರೇಚೇತಿ ಅನುವುತ್ತಿಯಾ ಏತ್ಥ ಚಕಾರತೋ ‘ಯಥಾಪತ್ತಞ್ಚೇ’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸೇಸೋ. ಏವಂ ನ ಕುತೋಚಿ ಅಪಕಸ್ಸನಂ ಸಿಯಾತಿ ಏವಮಾಧಾರಾದಿಕೇ ಅನುವತ್ತಮಾನೇ ಸತಿ ಕುತೋಚಿ ಆಧಾರಾದಿತೋ ಅಪಕಸ್ಸನಂ ವಿಸುಂ ಕರಣಂ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಸತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಸುತ್ತೇನೇಕಯೋಗಮೇವ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂತಿ ಸಮ್ಬಜ್ಝತೇತಿ ಯೋಜನಾ.