សរណគមនកថាវណ្ណនា

សរណគមនស្ស វិសយប្បភេទផលសំកិលេសភេទានំ វិយ, កត្តុ ច វិភាវនា តត្ថ កោសល្លាយ ហោតិ យេវាតិ សហ កត្តុនា តំ វិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទានិ តេសុ សរណគមនេសុ កោសល្លត្ថំ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘យោ ច សរណំ គច្ឆតី’’តិ ឥមិនា ហិ កត្តារំ វិភាវេតិ តេន វិនា សរណគមនស្សេវ អសម្ភវតោ, ‘‘សរណគមន’’ន្តិ ឥមិនា ច សរណគមនមេវ, ‘‘សរណ’’ន្តិអាទីហិ បន យថាក្កមំ វិសយាទយោ. កស្មា បនេត្ថ វោទានំ ន គហិតំ, ននុ វោទានវិភាវនាបិ តត្ថ កោសល្លាយ ហោតីតិ? សច្ចមេតំ, តំ បន សំកិលេសគ្គហណេនេវ អត្ថតោ វិភាវិតំ ហោតីតិ ន គហិតំ. យានិ ហិ នេសំ សំកិលេសការណានិ អញ្ញាណាទីនិ, តេសំ សព្ពេន សព្ពំ អនុប្បន្នានំ អនុប្បាទនេន, ឧប្បន្នានញ្ច បហានេន វោទានំ ហោតីតិ. អត្ថតោតិ សរណសទ្ទត្ថតោ, ‘‘សរណត្ថតោ’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. ហិំសត្ថស្ស សរសទ្ទស្ស វសេនេតំ សិទ្ធន្តិ ទស្សេន្តោ ធាត្វត្ថវសេន ‘‘ហិំសតីតិ សរណ’’ន្តិ វត្វា តំ បន ហិំសនំ កេសំ, កថំ, កស្ស វាតិ ចោទនំ សោធេតិ ‘‘សរណគតាន’’ន្តិអាទិនា. កេសន្តិ ហិ សរណគតានំ. កថន្តិ តេនេវ សរណគមនេន. កស្សាតិ ភយាទីនន្តិ យថាក្កមំ សោធនា. តត្ថ សរណគតានន្តិ ‘‘សរណ’’ន្តិ គតានំ. សរណគមនេនាតិ ‘‘សរណ’’ន្តិ គមនេន កុសលធម្មេន. ភយន្តិ វដ្ដភយំ. សន្តាសន្តិ ចិត្តុត្រាសំ តេនេវ ចេតសិកទុក្ខស្ស សង្គហិតត្តា. ទុក្ខន្តិ កាយិកទុក្ខគ្គហណំ. ទុគ្គតិបរិកិលេសន្តិ ទុគ្គតិបរិយាបន្នំ សព្ពម្បិ ទុក្ខំ ‘‘ទុគ្គតិយំ បរិកិលិស្សនំ សំវិពាធនំ, សមុបតាបនំ វា’’តិ កត្វា, តយិទំ សព្ពំ បរតោ ផលកថាយំ អាវិ ភវិស្សតិ. ហិំសនញ្ចេត្ថ វិនាសនមេវ, ន បន សត្តហិំសនមិវាតិ ទស្សេតិ ‘‘ហនតិ វិនាសេតី’’តិ ឥមិនា. ឯតន្តិ សរណបទំ. អធិវចនន្តិ នាមំ, បសិទ្ធវចនំ វា, យថាភុច្ចំ វា គុណំ អធិកិច្ច បវត្តវចនំ. តេនាហ ‘‘រតនត្តយស្សេវា’’តិ.

ឯវំ ហិំសនត្ថវសេន អវិសេសតោ សរណសទ្ទត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទត្ថវសេនេវ វិសេសតោ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. រតនត្តយស្ស បច្ចេកំ ហិំសនការណទស្សនមេវ ហិ បុរិមនយតោ ឥមស្ស វិសេសោតិ. តត្ថ ហិតេ បវត្តនេនាតិ ‘‘សម្បន្នសីលា ភិក្ខវេ វិហរថា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៦៤, ៦៩) អត្ថេ សត្តានំ និយោជនេន. អហិតា ច និវត្តនេនាតិ ‘‘បាណាតិបាតស្ស ខោ បាបកោ វិបាកោ, បាបកំ អភិសម្បរាយ’’ន្តិអាទិនា អាទីនវទស្សនាទិមុខេន អនត្ថតោ ច សត្តានំ និវត្តនេន. ភយំ ហិំសតីតិ ហិតាហិតេសុ អប្បវត្តិបវត្តិហេតុកំ ព្យសនំ អប្បវត្តិករណេន វិនាសេតិ. ភវកន្តារា ឧត្តារណេន មគ្គសង្ខាតោ ធម្មោ, ផលនិព្ពានសង្ខាតោ បន អស្សាសទានេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ យោជនា. ការានន្តិ ទានវសេន, បូជាវសេន ច ឧបនីតានំ សក្ការានំ. អនុបសគ្គោបិ ហិ សទ្ទោ សឧបសគ្គោ វិយ អត្ថវិសេសវាចកោ ‘‘អប្បកម្បិ កតំ ការំ, បុញ្ញំ ហោតិ មហប្ផល’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវតោ វិបុលផលបដិលាភករណេន សត្តានំ ភយំ ហិំ សតីតិ យោជេតព្ពំ. ឥមិនាបិ បរិយាយេនាតិ រតនត្តយស្ស បច្ចេកំ ហិំសកភាវការណទស្សនវសេន វិភជិត្វា វុត្តេន ឥមិនាបិ ការណេន. យស្មា បនិទំ សរណបទំ នាថបទំ វិយ សុទ្ធនាមបទត្តា ធាត្វត្ថំ អន្តោនីតំ កត្វា សង្កេតត្ថម្បិ វទតិ, តស្មា ហេដ្ឋា សរណំ បរាយណន្តិ អត្ថោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ សរណត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សរណគមនត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘តប្បសាទា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិ ឯវមាទិនា តស្មិំ រតនត្តយេ បសាទោ តប្បសាទោ, តទេវ រតនត្តយំ គរុ ឯតស្សាតិ តគ្គរុ, តស្ស ភាវោ តគ្គរុតា, តប្បសាទោ ច តគ្គរុតា ច តប្បសាទតគ្គរុតា, តាហិ. វិហតកិលេសោ វិធុតវិចិកិច្ឆាសម្មោហាសទ្ធិយាទិបាបធម្មត្តា, តទេវ រតនត្តយំ បរាយណំ បរាគតិ តាណំ លេណំ ឯតស្សាតិ តប្បរាយណោ, តស្ស ភាវោ តប្បរាយណតា, សាយេវ អាការោ តប្បរាយណតាការោ, តេន បវត្តោ តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ. ឯត្ថ ច បសាទគ្គហណេន លោកិយំ សរណគមនមាហ. តញ្ហិ សទ្ធាបធានំ, ន ញាណបធានំ, គរុតាគហណេន បន លោកុត្តរំ. អរិយា ហិ រតនត្តយំ គុណាភិញ្ញតាយ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុំ កត្វា បស្សន្តិ, តស្មា តប្បសាទេន តទង្គប្បហានវសេន វិហតកិលេសោ, តគ្គរុតាយ ច អគារវករណហេតូនំ សមុច្ឆេទវសេនាតិ យោជេតព្ពំ. តប្បរាយណតា បនេត្ថ តគ្គតិកតាតិ តាយ ចតុព្ពិធម្បិ វក្ខមានំ សរណគមនំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អវិសេសេន វា បសាទគរុតា ជោតិតាតិ បសាទគ្គហណេន អនវេច្ចប្បសាទស្ស លោកិយស្ស, អវេច្ចប្បសាទស្ស ច លោកុត្តរស្ស គហណំ, តថា គរុតាគហណេន លោកិយស្ស គរុករណស្ស, លោកុត្តរស្ស ចាតិ ឧភយេនបិ បទេន ឧភយម្បិ លោកិយលោកុត្តរសរណគមនំ យោជេតព្ពំ. ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តមេតេនាតិ ឧប្បាទោ, សម្បយុត្តធម្មសមូហោ, ចិត្តញ្ច តំ ឧប្បាទោ ចាតិ ចិត្តុប្បាទោ. សមាហារទ្វន្ទេបិ ហិ កត្ថចិ បុល្លិង្គមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ, តទាការប្បវត្តំ សទ្ធាបញ្ញាទិសម្បយុត្តធម្មសហិតំ ចិត្តំ សរណគមនំ នាម ‘‘សរណន្តិ គច្ឆតិ ឯតេនាតិ កត្វា’’តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘តំសមង្គី’’តិអាទិ កត្តុវិភាវនា. តេន យថាវុត្តចិត្តុប្បាទេន សមង្គីតិ តំសមង្គី. តេនាហ ‘‘វុត្តប្បការេនចិត្តុប្បាទេនា’’តិ. ឧបេតីតិ ភជតិ សេវតិ បយិរុបាសតិ, ជានាតិ វា, ពុជ្ឈតីតិ អត្ថោ.

លោកុត្តរំ សរណគមនំ កេសន្តិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋសច្ចាន’’ន្តិ, អដ្ឋន្នំ អរិយបុគ្គលានន្តិ អត្ថោ. កទា តំ ឥជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘មគ្គក្ខណេ’’តិ, ‘‘ឥជ្ឈតី’’តិ បទេន ចេតស្ស សម្ពន្ធោ. មគ្គក្ខណេ ឥជ្ឈមានេនេវ ហិ ចតុសច្ចាធិគមេន ផលដ្ឋានម្បិ សរណគមកតា សិជ្ឈតិ លោកុត្តរសរណគមនស្ស ភេទាភាវតោ, តេសញ្ច ឯកសន្តានត្តា. កថំ តំ ឥជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘សរណគមនុបក្កិលេសសមុច្ឆេទេនា’’តិអាទិ, ឧបបក្កិលេសសមុច្ឆេទតោ, អារម្មណតោ, កិច្ចតោ ច សកលេបិ រតនត្តយេ ឥជ្ឈតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សរណគមនុបក្កិលេសសមុច្ឆេទេនាតិ ចេត្ថ បហានាភិសមយំ សន្ធាយ វុត្តំ, អារម្មណតោតិ សច្ឆិកិរិយាភិសមយំ. និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា អារម្មណតោ ឥជ្ឈតីតិ ហិ យោជេតព្ពំ, ត្វា-សទ្ទោ ច ហេតុត្ថវាចកោ យថា ‘‘សក្កោ ហុត្វា និព្ពត្តី’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.២.២៩). អបិច ‘‘អារម្មណតោ’’តិ វុត្តមេវត្ថំ សរូបតោ និយមេតិ ‘‘និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា’’តិ ឥមិនា. ‘‘កិច្ចតោ’’តិ តទវសេសំ ភាវនាភិសមយំ បរិញ្ញាភិសមយញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អារម្មណតោ និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា’’តិ ឯតេន វា មគ្គក្ខណានុរូបំ ឯការម្មណតំ ទស្សេត្វា ‘‘កិច្ចតោ’’តិ ឥមិនា បហានតោ អវសេសំ កិច្ចត្តយំ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘មគ្គក្ខណេ, និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា’’តិ ច វុត្តត្តា អត្ថតោ មគ្គញាណសង្ខាតោ ចតុសច្ចាធិគមោ ឯវ លោកុត្តរសរណគមនន្តិ វិញ្ញាយតិ. តត្ថ ហិ ចតុសច្ចាធិគមនេ សរណគមនុបក្កិលេសស្ស បហានាភិសមយវសេន សមុច្ឆិន្ទនំ ភវតិ, និព្ពានធម្មោ បន សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន, មគ្គធម្មោ ច ភាវនាភិសមយវសេន បដិវិជ្ឈិយមានោយេវ សរណគមនត្ថំ សាធេតិ, ពុទ្ធគុណា បន សាវកគោចរភូតា បរិញ្ញាភិសមយវសេន បដិវិជ្ឈិយមានា សរណគមនត្ថំ សាធេន្តិ, តថា អរិយសង្ឃគុណា. តេនាហ ‘‘សកលេបិ រតនត្តយេ ឥជ្ឈតី’’តិ.

ផលបរិយត្តីនម្បេត្ថ វុត្តនយេន មគ្គានុគុណប្បវត្តិយា គហណំ, អបរិញ្ញេយ្យភូតានញ្ច ពុទ្ធសង្ឃគុណានំ តគ្គុណសាមញ្ញតាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ សកលភាវវិសិដ្ឋវចនំ ឧបបន្នំ ហោតីតិ. ឥជ្ឈន្តញ្ច សហេវ ឥជ្ឈតិ, ន លោកិយំ វិយ បដិបាដិយា អសម្មោហបដិវេធេន បដិវិទ្ធត្តាតិ គហេតព្ពំ. បទីបស្ស វិយ ហិ ឯកក្ខណេយេវ មគ្គស្ស ចតុកិច្ចសាធនន្តិ. យេ បន វទន្តិ ‘‘សរណគមនំ និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា ន បវត្តតិ, មគ្គស្ស អធិគតត្តា បន អធិគតមេវ តំ ហោតិ ឯកច្ចានំ តេវិជ្ជាទីនំ លោកិយវិជ្ជាទយោ វិយា’’តិ, តេសំ បន វចនេ លោកិយមេវ សរណគមនំ សិយា, ន លោកុត្តរំ, តញ្ច អយុត្តមេវ ទុវិធស្សាបិ តស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា. តទង្គប្បហានេន សរណគមនុបក្កិលេសវិក្ខម្ភនំ. អារម្មណតោ ពុទ្ធាទិគុណារម្មណំ ហុត្វាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេន អត្ថោ, សរណគមនុបក្កិលេសវិក្ខម្ភនតោ, អារម្មណតោ ច សកលេបិ រតនត្តយេ ឥជ្ឈតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តន្តិ លោកិយសរណគមនំ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិនា សទ្ធាបដិលាភោ. សទ្ធាមូលិកាតិ យថាវុត្តសទ្ធាបុព្ពង្គមា. សហជាតវសេន បុព្ពង្គមតាយេវ ហិ តម្មូលិកតា សទ្ធាវិរហិតស្ស ពុទ្ធាទីសុ សម្មាទស្សនស្ស អសម្ភវតោ. សម្មាទិដ្ឋិ នាម ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ, ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបន្នតញ្ច លោកិយាវពោធវសេន សម្មា ញាយេន ទស្សនតោ. ‘‘សទ្ធាបដិលាភោ’’តិ ឥមិនា សម្មាទិដ្ឋិវិរហិតាបិ សទ្ធា លោកិយសរណគមនន្តិ ទស្សេតិ, ‘‘សទ្ធាមូលិកា ច សម្មាទិដ្ឋី’’តិ បន ឯតេន សទ្ធូបនិស្សយា យថាវុត្តា បញ្ញាតិ. លោកិយម្បិ ហិ សរណគមនំ ទុវិធំ ញាណសម្បយុត្តំ, ញាណវិប្បយុត្តញ្ច. តត្ថ បឋមេន បទេន មាតាទីហិ ឧស្សាហិតទារកាទីនំ វិយ ញាណវិប្បយុត្តំ សរណគមនំ គហិតំ, ទុតិយេន បន ញាណសម្បយុត្តំ. តទុភយមេវ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ វិសេសភាវេន ទស្សេតុំ ‘‘ទសសុ បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ ទិដ្ឋិជុកម្មន្តិ វុច្ចតី’’តិ អាហ. ទិដ្ឋិ ឯវ អត្តនោ បច្ចយេហិ ឧជុំ ករីយតីតិ ហិ អត្ថេន សម្មាទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិជុកម្មភាវោ, ទិដ្ឋិ ឧជុំ ករីយតិ ឯតេនាតិ អត្ថេន បន សទ្ធាយបិ. សទ្ធាសម្មាទិដ្ឋិគ្គហណេន ចេត្ថ តប្បធានស្សាបិ ចិត្តុប្បាទស្ស គហណំ, ទិដ្ឋិជុកម្មបទេន ច យថាវុត្តេន ករណសាធនេន, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ, សទ្ធាសម្មាទិដ្ឋីនំ បន វិសុំ គហណំ តំសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទស្ស តប្បធានតាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តយិទន្តិ លោកិយំ សរណគមនមេវ បច្ចាមសតិ លោកុត្តរស្ស តថា ភេទាភាវតោ. តស្ស ហិ មគ្គក្ខណេយេវ វុត្តនយេន ឥជ្ឈនតោ តថាវិធស្ស សមាទានស្ស អវិជ្ជមានត្តា ឯស ភេទោ ន សម្ភវតីតិ. អត្តា សន្និយ្យាតីយតិ អប្បីយតិ បរិច្ចជីយតិ ឯតេនាតិ អត្តសន្និយ្យាតនំ, យថាវុត្តំ សរណគមនសង្ខាតំ ទិដ្ឋិជុកម្មំ. តំ រតនត្តយំ បរាយណំ បដិសរណមេតស្សាតិ តប្បរាយណោ, បុគ្គលោ, ចិត្តុប្បាទោ វា, តស្ស ភាវោ តប្បរាយណតា, តទេវ ទិដ្ឋិជុកម្មំ. ‘‘សរណ’’ន្តិ អធិប្បាយេន សិស្សភាវំ អន្តេវាសិកភាវសង្ខាតំ វត្តបដិវត្តាទិករណំ ឧបគច្ឆតិ ឯតេនាតិ សិស្សភាវូបគមនំ. សរណគមនាធិប្បាយេនេវ បណិបតតិ ឯតេនាតិ បណិបាតោ, បណិបតនញ្ចេត្ថ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មមេវ, សព្ពត្ថ ច អត្ថតោ យថាវុត្តទិដ្ឋិជុកម្មមេវ វេទិតព្ពំ.

សំសារទុក្ខនិត្ថរណត្ថំ អត្តនោ អត្តភាវស្ស បរិច្ចជនំ អត្តបរិច្ចជនំ. តប្បរាយណតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ហិតោបទេសកថាបរិយាយេន ធម្មស្សាបិ អាចរិយភាវោ សមុទាចរីយតិ ‘‘ផលោ អម្ពោ អផលោ ច, តេ សត្ថារោ ឧភោ មមា’’តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ ‘‘ធម្មស្ស អន្តេវាសិកោ’’តិ. ‘‘អភិវាទនា’’តិអាទិ បណិបាតស្ស អត្ថទស្សនំ. ពុទ្ធាទីនំយេវាតិ អវធារណស្ស អត្តសន្និយ្យាតនាទីសុបិ សីហគតិកវសេន អធិការោ វេទិតព្ពោ. ឯវញ្ហិ តទញ្ញនិវត្តនំ កតំ ហោតីតិ. ‘‘ឥមេសញ្ហី’’តិអាទិ ចតុធា បវត្តនស្ស សមត្ថនំ, ការណទស្សនំ វា.

ឯវំ អត្តសន្និយ្យាតនាទីនិ ឯកេន បការេន ទស្សេត្វា ឥទានិ អបរេហិបិ បការេហិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ, ឯតេន អត្តសន្និយ្យាតនតប្បរាយណតាទីនំ ចតុន្នំ បរិយាយន្តរេហិបិ អត្តសន្និយ្យាតនតប្បរាយណតាទិ កតមេវ ហោតិ អត្ថស្ស អភិន្នត្តា យថា តំ ‘‘សិក្ខាបច្ចក្ខានអភូតារោចនានី’’តិ ទស្សេតិ. ជីវិតបរិយន្តិកន្តិ ភាវនបុំសកវចនំ, យាវជីវំ គច្ឆាមីតិ អត្ថោ. មហាកស្សបោ កិរ សយមេវ បព្ពជិតវេសំ គហេត្វា មហាតិត្ថព្រាហ្មណគាមតោ និក្ខមិត្វា គច្ឆន្តោ តិគាវុតមគ្គំ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា អន្តរា ច រាជគហំ, អន្តរា ច នាឡន្ទំ ពហុបុត្តកនិគ្រោធរុក្ខមូលេ ឯកកមេវ និសិន្នំ ភគវន្តំ បស្សិត្វា ‘‘អយំ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ អជានន្តោយេវ ‘‘សត្ថារញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ២.១៥៤) សរណគមនមកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘មហាកស្សបស្ស សរណគមនំ វិយា’’តិ. វិត្ថារោ កស្សបសំយុត្តដ្ឋកថាយំ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៥៤) គហេតព្ពោ. តត្ថ សត្ថារញ្ចវតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យន្តិ សចេ អហំ សត្ថារំ បស្សេយ្យំ, ឥមំ ភគវន្តំយេវ បស្សេយ្យំ. ន ហិ មេ ឥតោ អញ្ញេន សត្ថារា ភវិតុំ សក្កា. សុគតញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យន្តិ សចេ អហំ សម្មាបដិបត្តិយា សុដ្ឋុ គតត្តា សុគតំ នាម បស្សេយ្យំ, ឥមំ ភគវន្តំយេវ បស្សេយ្យំ. ន ហិ មេ ឥតោ អញ្ញេន សុគតេន ភវិតុំ សក្កា. សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ, ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យន្តិ សចេ អហំ សម្មា សាមញ្ច សច្ចានិ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធំ នាម បស្សេយ្យំ, ឥមំ ភគវន្តំយេវ បស្សេយ្យំ, ន ហិ មេ ឥតោ អញ្ញេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ភវិតុំ សក្កាតិ អយមេត្ថ អដ្ឋកថា. សព្ពត្ថ ច-សទ្ទោ, វត-សទ្ទោ ច បទបូរណមត្តំ, ចេ-សទ្ទេន វា ភវិតព្ពំ ‘‘សចេ’’តិ អដ្ឋកថាយំ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១៥៤) វុត្តត្តា. វត-សទ្ទោ ច បស្សិតុកាមតាយ ឯកំសត្ថំ ទីបេតីតិបិ យុជ្ជតិ.

‘‘សោ អហ’’ន្តិអាទិ សុត្តនិបាតេ អាឡវកសុត្តេ. តត្ថ កិញ្ចាបិ មគ្គេនេវ តស្ស សរណគមនមាគតំ, សោតាបន្នភាវទស្សនត្ថំ, បន បសាទានុរូបទស្សនត្ថញ្ច ឯវំ វាចំ ភិន្ទតីតិ តទដ្ឋកថាយំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.១៨១) វុត្តំ. គាមា គាមន្តិ អញ្ញស្មា ទេវគាមា អញ្ញំ ទេវគាមំ, ទេវតានំ វា ខុទ្ទកំ, មហន្តញ្ច គាមន្តិបិ អត្ថោ. បុរា បុរន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ធម្មស្ស ច សុធម្មតន្តិ ពុទ្ធស្ស សុពុទ្ធតំ, ធម្មស្ស សុធម្មតំ, សង្ឃស្ស សុប្បដិបន្នតញ្ច អភិត្ថវិត្វាតិ សហ សមុច្ចយេន, បាឋសេសេន ច អត្ថោ, សម្ពុទ្ធំ នមស្សមានោ ធម្មឃោសកោ ហុត្វា វិចរិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អាឡវកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សាតាគិរហេមវតាទីនម្បិ សង្គហោ. ននុ ច ឯតេ អាឡវកាទយោ អធិគតមគ្គត្តា មគ្គេនេវ អាគតសរណគមនា, កស្មា តេសំ តប្បរាយណតាសរណគមនំ វុត្តន្តិ? មគ្គេនាគតសរណគមនេហិបិ តេហិ តប្បរាយណតាការស្ស បវេទិតត្តា. ‘‘សោ អហំ វិចរិស្សាមិ…បេ… សុធម្មតំ, (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៩៤) តេ មយំ វិចរិស្សាម, គាមា គាមំ នគា នគំ…បេ… សុធម្មត’’ន្តិ (សុ. និ. ១៨២) ច ហិ ឯតេហិ តប្បរាយណតាការោ បវេទិតោ. តស្មា សរណគមនវិសេសមនបេក្ខិត្វា បវេទនាការមត្តំ ឧបទិសន្តេន ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថាតិ ‘‘កថំ ខោ ព្រាហ្មណោ ហោតី’’តិអាទិនា បុដ្ឋស្ស អដ្ឋវិធបញ្ហស្ស ‘‘បុព្ពេនិវាសំ យោ វេទី’’តិអាទិនា ព្យាករណបរិយោសានកាលេ. ឥទញ្ហិ មជ្ឈិមបណ្ណាសកេ ព្រហ្មាយុសុត្តេ (ម. និ. ២.៣៩៤) បរិចុម្ពតីតិ បរិផុសតិ. បរិសម្ពាហតីតិ បរិមជ្ជតិ. ឯវម្បិ បណិបាតោ ទដ្ឋព្ពោតិ ឯវម្បិ បរមនិបច្ចការេន បណិបាតោ ទដ្ឋព្ពោ.

សោ បនេសាតិ បណិបាតោ. ញាតិ…បេ… វសេនាតិ ឯត្ថ ញាតិវសេន, ភយវសេន, អាចរិយវសេន, ទក្ខិណេយ្យវសេនាតិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ ទ្វន្ទបរតោ សុយ្យមានត្តា. តត្ថ ញាតិវសេនាតិ ញាតិភាវវសេន. ភាវប្បធាននិទ្ទេសោ ហិ អយំ, ភាវលោបនិទ្ទេសោ វា តព្ភាវស្សេវ អធិប្បេតត្តា. ឯវំ សេសេសុបិ បណិបាតបទេន ចេតេសំ សម្ពន្ធោ តព្ពសេន បណិបាតស្ស ចតុព្ពិធត្តា. តេនាហ ‘‘ទក្ខិណេយ្យបណិបាតេនា’’តិ, ទក្ខិណេយ្យតាហេតុកេន បណិបាតេនេវាតិ អត្ថោ. ឥតរេហីតិ ញាតិភាវាទិហេតុកេហិ បណិបាតេហិ. ‘‘សេដ្ឋវសេនេវា’’តិអាទិ តស្សេវត្ថស្ស សមត្ថនំ. ឥទានិ ‘‘ន ឥតរេហី’’តិអាទិនា វុត្តមេវ អត្ថត្តយំ យថាក្កមំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សាកិយោ វា’’តិ បិតុបក្ខតោ ញាតិកុលទស្សនំ, ‘‘កោលិយោ វា’’តិ បន មាតុបក្ខតោ. វន្ទតីតិ បណិបាតស្ស ឧបលក្ខណវចនំ. រាជបូជិតោតិ រាជូហិ, រាជូនំ វា បូជិតោ យថា ‘‘គាមបូជិតោ’’តិ. បូជាវចនបយោគេ ហិ កត្តរិ សាមិវចនមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ. ភគវតោតិ ពោធិសត្តភូតស្ស, ពុទ្ធភូតស្ស វា ភគវតោ. ឧគ្គហិតន្តិ សិក្ខិតសិប្បំ.

‘‘ចតុធា’’តិអាទិ សិង្គាលោវាទសុត្តេ (ទី. និ. ៣.២៦៥) ឃរមាវសន្តិ ឃរេ វសន្តោ, កម្មប្បវចនីយយោគតោ ចេត្ថ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. កម្មំ បយោជយេតិ កសិវាណិជ្ជាទិកម្មំ បយោជេយ្យ. កុលានញ្ហិ ន សព្ពកាលំ ឯកសទិសំ វត្តតិ, កទាចិ រាជាទិវសេន អាបទាបិ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ‘‘អាបទាសុ ឧប្បន្នាសុ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ មនសិ កត្វា និធាបេយ្យាតិ អាហ ‘‘អាបទាសុ ភវិស្សតី’’តិ. ឥមេសុ បន ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ ‘‘ឯកេន ភោគេ ភុញ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តកោដ្ឋាសតោយេវ គហេត្វា ភិក្ខូនម្បិ កបណទ្ធិកាទីនម្បិ ទានំ ទាតព្ពំ, បេសការន្ហាបិតកាទីនម្បិ វេតនំ ទាតព្ពន្តិ អយំ ភោគបរិគ្គហណានុសាសនី, ឯវរូបំ អនុសាសនិំ ឧគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ. ឥទញ្ហិ ទិដ្ឋធម្មិកំយេវ សន្ធាយ វទតិ, សម្បរាយិកំ, បន និយ្យានិកំ វា អនុសាសនិំ បច្ចាសិសន្តោបិ ទក្ខិណេយ្យបណិបាតមេវ ករោតិ នាមាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ ‘‘សេដ្ឋវសេនេវ…បេ… គណ្ហាតី’’តិ វុត្តស្សត្ថស្ស វិត្ថារវចនំ.

‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ បន ‘‘សេដ្ឋវសេន ច ភិជ្ជតី’’តិ វុត្តស្ស ព្យតិរេកទស្សនំ. អត្ថវសា លិង្គវិភត្តិវិបរិណាមោតិ កត្វា គហិតសរណាយ ឧបាសិកាយ វាតិបិ យោជេតព្ពំ. ឯវមីទិសេសុ. បព្ពជិតម្បីតិ បិ-សទ្ទោ សម្ភាវនត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘បគេវ អបព្ពជិត’’ន្តិ. សរណគមនំ ន ភិជ្ជតិ សេដ្ឋវសេន អវន្ទិតត្តា. តថាតិ អនុកឌ្ឍនត្ថេ និបាតោ ‘‘សរណគមនំ ន ភិជ្ជតី’’តិ. រដ្ឋបូជិតត្តាតិ រដ្ឋេ, រដ្ឋវាសីនំ វា បូជិតត្តា. តយិទំ ភយវសេន វន្ទិតព្ពភាវស្សេវ សមត្ថនំ, ន តុ អភេទស្ស ការណទស្សនំ, តស្ស បន ការណំ សេដ្ឋវសេន អវន្ទិតត្តាតិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘សេដ្ឋវសេន ច ភិជ្ជតី’’តិ. សេដ្ឋវសេនាតិ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យតាយ សេដ្ឋភាវវសេនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អយំ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យោតិ វន្ទតី’’តិ. តិត្ថិយម្បិ វន្ទតោ ន ភិជ្ជតិ, បគេវ ឥតរំ. សរណគមនប្បភេទោតិ សរណគមនវិភាគោ, តព្ពិភាគសម្ពន្ធតោ ចេត្ថ សក្កា អភេទោបិ សុខេន ទស្សេតុន្តិ អភេទទស្សនំ កតំ.

អរិយមគ្គោ ឯវ លោកុត្តរសរណគមនន្តិ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ វិបាកផលភាវេន វុត្តានិ. សព្ពទុក្ខក្ខយោតិ សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស អនុប្បាទនិរោធោ និព្ពានំ. ឯត្ថ ច កម្មសទិសំ វិបាកផលំ, តព្ពិបរីតំ អានិសំសផលន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ហិ សាលិពីជាទីនំ ផលានិ តំសទិសានិ វិបក្កានិ នាម ហោន្តិ, វិបាកនិរុត្តិញ្ច លភន្តិ, ន មូលង្កុរបត្តក្ខន្ធនាឡានិ, ឯវំ កុសលាកុសលានំ ផលានិ អរូបធម្មភាវេន, សារម្មណភាវេន ច សទិសានិ វិបក្កានិ នាម ហោន្តិ, វិបាកនិរុត្តិញ្ច លភន្តិ, ន តទញ្ញានិ កម្មនិព្ពត្តានិបិ កម្មអសទិសានិ, តានិ បន អានិសំសានិ នាម ហោន្តិ, អានិសំសនិរុត្តិមត្តញ្ច លភន្តីតិ. ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិនា ធម្មបទេ អគ្គិទត្តព្រាហ្មណវត្ថុបាឡិមាហរិត្វា ទស្សេតិ.

យោ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ, យោ បនាតិ អត្ថោ. តត្រាយមធិប្បាយោ – ព្យតិរេកត្ថទីបនេ យទិ ‘‘ពហុំ វេ សរណំ យន្តិ, បព្ពតានិ វនានិ ចា’’តិអាទិនា (ធ. ប. ១៨៨) វុត្តំ ខេមំ សរណំ ន ហោតិ, ន ឧត្តមំ សរណំ, ឯតញ្ច សរណមាគម្ម សព្ពទុក្ខា ន បមុច្ចតិ, ឯវំ សតិ កិំ នាម វត្ថុ ខេមំ សរណំ ហោតិ, ឧត្តមំ សរណំ, កិំ នាម វត្ថុំ សរណមាគម្ម សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតីតិ ចេ?

យោ ច ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច, សង្ឃញ្ច សរណំ គតោ…បេ…

ឯតំ ខោ សរណំ ខេមំ, ឯតំ សរណមុត្តមំ;

ឯតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតីតិ. (ធ. ប. ១៩០-៩២);

ឯវមីទិសេសុ. លោកិយស្ស សរណគមនស្ស អញ្ញតិត្ថិយាវន្ទនាទិនា កុប្បនតោ, ចលនតោ ច អកុប្បំ អចលំ លោកុត្តរមេវ សរណគមនំ បកាសេតុំ ‘‘ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតី’’តិ វុត្តំ. វាចាសិលិដ្ឋត្ថញ្ចេត្ថ សម្មាសទ្ទស្ស រស្សត្តំ. ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ ‘‘ចត្តារិ អរិយសច្ចានី’’តិ វុត្តស្ស សរូបទស្សនំ. ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមន្តិ ទុក្ខនិរោធំ. ទុក្ខូបសមគាមិនន្តិ ទុក្ខនិរោធគាមិំ. ‘‘ឯត’’ន្តិ ‘‘ចត្តារិ…បេ… បស្សតី’’តិ (ធ. ប. ១៩០) ឯវំ វុត្តំ លោកុត្តរសរណគមនសង្ខាតំ អរិយសច្ចទស្សនំ. ខោ-សទ្ទោ អវធារណត្ថោ បទត្តយេបិ យោជេតព្ពោ.

និច្ចតោ អនុបគមនាទិវសេនាតិ ‘‘និច្ច’’ន្តិ អគ្គហណាទិវសេន, ឥតិនា និទ្ទិសិតព្ពេហិ តោ-សទ្ទមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ. ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិនា ញាណវិភង្គាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៦; អ. និ. ១.២៦៨) អាគតំ បាឡិំ សាធកភាវេន អាហរតិ. អដ្ឋានន្តិ ជនកហេតុបដិក្ខេបោ. អនវកាសោតិ បច្ចយហេតុបដិក្ខេបោ. ឧភយេនាបិ ការណមេវ បដិក្ខិបតិ. យន្តិ យេន ការណេន. ទិដ្ឋិសម្បន្នោតិ មគ្គទិដ្ឋិយា សម្បន្នោ សោតាបន្នោ. កញ្ចិ សង្ខារន្តិ ចតុភូមកេសុ សង្ខតសង្ខារេសុ ឯកម្បិ សង្ខារំ. និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ ‘‘និច្ចោ’’តិ គណ្ហេយ្យ. សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ ‘‘ឯកន្តសុខី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ (ទី. និ. ១.៧៦) ឯវំ អត្តទិដ្ឋិវសេន ‘‘សុខោ’’តិ គណ្ហេយ្យ, ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តេន បន អរិយសាវកោ បរិឡាហវូបសមត្ថំ មត្តហត្ថិបរិត្តាសិតោ ចោក្ខព្រាហ្មណោ វិយ ឧក្ការភូមិំ កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ ឧបគច្ឆតិ. អត្តវារេ កសិណាទិបណ្ណត្តិសង្គហណត្ថំ ‘‘សង្ខារ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ធម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. យថាហ បរិវារេ –

‘‘អនិច្ចា សព្ពេ សង្ខារា, ទុក្ខានត្តា ច សង្ខតា;

និព្ពានញ្ចេវ បញ្ញត្តិ, អនត្តា ឥតិ និច្ឆយា’’តិ. (បរិ. ២៥៧);

ឥមេសុ បន តីសុបិ វារេសុ អរិយសាវកស្ស ចតុភូមកវសេនេវ បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ, តេភូមកវសេនេវ វា. យំ យញ្ហិ បុថុជ្ជនោ ‘‘និច្ចំ សុខំ អត្តា’’តិ គាហំ គណ្ហាតិ, តំ តំ អរិយសាវកោ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ គណ្ហន្តោ គាហំ វិនិវេឋេតិ.

‘‘មាតរ’’ន្តិអាទីសុ ជនិកា មាតា, ជនកោ បិតា, មនុស្សភូតោ ខីណាសវោ អរហាតិ អធិប្បេតោ. កិំ បន អរិយសាវកោ តេហិ អញ្ញម្បិ បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ? ឯតម្បិ អដ្ឋានមេវ. ចក្កវត្តិរជ្ជសកជីវិតហេតុបិ ហិ សោ តំ ជីវិតា ន វោរោបេយ្យ, តថាបិ បុថុជ្ជនភាវស្ស មហាសាវជ្ជតាទស្សនត្ថំ អរិយភាវស្ស ច ពលវតាបកាសនត្ថំ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បទុដ្ឋចិត្តោតិ វធកចិត្តេន បទូសនចិត្តោ, បទូសិតចិត្តោ វា. លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យាតិ ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ. សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យាតិ សមានសំវាសកំ សមានសីមាយំ ឋិតំ សង្ឃំ បញ្ចហិ ការណេហិ ភិន្ទេយ្យ, វុត្តញ្ហេតំ ‘‘បញ្ចហុបាលិ អាការេហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតិ កម្មេន, ឧទ្ទេសេន, វោហរន្តោ, អនុស្សាវនេន, សលាកគ្គាហេនា’’តិ (បរិ. ៤៥៨) អញ្ញំ សត្ថារន្តិ ឥតោ អញ្ញំ តិត្ថករំ ‘‘អយំ មេ សត្ថា’’តិ ឯវំ គណ្ហេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ភវសម្បទាតិ សុគតិភវេន សម្បទា, ឥទំ វិបាកផលំ. ភោគសម្បទាតិ មនុស្សភោគទេវភោគេហិ សម្បទា, ឥទំ បន អានិសំសផលំ. ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិនា ទេវតាសំយុត្តាទិបាឡិំ (សំ. និ. ១.៣៧) សាធកភាវេន ទស្សេតិ.

គតា សេតិ ឯត្ថ សេ-ឥតិ និបាតមត្តំ. ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិន្តិ តេ ពុទ្ធំ សរណំ គតា តន្និមិត្តំ អបាយំ ន គមិស្សន្តិ. មានុសន្តិ ច គាថាពន្ធវសេន វិសញ្ញោគនិទ្ទេសោ, មនុស្សេសុ ជាតន្តិ អត្ថោ. ទេវកាយន្តិ ទេវសង្ឃំ, ទេវបុរំ វា ‘‘ទេវានំ កាយោ សមូហោ ឯត្ថា’’តិ កត្វា.

‘‘អបរម្បី’’តិអាទិនា សឡាយតនវគ្គេ មោគ្គល្លានសំយុត្តេ (សំ. និ. ៤.៣៤១) អាគតំ អញ្ញម្បិ ផលមាហ, អបរម្បិ ផលំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរេន វុត្តន្តិ អត្ថោ. អញ្ញេ ទេវេតិ អសរណង្គតេ ទេវេ. ទសហិ ឋានេហីតិ ទសហិ ការណេហិ. ‘‘ទិព្ពេនា’’តិអាទិ តស្សរូបទស្សនំ. អធិគណ្ហន្តីតិ អភិភវន្តិ អតិក្កមិត្វា តិដ្ឋន្តិ. ‘‘ឯស នយោ’’តិ ឥមិនា ‘‘សាធុ ខោ ទេវានមិន្ទ ធម្មសរណគមនំ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) សុត្តបទំ អតិទិសតិ. វេលាមសុត្តំ នាម អង្គុត្តរនិកាយេ នវនិបាតេ ជាតិគោត្តរូបភោគសទ្ធាបញ្ញាទីហិ មរិយាទវេលាតិក្កន្តេហិ ឧឡារេហិ គុណេហិ សមន្នាគតត្តា វេលាមនាមកស្ស ពោធិសត្តភូតស្ស ចតុរាសីតិសហស្សរាជូនំ អាចរិយព្រាហ្មណស្ស ទានកថាបដិសញ្ញុត្តំ សុត្តំ (អ. និ. ៩.២០) តត្ថ ហិ ករីសស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណានំ ចតុរាសីតិសហស្សសង្ខ្យានំ សុវណ្ណបាតិរូបិយបាតិកំសបាតីនំ យថាក្កមំ រូបិយសុវណ្ណ ហិរញ្ញបូរានំ, សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិតានំ, ចតុរាសីតិយា ហត្ថិសហស្សានំ ចតុរាសីតិយា អស្សសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា រថសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា ធេនុសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា កញ្ញាសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា បល្លង្កសហស្សានំ, ចតុរាសីតិយា វត្ថកោដិសហស្សានំ, អបរិមាណស្ស ច ខជ្ជភោជ្ជាទិភេទស្ស អាហារស្ស បរិច្ចជនវសេន សត្តមាសាធិកានិ សត្តសំវច្ឆរានិ និរន្តរំ បវត្តវេលាមមហាទានតោ ឯកស្ស សោតាបន្នស្ស ទិន្នទានំ មហប្ផលតរំ, តតោ សតំសោតាបន្នានំ ទិន្នទានតោ ឯកស្ស សកទាគាមិនោ, តតោ ឯកស្ស អនាគាមិនោ, តតោ ឯកស្ស អរហតោ, តតោ ឯកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស, តតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស, តតោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទិន្នទានំ មហប្ផលតរំ, តតោ ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស វិហារករណំ, តតោ សរណគមនំ មហប្ផលតរន្តិ អយមត្ថោ បកាសិតោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យំ គហបតិ វេលាមោ ព្រាហ្មណោ ទានំ អទាសិ មហាទានំ, យោ ចេកំ ទិដ្ឋិសម្បន្នំ ភោជេយ្យ, ឥទំ តតោ មហប្ផលតរំ, យោ ច សតំ ទិដ្ឋិសម្បន្នានំ ភោជេយ្យ, យោ ចេកំ សកទាគាមិំ ភោជេយ្យ, ឥទំ តតោ មហប្ផលតរ’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ៩.២០).

ឥមិនា ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ លោកុត្តរស្សេវ សរណគមនស្ស ផលំ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ វេលាមសុត្តដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘សរណំ គច្ឆេយ្យាតិ ឯត្ថ មគ្គេនាគតំ អនិវត្តនសរណំ អធិប្បេតំ, អបរេ បនាហុ ‘អត្តានំ និយ្យាតេត្វា ទិន្នត្តា សរណគមនំ តតោ មហប្ផលតរ’ន្តិ វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៩.២០) កូដទន្តសុត្តដ្ឋកថាយំ បន វក្ខតិ ‘‘យស្មា ច សរណគមនំ នាម តិណ្ណំ រតនានំ ជីវិតបរិច្ចាគមយំ បុញ្ញកម្មំ សគ្គសម្បត្តិំ ទេតិ, តស្មា មហប្ផលតរញ្ច មហានិសំសតរញ្ចាតិ វេទិតព្ព’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣៥០, ៣៥១) ឥមិនា បន នយេន លោកិយស្សាបិ សរណគមនស្ស ផលំ ឥធ ទស្សិតមេវាតិ គហេតព្ពំ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេនបិ (ទី. និ. ដី. ១.២៥០) ហិ អយមេវត្ថោ ឥច្ឆិតោតិ វិញ្ញាយតិ ឥធ ចេវ អញ្ញាសុ ច មជ្ឈិមាគមដីកាទីសុ អវិសេសតោយេវ វុត្តត្តា, អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេនាបិ អយមត្ថោ អភិមតោ សិយា សារត្ថទីបនិយំ, (សារត្ថ. ដី. វេរញ្ជកអណ្ឌវណ្ណនា.១៥) អង្គុត្តរដីកាយញ្ច តទុភយសាធារណវចនតោ. អបរេ បន វទន្តិ ‘‘កូដទន្តសុត្តដ្ឋកថាយម្បិ (ទី. និ. ដី. ១.២៤៩) លោកុត្តរស្សេវ សរណគមនស្ស ផលំ វុត្ត’’ន្តិ, តទយុត្តមេវ តថា អវុត្តត្តា. ‘‘យស្មា…បេ… ទេតី’’តិ ហិ តទុភយសាធារណការណវសេន តទុភយស្សាបិ ផលំ តត្ថ វុត្តន្តិ. វេលាមសុត្តាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) អគ្គប្បសាទសុត្តឆត្តមាណវកវិមានាទីនំ (វិ. វ. ៨៨៦ អាទយោ) សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អញ្ញាណំ នាម វត្ថុត្តយស្ស គុណានមជាននំ តត្ថ សម្មោហោ. សំសយោ នាម ‘‘ពុទ្ធោ នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២១៦) វិចិកិច្ឆា. មិច្ឆាញាណំ នាម វត្ថុត្តយស្ស គុណានំ អគុណភាវបរិកប្បនេន វិបរីតគ្គាហោ. អាទិសទ្ទេន អនាទរាគារវាទីនំ សង្គហោ. សំកិលិស្សតីតិ សំកិលិដ្ឋំ មលីនំ ភវតិ. ន មហាជុតិកន្តិអាទិបិ សំកិលេសបរិយាយោ ឯវ. តត្ថ ន មហាជុតិកន្តិ ន មហុជ្ជលំ, អបរិសុទ្ធំ អបរិយោទាតន្តិ អត្ថោ. ន មហាវិប្ផារន្តិ ន មហានុភាវំ, អបណីតំ អនុឡារន្តិ អត្ថោ. សាវជ្ជោតិ តណ្ហាទិដ្ឋាទិវសេន សទោសោ. តទេវ ផលវសេន វិភាវេតុំ ‘‘អនិដ្ឋផលោ’’តិ វុត្តំ, សាវជ្ជត្តា អកន្តិផលោ ហោតីតិ អត្ថោ. លោកិយសរណគមនំ សិក្ខាសមាទានំ វិយ អគហិតកាលបរិច្ឆេទំ ជីវិតបរិយន្តមេវ ហោតិ, តស្មា តស្ស ខន្ធភេទេន ភេទោ, សោ ច តណ្ហាទិដ្ឋាទិវិរហិតត្តា អទោសោតិ អាហ ‘‘អនវជ្ជោ កាលកិរិយាយ ហោតី’’តិ. សោតិ អនវជ្ជោ សរណគមនភេទោ. សតិបិ អនវជ្ជត្តេ ឥដ្ឋផលោបិ ន ហោតិ, បគេវ អនិដ្ឋផលោ អវិបាកត្តា. ន ហិ តំ អកុសលំ ហោតិ, អថ ខោ ភេទនមត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ភវន្តរេបីតិ អញ្ញស្មិម្បិ ភវេ.

ធរសទ្ទស្ស ទ្វិកម្មិកត្តា ‘‘ឧបាសក’’ន្តិ ឥទម្បិ កម្មមេវ, តញ្ច ខោ អាការដ្ឋានេតិ អត្ថមត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបាសកោ អយន្តិ ឯវំធារេតូ’’តិ វុត្តំ. ធារេតូតិ ច ឧបធារេតូតិ អត្ថោ. ឧបធារណញ្ចេត្ថ ជាននមេវាតិ ទស្សេតិ ‘‘ជានាតូ’’តិ ឥមិនា. ឧបាសកវិធិកោសល្លត្ថន្តិ ឧបាសកភាវវិធានកោសល្លត្ថំ. កោ ឧបាសកោតិ សរូបបុច្ឆា, កិំ លក្ខណោ ឧបាសកោ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. កស្មាតិ ហេតុបុច្ឆា, កេន បវត្តិនិមិត្តេន ឧបាសកសទ្ទោ តស្មិំ បុគ្គលេ និរុឡ្ហោតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘កស្មា ឧបាសកោតិ វុច្ចតី’’តិ. សទ្ទស្ស ហិ អភិធេយ្យេ បវត្តិនិមិត្តមេវ តទត្ថស្ស តព្ភាវការណំ. កិមស្ស សីលន្តិ វតសមាទានបុច្ឆា, កីទិសំ អស្ស ឧបាសកស្ស សីលំ, កិត្តកេន វតសមាទានេនាយំ សីលសម្បន្នោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. កោ អាជីវោតិ កម្មសមាទានបុច្ឆា, កោ អស្ស សម្មាអាជីវោ, កេន កម្មសមាទានេន អស្ស អាជីវោ សម្ភវតីតិ បុច្ឆតិ, សោ បន មិច្ឆាជីវស្ស បរិវជ្ជនេន ហោតីតិ មិច្ឆាជីវោបិ វិភជីយតិ. កា វិបត្តីតិ តទុភយេសំ វិប្បដិបត្តិបុច្ឆា, កា អស្ស ឧបាសកស្ស សីលស្ស, អាជីវស្ស ច វិបត្តីតិ អត្ថោ. សាមញ្ញនិទ្ទិដ្ឋេ ហិ សតិ អនន្តរស្សេវ វិធិ វា បដិសេធោ វាតិ អនន្តរស្ស គហណំ. កា សម្បត្តីតិ តទុភយេសមេវ សម្មាបដិបត្តិបុច្ឆា, កា អស្ស ឧបាសកស្ស សីលស្ស, អាជីវស្ស ច សម្បត្តីតិ វុត្តនយេន អត្ថោ. សរូបវចនត្ថាទិសង្ខាតេន បការេន កិរតីតិ បកិណ្ណំ, តទេវ បកិណ្ណកំ, អនេកាការេន បវត្តំ អត្ថវិនិច្ឆយន្តិ អត្ថោ.

យោ កោចីតិ ខត្តិយព្រាហ្មណាទីសុ យោ កោចិ, ឥមិនា បទេន អការណមេត្ថ ជាតិអាទិវិសេសោតិ ទស្សេតិ, ‘‘សរណគតោ’’តិ ឥមិនា បន សរណគមនមេវេត្ថ បមាណន្តិ. ‘‘គហដ្ឋោ’’តិ ច ឥមិនា អាគារិកេស្វេវ ឧបាសកសទ្ទោ និរុឡ្ហោ, ន បព្ពជ្ជូបគតេសូតិ. តមត្ថំ មហាវគ្គសំយុត្តេ មហានាមសុត្តេន (សំ. និ. ៥.១០៣៣) សាធេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យតោតិ ពុទ្ធាទិសរណគមនតោ. មហានាមាតិ អត្តនោ ចូឡបិតុនោ សុក្កោទនស្ស បុត្តំ មហានាមំ នាម សក្យរាជានំ ភគវា អាលបតិ. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន ពុទ្ធាទិសរណគមនេន ឧបាសកោ នាម ហោតិ, ន ជាតិអាទីហិ ការណេហីតិ អធិប្បាយោ. កាមញ្ច តបុស្សភល្លិកានំ វិយ ទ្វេវាចិកឧបាសកភាវោបិ អត្ថិ, សោ បន តទា វត្ថុត្តយាភាវតោ កទាចិយេវ ហោតីតិ សព្ពទា បវត្តំ តេវាចិកឧបាសកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សរណគតោ’’តិ វុត្តំ. តេបិ ហិ បច្ឆា តិសរណគតា ឯវ, ន ចេត្ថ សម្ភវតិ អញ្ញំ បដិក្ខិបិត្វា ឯកំ វា ទ្វេ វា សរណគតោ ឧបាសកោ នាមាតិ ឥមមត្ថម្បិ ញាបេតុំ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឧបាសនតោតិ តេនេវ សរណគមនេន, តត្ថ ច សក្កច្ចការិតាយ គារវពហុមានាទិយោគេន បយិរុបាសនតោ, ឥមិនា កត្វត្ថំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ.

វេរមណិយោតិ ឯត្ថ វេរំ វុច្ចតិ បាណាតិបាតាទិទុស្សីល្យំ, តស្ស មណនតោ ហននតោ វិនាសនតោ វេរមណិយោ នាម, បញ្ច វិរតិយោ វិរតិបធានត្តា តស្ស សីលស្ស. តថា ហិ ឧទាហដេ មហានាមសុត្តេ វុត្តំ ‘‘បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.១០៣៣) ‘‘យថាហា’’តិអាទិនា សាធកំ, សរូបញ្ច ទស្សេតិ យថា តំ ឧយ្យានបាលស្ស ឯកេនេវ ឧទកបតិដ្ឋានបយោគេន អម្ពសេចនំ, គរុសិនានញ្ច. យថាហ អម្ពវិមានេ (វិ. វ. ១១៥១ អាទយោ) –

‘‘អម្ពោ ច សិត្តោ សមណោ ច ន្ហាបិតោ,

មយា ច បុញ្ញំ បសុតំ អនប្បកំ;

ឥតិ សោ បីតិយា កាយំ, សព្ពំ ផរតិ អត្តនោ’’តិ.

[‘‘អម្ពោ ច សិញ្ចតោ អាសិ, សមណោ ច នហាបិតោ;

ពហុញ្ច បុញ្ញំ បសុតំ, អហោ សផលំ ជីវិត’’ន្តិ. (ឥធ ដីកាយំ មូលបាឋោ)]

ឯវមីទិសេសុ. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន បញ្ចវេរវិរតិមត្តេន.

មិច្ឆាវណិជ្ជាតិ អយុត្តវណិជ្ជា, ន សម្មាវណិជ្ជា, អសារុប្បវណិជ្ជកម្មានីតិ អត្ថោ. បហាយាតិ អករណេនេវ បជហិត្វា. ធម្មេនាតិ ធម្មតោ អនបេតេន, តេន មិច្ឆាវណិជ្ជកម្មេន អាជីវនតោ អញ្ញម្បិ អធម្មិកំ អាជីវនំ បដិក្ខិបតិ. សមេនាតិ អវិសមេន, តេន កាយវិសមាទិទុច្ចរិតំ វជ្ជេត្វា កាយសមាទិនា សុចរិតេន អាជីវនំ ទស្សេតិ. ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិនា បញ្ចង្គុត្តរបាឡិមាហរិត្វា សាធកំ, សរូបញ្ច ទស្សេតិ. វាណិជានំ អយន្តិ វណិជ្ជា, យស្ស កស្សចិ វិក្កយោ, ឥត្ថិលិង្គបទមេតំ. សត្ថវណិជ្ជាតិ អាវុធភណ្ឌំ កត្វា វា ការេត្វា វា យថាកតំ បដិលភិត្វា វា តស្ស វិក្កយោ. សត្តវណិជ្ជាតិ មនុស្សវិក្កយោ. មំសវណិជ្ជាតិ សូនការាទយោ វិយ មិគសូករាទិកេ បោសេត្វា មំសំ សម្បាទេត្វា វិក្កយោ. មជ្ជវណិជ្ជាតិ យំ កិញ្ចិ មជ្ជំ យោជេត្វា តស្ស វិក្កយោ. វិសវណិជ្ជាតិ វិសំ យោជេត្វា, សង្គហេត្វា វា តស្ស វិក្កយោ. តត្ថ សត្ថវណិជ្ជា បរោបរោធនិមិត្តតាយ អករណីយាតិ វុត្តា, សត្តវណិជ្ជា អភុជិស្សភាវករណតោ, មំសវណិជ្ជា វធហេតុតោ, មជ្ជវណិជ្ជា បមាទដ្ឋានតោ, វិសវណិជ្ជា បរូបឃាតការណតោ.

តស្សេវាតិ យថាវុត្តស្ស បញ្ចវេរមណិលក្ខណស្ស សីលស្ស ចេវ បញ្ចមិច្ឆាវណិជ្ជាទិប្បហានលក្ខណស្ស អាជីវស្ស ច បដិនិទ្ទេសោ. វិបត្តីតិ ភេទោ, បកោបោ ច. ឯវំ សីលអាជីវវិបត្តិវសេន ឧបាសកស្ស វិបត្តិំ ទស្សេត្វា អស្សទ្ធិយាទិវសេនបិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. យាយាតិ អស្សទ្ធិយាទិវិប្បដិបត្តិយា. ចណ្ឌាលោតិ នីចធម្មជាតិកដ្ឋេន ឧបាសកចណ្ឌាលោ. មលន្តិ មលីនដ្ឋេន ឧបាសកមលំ. បតិកិដ្ឋោតិ លាមកដ្ឋេន ឧបាសកនិហីនោ. សាបិស្សាតិ សាបិ អស្សទ្ធិយាទិវិប្បដិបត្តិ អស្ស ឧបាសកស្ស វិបត្តីតិ វេទិតព្ពា. កា បនាយន្តិ វុត្តំ ‘‘តេ ចា’’តិអាទិ. ឧបាសកចណ្ឌាលសុត្តំ, (អ. និ. ៥.១៧៥) ឧបាសករតនសុត្តញ្ច បញ្ចង្គុត្តរេ. តត្ថ ពុទ្ធាទីសុ, កម្មកម្មផលេសុ ច សទ្ធាវិបរិយាយោ មិច្ឆាវិមោក្ខោ អស្សទ្ធិយំ, តេន សមន្នាគតោ អស្សទ្ធោ. យថាវុត្តសីលវិបត្តិអាជីវវិបត្តិវសេន ទុស្សីលោ. ‘‘ឥមិនា ទិដ្ឋាទិនា ឥទំ នាម មង្គលំ ហោតី’’តិ ឯវំ ពាលជនបរិកប្បិតេន កោតូហលសង្ខាតេន ទិដ្ឋសុតមុតមង្គលេន សមន្នាគតោ កោតូហលមង្គលិកោ. មង្គលំ បច្ចេតីតិ ទិដ្ឋមង្គលាទិភេទំ មង្គលមេវ បត្តិយាយតិ នោ កម្មន្តិ កម្មស្សកតំ នោ បត្តិយាយតិ. ឥតោ ច ពហិទ្ធាតិ ឥតោ សព្ពញ្ញុពុទ្ធសាសនតោ ពហិទ្ធា ពាហិរកសមយេ. ច-សទ្ទោ អដ្ឋានបយុត្តោ, សព្ពត្ថ ‘‘អស្សទ្ធោ’’តិអាទីសុ យោជេតព្ពោ. ទក្ខិណេយ្យំ បរិយេសតីតិ ទុប្បដិបន្នំ ទក្ខិណារហសញ្ញី គវេសតិ. តត្ថាតិ ពហិទ្ធា ពាហិរកសមយេ. បុព្ពការំ ករោតីតិ បឋមតរំ ទានមាននាទិកំ កុសលកិរិយំ ករោតិ, ពាហិរកសមយេ បឋមតរំ កុសលកិរិយំ កត្វា បច្ឆា សាសនេ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតីតិ. តត្ថាតិ វា តេសំ ពាហិរកានំ តិត្ថិយានន្តិបិ វទន្តិ. ឯត្ថ ច ទក្ខិណេយ្យបរិយេសនបុព្ពការេ ឯកំ កត្វា បញ្ច ធម្មា វេទិតព្ពា.

អស្សាតិ ឧបាសកស្ស. សីលសម្បទាតិ យថាវុត្តេន បញ្ចវេរមណិលក្ខណេន សីលេន សម្បទា. អាជីវសម្បទាតិ បញ្ចមិច្ឆាវណិជ្ជាទិប្បហានលក្ខណេន អាជីវេន សម្បទា. ឯវំ សីលសម្បទាអាជីវសម្បទាវសេន ឧបាសកស្ស សម្បត្តិំ ទស្សេត្វា សទ្ធាទិវសេនបិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ ចស្សា’’តិអាទិមាហ. យេ ច បញ្ច ធម្មា, តេបិ អស្ស សម្បត្តីតិ យោជនា. ធម្មេហីតិ គុណេហិ. ចតុន្នំ បរិសានំ រតិជននដ្ឋេន ឧបាសកោវ រតនំ ឧបាសករតនំ. គុណសោភាកិត្តិសទ្ទសុគន្ធតាទីហិ ឧបាសកោវ បទុមំ ឧបាសកបទុមំ. តថា ឧបាសកបុណ្ឌរីកំ. សេសំ វិបត្តិយំ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពំ.

និគណ្ឋីនន្តិ និគណ្ឋសមណីនំ. អាទិម្ហីតិ បឋមត្ថេ. ឧច្ឆគ្គន្តិ ឧច្ឆុអគ្គំ ឧច្ឆុកោដិ. តថា វេឡគ្គន្តិ ឯត្ថាបិ. កោដិយន្តិ បរិយន្តកោដិយំ, បរិយន្តត្ថេតិ អត្ថោ. អម្ពិលគ្គន្តិ អម្ពិលកោដ្ឋាសំ. តថា តិត្តកគ្គន្តិ ឯត្ថាបិ. វិហារគ្គេនាតិ ឱវរកកោដ្ឋាសេន ‘‘ឥមស្មិំ គព្ភេ វសន្តានំ ឥទំ នាម ផលំ បាបុណាតី’’តិអាទិនា តំតំវសនដ្ឋានកោដ្ឋាសេនាតិ អត្ថោ. បរិវេណគ្គេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អគ្គេតិ ឯត្ថ ឧបយោគវចនស្ស ឯការាទេសោ, វចនវិបល្លាសោ វា, កត្វា-សទ្ទោ ច សេសោតិ វុត្តំ ‘‘អាទិំ កត្វា’’តិ. ភាវត្ថេ តា-សទ្ទោតិ ទស្សេតិ ‘‘អជ្ជភាវ’’ន្តិ ឥមិនា, អជ្ជភាវោ ច នាម តស្មិំ ធម្មស្សវនសមយេ ធរមានកតាបាបុណកភាវោ. តទា ហិ តំ និស្សយវសេន ធរមានតំ និមិត្តំ កត្វា តំទិវសនិស្សិតអរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ យាវ បុន អរុណុគ្គមនា ឯត្ថន្តរេ អជ្ជសទ្ទោ បវត្តតិ, តស្មា តស្មិំ សមយេ ធរមានកតាសង្ខាតំ អជ្ជភាវំ អាទិំ កត្វាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អជ្ជតន្តិ វា អជ្ជឥច្ចេវ អត្ថោ តា-សទ្ទស្ស សកត្ថវុត្តិតោ យថា ‘‘ទេវតា’’តិ, អយំ អាចរិយានំ មតិ. ឯវំ បឋមក្ខរេន ទិស្សមានបាឋានុរូបំ អត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តតិយក្ខរេន ទិស្សមានបាឋានុរូបំ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អជ្ជទគ្គេតិ វា បាឋោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អាគមមត្តត្តា ទការោ បទសន្ធិករោ. អជ្ជាតិ ហិ នេបាតិកមិទំ បទំ. តេនាហ ‘‘អជ្ជ អគ្គន្តិ អត្ថោ’’តិ.

‘‘បាណោ’’តិ ឥទំ បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយេ ឯវ, ‘‘បាណុបេត’’ន្តិ ច ករណត្ថេនេវ សមាសោតិ ញាបេតុំ ‘‘យាវ មេ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ ឧបេត’’ន្តិ អាហ. ឧបេតិ ឧបគច្ឆតីតិ ហិ ឧបេតោ, បាណេហិ ករណភូតេហិ ឧបេតោ បាណុបេតោតិ អត្ថោ អាចរិយេហិ អភិមតោ. ឥមិនា ច ‘‘បាណុបេតន្តិ ឥទំ បទំ តស្ស សរណគមនស្ស អាបាណកោដិកតាទស្សន’’ន្តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេតិ. ‘‘បាណុបេត’’ន្តិ ហិ ឥមិនា យាវ មេ បាណា ធរន្តិ, តាវ សរណំ ឧបេតោ, ឧបេន្តោ ច ន វាចាមត្តេន, ន ច ឯកវារំ ចិត្តុប្បាទមត្តេន, អថ ខោ បាណានំ បរិច្ចជនវសេន យាវជីវំ ឧបេតោតិ អាបាណកោដិកតា ទស្សិតា. ‘‘តីហិ…បេ… គត’’ន្តិ ឥទំ ‘‘សរណំ គត’’ន្តិ ឯតស្ស អត្ថវចនំ. ‘‘អនញ្ញសត្ថុក’’ន្តិ ឥទំ បន អន្តោគធាវធារណេន, អញ្ញត្ថាបោហនេន ច និវត្តេតព្ពត្ថទស្សនំ. ឯកច្ចោ កប្បិយការកសទ្ទស្ស អត្ថោ ឧបាសកសទ្ទស្ស វចនីយោបិ ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបាសកំ កប្បិយការក’’ន្តិ, អត្តសន្និយ្យាតនសរណគមនំ វា សន្ធាយ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ ‘‘បាណុបេត’’ន្តិ ឥមិនា នីតត្ថតោ ទស្សិតំ តស្ស សរណគមនស្ស អាបាណកោដិកតំ ទស្សេត្វា ឯវំ វទន្តោ បនេស រាជា ‘‘ជីវិតេន សហ វត្ថុត្តយំ បដិបូជេន្តោ សរណគមនំ រក្ខាមី’’តិ អធិប្បាយំ វិភាវេតីតិ នេយ្យត្ថតោ វិភាវិតំ តស្ស រញ្ញោ អធិប្បាយំ វិភាវេន្តោ ‘‘អហញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហិ-សទ្ទោ សមត្ថនេ, ការណត្ថេ វា, តេន ឥមាយ យុត្តិយា, ឥមិនា វា ការណេន ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតូតិ អយមត្ថោ បកាសិតោ.

អច្ចយនំ សាធុមរិយាទំ អតិក្កម្ម មទ្ទិត្វា បវត្តនំ អច្ចយោ, កាយិកាទិអជ្ឈាចារសង្ខាតោ ទោសោតិ អាហ ‘‘អបរាធោ’’តិ, អច្ចេតិ អភិភវិត្វា បវត្តតិ ឯតេនាតិ វា អច្ចយោ, កាយិកាទិវីតិក្កមស្ស បវត្តនកោ អកុសលធម្មសង្ខាតោ ទោសោ ឯវ, សោ ច អបរជ្ឈតិ ឯតេនាតិ អបរាធោតិ វុច្ចតិ. សោ ហិ អបរជ្ឈន្តំ បុរិសំ អភិភវិត្វា បវត្តតិ. តេនាហ ‘‘អតិក្កម្ម អភិភវិត្វា បវត្តោ’’តិ. ធម្មន្តិ ទសរាជធម្មំ. វិត្ថារោ បនេតស្ស មហាហំសជាតកាទីហិ វិភាវេតព្ពោ. ចរតីតិ អាចរតិ ករោតិ. ធម្មេនេវាតិ ធម្មតោ អនបេតេនេវ, អនបេតកុសលធម្មេនេវាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន បិតុឃាតនាទិនា អធម្មេនា’’តិ. ‘‘បដិគ្គណ្ហាតូ’’តិ ឯតស្ស អធិវាសនំ សម្បដិច្ឆតូតិ សទ្ទតោ អត្ថោ, អធិប្បាយតោ បន អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ខមតូ’’តិ វុត្តំ. បុន អករណមេត្ថ សំវរោតិ ទស្សេតិ ‘‘បុន ឯវរូបស្សា’’តិអាទិនា. ‘‘អបរាធស្សា’’តិអាទិ អញ្ញមញ្ញំ វេវចនំ.

២៥១. ‘‘យថាធម្មោ ឋិតោ, តថេវា’’តិ ឥមិនាបិ យថា-សទ្ទស្ស អនុរូបត្ថមាហ, សាធុសមាចិណ្ណកុសលធម្មានុរូបន្តិ អត្ថោ. បដិសទ្ទស្ស អនត្ថកតំ ទស្សេតិ ‘‘ករោសី’’តិ ឥមិនា. បដិកម្មំ ករោសីតិបិ វទន្តិ. យថាធម្មំ បដិករណំ នាម កតាបរាធស្ស ខមាបនមេវាតិ អាហ ‘‘ខមាបេសីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. ‘‘បដិគ្គណ្ហាមា’’តិ ឯតស្ស អធិវាសនំ សម្បដិច្ឆាមាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ខមាមា’’តិ ឥមិនា. វុទ្ធិ ហេសាតិ ឯត្ថ ហ-ការោ បទសិលិដ្ឋតាយ អាគមោ, ហិ-សទ្ទោ វា និបាតមត្តំ. ឯសាតិ យថាធម្មំ បដិកិរិយា, អាយតិំ សំវរាបជ្ជនា ច. តេនាហ ‘‘យោ អច្ចយំ…បេ… អាបជ្ជតី’’តិ. សទេវកេន លោកេន ‘‘សរណ’’ន្តិ អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ តថាគតោ អរិយោ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ’’តិ. វិនេតិ សត្តេ ឯតេនាតិ វិនយោ, សាសនំ. វទ្ធតិ សគ្គមោក្ខសម្បត្តិ ឯតាយាតិ វុទ្ធិ. កតមា បន សា, យា ‘‘ឯសា’’តិ និទ្ទិដ្ឋា វុទ្ធីតិ ចោទនមបនេតុំ ‘‘យោ អច្ចយ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធំ ទស្សេតិ ‘‘កតមា’’តិអាទិនា, យា អយំ សំវរាបជ្ជនា, សា ‘‘ឯសា’’តិ និទ្ទិដ្ឋា វុទ្ធិ នាមាតិ អត្ថោ. ‘‘យថាធម្មំ បដិករោតី’’តិ ឥទំ អាយតិំ សំវរាបជ្ជនាយ បុព្ពកិរិយាទស្សនន្តិ វិញ្ញាបនត្ថំ ‘‘យថាធម្មំ បដិករិត្វា អាយតិំ សំវរាបជ្ជនា’’តិ វុត្តំ. ឯសា ហិ អាចរិយានំ បកតិ, យទិទំ យេន កេនចិ បការេន អធិប្បាយន្តរវិញ្ញាបនំ, ឯតបទេន បន តស្សាបិ បដិនិទ្ទេសោ សម្ភវតិ ‘‘យថាធម្មំ បដិករោតី’’ តិបិ បដិនិទ្ទិសិតព្ពស្ស ទស្សនតោ. កេចិ បន ‘‘យថាធម្មំ បដិករោតី’តិ ឥទំ បុព្ពកិរិយាមត្តស្សេវ ទស្សនំ, ន បដិនិទ្ទិសិតព្ពស្ស. ‘អាយតិញ្ច សំវរំ អាបជ្ជតី’តិ ឥទំ បន បដិនិទ្ទិសិតព្ពស្សេវាតិ វិញ្ញាបនត្ថំ ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តទយុត្តមេវ ខមាបនស្សាបិ វុទ្ធិហេតុភាវេន អរិយូបវាទេ វុត្តត្តា. ឥតរថា ហិ ខមាបនាភាវេបិ អាយតិំ សំវរាបជ្ជនាយ ឯវ អរិយូបវាទាបគមនំ វុត្តំ សិយា, ន ច បន វុត្តំ, តស្មា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

កស្មា បន ‘‘យាយ’’ន្តិអាទិនា ធម្មនិទ្ទេសោ ទស្សិតោ, ននុ បាឡិយំ ‘‘យោ អច្ចយ’’ន្តិអាទិនា បុគ្គលនិទ្ទេសោ កតោតិ ចោទនំ សោធេតុំ ‘‘ទេសនំ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. បុគ្គលាធិដ្ឋានំ ករោន្តោតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានធម្មទេសនំ ករោន្តោ. បុគ្គលាធិដ្ឋានាបិ ហិ បុគ្គលាធិដ្ឋានធម្មទេសនា, បុគ្គលាធិដ្ឋានបុគ្គលទេសនាតិ ទុវិធា ហោតិ. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – កិញ្ចាបិ ‘‘វុទ្ធិ ហេសា’’តិអាទិនា ធម្មាធិដ្ឋានទេសនា អារទ្ធា, តថាបិ បុន បុគ្គលាធិដ្ឋានំ ករោន្តេន ‘‘យោ អច្ចយ’’ន្តិអាទិនា បុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនា អារទ្ធា ទេសនាវិលាសវសេន, វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ចាតិ. តទុភយវសេនេវ ហិ ធម្មាធិដ្ឋានាទិភេទេន ចតុព្ពិធា ទេសនា.

២៥២. វចសាយត្តេតិ វចសា អាយត្តេ. វាចាបដិពន្ធត្តេតិ វទន្តិ, តំ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិនា វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ. វចសាយត្ថេតិ បន វាចាបរិយោសានត្ថេតិ អត្ថោ យុត្តោ ឱសានករណត្ថស្ស សាសទ្ទស្ស វសេន សាយសទ្ទនិប្ផត្តិតោ យថា ‘‘ទាយោ’’តិ. ឯវញ្ហិ សមត្ថនវចនម្បិ ឧបបន្នំ ហោតិ. គមនាយ កតំ វាចាបរិយោសានំ កត្វា វុត្តត្តា តស្មិំយេវ អត្ថេ វត្តតីតិ. ហន្ទសទ្ទញ្ហិ ចោទនត្ថេ, វចសគ្គត្ថេ ច ឥច្ឆន្តិ. ‘‘ហន្ទ ទានិ ភិក្ខវេ អាមន្តយាមី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២១៨; សំ. និ. ១.១៨៦) ហិ ចោទនត្ថេ, ‘‘ហន្ទ ទានិ អបាយាមី’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៨៤៣) វចសគ្គត្ថេ, វចសគ្គោ ច នាម វាចាវិស្សជ្ជនំ, តញ្ច វាចាបរិយោសានមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទុក្ករកិច្ចវសេន ពហុកិច្ចតាតិ អាហ ‘‘ពលវកិច្ចា’’តិ. ‘‘អវស្សំ កត្តព្ពំ កិច្ចំ, ឥតរំ ករណីយំ. បឋមំ វា កត្តព្ពំ កិច្ចំ, បច្ឆា កត្តព្ពំ ករណីយំ. ខុទ្ទកំ វា កិច្ចំ, មហន្តំ ករណីយ’’ន្តិបិ ឧទានដ្ឋកថាទីសុ (ឧទា. អដ្ឋ. ១៥) វុត្តំ. យំ-តំ-សទ្ទានំ និច្ចសម្ពន្ធត្តា, គមនកាលជាននតោ, អញ្ញកិរិយាយ ច អនុបយុត្តត្តា ‘‘តស្ស កាលំ ត្វមេវ ជានាសី’’តិ វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘តយា ញាតំ គមនកាលំ ត្វមេវ ញត្វា គច្ឆាហី’’តិ. អថ វា យថា កត្តព្ពកិច្ចនិយោជនេ ‘‘ឥមំ ជាន, ឥមំ ទេហិ, ឥមំ អាហរា’’តិ (បាចិ. ៨៨, ៩៣) វុត្តំ, តថា ឥធាបិ តយា ញាតំ កាលំ ត្វមេវ ជានាសិ, គមនវសេន ករោហីតិ គមនេ និយោជេតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ត្វមេវ ជានាសី’’តិ បាឋសេសោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា’’តិអាទិ យថាសមាចិណ្ណំ បករណាធិគតមត្តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ បទក្ខិណន្តិ បការតោ កតំ ទក្ខិណំ. តេនាហ ‘‘តិក្ខត្តុ’’ន្តិ. ទសនខសមោធានសមុជ្ជលន្តិ ទ្វីសុ ហត្ថេសុ ជាតានំ ទសន្នំ នខានំ សមោធានេន ឯកីភាវេន សមុជ្ជលន្តំ, តេន ទ្វិន្នំ ករតលានំ សមដ្ឋបនំ ទស្សេតិ. អញ្ជលិន្តិ ហត្ថបុដំ. អញ្ជតិ ព្យត្តិំ បកាសេតិ ឯតាយាតិ អញ្ជលិ. អញ្ជុ-សទ្ទញ្ហិ ព្យត្តិយំ, អលិបច្ចយញ្ច ឥច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ. អភិមុខោវាតិ សម្មុខោ ឯវ, ន ភគវតោ បិដ្ឋិំ ទស្សេត្វាតិ អត្ថោ. បញ្ចប្បតិដ្ឋិតវន្ទនានយោ វុត្តោ ឯវ.

២៥៣. ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបច្ចនកានំ អត្តនោ បុព្ពេ កតកុសលមូលានំ ខណនេន ខតោ, តេសមេវ ឧបហននេន ឧបហតោ, បទទ្វយេនបិ តស្ស កម្មាបរាធមេវ ទស្សេតិ បរិយាយវចនត្តា បទទ្វយស្ស. កុសលមូលសង្ខាតបតិដ្ឋាភេទនេន ខតូបហតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ភិន្នបតិដ្ឋោ ជាតោ’’តិ វុត្តំ. បតិដ្ឋា, មូលន្តិ ច អត្ថតោ ឯកំ. បតិដ្ឋហតិ សម្មត្តនិយាមោក្កមនំ ឯតាយាតិ ហិ បតិដ្ឋា, តស្ស កុសលូបនិស្សយសម្បទា, សា កិរិយាបរាធេន ភិន្នា វិនាសិតា ឯតេនាតិ ភិន្នបតិដ្ឋោ. តទេវ វិត្ថារេន្តោ ‘‘តថា’’តិអាទិមាហ. យថា កុសលមូលសង្ខាតា អត្តនោ បតិដ្ឋានជាតា, តថា អនេន រញ្ញា អត្តនាវ អត្តា ខតោ ខនិតោតិ យោជនា. ខតោតិ ហិ ឥទំ ឥធ កម្មវសេន សិទ្ធំ, បាឡិយំ បន កត្តុវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បទទ្វយស្ស បរិយាយត្តា ‘‘ឧបហតោ’’តិ ឥធ ន វុត្តំ.

‘‘រាគោ រជោ ន ច បន រេណុ វុច្ចតី’’តិអាទិ (មហានិ. ២០៩; ចូឡនិ. ៧៤) វចនតោ រាគទោសមោហាវ ឥធ រជោ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘រាគរជាទិវិរហិត’’ន្តិ. វីតសទ្ទស្ស វិគតបរិយាយតំ ទស្សេតិ ‘‘វិគតត្តា’’តិ ឥមិនា. ធម្មេសុ ចក្ខុន្តិ ចតុសច្ចធម្មេសុ បវត្តំ តេសំ ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុំ. ធម្មេសូតិ វា ហេដ្ឋិមេសុ តីសុ មគ្គធម្មេសុ. ចក្ខុន្តិ សោតាបត្តិមគ្គសង្ខាតំ ឯកំ ចក្ខុំ, សមុទាយេកទេសវសេន អាធារត្ថសមាសោយំ, ន តុ និទ្ធារណត្ថសមាសោ. សោ ហិ សាសនគន្ថេសុ, សក្កតគន្ថេសុ ច សព្ពត្ថ បដិសិទ្ធោតិ. ធម្មមយន្តិ សមថវិបស្សនាធម្មេន និព្ពត្តំ, ឥមិនា ‘‘ធម្មេន និព្ពត្តំ ចក្ខុ ធម្មចក្ខូ’’តិ អត្ថមាហ. អបិច ធម្មមយន្តិ សីលាទិតិវិធធម្មក្ខន្ធោយេវ មយ-សទ្ទស្ស សកត្ថេ បវត្តនតោ, អនេន ‘‘ធម្មោយេវ ចក្ខុ ធម្មចក្ខូ’’តិ អត្ថមាហ. អញ្ញេសុ ឋានេសូតិ អញ្ញេសុ សុត្តបទេសេសុ, ឯតេន យថាបាឋំ តិវិធត្ថតំ ទស្សេតិ. ឥធ បន សោតាបត្តិមគ្គស្សេវេតំ អធិវចនំ, តស្មិម្បិ អនធិគតេ អញ្ញេសំ វត្តព្ពតាយេវ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ ‘‘ខតាយំ ភិក្ខវេ រាជា’’តិអាទិបាឋស្ស សុវិញ្ញេយ្យមធិប្បាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នាភវិស្សាតិ សចេ ន អភវិស្សថ, ឯវំ សតីតិ អត្ថោ. អតីតេ ហិ ឥទំ កាលាតិបត្តិវចនំ, ន អនាគតេតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ សោតាបត្តិមគ្គំ បត្តោ អភវិស្សាតិ ឯត្ថាបិ. ននុ ច មគ្គបាបុណនវចនំ ភវិស្សមានត្តា អនាគតកាលិកន្តិ? សច្ចំ អនិយមិតេ, ឥធ បន ‘‘ឥធេវាសនេ និសិន្នោ’’តិ និយមិតត្តា អតីតកាលិកមេវាតិ វេទិតព្ពំ. ឥទញ្ហិ ភគវា រញ្ញោ អាសនា វុដ្ឋាយ អចិរបក្កន្តស្សេវ អវោចាតិ. បាបមិត្តសំសគ្គេនាតិ ទេវទត្តេន, ទេវទត្តបរិសាសង្ខាតេន ច បាបមិត្តេន សំសគ្គតោ. អស្សាតិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស. ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិអាទិនា បាឋានារុឡ្ហំ វចនាវសេសំ ទស្សេតិ. តស្មាតិ សរណំ គតត្តា មុច្ចិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘មម ច សាសនមហន្តតាយា’’តិ បាឋោ យុត្តោ, កត្ថចិ បន ច-សទ្ទោ ន ទិស្សតិ, តត្ថ សោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន កេវលំ សរណំ គតត្តាយេវ មុច្ចិស្សតិ, អថ ខោ យត្ថ ឯស បសន្នោ, បសន្នាការញ្ច ករោតិ, តស្ស ច តិវិធស្សបិ សាសនស្ស ឧត្តមតាយាតិ ហិ សហ សមុច្ចយេន អត្ថោ អធិប្បេតោតិ.

‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ ទុក្ករកម្មវិបាកតោ សុករេន មុច្ចនេន ឧបមាទស្សនំ. កោចីតិ កោចិ បុរិសោ. កស្សចីតិ កស្សចិ បុរិសស្ស, ‘‘វធ’’ន្តិ ឯត្ថ ភាវយោគេ កម្មត្ថេ សាមិវចនំ. បុប្ផមុដ្ឋិមត្តេន ទណ្ឌេនាតិ បុប្ផមុដ្ឋិមត្តសង្ខាតេន ធនទណ្ឌេន. មុច្ចេយ្យាតិ វធកម្មទណ្ឌតោ មុច្ចេយ្យ, ទណ្ឌេនាតិ វា និស្សក្កត្ថេ ករណវចនំ ‘‘សុមុត្តា មយំ តេន មហាសមណេនា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៣២; ចូឡវ. ៤៣៧) វិយ, បុប្ផមុដ្ឋិមត្តេន ធនទណ្ឌតោ, វធទណ្ឌតោ ច មុច្ចេយ្យាតិ អត្ថោ. លោហកុម្ភិយន្តិ លោហកុម្ភិនរកេ. តត្ថ ហិ តទនុភវនកានំ សត្តានំ កម្មពលេន លោហមយា មហតី កុម្ភី និព្ពត្តា, តស្មា តំ ‘‘លោហកុម្ភី’’តិ វុច្ចតិ. ឧបរិមតលតោ អធោ បតន្តោ, ហេដ្ឋិមតលតោ ឧទ្ធំ គច្ឆន្តោ, ឧភយថា បន សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ ហោន្តិ. វុត្តញ្ច –

‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ, បរិបុណ្ណានិ សព្ពសោ;

និរយេ បច្ចមានានំ, កទា អន្តោ ភវិស្សតី’’តិ. (បេ. វ. ៨០២; ជា. ១.៤.៥៤);

‘‘ហេដ្ឋិមតលំ បត្វា, ឧបរិមតលំ បាបុណិត្វា មុច្ចិស្សតី’’តិ វទន្តោ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ – យថា អញ្ញេ សេដ្ឋិបុត្តាទយោ អបរាបរំ អធោ បតន្តា, ឧទ្ធំ គច្ឆន្តា ច អនេកានិ វស្សសតសហស្សានិ តត្ថ បច្ចន្តិ, ន តថា អយំ, អយំ បន រាជា យថាវុត្តការណេន ឯកវារមេវ អធោ បតន្តោ, ឧទ្ធញ្ច គច្ឆន្តោ សដ្ឋិវស្សសហស្សានិយេវ បច្ចិត្វា មុច្ចិស្សតីតិ. អយំ បន អត្ថោ កុតោ លទ្ធោតិ អនុយោគំ បរិហរន្តោ ‘‘ឥទម្បិ កិរ ភគវតា វុត្តមេវា’’តិ អាហ. កិរសទ្ទោ ចេត្ថ អនុស្សវនត្ថោ, តេន ភគវតា វុត្តភាវស្ស អាចរិយបរម្បរតោ សុយ្យមានតំ, ឥមស្ស ច អត្ថស្ស អាចរិយបរម្បរាភតភាវំ ទីបេតិ. អថ បាឡិយំ សង្គីតំ សិយាតិ ចោទនមបនេតិ ‘‘បាឡិយំ បន ន អារុឡ្ហ’’ន្តិ ឥមិនា, បកិណ្ណកទេសនាភាវេន បាឡិយមនារុឡ្ហត្តា បាឋភាវេន ន សង្គីតន្តិ អធិប្បាយោ. បកិណ្ណកទេសនា ហិ បាឡិយមនារុឡ្ហាតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ.

យទិ អនន្តរេ អត្តភាវេ នរកេ បច្ចតិ, ឯវំ សតិ ឥមំ ទេសនំ សុត្វា កោ រញ្ញោ អានិសំសោ លទ្ធោតិ កស្សចិ អាសង្កា សិយាតិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ ចោទនំ ឧទ្ធរិត្វា បរិហរិតុំ ‘‘ឥទំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិនា និទ្ទាលាភាទិកំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកំ អនេកវិធំ មហានិសំសំ សរូបតោ និយមេត្វា ទស្សេតិ. ឯត្ថ ហិ ‘‘អយំ…បេ… និទ្ទំ លភតី’’តិ ឥមិនា និទ្ទាលាភំ ទស្សេតិ, តទា កាយិកចេតសិកទុក្ខាបគតភាវញ្ច និទ្ទាលាភសីសេន, ‘‘តិណ្ណំ…បេ… អកាសី’’តិ ឥមិនា តិណ្ណំ រតនានំ មហាសក្ការកិរិយំ, ‘‘បោថុជ្ជនិកាយ…បេ… នាហោសី’’តិ ឥមិនា សាតិសយំ បោថុជ្ជនិកសទ្ធាបដិលាភំ ទស្សេតីតិ ឯវមាទិ ទិដ្ឋធម្មិកោ, ‘‘អនាគតេ…បេ… បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ ឥមិនា បន ឧក្កំសតោ សម្បរាយិកោ ទស្សិតោ, អនវសេសតោ បន អបរាបរេសុ ភវេសុ អបរិមាណោយេវ សម្បរាយិកោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ មធុរាយាតិ មធុររសភូតាយ. ឱជវន្តិយាតិ មធុររសស្សាបិ សារភូតាយ ឱជាយ ឱជវតិយា. បុថុជ្ជនេ ភវា បោថុជ្ជនិកា. បញ្ច មារេ វិសេសតោ ជិតវាតិ វិជិតាវី, បរូបទេសវិរហតា ចេត្ថ វិសេសភាវោ. បច្ចេកំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ បច្ចេកពុទ្ធោ, អនាចរិយកោ ហុត្វា សាមញ្ញេវ សម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធា សយមេវ ពុជ្ឈន្តិ, ន បរេ ពោធេន្តិ, អត្ថរសមេវ បដិវិជ្ឈន្តិ, ន ធម្មរសំ. ន ហិ តេ លោកុត្តរធម្មំ បញ្ញត្តិំ អារោបេត្វា ទេសេតុំ សក្កោន្តិ, មូគេន ទិដ្ឋសុបិនោ វិយ, វនចរកេន នគរេ សាយិតព្យញ្ជនរសោ វិយ ច នេសំ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, សព្ពំ ឥទ្ធិសមាបត្តិបដិសម្ភិទាបភេទំ បាបុណន្តី’’តិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.ខគ្គវិសាណសុត្តវណ្ណនា; អប. អដ្ឋ. ១.៩០, ៩១) អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ.

ឯត្ថាហ – យទិ រញ្ញោ កម្មន្តរាយាភាវេ តស្មិំយេវ អាសនេ ធម្មចក្ខុ ឧប្បជ្ជិស្សថ, អថ កថំ អនាគតេ បច្ចេកពុទ្ធោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតិ. យទិ ច អនាគតេ បច្ចេកពុទ្ធោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតិ, អថ កថំ តស្មិំយេវ អាសនេ ធម្មចក្ខុ ឧប្បជ្ជិស្សថ, ននុ ឥមេ សាវកពោធិបច្ចេកពោធិឧបនិស្សយា ភិន្ននិស្សយា ទ្វិន្នំ ពោធីនំ អសាធារណភាវតោ. អសាធារណា ហិ ឯតា ទ្វេ យថាក្កមំ បញ្ចង្គទ្វយង្គសម្បត្តិយា, អភិនីហារសមិទ្ធិវសេន, បារមីសម្ភរណកាលវសេន, អភិសម្ពុជ្ឈនវសេន ចាតិ? នាយំ វិរោធោ ឥតោ បរតោយេវស្ស បច្ចេកពោធិសម្ភារានំ សម្ភរណីយត្តា. សាវកពោធិយា ពុជ្ឈនកសត្តាបិ ហិ អសតិ តស្សា សមវាយេ កាលន្តរេ បច្ចេកពោធិយា ពុជ្ឈិស្សន្តិ តថាភិនីហារស្ស សម្ភវតោតិ. អបរេ បន ភណន្តិ – ‘‘បច្ចេកពោធិយាយេវាយំ រាជា កតាភិនីហារោ. កតាភិនីហារាបិ ហិ តត្ថ និយតិមប្បត្តា តស្ស ញាណស្ស បរិបាកំ អនុបគតត្តា សត្ថុ សម្មុខីភាវេ សាវកពោធិំ បាបុណិស្សន្តីតិ ភគវា ‘សចាយំ ភិក្ខវេ រាជា’តិអាទិមវោច, មហាពោធិសត្តានមេវ ច អានន្តរិយបរិមុត្តិ ហោតិ, ន ឥតរេសំ ពោធិសត្តានំ. តថា ហិ បច្ចេកពោធិយំ និយតោ សមានោ ទេវទត្តោ ចិរកាលសម្ភូតេន លោកនាថេ អាឃាតេន គរុតរានិ អានន្តរិយកម្មានិ បសវិ, តស្មា កម្មន្តរាយេន អយំ ឥទានិ អសមវេតទស្សនាភិសមយោ រាជា បច្ចេកពោធិនិយាមេន អនាគតេ វិជិតាវី នាម បច្ចេកពុទ្ធោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ ទដ្ឋព្ពំ, យុត្តតរមេត្ថ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

យថាវុត្តំ បាឡិមេវ សំវណ្ណនាយ និគមវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទមវោចា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ ហិ ហេដ្ឋា វុត្តោតិ. អបិច បាឡិយមនារុឡ្ហម្បិ អត្ថំ សង្គហេតុំ ‘‘ឥទមវោចា’’តិអាទិនា និគមនំ ករោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ បរមសុខុមគម្ភីរទុរនុពោធត្ថបរិទីបនាយ សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយជននាយ អជ្ជវមទ្ទវសោរច្ចសទ្ធាសតិធិតិពុទ្ធិខន្តិវីរិយាទិធម្មសមង្គិនា សាដ្ឋកថេ បិដកត្តយេ អសង្គាសំហិរវិសារទញាណចារិនា អនេកប្បភេទសកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហិនា មហាគណិនា មហាវេយ្យាករណេន ញាណាភិវំសធម្មសេនាបតិនាមថេរេន មហាធម្មរាជាធិរាជគរុនា កតាយ សាធុវិលាសិនិយា នាម លីនត្ថប្បកាសនិយា សាមញ្ញផលសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា.

សាមញ្ញផលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.