೪. ತುಂಸ್ಮಾ

ತುಂಸ್ಮಾತೀಹ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣಮಾಚಿಕ್ಖತಿ ‘ತುಂತಾಯೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ. ತತೋ ಚೇತಿ ಯತೋ ತುಂಸ್ಮಾತಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಯತೋ ಚ ವಿಸೇಸನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ ತದಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ… ‘‘ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ವಿಹಿತೋ ತದಾದಿನೋ ಗಹಣ’’ನ್ತಿ ಞಾಯತೋ. ವಿಸೇಸನತ್ತೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ತದನ್ತಗ್ಗಹಣಂ… ‘‘ವಿಧಿಬ್ಬಿಸೇಸನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೩) ವಚನಾಭಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ- ‘ಯತೋ ಕಿರಿಯತ್ಥಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ. ಸೋ ಕಿರಿಯತ್ಥೋ ಆದಿ ಯಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಸೋ ತದಾದಿ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋನ್ತೇ ತಸ್ಸ (ಸೋ ತದನ್ತೋ). ತದಾದಿತದನ್ತಸಮುದಾಯವಿಸೇಸಸ್ಸ ಗಹಣಂ, (ನತು) ತದನ್ತಮತ್ತಸ್ಸೇ ತ್ಯತ್ಥೋ. ನನು ಚ ತುಂಸ್ಮಾಇತಿ ವಿಸೇಸನತ್ತೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತೇ ಭವತು ‘‘ವಿಧಿಬ್ಬಿಸೇಸನನ್ತಸ್ಸೇ’’ತಿ ತದನ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ ತು ಕಥಂ ತದಾದಿನೋ ಗಹಣಂ ವಚನಾಭಾವತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ತದವಿನಾಭಾವಿತ್ತಾ’ತಿ. ಯತೋ ವಿಹಿತೋ ತೇನ ವಿನಾ ನ ಭವತಿ ಸೀಲೇನೇತಿ ತದವಿನಾಭಾವೀ ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತಸ್ಮಾ. ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ-ತ್ಥೋ, ಯಮಾಖ್ಯಾಯತೇ ‘ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ವಿಹಿತೋ ತದಾದಿನೋ ಗಹಣ’ನ್ತಿ. ಭವತ್ವೇವಂ ತದಾದಿನೋ ತದನ್ತಸ್ಸ ಚ ಗಹಣಂ, ತತೋ ಕಿಪ್ಫಲಂತ್ಯಾಹ- ‘ತೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ.

ಸಪಾದಿತೋತಿ ಪಾದಿಸಹಿತತೋ. ಖ ಛ ಸುಪ್ಪತ್ತಾಭಾವಾತಿ ಖ ಛ ಸಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಾ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸೇವ ತುಂಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿಭಾವೇನ ಗಹಣಾ ಸಪಾದಿತೋ ಖ ಛ ಸಾನಮನುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಪುಬ್ಬಾ ‘ಜಿ-ಜಯೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ತುಂಪಚ್ಚಯನ್ತಾ ‘ವಿಜೇತುಮಿಚ್ಛತೀ’ತಿ ಅತ್ಥೇ ‘‘ತುಂಸ್ಮಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ(ಸೋ), ತುಂಸ್ಸಚ ಲೋಪೋ, ನೇಮಿತ್ತಿಕೇ ಏಕಾರೇ ನಿವತ್ತೇ ‘ಜಿಸ ಜಿಸ ಇತಿ ದ್ವಿತ್ತೇ ಅನಾದಿಬ್ಯಞ್ಜನಲೋಪೋ ‘‘ಜಿಹರಾನಂ ಗೀ’’ತಿ (೫-೧೦೨) ಗೀ. ಜಿಗೀಸಪ್ಪಕತಿತೋ ‘‘ಭೂತೇ ಈಊಂ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ (೬-೪) ಈ. ತಸ್ಮಿಂ ಅಞ. ‘‘ಆ ಈ ಊ ಮ್ಹಾ ಸ್ಸಾ ಸ್ಸಮ್ಹಾನಂ ವಾ’’ತಿ (೬-೩೩) ಈಸ್ಸ ರಸ್ಸೇ ಬ್ಯಜಿಗೀಸಿ. ಯದಿ ತು ಸಪಾದಿತೋ ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ತದಾ ಬ್ಯಜಿಗೀಸೀತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಕರೀಯಮಾನಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಸ್ಸೇಕಸ್ಸರಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಭವತೀತಿ ‘‘ಖ ಛ ಸಾನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ (೫-೬೯) ವಿಜಿಯ ಇತಿ ಸಮುದಾಯೇ ಆದಿಭೂತಸ್ಸ ವಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಈಮ್ಹಿ ಚ ವಿಹಿತೇ ಸಪಾದಿನೋ ಪಕತಿಭಾವೋತಿ ವಿಸದ್ದ ಪುಬ್ಬೇ ಅಞಾಗಮೋ ಸಿಯಾ, ತತೋ ಚ ಅವಿವಿಜಿಸೀತಿ ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪಸಜ್ಜೇಯ್ಯ.

ತುಂಸ್ಮಾ ಇಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಚ ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ಥಾನಮುಪದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತೇನ ಸಭಾವ ಲಿಙ್ಗೇನ ಖ ಛ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ತದನ್ತೋ ಚ ಅನುಮಿತೋ ನ ಪನ ತುಂ, ತುಮಿಹ ಸುತೋತಿ ಆಹ- ‘ನ ತದನ್ತೋ, ನಾಪಿ ಛ ಛಸಾ’ತಿ. ಜಿಘಚ್ಛಾಇಚ್ಚತ್ರ ದ್ವಿತ್ತೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಘಸ್ಸ ‘‘ಚತುತ್ಥ ದುತಿಯಾನಂ ತತಿಯಪಠಮಾ’’ತಿ (೫-೭೮) ಗೋ. ತಸ್ಸ ‘‘ಕವಗ್ಗಹಾನಂ ಚವಗ್ಗಜಾ’’ತಿ (೫-೭೯) ಜೋ. ಪಾಣಿನಿನಾಪೀಹ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯ ವಿಧಾಯಕೇ ಸುತ್ತೇ ವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಸಿಯಾತಿ ವಾವಚನಂ ಕತಂ, ತದಯುತ್ತನ್ತಿ ನಿರಾಕತ್ತುಮಾಹ- ‘ವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ. ಪಕತ್ಯಾದಿತ್ಯತ್ರ ಆದಿ ಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಪಕತಿ ವಿಸೇಸೋ ತುಮನ್ತೋ, ಇಚ್ಛತ್ಥೋ-ತ್ಥವಿಸೇಸೋ. ಇದಂ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ‘‘ತುಂಸ್ಮಾ ಲೋಪೋ ಚಿಚ್ಛಾಯಂ ತೇ’’ಇತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ. ನಿಯೋಗತೋತಿ ನಿಯಮೇನ. ಆಸಙ್ಕಾಯಮುಪಸಙ್ಖ್ಯಾನ’’ನ್ತಿ (೩-೧-೭) ವಾಕ್ಯಕಾರೇನ ವುತ್ತಂ ನಿರಾಕತ್ತುಮಾಹ- ‘ಆಸಙ್ಕಾಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ.

ಅಚೇತನತ್ತಾ ಕೂಲಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾಯಾಸಮ್ಭವೋತಿ ‘ಕೂಲಪ್ಪತಿತುಮಿಚ್ಛತೀ’ತಿ ವಾಕ್ಯಮೇವೇಚ್ಛಾಪಕಾಸನಮಸಿದ್ಧಂ, ತೇನಾಸಿದ್ಧೇನ ವಾಕ್ಯೇನಾಸಿದ್ಧಾನಂ ಖ ಛ ಸಾನಂ ಸಾಧನಂ ಅಸಿದ್ಧೇನಾಸಿದ್ಧಸಾಧನಂ. ಇಚ್ಛಾವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಾ. ಇಚ್ಛಾಯಪವತ್ತಿತೋ ಉಪಲದ್ಧೀತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಉಪಲದ್ಧಿ ಉಪಾಲಮ್ಬೋ ಪರಿಜಾನನಂ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚೇತನಾವತಿಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಮಾ ಚೇತನಾವತಿ ಪವತ್ತಿತೋ ಉಪಲದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದಪದೇಸೇ ನಾಚೇತನೇಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಯೋಪೇಸಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ. ದೇವದತ್ತೇ ರಜ್ಜು ಖೀಲಾದಿಪಾಣಿನಾ ಉಯ್ಯೋಗೋ, ಕೂಲೇ ಮತ್ತಿಕಾವಿಕೀರಣಾದಿ. ರಜ್ಜು ಗುಣೋ. ಖೀಲೋ [ಕೀಲ (ಪಞ್ಚಿಕಾ)] ಸಂಕ್ವಾದಿ.

ಪುಲೋ ತಿಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಘಾತೋ. ಸಾ ಸುನಖೋ ಮಿಮರಿಸತೀತಿ ಮರ=ಪಾಣಚಾಗೇ’ಇಚ್ಛಾಯಂ ತುಮನ್ತಾ ಸೋ. ‘‘ಞಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸೇ’’ತಿ (೫-೧೭೦) ಞಿ. ದ್ವಿತ್ತೇ ಪುಬ್ಬತೋ-ಞ್ಞಸ್ಸ ಲೋಪೋ ‘‘ಖ ಛ ಸೇಸ್ವೀ’’ತಿ (೫-೭೬) ದ್ವಿತ್ತೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾಸ್ಸ ಇಮಿಮರಿಸತಿ. ತಥಾ ಪಿಪತಿಸತೀತಿ ‘ಪತಪಥ=ಗಮೇನ’ ಇಚ್ಚಸ್ಸ. ಸಾ ಮಿಮರಿಸತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಸಚೇತನತ್ತೇ ವಿಸತ್ತಜೀವಿತಸ್ಸ ಸುನಖಸ್ಸ ಮರಣಿಚ್ಛಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಪಟಿಪಾದಿತಂ. ‘‘ಇಚ್ಛಾಸನ್ತಾ ಪಟಿಸೇಧೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ (೩-೧-೭) ಪಾಣಿನೀಯವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ ವುತ್ತಂ, ತನ್ನಿರಾಕತ್ತುಮಾಹ- ‘ಬುಭುಕ್ಖಿತು’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಜಾತಿಪದತ್ಥನಿಸ್ಸಯೇನ ನಿವುತ್ತಿಮ್ಪಟಿಪಾದಯಮಾಹ- ‘ಜಾತಿಪದತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ. ಇತರೋ ಇಚ್ಛತ್ಥೋ.