១. អន្តេបុរសិក្ខាបទំ

៤៩៤. តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន រាជា បសេនទិ កោសលោ ឧយ្យានបាលំ អាណាបេសិ – ‘‘គច្ឆ, ភណេ, ឧយ្យានំ សោធេហិ. ឧយ្យានំ គមិស្សាមា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ សោ ឧយ្យានបាលោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស បដិស្សុត្វា ឧយ្យានំ សោធេន្តោ អទ្ទស ភគវន្តំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ. ទិស្វាន យេន រាជា បសេនទិ កោសលោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ឯតទវោច – ‘‘សុទ្ធំ, ទេវ, ឧយ្យានំ. អបិច, ភគវា តត្ថ និសិន្នោ’’តិ. ‘‘ហោតុ, ភណេ! មយំ ភគវន្តំ បយិរុបាសិស្សាមា’’តិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ឧយ្យានំ គន្ត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ឧបាសកោ ភគវន្តំ បយិរុបាសន្តោ និសិន្នោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ តំ ឧបាសកំ ភគវន្តំ បយិរុបាសន្តំ និសិន្នំ. ទិស្វាន ភីតោ អដ្ឋាសិ. អថ ខោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘នារហតាយំ បុរិសោ បាបោ ហោតុំ, យថា ភគវន្តំ បយិរុបាសតី’’តិ. យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ ខោ សោ ឧបាសកោ ភគវតោ គារវេន រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ នេវ អភិវាទេសិ ន បច្ចុដ្ឋាសិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ អនត្តមនោ អហោសិ – ‘‘កថញ្ហិ នាមាយំ បុរិសោ មយិ អាគតេ នេវ អភិវាទេស្សតិ ន បច្ចុដ្ឋេស្សតី’’តិ! អថ ខោ ភគវា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ អនត្តមនំ វិទិត្វា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ឯតទវោច – ‘‘ឯសោ ខោ, មហារាជ, ឧបាសកោ ពហុស្សុតោ អាគតាគមោ កាមេសុ វីតរាគោ’’តិ. អថ ខោ រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘នារហតាយំ ឧបាសកោ ឱរកោ ហោតុំ, ភគវាបិ ឥមស្ស វណ្ណំ ភាសតី’’តិ. តំ ឧបាសកំ ឯតទវោច – ‘‘វទេយ្យាសិ, ឧបាសក, យេន អត្ថោ’’តិ. ‘‘សុដ្ឋុ, ទេវា’’តិ. អថ ខោ ភគវា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ សមាទបេសិ សមុត្តេជេសិ សម្បហំសេសិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវតា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សិតោ សមាទបិតោ សមុត្តេជិតោ សម្បហំសិតោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

៤៩៥. តេន ខោ បន សមយេន រាជា បសេនទិ កោសលោ ឧបរិបាសាទវរគតោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ តំ ឧបាសកំ រថិកាយ [រថិយាយ (ឥតិបិ)] ឆត្តបាណិំ គច្ឆន្តំ. ទិស្វាន បក្កោសាបេត្វា ឯតទវោច – ‘‘ត្វំ កិរ, ឧបាសក, ពហុស្សុតោ អាគតាគមោ. សាធុ, ឧបាសក, អម្ហាកំ ឥត្ថាគារំ ធម្មំ វាចេហី’’តិ. ‘‘យមហំ [យម្បាហំ (សី.)], ទេវ, ជានាមិ អយ្យានំ វាហសា, អយ្យាវ ទេវស្ស ឥត្ថាគារំ ធម្មំ វាចេស្សន្តី’’តិ. អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ – ‘‘សច្ចំ ខោ ឧបាសកោ អាហា’’តិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ, ភន្តេ, ភគវា ឯកំ ភិក្ខុំ អាណាបេតុ យោ អម្ហាកំ ឥត្ថាគារំ ធម្មំ វាចេស្សតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា រាជានំ បសេនទិំ កោសលំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ…បេ… បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘តេនហានន្ទ, រញ្ញោ ឥត្ថាគារំ ធម្មំ វាចេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា កាលេន កាលំ បវិសិត្វា រញ្ញោ ឥត្ថាគារំ ធម្មំ វាចេតិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ យេន រញ្ញោ បសេនទិស្ស កោសលស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមិ.

៤៩៦. តេន ខោ បន សមយេន រាជា បសេនទិ កោសលោ មល្លិកាយ ទេវិយា សទ្ធិំ សយនគតោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ មល្លិកា ទេវី អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ. ទិស្វាន សហសា វុដ្ឋាសិ; បីតកមដ្ឋំ ទុស្សំ បភស្សិត្ថ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ តតោវ បដិនិវត្តិត្វា អារាមំ គន្ត្វា ភិក្ខូនំ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. យេ តេ ភិក្ខូ អប្បិច្ឆា…បេ… តេ ឧជ្ឈាយន្តិ ខិយ្យន្តិ វិបាចេន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាម អាយស្មា អានន្ទោ បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតោ រញ្ញោ អន្តេបុរំ បវិសិស្សតី’’តិ…បេ… សច្ចំ កិរ ត្វំ, អានន្ទ, បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតោ រញ្ញោ អន្តេបុរំ បវិសសីតិ? ‘‘សច្ចំ, ភគវា’’តិ. វិគរហិ ពុទ្ធោ ភគវា…បេ… កថញ្ហិ នាម ត្វំ, អានន្ទ, បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតោ រញ្ញោ អន្តេបុរំ បវិសិស្សសិ! នេតំ, អានន្ទ, អប្បសន្នានំ វា បសាទាយ…បេ… វិគរហិត្វា…បេ… ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

៤៩៧. [អ. និ. ១០.៤៥] ‘‘ទសយិមេ, ភិក្ខវេ, អាទីនវា រាជន្តេបុរប្បវេសនេ. កតមេ ទស? ឥធ, ភិក្ខវេ, រាជា មហេសិយា សទ្ធិំ និសិន្នោ ហោតិ, តត្ថ ភិក្ខុ បវិសតិ. មហេសី វា ភិក្ខុំ ទិស្វា សិតំ បាតុករោតិ. ភិក្ខុ វា មហេសិំ ទិស្វា សិតំ បាតុករោតិ. តត្ថ រញ្ញោ ឯវំ ហោតិ – ‘‘អទ្ធា ឥមេសំ កតំ វា ករិស្សន្តិ វា’’តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា ពហុកិច្ចោ ពហុករណីយោ. អញ្ញតរំ ឥត្ថិំ គន្ត្វា នស្សរតិ. សា តេន គព្ភំ គណ្ហិ. តត្ថ រញ្ញោ ឯវំ ហោតិ – ‘‘ន ខោ ឥធ អញ្ញោ កោចិ បវិសតិ អញ្ញត្រ បព្ពជិតេន. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ អន្តេបុរេ អញ្ញតរំ រតនំ នស្សតិ. តត្ថ រញ្ញោ ឯវំ ហោតិ – ‘‘ន ខោ ឥធ អញ្ញោ កោចិ បវិសតិ អញ្ញត្រ បព្ពជិតេន. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ អន្តេបុរេ អព្ភន្តរា គុយ្ហមន្តា ពហិទ្ធា សម្ភេទំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ រញ្ញោ ឯវំ ហោតិ – ‘‘ន ខោ ឥធ អញ្ញោ កោចិ បវិសតិ អញ្ញត្រ បព្ពជិតេន. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ អន្តេបុរេ បុត្តោ វា បិតរំ បត្ថេតិ បិតា វា បុត្តំ បត្ថេតិ. តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘‘ន ខោ ឥធ អញ្ញោ កោចិ បវិសតិ អញ្ញត្រ បព្ពជិតេន. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា នីចដ្ឋានិយំ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេតិ. យេសំ តំ អមនាបំ តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘‘រាជា ខោ បព្ពជិតេន សំសដ្ឋោ. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ឆដ្ឋោ អាទីនវោ, រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា ឧច្ចដ្ឋានិយំ នីចេ ឋានេ ឋបេតិ. យេសំ តំ អមនាបំ តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘‘រាជា ខោ បព្ពជិតេន សំសដ្ឋោ. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, សត្តមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា អកាលេ សេនំ ឧយ្យោជេតិ. យេសំ តំ អមនាបំ តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘‘រាជា ខោ បព្ពជិតេន សំសដ្ឋោ. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាជា កាលេ សេនំ ឧយ្យោជេត្វា អន្តរាមគ្គតោ និវត្តាបេតិ. យេសំ តំ អមនាបំ តេសំ ឯវំ ហោតិ – ‘‘‘រាជា ខោ បព្ពជិតេន សំសដ្ឋោ. សិយា នុ ខោ បព្ពជិតស្ស កម្ម’’ន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, នវមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ រាជន្តេបុរំ ហត្ថិសម្មទ្ទំ អស្សសម្មទ្ទំ រថសម្មទ្ទំ រជ្ជនីយានិ [រជ្ជនីយានិ (ក.)] រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពានិ, យានិ ន បព្ពជិតស្ស សារុប្បានិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទសមោ អាទីនវោ រាជន្តេបុរប្បវេសនេ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទស អាទីនវា រាជន្តេបុរប្បវេសនេ’’តិ. អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អនេកបរិយាយេន វិគរហិត្វា ទុព្ភរតាយ…បេ… ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថ –

៤៩៨. ‘‘យោ បន ភិក្ខុ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស [មុទ្ធាភិសិត្តស្ស (ស្យា.)] អនិក្ខន្តរាជកេ អនិគ្គតរតនកេ បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតោ ឥន្ទខីលំ អតិក្កាមេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ.

៤៩៩. យោ បនាតិ យោ យាទិសោ…បេ… ភិក្ខូតិ…បេ… អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ.

ខត្តិយោ នាម ឧភតោ សុជាតោ ហោតិ, មាតិតោ ច បិតិតោ ច សំសុទ្ធគហណិកោ, យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបកុដ្ឋោ ជាតិវាទេន.

មុទ្ធាវសិត្តោ នាម ខត្តិយាភិសេកេន អភិសិត្តោ ហោតិ.

អនិក្ខន្តរាជកេតិ រាជា សយនិឃរា អនិក្ខន្តោ ហោតិ.

អនិគ្គតរតនកេតិ មហេសី សយនិឃរា អនិក្ខន្តា ហោតិ, ឧភោ វា អនិក្ខន្តា ហោន្តិ.

បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតោតិ បុព្ពេ អនាមន្តេត្វា.

ឥន្ទខីលោ នាម សយនិឃរស្ស ឧម្មារោ វុច្ចតិ.

សយនិឃរំ នាម យត្ថ កត្ថចិ រញ្ញោ សយនំ បញ្ញត្តំ ហោតិ, អន្តមសោ សាណិបាការបរិក្ខិត្តម្បិ.

ឥន្ទខីលំ អតិក្កាមេយ្យាតិ បឋមំ បាទំ ឧម្មារំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ទុតិយំ បាទំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

៥០០. អប្បដិសំវិទិតេ អប្បដិសំវិទិតសញ្ញី ឥន្ទខីលំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អប្បដិសំវិទិតេ វេមតិកោ ឥន្ទខីលំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស. អប្បដិសំវិទិតេ បដិសំវិទិតសញ្ញី ឥន្ទខីលំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្ស.

បដិសំវិទិតេ អប្បដិសំវិទិតសញ្ញី, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. បដិសំវិទិតេ វេមតិកោ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. បដិសំវិទិតេ បដិសំវិទិតសញ្ញី, អនាបត្តិ.

៥០១. អនាបត្តិ បដិសំវិទិតេ, ន ខត្តិយោ ហោតិ, ន ខត្តិយាភិសេកេន អភិសិត្តោ ហោតិ, រាជា សយនិឃរា និក្ខន្តោ ហោតិ, មហេសី សយនិឃរា និក្ខន្តា ហោតិ, ឧភោ វា និក្ខន្តា ហោន្តិ, ន សយនិឃរេ, ឧម្មត្តកស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ.

អន្តេបុរសិក្ខាបទំ និដ្ឋិតំ បឋមំ.