២. សាមញ្ញផលសុត្តវណ្ណនា

រាជាមច្ចកថាវណ្ណនា

១៥០. ឥទានិ សាមញ្ញផលសុត្តស្ស សំវណ្ណនាក្កមោ អនុប្បត្តោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ…បេ… សុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អនុបុព្ពបទវណ្ណនាតិ អនុក្កមេន បទវណ្ណនា, បទំ បទំ បតិ អនុក្កមេន វណ្ណនាតិ វុត្តំ ហោតិ. បុព្ពេ វុត្តញ្ហិ, ឧត្តានំ វា បទមញ្ញត្រ វណ្ណនាបិ ‘‘អនុបុព្ពបទវណ្ណនា’’ ត្វេវ វុច្ចតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អបុព្ពបទវណ្ណនា’’តិបិ បឋន្តិ, បុព្ពេ អវណ្ណិតបទវណ្ណនាតិ អត្ថោ. ទុគ្គជនបទដ្ឋានវិសេសសម្បទាទិយោគតោ បធានភាវេន រាជូហិ គហិតដ្ឋេន ឯវំនាមកំ, ន បន នាមមត្តេនាតិ អាហ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ. ននុ មហាវគ្គេ មហាគោវិន្ទសុត្តេ អាគតោ ឯស បុរោហិតោ ឯវ, ន រាជា, កស្មា សោ រាជសទ្ទវចនីយភាវេន គហិតោតិ? មហាគោវិន្ទេន បុរោហិតេន បរិគ្គហិតម្បិ ចេតំ រេណុនា នាម មគធរាជេន បរិគ្គហិតមេវាតិ អត្ថសម្ភវតោ ឯវំ វុត្តំ, ន បន សោ រាជសទ្ទវចនីយភាវេន គហិតោ តស្ស រាជាភាវតោ. មហាគោវិន្ទបរិគ្គហិតភាវកិត្តនញ្ហិ តទា រេណុរញ្ញា បរិគ្គហិតភាវូបលក្ខណំ. សោ ហិ តស្ស សព្ពកិច្ចការកោ បុរោហិតោ, ឥទម្បិ ច លោកេ សមុទាចិណ្ណំ ‘‘រាជកម្មបសុតេន កតម្បិ រញ្ញា កត’’ន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មន្ធាតុរញ្ញា ចេវ មហាគោវិន្ទំ ពោធិសត្តំ បុរោហិតមាណាបេត្វា រេណុរញ្ញា ច អញ្ញេហិ ច រាជូហិ បរិគ្គហិតត្តា រាជគហន្តិ. កេចិ បន ‘‘មហាគោវិន្ទោ’’តិ មហានុភាវោ ឯកោ បុរាតនោ រាជាតិ វទន្តិ. បរិគ្គហិតត្តាតិ រាជធានីភាវេន បរិគ្គហិតត្តា. គយ្ហតីតិ ហិ គហំ, រាជូនំ, រាជូហិ វា គហន្តិ រាជគហំ. នគរសទ្ទាបេក្ខាយ នបុំសកនិទ្ទេសោ.

អញ្ញេបេត្ថ បការេតិ នគរមាបនេន រញ្ញា ការិតសព្ពគេហត្តា រាជគហំ, គិជ្ឈកូដាទីហិ បញ្ចហិ បព្ពតេហិ បរិក្ខិត្តត្តា បព្ពតរាជេហិ បរិក្ខិត្តគេហសទិសន្តិបិ រាជគហំ, សម្បន្នភវនតាយ រាជមានំ គេហន្តិបិ រាជគហំ, សុសំវិហិតារក្ខតាយ អនត្ថាវហិតុកាមេន ឧបគតានំ បដិរាជូនំ គហំ គហណភូតន្តិបិ រាជគហំ, រាជូហិ ទិស្វា សម្មា បតិដ្ឋាបិតត្តា តេសំ គហំ គេហភូតន្តិបិ រាជគហំ, អារាមរាមណេយ្យតាទីហិ រាជតិ, និវាសសុខតាទិនា ច សត្តេហិ មមត្តវសេន គយ្ហតិ បរិគ្គយ្ហតីតិបិ រាជគហន្តិ ឯទិសេ បការេ. នាមមត្តមេវ បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ អត្ថោ. សោ បន បទេសោ វិសេសដ្ឋានភាវេន ឧឡារសត្តបរិភោគោតិ អាហ ‘‘តំ បនេត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ពុទ្ធកាលេ, ចក្កវត្តិកាលេ ចា’’តិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ អញ្ញទាបិ កទាចិ សម្ភវតោ, ‘‘នគរំ ហោតី’’តិ ច ឥទំ ឧបលក្ខណមេវ មនុស្សាវាសស្សេវ អសម្ភវតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សេសកាលេ សុញ្ញំ ហោតី’’តិអាទិ. តេសន្តិ យក្ខានំ. វសនវនន្តិ អាបានភូមិភូតំ ឧបវនំ.

អវិសេសេនាតិ វិហារភាវសាមញ្ញេន, សទ្ទន្តរសន្និធានសិទ្ធំ វិសេសបរាមសនមន្តរេនាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ, (អ. និ. ៥.១០១; បាចិ. ១៤៧; បរិ. ៤៤១) បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, (ធ. ស. ១៦០) មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, (ទី. និ. ៣.៧១, ៣០៨; ម. និ. ១.៧៧, ៤៥៩, ៥០៩; ២.៣០៩, ៣១៥; ៣.២៣០; វិភ. ៦៤២) សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៥៩) សទ្ទន្តរសន្និធានសិទ្ធេន វិសេសបរាមសនេន យថាក្កមំ ឥរិយាបថវិហារាទិវិសេសវិហារសមង្គីបរិទីបនំ, ន ឯវមិទំ, ឥទំ បន តថា វិសេសបរាមសនមន្តរេន អញ្ញតរវិហារសមង្គីបរិទីបនន្តិ.

សតិបិ ច វុត្តនយេន អញ្ញតរវិហារសមង្គីបរិទីបនេ ឥធ ឥរិយាបថសង្ខាតវិសេសវិហារសមង្គីបរិទីបនមេវ សម្ភវតីតិ ទស្សេតិ ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិនា. កស្មា បន សទ្ទន្តរសន្និធានសិទ្ធស្ស វិសេសបរាមសនស្សាភាវេបិ ឥធ វិសេសវិហារសមង្គីបរិទីបនំ សម្ភវតីតិ? វិសេសវិហារសមង្គីបរិទីបនស្ស សទ្ទន្តរសង្ខាតវិសេសវចនស្ស អភាវតោ ឯវ. វិសេសវចនេ ហិ អសតិ វិសេសមិច្ឆតា វិសេសោ បយោជិតព្ពោតិ. អបិច ឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនស្ស អត្ថតោ សិទ្ធត្តា តថាទីបនមេវ សម្ភវតីតិ. កស្មា ចាយមត្ថោ សិទ្ធោតិ? ទិព្ពវិហារាទីនម្បិ សាធារណតោ. កទាចិបិ ហិ ឥរិយាបថវិហារេន វិនា ន ភវតិ តមន្តរេន អត្តភាវបរិហរណាភាវតោតិ.

ឥរិយនំ បវត្តនំ ឥរិយា, កាយិកកិរិយា, តស្សា បវត្តនុបាយភាវតោ បថោតិ ឥរិយាបថោ, ឋាននិសជ្ជាទយោ. ន ហិ ឋាននិសជ្ជាទិអវត្ថាហិ វិនា កញ្ចិ កាយិកំ កិរិយំ បវត្តេតុំ សក្កា, តស្មា សោ តាយ បវត្តនុបាយោតិ វុច្ចតិ. វិហរតិ បវត្តតិ ឯតេន, វិហរណមត្តំ វា តន្តិ វិហារោ, សោ ឯវ វិហារោ តថា, អត្ថតោ បនេស ឋាននិសជ្ជាទិអាការប្បវត្តោ ចតុសន្តតិរូបប្បពន្ធោវ. ទិវិ ភវោ ទិព្ពោ, តត្ថ ពហុលំ បវត្តិយា ព្រហ្មបារិសជ្ជាទិទេវលោកេ ភវោតិ អត្ថោ, យោ វា តត្ថ ទិព្ពានុភាវោ, តទត្ថាយ សំវត្តតីតិ ទិព្ពោ, អភិញ្ញាភិនីហារាទិវសេន វា មហាគតិកត្តា ទិព្ពោ, សោវ វិហារោ, ទិព្ពភាវាវហោ វា វិហារោ ទិព្ពវិហារោ, មហគ្គតជ្ឈានានិ. នេត្តិយំ [នេត្តិ. ៨៦ (អត្ថតោ សមានំ)] បន ចតស្សោ អារុប្បសមាបត្តិយោ អានេញ្ជវិហារាតិ វិសុំ វុត្តំ, តំ បន មេត្តាជ្ឈានាទីនំ ព្រហ្មវិហារតា វិយ តាសំ ភាវនាវិសេសភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អដ្ឋកថាសុ បន ទិព្ពភាវាវហសាមញ្ញតោ តាបិ ‘‘ទិព្ពវិហារា’’ ត្វេវ វុត្តា. ព្រហ្មានំ, ព្រហ្មភូតា វា ហិតូបសំហារាទិវសេន បវត្តិយា សេដ្ឋភូតា វិហារាតិ ព្រហ្មវិហារា, មេត្តាជ្ឈានាទិវសេន បវត្តា ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ. អរិយា ឧត្តមា, អនញ្ញសាធារណត្តា វា អរិយានំ វិហារាតិ អរិយវិហារា, ចតស្សោបិ ផលសមាបត្តិយោ. ឥធ បន រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ, តព្ពសេន បវត្តា អប្បមញ្ញាយោ, ចតុត្ថជ្ឈានិកអគ្គផលសមាបត្តិ ច ភគវតោ ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារា.

អញ្ញតរវិហារសមង្គីបរិទីបនន្តិ តាសមេកតោ អប្បវត្តត្តា ឯកេន វា ទ្វីហិ វា សមង្គីភាវបរិទីបនំ, ភាវលោបេនាយំ ភាវប្បធានេន វា និទ្ទេសោ. ភគវា ហិ លោភទោសមោហុស្សន្នេ លោកេ សកបដិបត្តិយា វេនេយ្យានំ វិនយនត្ថំ តំ តំ វិហារេ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តថា ហិ យទា សត្តា កាមេសុ វិប្បដិបជ្ជន្តិ, តទា កិរ ភគវា ទិព្ពេន វិហារេន វិហរតិ តេសំ អលោភកុសលមូលុប្បាទនត្ថំ ‘‘អប្បេវ នាម ឥមំ បដិបត្តិំ ទិស្វា ឯត្ថ រុចិមុប្បាទេត្វា កាមេសុ វិរជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ. យទា បន ឥស្សរិយត្ថំ សត្តេសុ វិប្បដិបជ្ជន្តិ, តទា ព្រហ្មវិហារេន វិហរតិ តេសំ អទោសកុសលមូលុប្បាទនត្ថំ ‘‘អប្បេវ នាម ឥមំ បដិបត្តិំ ទិស្វា ឯត្ថ រុចិមុប្បាទេត្វា អទោសេន ទោសំ វូបសមេយ្យុ’’ន្តិ. យទា បន បព្ពជិតា ធម្មាធិករណំ វិវទន្តិ, តទា អរិយវិហារេន វិហរតិ តេសំ អមោហកុសលមូលុប្បាទនត្ថំ ‘‘អប្បេវ នាម ឥមំ បដិបត្តិំ ទិស្វា ឯត្ថ រុចិមុប្បាទេត្វា អមោហេន មោហំ វូបសមេយ្យុ’’ន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ឥមេហិ ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេហិ សត្តានំ វិវិធំ ហិតសុខំ ហរតិ, ឥរិយាបថវិហារេន ច ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបរិបតន្តំ អត្តភាវំ ហរតីតិ វុត្តំ ‘‘អញ្ញតរវិហារសមង្គីបរិទីបន’’ន្តិ.

‘‘តេនា’’តិអាទិ យថាវុត្តសំវណ្ណនាយ គុណទស្សនំ, តស្មាតិ អត្ថោ, យថាវុត្តត្ថសមត្ថនំ វា. តេន ឥរិយាបថវិហារេន វិហរតីតិ សម្ពន្ធោ. តថា វទមានោ បន វិហរតីតិ ឯត្ថ វិ-សទ្ទោ វិច្ឆេទនត្ថជោតកោ, ‘‘ហរតី’’តិ ឯតស្ស ច នេតិ បវត្តេតីតិ អត្ថោតិ ញាបេតិ ‘‘ឋិតោបី’’តិអាទិនា វិច្ឆេទនយនាការេន វុត្តត្តា. ឯវញ្ហិ សតិ តត្ថ កស្ស កេន វិច្ឆិន្ទនំ, កថំ កស្ស នយនន្តិ អន្តោលីនចោទនំ សន្ធាយាហ. ‘‘សោ ហី’’តិអាទីតិ អយម្បិ សម្ពន្ធោ ឧបបន្នោ ហោតិ. យទិបិ ភគវា ឯកេនេវ ឥរិយាបថេន ចិរតរំ កាលំ បវត្តេតុំ សក្កោតិ, តថាបិ ឧបាទិន្នកស្ស នាម សរីរស្ស អយំ សភាវោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកំ ឥរិយាបថពាធន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អបរិបតន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, អបតមានំ កត្វាតិ អត្ថោ. យស្មា បន ភគវា យត្ថ កត្ថចិ វសន្តោ វេនេយ្យានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ, នានាសមាបត្តីហិ ច កាលំ វីតិនាមេន្តោ វសតិ, សត្តានំ, អត្តនោ ច វិវិធំ សុខំ ហរតិ, តស្មា វិវិធំ ហរតីតិ វិហរតីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

គោចរគាមនិទស្សនត្ថំ ‘‘រាជគហេ’’តិ វត្វា ពុទ្ធានមនុរូបនិវាសដ្ឋានទស្សនត្ថំ បុន ‘‘អម្ពវនេ’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទមស្សា’’តិអាទិមាហ. អស្សាតិ ភគវតោ. តស្សាតិ រាជគហសង្ខាតស្ស គោចរគាមស្ស. យស្ស សមីបវសេន ‘‘រាជគហេ’’តិ ភុម្មវចនំ បវត្តតិ, សោបិ តស្ស សមីបវសេន វត្តព្ពោតិ ទស្សេតិ ‘‘រាជគហសមីបេ អម្ពវនេ’’តិ ឥមិនា. សមីបត្ថេតិ អម្ពវនស្ស សមីបត្ថេ. ឯតន្តិ ‘‘រាជគហេ’’តិ វចនំ. ភុម្មវចនន្តិ អាធារវចនំ. ភវន្តិ ឯត្ថាតិ ហិ ភុម្មំ, អាធារោ, តទេវ វចនំ តថា, ភុម្មេ បវត្តំ វា វចនំ វិភត្តិ ភុម្មវចនំ, តេន យុត្តំ តថា, សត្តមីវិភត្តិយុត្តបទន្តិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កាមំ ភគវា អម្ពវនេយេវ វិហរតិ. តស្សមីបត្តា បន គោចរគាមទស្សនត្ថំ ភុម្មវចនវសេន ‘‘រាជគហេ’’តិបិ វុត្តំ យថា តំ ‘‘គង្គាយំ គាវោ ចរន្តិ, កូបេ គគ្គកុល’’ន្តិ ចាតិ. អនេនេវ យទិ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ, អថ ន វត្តព្ពំ ‘‘អម្ពវនេ’’តិ. យទិ ច អម្ពវនេ, ឯវម្បិ ន វត្តព្ពំ ‘‘រាជគហេ’’តិ. ន ហិ ‘‘បាដលិបុត្តេ បាសាទេ វសតី’’តិអាទីសុ វិយ ឥធ អធិករណាធិករណស្ស អភាវតោ អធិករណស្ស ទ្វយនិទ្ទេសោ យុត្តោ សិយាតិ ចោទនា អនវកាសា កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កុមារភតោ ឯវ កោមារភច្ចោ សកត្ថវុត្តិបច្ចយេន, និរុត្តិនយេន វា យថា ‘‘ភិសគ្គមេវ ភេសជ្ជ’’ន្តិ. ‘‘យថាហា’’តិអាទិនា ខន្ធកបាឡិវសេន តទត្ថំ សាធេតិ. កស្មា ច អម្ពវនំ ជីវកសម្ពន្ធំ កត្វា វុត្តន្តិ អនុយោគេន មូលតោ បដ្ឋាយ តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិមាហ.

ទោសាភិសន្នន្តិ វាតបិត្តាទិវសេន ឧស្សន្នទោសំ. វិរេចេត្វាតិ ទោសប្បកោបតោ វិវេចេត្វា. សិវេយ្យកំ ទុស្សយុគន្តិ សិវិរដ្ឋេ ជាតំ មហគ្ឃំ ទុស្សយុគំ. ទិវសស្ស ទ្វត្តិក្ខត្តុន្តិ ឯកស្សេវ ទិវសស្ស ទ្វិវារេ វា តិវារេ វា ភាគេ, ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ សាមិវចនំ, ឯកស្មិំយេវ ទិវសេ ទ្វិវារំ វា តិវារំ វាតិ អត្ថោ. តម្ពបដ្ដវណ្ណេនាតិ តម្ពលោហបដ្ដវណ្ណេន. សចីវរភត្តេនាតិ ចីវរេន, ភត្តេន ច. ‘‘តំ សន្ធាយា’’តិ ឥមិនា ន ភគវា អម្ពវនមត្តេយេវ វិហរតិ, អថ ខោ ឯវំ កតេ វិហារេ. សោ បន តទធិករណតាយ វិសុំ អធិករណភាវេន ន វុត្តោតិ សន្ធាយភាសិតមត្ថំ ទស្សេតិ. សាមញ្ញេ ហិ សតិ សន្ធាយភាសិតនិទ្ធារណំ.

អឌ្ឍេន តេឡស អឌ្ឍតេឡស. តាទិសេហិ ភិក្ខុសតេហិ. អឌ្ឍោ បនេត្ថ សតស្សេវ. យេន ហិ បយុត្តោ តព្ភាគវាចកោ អឌ្ឍសទ្ទោ, សោ ច ខោ បណ្ណាសាវ, តស្មា បញ្ញាសាយ ឩនានិ តេឡស ភិក្ខុសតានីតិ អត្ថំ វិញ្ញាបេតុំ ‘‘អឌ្ឍសតេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អឌ្ឍមេវ សតំ សតស្ស វា អឌ្ឍំ តថា.

រាជតីតិ អត្តនោ ឥស្សរិយសម្បត្តិយា ទិព្ពតិ សោភតិ ច. រញ្ជេតីតិ ទានាទិនា, សស្សមេធាទិនា ច ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ រមេតិ, អត្តនិ វា រាគំ ករោតីតិ អត្ថោ. ច-សទ្ទោ ចេត្ថ វិកប្បនត្ថោ. ជនបទវាចិនោ បុថុវចនបរត្តា ‘‘មគធាន’’ន្តិ វុត្តំ, ជនប្បទាបទេសេន វា តព្ពាសិកានំ គហិតត្តា. រញ្ញោតិ បិតុ ពិម្ពិសាររញ្ញោ. សសតិ ហិំសតីតិ សត្តុ, វេរី, អជាតោយេវ សត្តុ អជាតសត្តុ. ‘‘នេមិត្តកេហិ និទ្ទិដ្ឋោ’’តិ វចនេន ច អជាតស្ស តស្ស សត្តុភាវោ ន តាវ ហោតិ, សត្តុភាវស្ស បន តថា និទ្ទិដ្ឋត្តា ឯវំ វោហរីយតីតិ ទស្សេតិ. អជាតស្សេវ បន តស្ស ‘‘រញ្ញោ លោហិតំ បិវេយ្យ’’ន្តិ ទេវិយា ទោហឡស្ស បវត្តត្តា អជាតោយេវេស រញ្ញោ សត្តូតិបិ វទន្តិ.

‘‘តស្មិ’’ន្តិអាទិនា តទត្ថំ វិវរតិ, សមត្ថេតិ ច. ទោហឡោតិ អភិលាសោ. ភារិយេតិ គរុកេ, អញ្ញេសំ អសក្កុណេយ្យេ វា. អសក្កោន្តីតិ អសក្កុណមានា. អកថេន្តីតិ អកថយមានា សមានា. និពន្ធិត្វាតិ វចសា ពន្ធិត្វា. សុវណ្ណសត្ថកេនាតិ សុវណ្ណមយេន សត្ថកេន, ឃនសុវណ្ណកតេនាតិ អត្ថោ. អយោមយញ្ហិ រញ្ញោ សរីរំ ឧបនេតុំ អយុត្តន្តិ វទន្តិ. សុវណ្ណបរិក្ខតេន វា អយោមយសត្ថេនាតិ អត្ថេបិ អយមេវាធិប្បាយោ. ពាហុំ ផាលាបេត្វាតិ លោហិតសិរាវេធវសេន ពាហុំ ផាលាបេត្វា. កេវលស្ស លោហិតស្ស គព្ភិនិយា ទុជ្ជីរភាវតោ ឧទកេន សម្ភិន្ទិត្វា បាយេសិ. ហញ្ញិស្សតីតិ ហញ្ញិស្សតេ, អាយតិំ ហនីយតេតិ អត្ថោ. នេមិត្តកានំ វចនំ តថំ វា សិយា, វិតថំ វាតិ អធិប្បាយេន ‘‘បុត្តោតិ វា ធីតាតិ វា ន បញ្ញាយតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អត្តនោ’’តិអាទិនា អញ្ញម្បិ ការណំ ទស្សេត្វា និវារេសិ. រញ្ញោ ភាវោ រជ្ជំ, រជ្ជស្ស សមីបេ បវត្តតីតិ ឱបរជ្ជំ, ឋានន្តរំ.

មហាតិ មហតី. សមាសេ វិយ ហិ វាក្យេបិ មហន្តសទ្ទស្ស មហាទេសោ. ធុរាតិ គណស្ស ធុរភូតា, ធោរយ្ហា ជេដ្ឋកាតិ អត្ថោ. ធុរំ នីហរាមីតិ គណធុរមាវហាមិ, គណពន្ធិយំ និព្ពត្តេស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សោ ន សក្កា’’តិអាទិនា បុន ចិន្តនាការំ ទស្សេតិ. ឥទ្ធិបាដិហារិយេនាតិ អហិមេខលិកកុមារវណ្ណវិកុព្ពនិទ្ធិនា. តេនាតិ អប្បាយុកភាវេន. ហីតិ និបាតមត្តំ. តេន ហីតិ វា ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ. តេន វុត្តំ ‘‘កុមារំ…បេ… ឧយ្យោជេសី’’តិ. ពុទ្ធោ ភវិស្សាមីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ឥទមត្ថោ, ឥមិនា ខន្ធកេ អាគតនយេនាតិ អត្ថោ. បុព្ពេ ខោតិអាទីហិបិ ខន្ធកបាឡិយេវ (ចូឡវ. ៣៣៩).

បោត្ថនិយន្តិ ឆុរិកំ. យំ ‘‘នខរ’’ន្តិបិ វុច្ចតិ, ទិវា ទិវសេតិ (ទី. និ. ដី. ១.១៥០) ទិវសស្សបិ ទិវា. សាម្យត្ថេ ហេតំ ភុម្មវចនំ ‘‘ទិវា ទិវសស្សា’’តិ អញ្ញត្ថ ទស្សនតោ. ទិវស្ស ទិវសេតិបិ វដ្ដតិ អការន្តស្សបិ ទិវសទ្ទស្ស វិជ្ជមានត្តា. នេបាតិកម្បិ ទិវាសទ្ទមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ, មជ្ឈន្ហិកវេលាយន្តិ អត្ថោ. សា ហិ ទិវសស្ស វិសេសោ ទិវសោតិ. ‘‘ភីតោ’’តិអាទិ បរិយាយោ, កាយថម្ភនេន វា ភីតោ. ហទយមំសចលនេន ឧព្ពិគ្គោ. ‘‘ជានេយ្យុំ វា, មា វា’’តិ បរិសង្កាយ ឧស្សង្កី. ញាតេ សតិ អត្តនោ អាគច្ឆមានភយវសេន ឧត្រស្តោ. វុត្តប្បការន្តិ ទេវទត្តេន វុត្តាការំ វិប្បការន្តិ អបការំ អនុបការំ, វិបរីតកិច្ចំ វា. សព្ពេ ភិក្ខូតិ ទេវទត្តបរិសំ សន្ធាយាហ.

អច្ឆិន្ទិត្វាតិ អបនយនវសេន វិលុម្បិត្វា. រជ្ជេនាតិ វិជិតេន. ឯកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានំ ‘‘រជ្ជ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ, រាជភាវេន វា.

មនសោ អត្ថោ ឥច្ឆា មនោរថោ រ-ការាគមំ, ត-ការលោបញ្ច កត្វា, ចិត្តស្ស វា នានារម្មណេសុ វិព្ភមករណតោ មនសោ រថោ ឥវ មនោរថោ, មនោ ឯវ រថោ វិយាតិ វា មនោរថោតិបិ នេរុត្តិកា វទន្តិ. សុកិច្ចការិម្ហីតិ សុកិច្ចការី អម្ហិ. អវមានន្តិ អវមញ្ញនំ អនាទរំ. មូលឃច្ចន្តិ ជីវិតា វោរោបនំ សន្ធាយាហ, ភាវនបុំសកមេតំ. រាជកុលានំ កិរ សត្ថេន ឃាតនំ រាជូនមនាចិណ្ណំ, តស្មា សោ ‘‘ននុ ភន្តេ’’តិអាទិមាហ. តាបនគេហំ នាម ឧណ្ហគហាបនគេហំ, តំ បន ធូមេនេវ អច្ឆិន្នា. តេន វុត្តំ ‘‘ធូមឃរ’’ន្តិ. កម្មករណត្ថាយាតិ តាបន កម្មករណត្ថមេវ. កេនចិ ឆាទិតត្តា ឧច្ចោ អង្គោតិ ឧច្ចង្គោ, យស្ស កស្សចិ គហណត្ថំ បដិច្ឆន្នោ ឧន្នតង្គោតិ ឥធ អធិប្បេតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧច្ចង្គំ កត្វា បវិសិតុំ មា ទេថា’’តិ. ‘‘ឧច្ឆង្គេ កត្វា’’តិបិ បាឋោ, ឯវំ សតិ មជ្ឈិមង្គោវ, ឧច្ឆង្គេ កិញ្ចិ គហេតព្ពំ កត្វាតិ អត្ថោ. មោឡិយន្តិ ចូឡាយំ ‘‘ឆេត្វាន មោឡិំ វរគន្ធវាសិត’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.១; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៥៥; អប. អដ្ឋ. ១.អវិទូរេនិទានកថា; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ២៧.អវិទូរេនិទានកថា; ជា. អដ្ឋ. ១.អវិទូរេនិទានកថា) វិយ. តេនាហ ‘‘មោឡិំ ពន្ធិត្វា’’តិ. ចតុមធុរេនាតិ សប្បិសក្ករមធុនាឡិកេរស្នេហសង្ខាតេហិ ចតូហិ មធុរេហិ អភិសង្ខតបានវិសេសេនាតិ វទន្តិ, តំ មហាធម្មសមាទានសុត្តបាឡិយា (ម. និ. ១.៤៧៣) ន សមេតិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘ទធិ ច មធុ ច សប្បិ ច ផាណិតញ្ច ឯកជ្ឈំ សំសដ្ឋ’’ន្តិ, (ម. និ. ១.៤៨៥) តទដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តំ ‘‘ទធិ ច មធុ ចាតិ សុបរិសុទ្ធំ ទធិ ច សុមធុរំ មធុ ច. ឯកជ្ឈំ សំសដ្ឋន្តិ ឯកតោ កត្វា មិស្សិតំ អាលុឡិតំ. តស្ស តន្តិ តស្ស តំ ចតុមធុរភេសជ្ជំ បិវតោ’’តិ ‘‘អត្តុបក្កមេន មរណំ ន យុត្ត’’ន្តិ មនសិ កត្វា រាជា តស្សា សរីរំ លេហិត្វា យាបេតិ. ន ហិ អរិយា អត្តានំ វិនិបាតេន្តិ.

មគ្គផលសុខេនាតិ មគ្គផលសុខវតា, សោតាបត្តិមគ្គផលសុខូបសញ្ហិតេន ចង្កមេន យាបេតីតិ អត្ថោ. ហារេស្សាមីតិ អបនេស្សាមិ. វីតច្ចិតេហីតិ វិគតអច្ចិតេហិ ជាលវិគតេហិ សុទ្ធង្គារេហិ. កេនចិ សញ្ញត្តោតិ កេនចិ សម្មា ញាបិតោ, ឱវទិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. មស្សុករណត្ថាយាតិ មស្សុវិសោធនត្ថាយ. មនំ ករោថាតិ យថា រញ្ញោ មនំ ហោតិ, តថា ករោថ. បុព្ពេតិ បុរិមភវេ. ចេតិយង្គណេតិ គន្ធបុប្ផាទីហិ បូជនដ្ឋានភូតេ ចេតិយស្ស ភូមិតលេ. និសជ្ជនត្ថាយាតិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស និសីទនត្ថាយ. បញ្ញត្តកដសារកន្តិ បញ្ញបេតព្ពឧត្តមកិលញ្ជំ. តថាវិធោ កិលញ្ជោ ហិ ‘‘កដសារកោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្សាតិ យថាវុត្តស្ស កម្មទ្វយស្ស. តំ បន មនោបទោសវសេនេវ តេន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យថាហ –

‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បទុដ្ឋេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ. (ធ. ប. ១; នេត្តិ. ៩០);

បរិចារកោតិ សហាយកោ. អភេទេបិ ភេទមិវ វោហារោ លោកេ បាកដោតិ វុត្តំ ‘‘យក្ខោ ហុត្វា និព្ពត្តី’’តិ. ឯកាយបិ ហិ ឧប្បាទកិរិយាយ ឥធ ភេទវោហារោ, បដិសន្ធិវសេន ហុត្វា, បវត្តិវសេន និព្ពត្តីតិ វា បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ, បដិសន្ធិវសេន វា បវត្តនសង្ខាតំ សាតិសយនិព្ពត្តនំ ញាបេតុំ ឯកាយេវ កិរិយា បទទ្វយេន វុត្តា. តថាវចនញ្ហិ បដិសន្ធិវសេន និព្ពត្តនេយេវ ទិស្សតិ ‘‘មក្កដកោ នាម ទេវបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៥) កណ្ដកោ នាម…បេ… និព្ពត្តិ, (ជា. អដ្ឋ. ១.អវិទូរេនិទានកថា) មណ្ឌូកោ នាម…បេ… និព្ពត្តី’’តិអាទីសុ វិយ. ទ្វិន្នំ វា បទានំ ភាវត្ថមបេក្ខិត្វា ‘‘យក្ខោ’’តិអាទីសុ សាមិអត្ថេ បច្ចត្តវចនំ កតំ បុរិមាយ បច្ឆិមវិសេសនតោ, បរិចារកស្ស…បេ… យក្ខស្ស ភាវេន និព្ពត្តីតិ អត្ថោ, ហេត្វត្ថេ វា ឯត្ថ ត្វា-សទ្ទោ យក្ខស្ស ភាវតោ បវត្តនហេតូតិ. អស្ស បន រញ្ញោ មហាបុញ្ញស្សបិ សមានស្ស តត្ថ ពហុលំ និព្ពត្តបុព្ពតាយ ចិរបរិចិតនិកន្តិ វសេន តត្ថេវ និព្ពត្តិ វេទិតព្ពា.

តំ ទិវសមេវាតិ រញ្ញោ មរណទិវសេយេវ. ខោភេត្វាតិ បុត្តស្នេហស្ស ពលវភាវតោ, តំសហជាតបីតិ វេគស្ស ច សវិប្ផារតាយ តំ សមុដ្ឋានរូបធម្មេហិ ផរណវសេន សកលសរីរំ អាលោឡេត្វា. តេនាហ ‘‘អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសី’’តិ. បិតុគុណន្តិ បិតុនោ អត្តនិ សិនេហគុណំ. តេន វុត្តំ ‘‘មយិ ជាតេបី’’តិអាទិ. វិស្សជ្ជេថ វិស្សជ្ជេថាតិ តុរិតវសេន, សោកវសេន ច វុត្តំ.

អនុដ្ឋុភិត្វាតិ អឆឌ្ឌេត្វា.

នាឡាគិរិហត្ថិំ មុញ្ចាបេត្វាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, តេន ‘‘អភិមារកបុរិសបេសេនាទិប្បការេនា’’តិ បុព្ពេ វុត្តប្បការត្តយំ បច្ចាមសតិ, កត្ថចិ បន សោ ន ទិដ្ឋោ. បញ្ច វត្ថូនីតិ ‘‘សាធុ ភន្តេ ភិក្ខូ យាវជីវំ អារញ្ញិកា អស្សូ’’តិអាទិនា (បារា. ៤០៩; ចូឡវ. ៣៤៣) វិនយេ វុត្តានិ បញ្ច វត្ថូនិ. យាចិត្វាតិ ឯត្ថ យាចនំ វិយ កត្វាតិ អត្ថោ. ន ហិ សោ បដិបជ្ជិតុកាមោ យាចតីតិ អយមត្ថោ វិនយេ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤១០) វុត្តោយេវ. សញ្ញាបេស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា សង្ឃភេទំ កត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥទញ្ច តស្ស អនិក្ខិត្តធុរតាទស្សនវសេន វុត្តំ, សោ បន អកតេបិ សង្ឃភេទេ តេហិ សញ្ញាបេតិយេវ. ឧណ្ហលោហិតន្តិ ពលវសោកសមុដ្ឋិតំ ឧណ្ហភូតំ លោហិតំ. មហានិរយេតិ អវីចិនិរយេ. វិត្ថារកថានយោតិ អជាតសត្តុបសាទនាទិវសេន វិត្ថារតោ វត្តព្ពាយ កថាយ នយមត្តំ. កស្មា បនេត្ថ សា ន វុត្តា, ននុ សង្គីតិកថា វិយ ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៤៣) អាគតាបិ សា វត្តព្ពាតិ ចោទនាយ អាហ ‘‘អាគតត្តា បន សព្ពំ ន វុត្ត’’ន្តិ, ខន្ធកេ អាគតត្តា, កិញ្ចិមត្តស្ស ច វចនក្កមស្ស វុត្តត្តា ន ឯត្ថ កោចិ វិរោធោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ យថានុសន្ធិនា និគមនំ.

កោសលរញ្ញោតិ បសេនទិកោសលស្ស បិតុ មហាកោសលរញ្ញោ. ននុ វិទេហស្ស រញ្ញោ ធីតា វេទេហីតិ អត្ថោ សម្ភវតីតិ ចោទនមបនេតិ ‘‘ន វិទេហរញ្ញោ’’តិ ឥមិនា. អថ កេនដ្ឋេនាតិ អាហ ‘‘បណ្ឌិតាធិវចនមេត’’ន្តិ, បណ្ឌិតវេវចនំ, បណ្ឌិតនាមន្តិ វា អត្ថោ. អយំ បន បទត្ថោ កេន និព្ពចនេនាតិ វុត្តំ ‘‘តត្រាយ’’ន្តិអាទិ. វិទន្តីតិ ជានន្តិ. វេទេនាតិ ករណភូតេន ញាណេន. ‘‘ឦហតី’’តិ ឯតស្ស បវត្តតីតិបិ អត្ថោ ដីកាយំ វុត្តោ. វេទេហីតិ ឥធ នទាទិគណោតិ អាហ ‘‘វេទេហិយា’’តិ.

សោយេវ អហោ តទហោ, សត្តមីវចនេន បន ‘‘តទហូ’’តិ បទសិទ្ធិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ទិវសេ. ឧបសទ្ទេន វិសិដ្ឋោ វសសទ្ទោ ឧបវសនេយេវ, ន វសនមត្តេ, ឧបវសនញ្ច សមាទានមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សីលេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច សីលេនាតិ សាសនេ អរិយុបោសថំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនសនេនាតិ អភុញ្ជនមត្តសង្ខាតំ ពាហិរុបោសថំ. វា-សទ្ទោ ចេត្ថ អនិយមត្ថោ, តេន ឯកច្ចំ មនោទុច្ចរិតំ, ទុស្សីល្យាទិញ្ច សង្គណ្ហាតិ. តថា ហិ គោបាលកុបោសថោ អភិជ្ឈាសហគតស្ស ចិត្តស្ស វសេន វុត្តោ, និគណ្ឋុបោសថោ មោសវជ្ជាទិវសេន. យថាហ វិសាខុបោសថេ ‘‘សោ តេន អភិជ្ឈាសហគតេន ចេតសា ទិវសំ អតិនាមេតី’’តិ, (អ. និ. ៣.៧១) ‘‘ឥតិ យស្មិំ សមយេ សច្ចេ សមាទបេតព្ពា, មុសាវាទេ តស្មិំ សមយេ សមាទបេតី’’តិ (អ. និ. ៣.៧១) ច អាទិ.

ឯវំ អធិប្បេតត្ថានុរូបំ និព្ពចនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្ថុទ្ធារវសេន និព្ពចនានុរូបំ អធិប្បេតត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថាតិ ឧបោសថសទ្ទេ. សមានសទ្ទវចនីយានំ អនេកប្បភេទានំ អត្ថានមុទ្ធរណំ អត្ថុទ្ធារោ សមានសទ្ទវចនីយេសុ វា អត្ថេសុ អធិប្បេតស្សេវ អត្ថស្ស ឧទ្ធរណំ អត្ថុទ្ធារោតិបិ វដ្ដតិ. អនេកត្ថទស្សនញ្ហិ អធិប្បេតត្ថស្ស ឧទ្ធរណត្ថមេវ. ននុ ច ‘‘អត្ថមត្តំ បតិ សទ្ទា អភិនិវិសន្តី’’តិអាទិនា អត្ថុទ្ធារេ ចោទនា, សោធនា ច ហេដ្ឋា វុត្តាយេវ. អបិច វិសេសសទ្ទស្ស អវាចកភាវតោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសាទិវិសយោបិ ឧបោសថសទ្ទោ សាមញ្ញរូបោ ឯវ, អថ កស្មា បាតិមោក្ខុទ្ទេសាទិវិសេសវិសយោ វុត្តោតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បនត្ថោ តាទិសំ សទ្ទសាមញ្ញមនាទិយិត្វា តត្ថ តត្ថ សម្ភវត្ថទស្សនវសេនេវ វុត្តោតិ, ឯវំ សព្ពត្ថ. សីលទិដ្ឋិវសេន (សីលសុទ្ធិវសេន ទី. និ. ដី. ១.១៥០) ឧបេតេហិ សមគ្គេហិ វសីយតិ ន ឧដ្ឋីយតីតិ ឧបោសថោ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. សមាទានវសេន, អធិដ្ឋានវសេន វា ឧបេច្ច អរិយវាសាទិអត្ថាយ វសិតព្ពោ អាវសិតព្ពោតិ ឧបោសថោ, សីលំ. អនសនាទិវសេន ឧបេច្ច វសិតព្ពោ អនុវសិតព្ពោតិ ឧបោសថោ, វតសមាទានសង្ខាតោ ឧបវាសោ. នវមហត្ថិកុលបរិយាបន្នេ ហត្ថិនាគេ កិញ្ចិ កិរិយមនបេក្ខិត្វា តំកុលសម្ភូតតាមត្តំ បតិ រុឡ្ហិវសេនេវ ឧបោសថោតិ សមញ្ញា, តស្មា តត្ថ នាមបញ្ញត្តិ វេទិតព្ពា. អរយោ ឧបគន្ត្វា ឧសេតិ ទាហេតីតិ ឧបោសថោ, ឧសសទ្ទោ ទាហេតិបិ សទ្ទវិទូ វទន្តិ. ទិវសេ បន ឧបោសថ សទ្ទបវត្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តាយេវ. ‘‘សុទ្ធស្ស វេ សទាផគ្គូ’’តិអាទីសុ សុទ្ធស្សាតិ សព្ពសោ កិលេសមលាភាវេន បរិសុទ្ធស្ស. វេតិ និបាតមត្តំ, ព្យត្តន្តិ វា អត្ថោ. សទាតិ និច្ចកាលម្បិ. ផគ្គូតិ ផគ្គុណីនក្ខត្តមេវ យុត្តំ ភវតិ, និរុត្តិនយេន ចេតស្ស សិទ្ធិ. យស្ស ហិ សុន្ទរិកភារទ្វាជស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស ផគ្គុណមាសេ ឧត្តរផគ្គុណីយុត្តទិវសេ តិត្ថន្ហានំ ករោន្តស្ស សំវច្ឆរម្បិ កតបាបបវាហនំ ហោតីតិ លទ្ធិ. តតោ តំ វិវេចេតុំ ឥទំ មជ្ឈិមាគមាវរេ មូលបណ្ណាសកេ វត្ថសុត្តេ ភគវតា វុត្តំ. សុទ្ធស្សុបោសថោ សទាតិ យថាវុត្តកិលេសមលសុទ្ធិយា បរិសុទ្ធស្ស ឧបោសថង្គានិ, វតសមាទានានិ ច អសមាទិយតោបិ និច្ចកាលំ ឧបោសថវាសោ ឯវ ភវតីតិ អត្ថោ. ‘‘ន ភិក្ខវេ’’តិអាទីសុ ‘‘អភិក្ខុកោ អាវាសោ ន គន្តព្ពោ’’តិ នីហរិត្វា សម្ពន្ធោ. ឧបវសិតព្ពទិវសោតិ ឧបវសនករណទិវសោ, អធិករណេ វា តព្ពសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនិព្ពចនេន សមេតិ. អន្តោគធាវធារណេន, អញ្ញត្ថាបោហនេន ច និវារណំ សន្ធាយ ‘‘សេសទ្វយនិវារណត្ថ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘បន្នរសេ’’តិ បទមារព្ភ ទិវសវសេន យថាវុត្តនិព្ពចនំ កតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេនេវ វុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. បញ្ចទសន្នំ តិថីនំ បូរណវសេន ‘‘បន្នរសោ’’តិ ហិ ទិវសោ វុត្តោ.

‘‘តានិ ឯត្ថ សន្តី’’តិ ឯត្តកេយេវ វុត្តេ នន្វេតានិ អញ្ញត្ថាបិ សន្តីតិ ចោទនា សិយាតិ តំ និវារេតុំ ‘‘តទា កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនេន ពហុសោ, អតិសយតោ វា ឯត្ថ តទ្ធិតវិសយោ បយុត្តោតិ ទស្សេតិ. ចាតុមាសី, ចាតុមាសិនីតិ ច បច្ចយវិសេសេន ឥត្ថិលិង្គេយេវ បរិយាយវចនំ. បរិយោសានភូតាតិ ច បូរណភាវមេវ សន្ធាយ វទតិ តាយ សហេវ ចតុមាសបរិបុណ្ណភាវតោ. ឥធាតិ បាឡិយំ. តីហិ អាការេហិ បូរេតីតិ បុណ្ណាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘មាសបុណ្ណតាយា’’តិអាទិនា. តត្ថ តទា កត្តិកមាសស្ស បុណ្ណតាយ មាសបុណ្ណតា. បុរិមបុណ្ណមិតោ ហិ បដ្ឋាយ យាវ អបរា បុណ្ណមី, តាវ ឯកោ មាសោតិ តត្ថ វោហារោ. វស្សានស្ស ឧតុនោ បុណ្ណតាយ ឧតុបុណ្ណតា. កត្តិកមាសលក្ខិតស្ស សំវច្ឆរស្ស បុណ្ណតាយ សំវច្ឆរបុណ្ណតា. បុរិមកត្តិកមាសតោ បភុតិ យាវ អបរកត្តិកមាសោ, តាវ ឯកោ កត្តិកសំវច្ឆរោតិ ឯវំ សំវច្ឆរបុណ្ណតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. លោកិកានំ មតេន បន មាសវសេន សំវច្ឆរសមញ្ញា លក្ខិតា. តថា ច លក្ខណំ គរុសង្កន្តិវសេន. វុត្តញ្ហិ ជោតិសត្ថេ –

‘‘នក្ខត្តេន សហោទយ-មត្ថំ យាតិ សូរមន្តិ;

តស្ស សង្កំ តត្រ វត្តព្ពំ, វស្សំ មាសកមេនេវា’’តិ.

មិនីយតិ ទិវសោ ឯតេនាតិ មា. តស្ស ហិ គតិយា ទិវសោ មិនិតព្ពោ ‘‘បាដិបទោ ទុតិយា, តតិយា’’តិអាទិនា. ឯត្ថ បុណ្ណោតិ ឯតិស្សា រត្តិយា សព្ពកលាបារិបូរិយា បុណ្ណោ. ចន្ទស្ស ហិ សោឡសមោ ភាគោ ‘‘កលា’’តិ វុច្ចតិ, តទា ច ចន្ទោ សព្ពាសម្បិ សោឡសន្នំ កលានំ វសេន បរិបុណ្ណោ ហុត្វា ទិស្សតិ. ឯត្ថ ច ‘‘តទហុបោសថេ បន្នរសេ’’តិ បទានិ ទិវសវសេន វុត្តានិ, ‘‘កោមុទិយា’’តិអាទីនិ តទេកទេសរត្តិវសេន.

កស្មា បន រាជា អមច្ចបរិវុតោ និសិន្នោ, ន ឯកកោវាតិ ចោទនាយ សោធនាលេសំ ទស្សេតុំ បាឡិបទត្ថមេវ អវត្វា ‘‘ឯវរូបាយា’’តិអាទីនិបិ វទតិ. ឯតេហិ ចាយំ សោធនាលេសោ ទស្សិតោ ‘‘ឯវំ រុចិយមានាយ រត្តិយា តទា បវត្តត្តា តថា បរិវុតោ និសិន្នោ’’តិ. ធោវិយមានទិសាភាគាយាតិ ឯត្ថាបិ វិយសទ្ទោ យោជេតព្ពោ. រជតវិមាននិច្ឆរិតេហីតិ រជតវិមានតោ និក្ខន្តេហិ, រជតវិមានប្បភាយ វា វិប្ផុរិតេហិ. ‘‘វិសរោ’’តិ ឥទំ មុត្តាវឡិអាទីនម្បិ វិសេសនបទំ. អព្ភំ ធូមោ រជោ រាហូតិ ឥមេ ចត្តារោ ឧបក្កិលេសា បាឡិនយេន (អ. និ. ៤.៥០; បាចិ. ៤៤៧). រាជាមច្ចេហីតិ រាជកុលសមុទាគតេហិ អមច្ចេហិ. អថ វា អនុយុត្តករាជូហិ ចេវ អមច្ចេហិ ចាតិ អត្ថោ. កញ្ចនាសនេតិ សីហាសនេ. ‘‘រញ្ញំ តុ ហេមមាសនំ, សីហាសនមថោ វាឡពីជនិត្ថី ច ចាមរ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. កស្មា និសិន្នោតិ និសីទនមត្តេ ចោទនា. ឯត ន្តិ កន្ទនំ, បពោធនំ វា. ឥតីតិ ឥមិនា ហេតុនា. នក្ខត្ត ន្តិ កត្តិកានក្ខត្តឆណំ. សម្មា ឃោសិតព្ពំ ឯតរហិ នក្ខត្តន្តិ សង្ឃុដ្ឋំ. បញ្ចវណ្ណកុសុមេហិ លាជេន, បុណ្ណឃដេហិ ច បដិមណ្ឌិតំ ឃរេសុ ទ្វារំ យស្ស តទេតំ នគរំ បញ្ច…បេ… ទ្វារំ.ធជោ វដោ. បដាកោ បដ្ដោតិ សីហឡិយា វទន្តិ. តទា កិរ បទីបុជ្ជលនសីសេន កតនក្ខត្តំ. តថា ហិ ឧម្មាទន្តិជាតកាទីសុបិ (ជា. ២.១៨.៥៧) កត្តិកមាសេ ឯវមេវ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សមុជ្ជលិតទីបមាលាលង្កតសព្ពទិសាភាគ’’ន្តិ. វីថិ នាម រថិកា មហាមគ្គោ. រច្ឆា នាម អនិព្ពិទ្ធា ខុទ្ទកមគ្គោ. តត្ថ តត្ថ និសិន្នវសេន សមានភាគេន បាដិយេក្កំ នក្ខត្តកីឡំ អនុភវមានេន សមភិកិណ្ណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មហាអដ្ឋកថាយំ ឯវំ វត្វាបិ តត្ថេវ ឥតិ សន្និដ្ឋានំ កតន្តិ អត្ថោ.

ឧទានំ ឧទាហារោតិ អត្ថតោ ឯកំ. មានន្តិ មានបត្តំ កត្តុភូតំ. ឆឌ្ឌនវសេន អវសេកោ. សោតវសេន ឱឃោ. បីតិវចនន្តិ បីតិសមុដ្ឋានវចនំ កម្មភូតំ. ហទយន្តិ ចិត្តំ កត្តុភូតំ. គហេតុន្តិ ពហិ អនិច្ឆរណវសេន គណ្ហិតុំ, ហទយន្តោយេវ ឋបេតុំ ន សក្កោតីតិ អធិប្បាយោ. តេន វុត្តំ ‘‘អធិកំ ហុត្វា’’តិអាទិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ វចនំ បដិគ្គាហក និរបេក្ខំ កេវលំ ឧឡារាយ បីតិយា វសេន សរសតោ សហសាវ មុខតោ និច្ឆរតិ, តទេវិធ ‘‘ឧទាន’’ន្តិ អធិប្បេតន្តិ.

ទោសេហិ ឥតា គតា អបគតាតិ ទោសិនា ត-ការស្ស ន-ការំ កត្វា យថា ‘‘កិលេសេ ជិតោ វិជិតាវីតិ ជិនោ’’តិ អាហ ‘‘ទោសាបគតា’’តិ. យទិបិ សុត្តេ វុត្តំ ‘‘ចត្តារោមេ ភិក្ខវេ ចន្ទិមសូរិយានំ ឧបក្កិលេសា, យេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋា ចន្ទិមសូរិយា ន តបន្តិ ន ភាសន្តិ ន វិរោចន្តិ. កតមេ ចត្តារោ? អព្ភា ភិក្ខវេ…បេ… មហិកា. ធូមោ រជោ. រាហុ ភិក្ខវេ ចន្ទិមសូរិយានំ ឧបក្កិលេសោ’’តិ, (ចូឡវ. ៤៤៧) តថាបិ តតិយុបក្កិលេសស្ស បភេទទស្សន វសេន អដ្ឋកថានយេន ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ចហិ ឧបក្កិលេសេហី’’តិ វុត្តំ. អយមត្ថោ ច រមណីយាទិសទ្ទយោគតោ ញាយតីតិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. អនីយ-សទ្ទោបិ ពហុលា កត្វត្ថាភិធាយកោ យថា ‘‘និយ្យានិកា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៩៦) ទស្សេតិ ‘‘រមយតី’’តិ ឥមិនា. ជុណ្ហាវសេន រត្តិយា សុរូបត្តមាហ ‘‘វុត្តទោសវិមុត្តាយា’’តិអាទិនា. អព្ភាទយោ ចេត្ថ វុត្តទោសា. អយញ្ច ហេតុ ‘‘ទស្សិតុំ យុត្តា’’តិ ឯត្ថាបិ សម្ពជ្ឈិតព្ពោ. តេន ការណេន, ឧតុសម្បត្តិយា ច បាសាទិកតា ទដ្ឋព្ពា. ឦទិសាយ រត្តិយា យុត្តោ ទិវសោ មាសោ ឧតុ សំវច្ឆរោតិ ឯវំ ទិវសមាសាទីនំ លក្ខណា សល្លក្ខណុបាយា ភវិតុំ យុត្តា, តស្មា លក្ខិតព្ពាតិ លក្ខណិយា, សា ឯវ លក្ខញ្ញា យ-វតោ ណ-ការស្ស ញ-ការាទេសវសេន យថា ‘‘បោក្ខរញ្ញោ សុមាបិតា’’តិ អាហ ‘‘ទិវសមាសាទីន’’ន្តិអាទិ.

‘‘យំ នោ បយិរុបាសតោ ចិត្តំ បសីទេយ្យា’’តិ វចនតោ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វាតិ ឯត្ថ បរមត្ថសមណោ, បរមត្ថព្រាហ្មណោ ច អធិប្បេតោ, ន បន បព្ពជ្ជាមត្តសមណោ, ន ច ជាតិមត្តព្រាហ្មណោតិ វុត្តំ ‘‘សមិតបាបតាយា’’តិអាទិ. ពហតិ បាបេ ពហិ ករោតីតិ ព្រាហ្មណោ និរុត្តិនយេន. ពហុវចនេ វត្តព្ពេ ឯកវចនំ, ឯកវចនេ វា វត្តព្ពេ ពហុវចនំ វចនព្យត្តយោ វចនវិបល្លាសោតិ អត្ថោ. ឥធ បន ‘‘បយិរុបាសត’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘បយិរុបាសតោ’’តិ វុត្តត្តា ពហុវចនេ វត្តព្ពេ ឯកវចនវសេន វចនព្យត្តយោ ទស្សិតោ. អត្តនិ, គរុដ្ឋានិយេ ច ហិ ឯកស្មិម្បិ ពហុវចនប្បយោគោ និរុឡ្ហោ. បយិរុបាសតោតិ ច វណ្ណវិបរិយាយនិទ្ទេសោ ឯស យថា ‘‘បយិរុទាហាសី’’តិ. អយញ្ហិ ពហុលំ ទិដ្ឋបយោគោ, យទិទំ បរិសទ្ទេ យ-ការបរេ វណ្ណវិបរិយាយោ. តថា ហិ អក្ខរចិន្តកា វទន្តិ ‘‘បរិយាទីនំ រយាទិវណ្ណស្ស យរាទីហិ វិបរិយាយោ’’តិ. យន្តិ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា. ឥមិនា សព្ពេនបិ វចនេនាតិ ‘‘រមណីយា វតា’’តិអាទិវចនេន. ឱភាសនិមិត្តកម្មន្តិ ឱភាសភូតំ និមិត្តកម្មំ, បរិព្យត្តំ និមិត្តករណន្តិ អត្ថោ. មហាបរាធតាយាតិ មហាទោសតាយ.

‘‘តេន ហី’’តិអាទិ តទត្ថវិវរណំ. ទេវទត្តោ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយវសេន អត្ថុបនយនេ, តេន យថា រាជា អជាតសត្តុ អត្តនោ បិតុ អរិយសាវកស្ស សត្ថុ ឧបដ្ឋាកស្ស ឃាតនេន មហាបរាធោ, ឯវំ ភគវតោ មហានត្ថករស្ស ទេវទត្តស្ស អបស្សយភាវេនាបីតិ ឥមមត្ថំ ឧបនេតិ. តស្ស បិដ្ឋិឆាយាយាតិ វោហារមត្តំ, តស្ស ជីវកស្ស បិដ្ឋិអបស្សយេន, តំ បមុខំ កត្វា អបស្សាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិក្ខេបបច្ឆេទនត្ថន្តិ វក្ខមានាយ អត្តនោ កថាយ ឧប្បជ្ជនកវិក្ខេបស្ស បច្ឆិន្ទនត្ថំ, អនុប្បជ្ជនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តស្សំ ហី’’តិអាទិ. អសិក្ខិតានន្តិ កាយវចីសំយមនេ វិគតសិក្ខានំ. កុលូបកេតិ កុលមុបគតេ សត្ថារេ. គហិតាសារតាយាតិ គហេតព្ពគុណសារវិគតតាយ. និព្ពិក្ខេបន្តិ អញ្ញេសមបនយនវិរហិតំ.

ភទ្ទន្តិ អវស្សយសម្បន្នតាយ សុន្ទរំ.

១៥១. អយញ្ចត្ថោ ឥមាយ បាឡិច្ឆាយាយ អធិគតោ, ឥមមត្ថមេវ វា អន្តោគធំ កត្វា បាឡិយមេវំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ ‘‘តេនាហា’’តិអាទិនា. អសត្ថាបិ សមានោ សត្ថា បដិញ្ញាតោ យេនាតិ សត្ថុបដិញ្ញាតោ, តស្ស អពុទ្ធស្សាបិ សមានស្ស ពុទ្ធបដិញ្ញាតស្ស ‘‘អហមេកោ លោកេ អត្ថធម្មានុសាសកោ’’តិ អាចរិយបដិញ្ញាតភាវំ វា សន្ធាយ ឯវំ វុត្តំ. ‘‘សោ កិរា’’តិអាទិនា អនុស្សុតិមត្តំ បតិ បោរាណដ្ឋកថានយោវ កិរសទ្ទេន វុត្តោ. ឯស នយោ បរតោ មក្ខលិបទនិព្ពចនេបិ. ឯកូនទាសសតំ បូរយមានោតិ ឯកេនូនទាសសតំ អត្តនា សទ្ធិំ អនូនទាសសតំ កត្វា បូរយមានោ. ឯវំ ជាយមានោ ចេស មង្គលទាសោ ជាតោ. ជាតរូបេនេវាតិ មាតុកុច្ឆិតោ វិជាតវេសេនេវ, យថា វា សត្តា អនិវត្ថា អបារុតា ជាយន្តិ, តថា ជាតរូបេនេវ. ឧបសង្កមន្តីតិ ឧបគតា ភជន្តា ហោន្តិ. តទេវ បព្ពជ្ជំ អគ្គហេសីតិ តទេវ នគ្គរូបំ ‘‘អយមេវ បព្ពជ្ជា នាម សិយា’’តិ បព្ពជ្ជំ កត្វា អគ្គហេសិ. បព្ពជិំសូតិ តំ បព្ពជិតមនុបព្ពជិំសុ.

‘‘បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ’’តិ ឯតេន បព្ពជិតសមូហតាមត្តេន សង្ឃោ, ន និយ្យានិកទិដ្ឋិវិសុទ្ធសីលសាមញ្ញវសេន សំហតត្តាតិ ទស្សេតិ. អស្ស អត្ថីតិ អស្ស សត្ថុបដិញ្ញាតស្ស បរិវារភាវេន អត្ថិ. ‘‘សង្ឃី គណី’’តិ ចេទំ បរិយាយវចនំ, សង្កេតមត្តតោ នានន្តិ អាហ ‘‘ស្វេវា’’តិអាទិ. ស្វេវាតិ ច បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ ឯវ. កេចិ បន ‘‘បព្ពជិតសមូហវសេន សង្ឃី, គហដ្ឋសមូហវសេន គណី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ គណេ ឯវ លោកេ សង្ឃ-សទ្ទស្ស និរុឡ្ហត្តា. អចេលកវតចរិយាទិ អត្តនា បរិកប្បិតមត្តំ អាចារោ.បញ្ញាតោ បាកដោ សង្ឃីអាទិភាវេន. អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោតិ អត្ថតោ ឯកំ. តត្ថ លព្ភមានាប្បិច្ឆតំ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បិច្ឆតាយ វត្ថម្បិ ន និវាសេតី’’តិ វុត្តំ. ន ហិ តស្មិំ សាសនិកេ វិយ សន្តគុណនិគ្គូហណលក្ខណា អប្បិច្ឆតា លព្ភតិ. យសោតិ កិត្តិសទ្ទោ. តរន្តិ ឯតេន សំសារោឃន្តិ ឯវំ សម្មតតាយ លទ្ធិ តិត្ថំ នាម ‘‘សាធូ’’តិ សម្មតោ, ន ច សាធូហិ សម្មតោតិ អត្ថមាហ ‘‘អយ’’ន្តិអាទិនា. ន ហិ តស្ស សាធូហិ សម្មតតា លព្ភតិ. សុន្ទរោ សប្បុរិសោតិ ទ្វិធា អត្ថោ. អស្សុតវតោតិ អស្សុតារិយធម្មស្ស, កត្តុត្ថេ ចេតំ សាមិវចនំ. ‘‘ឥមានិ មេ វតសមាទានានិ ឯត្តកំ កាលំ សុចិណ្ណានី’’តិ ពហូ រត្តិយោ ជានាតិ. តា បនស្ស រត្តិយោ ចិរកាលភូតាតិ កត្វា ‘‘ចិរំ បព្ពជិតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ, អន្តត្ថអញ្ញបទត្ថសមាសោ ចេស យថា ‘‘មាសជាតោ’’តិ. អថ តស្ស បទទ្វយស្ស កោ វិសេសោតិ ចេ? ចិរបព្ពជិតគ្គហណេនស្ស ពុទ្ធិសីលតា, រត្តញ្ញូគហណេន តត្ថ សម្បជានតា ទស្សិតា, អយមេតស្ស វិសេសោតិ. កិំ បន អត្ថំ សន្ធាយ សោ អមច្ចោ អាហាតិ វុត្តំ ‘‘អចិរបព្ពជិតស្សា’’តិអាទិ. ឱកប្បនីយាតិ សទ្ទហនីយា. អទ្ធានន្តិ ទីឃកាលំ. កិត្តកោ បន សោតិ អាហ ‘‘ទ្វេ តយោ រាជបរិវដ្ដេ’’តិ, ទ្វិន្នំ, តិណ្ណំ វា រាជូនំ រជ្ជានុសាសនបដិបាដិយោតិ អត្ថោ. ‘‘អទ្ធគតោ’’តិ វត្វាបិ បុន កតំ វយគ្គហណំ ឱសានវយាបេក្ខំ បទទ្វយស្ស អត្ថវិសេសសម្ភវតោតិ ទស្សេតិ ‘‘បច្ឆិមវយ’’ន្តិ ឥមិនា. ឧភយន្តិ ‘‘អទ្ធគតោ, វយោអនុប្បត្តោ’’តិ បទទ្វយំ.

កាជរោ នាម ឯកោ រុក្ខវិសេសោ, យោ ‘‘បណ្ណករុក្ខោ’’តិបិ វុច្ចតិ. ទិស្វា វិយ អនត្តមនោតិ សម្ពន្ធោ. បុព្ពេ បិតរា សទ្ធិំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ទេសនាយ សុតបុព្ពតំ សន្ធាយាហ ‘‘ឈានា…បេ… កាមោ’’តិ. តិលក្ខណព្ភាហតន្តិ តីហិ លក្ខណេហិ អភិឃដិតំ. ទស្សនេនាតិ និទស្សនមត្តំ. សោ ហិ ទិស្វា តេន សទ្ធិំ អល្លាបសល្លាបំ កត្វា, តតោ អកិរិយវាទំ សុត្វា ច អនត្តមនោ អហោសិ. គុណកថាយាតិ អភូតគុណកថាយ. តេនាហ ‘‘សុដ្ឋុតរំ អនត្តមនោ’’តិ. យទិ អនត្តមនោ, កស្មា តុណ្ហី អហោសីតិ ចោទនំ វិសោធេតិ ‘‘អនត្តមនោ សមានោបី’’តិអាទិនា.

១៥២. គោសាលាយាតិ ឯវំនាមកេ គាមេតិ វុត្តំ. វស្សានកាលេ គុន្នំ បតិដ្ឋិតសាលាយាតិ បន អត្ថេ តព្ពសេន តស្ស នាមំ សាតិសយមុបបន្នំ ហោតិ ពហុលមនញ្ញសាធារណត្តា, តថាបិ សោ បោរាណេហិ អននុស្សុតោតិ ឯកច្ចវាទោ នាម កតោ. ‘‘មា ខលីតិ សាមិកោ អាហា’’តិ ឥមិនា តថាវចនមុបាទាយ តស្ស អាខ្យាតបទេន សមញ្ញាតិ ទស្សេតិ. សញ្ញាយ ហិ វត្តុមិច្ឆាយ អាខ្យាតបទម្បិ នាមិកំ ភវតិ យថា ‘‘អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ’’តិ (មហាវ. ១៧). សេសន្តិ ‘‘សោ បណ្ណេន វា’’តិអាទិវចនំ.

១៥៣. ទាសាទីសុ សិរិវឌ្ឍកាទិនាមមិវ អជិតោតិ តស្ស នាមមត្តំ. កេសេហិ វាយិតោ កម្ពលោ យស្សាតិបិ យុជ្ជតិ. បដិកិដ្ឋតរន្តិ និហីនតរំ. ‘‘យថាហា’’តិអាទិនា អង្គុត្តរាគមេ តិកនិបាតេ មក្ខលិសុត្ត (អ. និ. ៣.១៣៨) មាហរិ. តន្តាវុតានីតិ តន្តេ វីតានិ. ‘‘សីតេ សីតោ’’តិអាទិនា ឆហាការេហិ តស្ស បដិកិដ្ឋតរំ ទស្សេតិ.

១៥៤. បកុជ្ឈតិ សម្មាទិដ្ឋិកេសុ ព្យាបជ្ជតីតិ បកុធោ. វច្ចំ កត្វាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន ភោជនំ ភុញ្ជិត្វាបិ កេនចិ អសុចិនា មក្ខិត្វាបីតិ ឥមមត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. វាលិកាថូបំ កត្វាតិ វតសមាទានសីសេន វាលិកាសញ្ចយំ កត្វា, តថារូបេ អនុបគមនីយដ្ឋានេ បុន វតំ សមាទាយ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១៥៦. ‘‘គណ្ឋនកិលេសោ’’តិ ឯតស្ស ‘‘បលិពុន្ធនកិលេសោ’’តិ អត្ថវចនំ, សំសារេ បរិពុន្ធនកិច្ចោ ខេត្តវត្ថុបុត្តទារាទិវិសយោ រាគាទិកិលេសោតិ អត្ថោ. ‘‘ឯវំវាទិតាយា’’តិ ឥមិនា លទ្ធិវសេនស្ស នាមំ, ន បនត្ថតោតិ ទស្សេតិ. យាវ ហិ សោ មគ្គេន សមុគ្ឃាដិតោ, តាវ អត្ថិយេវ. អយំ បន វចនត្ថោ – ‘‘នត្ថិ មយ្ហំ គណ្ឋោ’’តិ គណ្ហាតីតិ និគណ្ឋោតិ. នាដស្សាតិ ឯវំនាមកស្ស.

កោមារភច្ចជីវកកថាវណ្ណនា

១៥៧. សព្ពថា តុណ្ហីភូតភាវំ សន្ធាយ ‘‘ឯស នាគ…បេ… វិយា’’តិ វុត្តំ. សុបណ្ណោតិ គរុឡោ, គរុឌោ វា សក្កដមតេន. ‘‘ឌ-ឡាន’មវិសេសោ’’តិ ហិ តត្ថ វទន្តិ. យថាធិប្បាយំ ន វត្តតីតិ កត្វា ‘‘អនត្ថោ វត មេ’’តិ វុត្តំ. ឧបសន្តស្សាតិ សព្ពថា សញ្ញមេន ឧបសមំ គតស្ស. ជីវកស្ស តុណ្ហីភាវោ មម អធិប្បាយស្ស មទ្ទនសទិសោ, តស្មា តទេវ តុណ្ហីភាវំ បុច្ឆិត្វា កថាបនេន មម អធិប្បាយោ សម្បាទេតព្ពោតិ អយមេត្ថ រញ្ញោ អធិប្បាយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ហត្ថិម្ហិ ខោ បនា’’តិអាទិមាហ. កិន្តិ ការណបុច្ឆាយំ និបាតោតិ ទស្សេតិ ‘‘កេន ការណេនា’’តិ ឥមិនា, យេន តុវំ តុណ្ហី, កិំ តំ ការណន្តិ វា អត្ថំ ទស្សេតិ. តត្ថ យថាសម្ភវំ ការណំ ឧទ្ធរិត្វា អធិប្បាយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យថា ឯតេសន្តិ ឯតេសំ កុលូបកោ អត្ថិ យថា, ឥមេសំ នុ ខោ តិណ្ណំ ការណានំ អញ្ញតរេន ការណេន តុណ្ហី ភវសីតិ បុច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ.

កថាបេតីតិ កថាបេតុកាមោ ហោតិ. បញ្ចបតិដ្ឋិតេនាតិ ឯត្ថ បញ្ចហិ អង្គេហិ អភិមុខំ ឋិតេនាតិ អត្ថោ, បាទជាណុ កប្បរ ហត្ថ សីសសង្ខាតានិ បញ្ច អង្គានិ សមំ កត្វា ឱនាមេត្វា អភិមុខំ ឋិតេន បឋមំ វន្ទិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. យម្បិ វទន្តិ ‘‘នវកតរេនុបាលិ ភិក្ខុនា វុឌ្ឍតរស្ស ភិក្ខុនោ បាទេ វន្ទន្តេន ឥមេ បញ្ច ធម្មេ អជ្ឈត្តំ ឧបដ្ឋាបេត្វា បាទា វន្ទិតព្ពា’តិអាទិកំ (បរិ. ៤៦៩) វិនយបាឡិមាហរិត្វា ឯកំសករណអញ្ជលិបគ្គហណបាទសម្ពាហនបេមគារវុបដ្ឋាបនវសេន បញ្ចបតិដ្ឋិតវន្ទនា’’តិ, តមេត្ថានធិប្បេតំ ទូរតោ វន្ទនេ យថាវុត្តបញ្ចង្គស្ស អបរិបុណ្ណត្តា. វន្ទនា ចេត្ថ បណមនា អញ្ជលិបគ្គហណករបុដសមាយោគោ. ‘‘បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា’’តិ ច កាយបណាមោ វុត្តោ, ‘‘មម សត្ថុនោ’’តិអាទិនា បន វចីបណាមោ, តទុភយបុរេចរានុចរវសេន មនោបណាមោតិ. កាមំ សព្ពាបិ តថាគតស្ស បដិបត្តិ អនញ្ញសាធារណា អច្ឆរិយព្ភុតរូបាវ, តថាបិ គព្ភោក្កន្តិ អភិជាតិ អភិនិក្ខមន អភិសម្ពោធិ ធម្មចក្កប្បវត្តន (សំ. និ. ៥.១០៨១; បដិ. ម. ៣.៣០) យមកបាដិហារិយទេវោរោហនានិ សទេវកេ លោកេ អតិវិយ សុបាកដានិ, ន សក្កា កេនចិ បដិពាហិតុន្តិ តានិយេវេត្ថ ឧទ្ធដានិ.

ឥត្ថំ ឥមំ បការំ ភូតោ បត្តោតិ ឥត្ថម្ភូតោ, តស្ស អាខ្យានំ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានំ, សោយេវត្ថោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថោ. អថ វា ឥត្ថំ ឯវំបការោ ភូតោ ជាតោតិ ឥត្ថម្ភូតោ, តាទិសោតិ អាខ្យានំ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានំ, តទេវត្ថោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថោ, តស្មិំ ឧបយោគវចនន្តិ អត្ថោ. អព្ភុគ្គតោតិ ឯត្ថ ហិ អភិសទ្ទោ បធានវសេន ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកោ កម្មប្បវចនីយោ អភិភវិត្វា ឧគ្គមនកិរិយាបការស្ស ទីបនតោ, តេន បយោគតោ ‘‘តំ ខោ បន ភគវន្ត’’ន្តិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ សាមិអត្ថេ សមានម្បិ អប្បធានវសេន ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថទីបនតោ ‘‘ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ’’តិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘តស្ស ខោ បន ភគវតោតិ អត្ថោ’’តិ. ននុ ច ‘‘សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភី’’តិ ឯត្ថ វិយ ‘‘តំ ខោ បន ភគវន្ត’’ន្តិ ឯត្ថ អភិសទ្ទោ អប្បយុត្តោ, កថមេត្ថ តំបយោគតោ ឧបយោគវចនំ សិយាតិ? អត្ថតោ បយុត្តត្តា. អត្ថសទ្ទបយោគេសុ ហិ អត្ថបយោគោយេវ បធានោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ‘‘សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភី’’តិ ឯត្ថ អភិសទ្ទបយោគតោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ ឧបយោគវចនំ កតំ, ឯវមិធាបិ ‘‘តំ ខោ បន ភគវន្តំ អភិ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ ឧគ្គតោ’’តិ អភិសទ្ទបយោគតោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ ឧបយោគវចនំ កតន្តិ. យថា ហិ ‘‘សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភី’’តិ ឯត្ថ ‘‘ទេវទត្តោ មាតរមភិ មាតុវិសយេ, មាតុយា វា សាធូ’’តិ ឯវំ អធិករណត្ថេ, សាមិអត្ថេ វា ភុម្មវចនស្ស, សាមិវចនស្ស វា បសង្គេ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានជោតកេន កម្មប្បវចនីយេន អភិសទ្ទេន បយោគតោ ឧបយោគវចនំ កតំ, ឯវមិធាបិ សាមិអត្ថេ សាមិវចនប្បសង្គេ យថា ច តត្ថ ‘‘ទេវទត្តោ មាតុវិសយេ, មាតុ សម្ពន្ធី វា សាធុត្តប្បការប្បត្តោ’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, ឯវមិធាបិ ‘‘ភគវតោ សម្ពន្ធី កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ អភិភវិត្វា ឧគ្គមនប្បការប្បត្តោ’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. តត្ថ ហិ ទេវទត្តគ្គហណំ វិយ ឥធ កិត្តិសទ្ទគ្គហណំ, ‘‘មាតរ’’ន្តិ វចនំ វិយ ‘‘ភគវន្ត’’ន្តិ វចនំ, សាធុសទ្ទោ វិយ ឧគ្គតសទ្ទោ វេទិតព្ពោ.

កល្យាណោតិ ភទ្ទកោ. កល្យាណភាវោ ចស្ស កល្យាណគុណវិសយតាយាតិ អាហ ‘‘កល្យាណគុណសមន្នាគតោ’’តិ, កល្យាណេហិ គុណេហិ សមន្នាគតោ តព្ពិសយតាយ យុត្តោតិ អត្ថោ. តំ វិសយតា ហេត្ថ សមន្នាគមោ, កល្យាណគុណវិសយតាយ តន្និស្សិតោតិ អធិប្បាយោ. សេដ្ឋោតិ បរិយាយវចនេបិ ឯសេវ នយោ. សេដ្ឋគុណវិសយតា ឯវ ហិ កិត្តិសទ្ទស្ស សេដ្ឋតា ‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋំ, ភគវាតិ វចនមុត្តម’’ន្តិអាទីសុ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤២; បារា. អដ្ឋ. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; ឧទា. អដ្ឋ. ១; ឥតិវុ. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា; មហានិ. អដ្ឋ. ៤៩) វិយ. ‘‘អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា គុណានំ សំកិត្តនតោ, សទ្ទនីយតោ ច វណ្ណោយេវ កិត្តិសទ្ទោ នាមាតិ អាហ ‘‘កិត្តិយេវា’’តិ. វណ្ណោ ឯវ ហិ កិត្តេតព្ពតោ កិត្តិ, សទ្ទនីយតោ សទ្ទោតិ ច វុច្ចតិ. កិត្តិបរិយាយោ ហិ សទ្ទសទ្ទោ យថា ‘‘ឧឡារសទ្ទា ឥសយោ, គុណវន្តោ តបស្សិនោ’’តិ. កិត្តិវសេន បវត្តោ សទ្ទោ កិត្តិសទ្ទោតិ ភិន្នាធិករណតំ ទស្សេតិ ‘‘ថុតិឃោសោ’’តិ ឥមិនា. កិត្តិសទ្ទោ ហេត្ថ ថុតិបរិយាយោ កិត្តនមភិត្ថវនំ កិត្តីតិ. ថុតិវសេន បវត្តោ ឃោសោ ថុតិឃោសោ, អភិត្ថវុទាហារោតិ អត្ថោ. អភិសទ្ទោ អភិភវនេ, អភិភវនញ្ចេត្ថ អជ្ឈោត្ថរណមេវាតិ វុត្តំ ‘‘អជ្ឈោត្ថរិត្វា’’តិ, អនញ្ញសាធារណេ គុណេ អារព្ភ បវត្តត្តា អភិព្យាបេត្វាតិ អត្ថោ. កិន្តិ-សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោតិ ចោទនាយ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិមាហាតិ អនុសន្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘កិន្តី’’តិ វុត្តំ.

បទានំ សម្ពជ្ឈនំ បទសម្ពន្ធោ. សោ ភគវាតិ យោ សោ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ ទេវានមតិទេវោ សក្កានមតិសក្កោ ព្រហ្មានមតិព្រហ្មា លោកនាថោ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ សទេវកេ លោកេ ‘‘ភគវា’’តិ បត្ថដកិត្តិសទ្ទោ, សោ ភគវា. យំ តំ-សទ្ទា ហិ និច្ចសម្ពន្ធា. ‘‘ភគវា’’តិ ច ឥទមាទិបទំ សត្ថុ នាមកិត្តនំ. តេនាហ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ ‘‘ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ, ន បិតរា កត’’ន្តិអាទិ (មហានិ. ៦; ចូឡនិ. ២). បរតោ បន ‘‘ភគវា’’តិ បទំ គុណកិត្តនំ. យថា កម្មដ្ឋានិកេន‘‘អរហ’’ន្តិអាទីសុ នវសុ ឋានេសុ បច្ចេកំ ឥតិបិសទ្ទំ យោជេត្វា ពុទ្ធគុណា អនុស្សរីយន្តិ, ឯវមិធ ពុទ្ធគុណសំកិត្តកេនាបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិបិ អរហំ…បេ… ឥតិបិ ភគវា’’តិ អាហ. ឯវញ្ហិ សតិ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីហិ នវហិ បទេហិ យេ សទេវកេ លោកេ អតិវិយ បាកដា បញ្ញាតា ពុទ្ធគុណា, តេ នានប្បការតោ វិភាវិតា ហោន្តិ ‘‘ឥតិបី’’តិ បទទ្វយេន តេសំ នានប្បការតាទីបនតោ. ‘‘ឥតិបេតំ ភូតំ, ឥតិបេតំ តច្ឆ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៦) វិយ ហិ ឥតិ-សទ្ទោ ឥធ អាសន្នបច្ចក្ខករណត្ថោ, បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន ច នេសំ នានប្បការភាវោ ទីបិតោ, តានិ ច គុណសល្លក្ខណការណានិ សទ្ធាសម្បន្នានំ វិញ្ញុជាតិកានំ បច្ចក្ខានិ ហោន្តិ, តស្មា តានិ សំកិត្តេន្តេន វិញ្ញុនា ចិត្តស្ស សម្មុខីភូតានេវ កត្វា សំកិត្តេតព្ពានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. ឯវញ្ហិ និរូបេត្វា កិត្តេន្តេ យស្ស សំកិត្តេតិ, តស្ស ភគវតិ អតិវិយ បសាទោ ហោតិ.

អារកត្តាតិ កិលេសេហិ សុវិទូរត្តា. អរីនន្តិ កិលេសារីនំ. អរានន្តិ សំសារចក្កស្ស អរានំ. ហតត្តាតិ វិទ្ធំសិតត្តា. បច្ចយាទីនន្តិ ចីវរាទិបច្ចយានញ្ចេវ បូជា វិសេសានញ្ច. រហាភាវាតិ ចក្ខុរហាទីនមភាវតោ. រហោបាបករណាភាវោ ហិ បទមនតិក្កម្ម រហាភាវោតិ វុត្តំ. ឯវម្បិ ហិ យថាធិប្បេតមត្ថោ លព្ភតីតិ. តតោតិ វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៣). យថា ច វិសុទ្ធិមគ្គតោ, ឯវំ តំសំវណ្ណនាយ បរមត្ថមញ្ជូសាយំ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.១២៤) នេសំ វិត្ថារោ គហេតព្ពោ.

យស្មា ជីវកោ ពហុសោ សត្ថុ សន្តិកេ ពុទ្ធគុណេ សុត្វា ឋិតោ, ទិដ្ឋសច្ចតាយ ច សត្ថុសាសនេ វិគតកថំកថោ, សត្ថុគុណកថនេ ច វេសារជ្ជប្បត្តោ, តស្មា សោ ឯវំ វិត្ថារតោ ឯវ អាហាតិ វុត្តំ ‘‘ជីវកោ បនា’’តិអាទិ. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិនា សាមត្ថិយត្ថមាហ. ថាមោ ទេសនាញាណមេវ, ពលំ បន ទសពលញាណំ. វិស្សត្ថន្តិ ភាវនបុំសកបទំ, អនាសង្កន្តិ អត្ថោ.

បញ្ចវណ្ណាយាតិ ខុទ្ទិកាទិវសេន បញ្ចបការាយ. និរន្តរំ ផុដំ អហោសិ កតាធិការភាវតោ. កម្មន្តរាយវសេន ហិស្ស រញ្ញោ គុណសរីរំ ខតូបហតំ ហោតិ. កស្មា បនេស ជីវកមេវ គមនសជ្ជាយ អាណាបេតីតិ អាហ ‘‘ឥមាយា’’តិអាទិ.

១៥៨. ‘‘ឧត្តម’’ន្តិ វត្វា ន កេវលំ ឧត្តមភាវោយេវេត្ថ ការណំ, អថ ខោ អប្បសទ្ទតាបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អស្សយានរថយានានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ហត្ថិយានេសុ ច និព្ពិសេវនមេវ គណ្ហន្តោ ហត្ថិនិយោបិ កប្បាបេសិ. បទានុបទន្តិ បទមនុគតំ បទំ បុរតោ គច្ឆន្តស្ស ហត្ថិយានស្ស បទេ តេសំ បទំ កត្វា, បទសទ្ទោ ចេត្ថ បទវឡញ្ជេ. និព្ពុតស្សាតិ សព្ពកិលេសទរថវូបសមស្ស. និព្ពុតេហេវាតិ អប្បសទ្ទតាយ សទ្ទសង្ខោភនវូបសមេហេវ.

ករេណូតិ ហត្ថិនិបរិយាយវចនំ. កណតិ សទ្ទំ ករោតីតិ ហិ ករេណុ, ករោវ យស្សា, ន ទីឃោ ទន្តោតិ វា ករេណុ,‘‘ករេណុកា’’តិបិ បាឋោ, និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ. អារោហនសជ្ជនំ កុថាទីនំ ពន្ធនមេវ. ឱបវយ្ហន្តិ រាជានមុបវហិតុំ សមត្ថំ. ‘‘ឱបគុយ្ហ’’ន្តិបិ បឋន្តិ, រាជានមុបគូហិតុំ គោបិតុំ សមត្ថន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឯវំ កិរស្សា’’តិអាទិ បណ្ឌិតភាវវិភាវនំ. កថា វត្តតីតិ លទ្ធោកាសភាវេន ធម្មកថា បវត្តតិ. ‘‘រញ្ញោ អាសង្កានិវត្តនត្ថំ អាសន្នចារីភាវេន ហត្ថិនីសុ ឥត្ថិយោ និសជ្ជាបិតា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.១៥៨) អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥត្ថិយោ និស្សាយ បុរិសានំ ភយំ នាម នត្ថិ, សុខំ ឥត្ថិបរិវុតោ គមិស្សាមី’’តិ តត្ថ ការណំ វុត្តមេវ. ឥមិនាបិ ការណេន ភវិតព្ពន្តិ បន អាចរិយេន ឯវំ វុត្តំ សិយា. រញ្ញោ បរេសំ ទូរុបសង្កមនភាវទស្សនត្ថំ តា បុរិសវេសំ គាហាបេត្វា អាវុធហត្ថា ការិតា. ហត្ថិនិកាសតានីតិ ឯត្ថ ហត្ថិនិយោ ឯវ ហត្ថិនិកា. ‘‘បញ្ច ហត្ថិនិយា សតានី’’តិបិ កត្ថចិ បាឋោ, សោ អយុត្តោវ ‘‘បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហី’’តិអាទីសុ (បារា. ១) វិយ ឦទិសេសុ បច្ឆិមបទស្ស សមាសស្សេវ ទស្សនតោ. កស្សចិទេវាតិ សន្និបតិតេ មហាជនេ យស្ស កស្សចិ ឯវ, តទញ្ញេសម្បិ អាយតិំ មគ្គផលានមុបនិស្សយោតិ អាហ ‘‘សា មហាជនស្ស ឧបការាយ ភវិស្សតី’’តិ.

បដិវេទេសីតិ ញាបេសិ. ឧបចារវចនន្តិ វោហារវចនមត្តំ តេនេវ អធិប្បេតត្ថស្ស អបរិយោសានតោ. តេនាហ ‘‘តទេវ អត្តនោ រុចិយា ករោហី’’តិ. ឥមិនាយេវ ហិ តទត្ថបរិយោសានំ. មញ្ញសីតិ បកតិយាវ ជានាសិ. តទេវាតិ គមនាគមនមេវ. យទិ គន្តុកាមោ, គច្ឆ, អថ ន គន្តុកាមោ, មា គច្ឆ, អត្តនោ រុចិយេវេត្ថ បមាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

១៥៩. បាដិឯក្កាយេវ សន្ធិវសេន បច្ចេកា. ‘‘មហញ្ច’’ន្តិ បទេ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘មហតា’’តិ. មហន្តស្ស ភាវោ មហញ្ចំ. ន កេវលំ និគ្គហីតន្តវសេនេវ បាឋោ, អថ ខោ អាការន្តវសេនាបីតិ អាហ ‘‘មហច្ចាតិបិ បាឡី’’តិ. យថា ‘‘ខត្តិយា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ខត្យា’’តិ, ឯវំ ‘‘មហតិយា’’តិ វត្តព្ពេ មហត្យា. បុន ច-ការំ កត្វា មហច្ចាតិ សន្ធិវសេន បទសិទ្ធិ. បុល្លិង្គវសេន វត្តព្ពេ ឥត្ថិលិង្គវសេន វិបល្លាសោ លិង្គវិបរិយាយោ. វិសេសនញ្ហិ ភិយ្យោ វិសេស្យលិង្គាទិគាហកំ. តិយោជនសតានន្តិ បច្ចេកំ តិយោជនសតបរិមណ្ឌលានំ. ទ្វិន្នំ មហារដ្ឋានំ ឥស្សរិយសិរីតិ អង្គមគធរដ្ឋានមាធិបច្ចមាហ. តទត្ថំ វិវរតិ ‘‘តស្សា’’តិអាទិនា. បដិមុក្កវេឋនានីតិ អាពន្ធសិរោវេឋនានិ. អាសត្តខគ្គានីតិ អំសេ ឱលម្ពនវសេន សន្នទ្ធាសីនិ. មណិទណ្ឌតោមរេតិ មណិទណ្ឌង្កុសេ.

‘‘អបរាបី’’តិអាទិនា បទសា បរិវារា វុត្តា. ខុជ្ជវាមនកា វេសវសេន, កិរាតសវរអន្ធកាទយោ ជាតិវសេន តាសំ បរិចារកិនិយោ ទស្សិតា. វិស្សាសិកបុរិសាតិ វស្សវរេ សន្ធាយាហ. កុលភោគឥស្សរិយាទិវសេន មហតី មត្តា បមាណមេតេសន្តិ មហាមត្តា, មហានុភាវា រាជាមច្ចា. វិជ្ជាធរតរុណា វិយាតិ មន្តានុភាវេន វិជ្ជាមយិទ្ធិសម្បន្នា វិជ្ជាធរកុមារកា វិយ. រដ្ឋិយបុត្តាតិ ភោជបុត្តា. រដ្ឋេ បរិចរន្តីតិ ហិ លុទ្ទកា រដ្ឋិយា, តេសំ នានាវុធបរិចយតាយ រាជភដភូតា បុត្តាតិ អត្ថោ, អន្តររដ្ឋភោជកានំ វា បុត្តា រដ្ឋិយបុត្តា, ខត្តិយា ភោជរាជានោ. ‘‘អនុយុត្តា ភវន្តុ តេ’’តិអាទីសុ វិយ ហិ ដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ១.១៥៩) វុត្តោ ភោជសទ្ទោ ភោជកវាចកោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧស្សាបេត្វាតិ ឧទ្ធំ បសារេត្វា. ជយសទ្ទន្តិ ‘‘ជយតុ មហារាជា’’តិអាទិជយបដិពទ្ធំ សទ្ទំ. ធនុបន្តិបរិក្ខេបោតិ ធនុបន្តិបរិវារោ. សព្ពត្ថ តំគាហកវសេន វេទិតព្ពោ. ហត្ថិឃដាតិ ហត្ថិសមូហា. បហរមានាតិ ផុសមានា. អញ្ញមញ្ញសង្ឃដ្ដនាតិ អវិច្ឆេទគមនេន អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធា. សេណិយោតិ គន្ធិកសេណីទុស្សិកសេណីអាទយោ ‘‘អនបលោកេត្វា រាជានំ វា សង្ឃំ វា គណំ វា បូគំ វា សេណិំ វា អញ្ញត្រ កប្បា វុដ្ឋាបេយ្យា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៦៨២) វិយ. ‘‘អដ្ឋារស អក្ខោភិណី សេនិយោ’’តិ កត្ថចិ លិខន្តិ, សោ អនេកេសុបិ បោត្ថកេសុ ន ទិដ្ឋោ. អនេកសង្ខ្យា ច សេនា ហេដ្ឋា គណិតាតិ អយុត្តោយេវ. តទា សព្ពាវុធតោ សរោវ ទូរគាមីតិ កត្វា សរបតនាតិក្កមប្បមាណេន រញ្ញោ បរិសំ សំវិទហតិ. កិមត្ថន្តិ អាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ.

សយំ ភាយនដ្ឋេន ចិត្តុត្រាសោ ភយំ យថា តថា ភាយតីតិ កត្វា. ភាយិតព្ពេ ឯវ វត្ថុស្មិំ ភយតោ ឧបដ្ឋិតេ ‘‘ភាយិតព្ពមិទ’’ន្តិ ភាយិតព្ពាការេន តីរណតោ ញាណំ ភយំ ភយតោ តីរេតីតិ កត្វា. តេនេវាហ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៥១) ‘‘ភយតុបដ្ឋានញាណំ បន ភាយតិ, ន ភាយតីតិ? ន ភាយតិ. តញ្ហិ ‘អតីតា សង្ខារា និរុទ្ធា, បច្ចុប្បន្នា និរុជ្ឈន្តិ, អនាគតា និរុជ្ឈិស្សន្តី’តិ តីរណមត្តមេវ ហោតី’’តិ. ភាយនដ្ឋានដ្ឋេន អារម្មណំ ភយំ ភាយតិ ឯតស្មាតិ កត្វា. ភាយនហេតុដ្ឋេន ឱត្តប្បំ ភយំ បាបតោ ភាយតិ ឯតេនាតិ កត្វា. ភយានកន្តិ ភាយនាការោ. តេបីតិ ទីឃាយុកា ទេវាបិ. ធម្មទេសនន្តិ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ បន្នរសលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ ធម្មទេសនំ. យេភុយ្យេនាតិ ឋបេត្វា ខីណាសវទេវេ តទញ្ញេសំ វសេន ពាហុល្លតោ. ខីណាសវត្តា ហិ តេសំ ចិត្តុត្រាសភយម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ. កាមំ សីហោបមសុត្តដ្ឋកថាយំ (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.៣៣) ចិត្តុត្រាសភយម្បិ តទត្ថភាវេន វុត្តំ, ឥធ បន បករណានុរូបតោ ញាណភយមេវ គហិតំ. សំវេគន្តិ សហោត្តប្បញាណំ. សន្តាសន្តិ សព្ពសោ ឧព្ពិជ្ជនំ. ភាយិតព្ពដ្ឋេន ភយមេវ ភីមភាវេន ភេរវន្តិ ភយភេរវំ, ភីតព្ពវត្ថុ. តេនាហ ‘‘អាគច្ឆតី’’តិ, ឯតំ នរំ តំ ភយភេរវំ អាគច្ឆតិ នូនាតិ អត្ថោ.

ភីរុំ បសំសន្តីតិ បាបតោ ភាយនតោ ឧត្រាសនតោ ភីរុំ បសំសន្តិ បណ្ឌិតា. ន ហិ តត្ថ សូរន្តិ តស្មិំ បាបករណេ សូរំ បគព្ភធំសិនំ ន ហិ បសំសន្តិ. តេនាហ ‘‘ភយា ហិ សន្តោ ន ករោន្តិ បាប’’ន្តិ. តត្ថ ភយាតិ បាបុត្រាសតោ, ឱត្តប្បហេតូតិ អត្ថោ.

ឆម្ភិតស្សាតិ ថម្ភិតស្ស, ថ-ការស្ស ឆ-ការាទេសោ. តទត្ថមាហ ‘‘សកលសរីរចលន’’ន្តិ, ភយវសេន សកលកាយបកម្បនន្តិ អត្ថោ. ឧយ្យោធនំ សម្បហារោ.

ឯកេតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ. ‘‘រាជគហេ’’តិអាទិ តេសមធិប្បាយវិវរណំ. ឯកេកស្មិំ មហាទ្វារេ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ចតុសដ្ឋិ ខុទ្ទកទ្វារានិ. ‘‘តទា’’តិអាទិនា អការណភាវេ ហេតុំ ទស្សេតិ.

ឥទានិ សកវាទំ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ជីវកោ កិរា’’តិអាទិ អាសង្កនាការទស្សនំ. អស្សាតិ អជាតសត្តុរញ្ញោ. ឧក្កណ្ឋិតោតិ អនភិរតោ. ឆត្តំ ឧស្សាបេតុកាមោ មញ្ញេតិ សម្ពន្ធោ. ភាយិត្វាតិ ភាយនហេតុ. តស្សាតិ ជីវកស្ស. សម្មសទ្ទោ សមានត្ថោ, សមានភាវោ ច វយេនាតិ អាហ ‘‘វយស្សាភិលាបោ’’តិ. វយេន សមានោ វយស្សោ យថា ‘‘ឯករាជា ហរិស្សវណ្ណោ’’តិ (ជា. ១.២.១៧). សមានសទ្ទស្ស ហិ សាទេសមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ, តេន អភិលាបោ អាលបនំ តថា, រុឡ្ហីនិទ្ទេសោ ឯស, ‘‘មារិសា’’តិ អាលបនមិវ. យថា ហិ មារិសាតិ និទ្ទុក្ខតាភិលាបោ សទុក្ខេបិ នេរយិកេ វុច្ចតិ ‘‘យទា ខោ តេ មារិស សង្កុនា សង្កុ ហទយេ សមាគច្ឆេយ្យា’’តិអាទីសុ, (ម. និ. ១.៥១២) ឯវំ យោ កោចិ សហាយោ អសមានវយោបិ ‘‘សម្មា’’តិ វុច្ចតីតិ, តស្មា សហាយាភិលាបោ ឥច្ចេវ អត្ថោ. កច្ចិ ន វញ្ចេសីតិ បាឡិយា សម្ពន្ធោ. ‘‘ន បលម្ភេសី’’តិ វុត្តេបិ ឥធ បរិកប្បត្ថោវ សម្ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘ន វិប្បលម្ភេយ្យាសី’’តិ, ន បលោភេយ្យាសីតិ អត្ថោ. កថាយ សល្លាបោ, សោ ឯវ និគ្ឃោសោ តថា.

វិនស្សេយ្យាតិ ចិត្តវិឃាតេន វិហញ្ញេយ្យ. ‘‘ន តំ ទេវា’’តិអាទិវចនំ សន្ធាយ ‘‘ទឡ្ហំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. តុរិតវសេនិទមាមេឌិតន្តិ ទស្សេតិ ‘‘តរមានោវា’’តិ ឥមិនា. ‘‘អភិក្កម មហារាជា’’តិ វត្វា តត្ថ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯតេ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ សសម្ពន្ធមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘មហារាជ ចោរពលំ នាមា’’តិអាទិមាហ.

សាមញ្ញផលបុច្ឆាវណ្ណនា

១៦០. អយំ ពហិទ្វារកោដ្ឋកោកាសោ នាគស្ស ភូមិ នាម. តេនាហ ‘‘វិហារស្សា’’តិអាទិ. ភគវតោ តេជោតិ ពុទ្ធានុភាវោ. រញ្ញោ សរីរំ ផរិ យថា តំ សោណទណ្ឌស្ស ព្រាហ្មណស្ស ភគវតោ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តស្ស អន្តោវនសណ្ឌគតស្ស. ‘‘អត្តនោ អបរាធំ សរិត្វា មហាភយំ ឧប្បជ្ជី’’តិ ឥទំ សេទមុញ្ចនស្ស ការណទស្សនំ. ន ហិ ពុទ្ធានុភាវតោ សេទមុញ្ចនំ សម្ភវតិ កាយចិត្តបស្សទ្ធិហេតុភាវតោ.

ឯកេតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោយេវ. តទយុត្តមេវាតិ ទស្សេតិ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិនា. អភិមារេតិ ធនុគ្គហេ. ធនបាលន្តិ នាឡាគិរិំ. សោ ហិ តទា នាគរេហិ បូជិតធនរាសិនោ លព្ភនតោ ‘‘ធនបាលោ’’តិ វោហរីយតិ. ន កេវលំ ទិដ្ឋបុព្ពតោយេវ, អថ ខោ បកតិយាបិ ភគវា សញ្ញាតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិមាហ. អាកិណ្ណវរលក្ខណោតិ ពត្តិំស មហាបុរិសលក្ខណេ សន្ធាយាហ. អនុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតោតិ អសីតានុព្យញ្ជនេ (ជិនាលង្ការដីកាយ វិជាតមង្គលវណ្ណនាយំ វិត្ថារោ). ឆព្ពណ្ណាហិ រស្មីហីតិ តទា វត្តមានា រស្មិយោ. ឥស្សរិយលីឡាយាតិ ឥស្សរិយវិលាសេន. ននុ ច ភគវតោ សន្តិកេ ឥស្សរិយលីលាយ បុច្ឆា អគារវោយេវ សិយាតិ ចោទនាយ ‘‘បកតិ ហេសា’’តិអាទិមាហ, បកតិយា បុច្ឆនតោ ន អគារវោតិ អធិប្បាយោ. បរិវារេត្វា និសិន្នេន ភិក្ខុសង្ឃេន បុរេ កតេបិ អត្ថតោ តស្ស បុរតោ និសិន្នោ នាម. តេនាហ ‘‘បរិវារេត្វា’’តិអាទិ.

១៦១. យេន, តេនាតិ ច ភុម្មត្ថេ ករណវចនន្តិ ទស្សេតិ ‘‘យត្ថ, តត្ថា’’តិ ឥមិនា. យេន មណ្ឌលស្ស ទ្វារំ, តេនូបសង្កមីតិ សម្បត្តភាវស្ស វុត្តត្តា ឥធ ឧបគមនមេវ យុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧបគតោ’’តិ. អនុច្ឆវិកេ ឯកស្មិំ បទេសេតិ យត្ថ វិញ្ញុជាតិកា អដ្ឋំសុ, តស្មិំ. កោ បនេស អនុច្ឆវិកបទេសោ នាម? អតិទូរតាទិឆនិសជ្ជទោសវិរហិតោ បទេសោ, នបច្ឆតាទិអដ្ឋនិសជ្ជទោសវិរហិតោ វា. យថាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘ន បច្ឆតោ ន បុរតោ, នាបិ អាសន្នទូរតោ;

ន កច្ឆេ នោ បដិវាតេ, ន ចាបិ ឱនតុន្នតេ;

ឥមេ ទោសេ វិស្សជ្ជេត្វា, ឯកមន្តំ ឋិតា អហូ’’តិ. (ខុ. បា. អដ្ឋ. ឯវមិច្ចាទិបាឋវណ្ណនា; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.២៦១);

តទា ភិក្ខុសង្ឃេ តុណ្ហីភាវស្ស អនវសេសតោ ព្យាបិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូត’’ន្តិ វិច្ឆាវចនំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យតោ…បេ… មេវា’’តិ, យតោ យតោ ភិក្ខុតោតិ អត្ថោ. ហត្ថេន, ហត្ថស្ស វា កុកតភាវោ ហត្ថកុក្កុច្ចំ, អសញ្ញមោ, អសម្បជញ្ញកិរិយា ច. តថា បាទកុក្កុច្ចន្តិ ឯត្ថាបិ. វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បនេ, តេន តទញ្ញោបិ ចក្ខុសោតាទិអសញ្ញមោ នត្ថីតិ វិភាវិតោ. តត្ថ បន ចក្ខុអសំយមោ សព្ពបឋមោ ទុន្និវារិតោ ចាតិ តទភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពាលង្ការបដិមណ្ឌិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

វិប្បសន្នរហទមិវាតិ អនាវិលោទកសរមិវ. យេនេតរហិ…បេ… ឥមិនា មេ…បេ… ហោតូតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញោ ហិ អត្ថក្កមោ, អញ្ញោ សទ្ទក្កមោតិ អាហ ‘‘យេនា’’តិអាទិ. តត្ថ កាយិក-វាចសិកេន ឧបសមេន លទ្ធេន មានសិកោបិ ឧបសមោ អនុមានតោ លទ្ធោ ឯវាតិ កត្វា ‘‘មានសិកេន ចា’’តិ វុត្តំ. សីលូបសមេនាតិ សីលសញ្ញមេន. វុត្តមត្ថំ លោកបកតិយា សាធេន្តោ ‘‘ទុល្លភញ្ហី’’តិអាទិមាហ. លទ្ធាតិ លភិត្វា.

ឧបសមន្តិ អាចារសម្បត្តិសង្ខាតំ សំយមំ. ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនា តថា ឥច្ឆាយ ការណំ ទស្សេតិ. សោតិ អយ្យកោ, ឧទយភទ្ទោ វា. ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ តទត្ថ-សមត្ថនំ. ឃាតេស្សតិយេវាតិ តំកាលាបេក្ខាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឃាតេសី’’តិ. ឥទញ្ហិ សម្បតិបេក្ខវចនំ. បញ្ចបរិវដ្ដោតិ បញ្ចរាជបរិវដ្ដោ.

កស្មា ឯវមាហ, ននុ ភគវន្តមុទ្ទិស្ស រាជា ន កិញ្ចិ វទតីតិ អធិប្បាយោ. វចីភេទេតិ យថាវុត្តឧទានវចីភេទេ. តុណ្ហី និរវោតិ បរិយាយវចនមេតំ. ‘‘អយ’’ន្តិអាទិ ចិត្តជាននាការទស្សនំ. អយំ…បេ… ន សក្ខិស្សតីតិ ញត្វាតិ សម្ពន្ធោ. វចនានន្តរន្តិ ឧទានវចនានន្តរំ. យេនាតិ យត្ថ បទេសេ, យេន វា សោតបថេន. យេន បេមន្តិ ឯត្ថាបិ យថារហមេស នយោ.

កតាបរាធស្ស អាលបនំ នាម ទុក្ករន្តិ សន្ធាយ ‘‘មុខំ នប្បហោតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អាគមា ខោ ត្វំ មហារាជ យថាបេម’’ន្តិ វចននិទ្ទិដ្ឋំ វា តទា តទត្ថទីបនាការេន បវត្តំ នានានយវិចិត្តំ ភគវតោ មធុរវចនម្បិ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកម្បិ ហិ អត្ថំ ភគវា យថា សោតូនំ ញាណំ បវត្តតិ, តថា ទេសេតិ. យំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ ‘‘ភគវតា អព្យាកតំ តន្តិបទំ នាម នត្ថិ, សព្ពេសញ្ញេវ អត្ថោបិ ភាសិតោ’’តិ. បញ្ចហាការេហីតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ សមភាវាទិសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ. វុត្តញ្ហេតំ មហានិទ្ទេសេ (មហានិ. ៣៨, ១៦២) –

‘‘បញ្ចហាការេហិ តាទី ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី, ចត្តាវីតិ តាទី, តិណ្ណាវីតិ តាទី, មុត្តាវីតិ តាទី, តំនិទ្ទេសា តាទី.

កថំ អរហា ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី? អរហា លាភេបិ តាទី, អលាភេបិ, យសេបិ, អយសេបិ, បសំសាយបិ, និន្ទាយបិ, សុខេបិ, ទុក្ខេបិ តាទី, ឯកំ ចេ ពាហំ គន្ធេន លិម្បេយ្យុំ, ឯកំ ចេ ពាហំ វាសិយា តច្ឆេយ្យុំ, អមុស្មិំ នត្ថិ រាគោ, អមុស្មិំ នត្ថិ បដិឃំ, អនុនយបដិឃវិប្បហីនោ, ឧគ្ឃាតិនិឃាតិវីតិវត្តោ, អនុរោធវិរោធសមតិក្កន្តោ, ឯវំ អរហា ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី.

កថំ អរហា ចត្តាវីតិ តាទី? អរហតោ…បេ… ថម្ភោ, សារម្ភោ, មានោ, អតិមានោ, មទោ, បមាទោ, សព្ពេ កិលេសា, សព្ពេ ទុច្ចរិតា, សព្ពេ ទរថា, សព្ពេ បរិឡាហា, សព្ពេ សន្តាបា, សព្ពា កុសលាភិសង្ខារា ចត្តា វន្តា មុត្តា បហីនា បដិនិស្សដ្ឋា, ឯវំ អរហា ចត្តាវីតិ តាទី.

កថំ អរហា តិណ្ណាវីតិ តាទី? អរហា កាមោឃំ តិណ្ណោ, ភវោឃំ តិណ្ណោ, ទិដ្ឋោឃំ តិណ្ណោ, អវិជ្ជោឃំ តិណ្ណោ, សព្ពំ សំសារបថំ តិណ្ណោ ឧត្តិណ្ណោ និត្តិណ្ណោ អតិក្កន្តោ សមតិក្កន្តោ វីតិវត្តោ, សោ វុដ្ឋវាសោ ចិណ្ណចរណោ ជាតិមរណសង្ខយោ, ជាតិមរណសំសារោ (មហានិ. ៣៨) នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ, ឯវំ អរហា តិណ្ណាវីតិ តាទី.

កថំ អរហា មុត្តាវីតិ តាទី? អរហតោ រាគា ចិត្តំ មុត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តំ, ទោសា, មោហា, កោធា, ឧបនាហា, មក្ខា, បឡាសា, ឥស្សាយ, មច្ឆរិយា, មាយាយ, សាឋេយ្យា, ថម្ភា, សារម្ភា, មានា, អតិមានា, មទា, បមាទា, សព្ពកិលេសេហិ, សព្ពទុច្ចរិតេហិ, សព្ពទរថេហិ, សព្ពបរិឡាហេហិ, សព្ពសន្តាបេហិ, សព្ពាកុសលាភិសង្ខារេហិ ចិត្តំ មុត្តំ វិមុត្តំ សុវិមុត្តំ; ឯវំ អរហា មុត្តាវីតិ តាទី.

កថំ អរហា តំនិទ្ទេសា តាទី? អរហា ‘សីលេ សតិ សីលវា’តិ តំនិទ្ទេសា តាទី, ‘សទ្ធាយ សតិ សទ្ធោ’តិ, ‘វីរិយេ សតិ វីរិយវា’តិ, ‘សតិយា សតិ សតិមា’តិ, ‘សមាធិម្ហិ សតិ សមាហិតោ’តិ, ‘បញ្ញាយ សតិ បញ្ញវា’តិ, ‘វិជ្ជាយ សតិ តេវិជ្ជោ’តិ, ‘អភិញ្ញាយ សតិ ឆឡភិញ្ញោ’តិ តំនិទ្ទេសា តាទី, ឯវំ អរហា តំនិទ្ទេសា តាទី’’តិ.

ភគវា បន សព្ពេសម្បិ តាទីនមតិសយោ តាទី. តេនាហ ‘‘សុប្បតិដ្ឋិតោ’’តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា កាឡការាមសុត្តន្តេ ‘‘ឥតិ ខោ ភិក្ខវេ តថាគតោ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ តាទីយេវ តាទី, តម្ហា ច បន តាទិម្ហា អញ្ញោ តាទី ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា នត្ថីតិ វទាមី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤). អថ វា បញ្ចវិធារិយិទ្ធិសិទ្ធេហិ បញ្ចហាការេហិ តាទិលក្ខណេ សុប្បតិដ្ឋិតោតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ អាយស្មតា ធម្មសេនាបតិនា បដិសម្ភិទាមគ្គេ –

‘‘កតមា អរិយា ឥទ្ធិ? ឥធ ភិក្ខុ សចេ អាកង្ខតិ ‘បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យ’ន្តិ, អប្បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ, សចេ អាកង្ខតិ ‘អប្បដិកូលេ បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យ’ន្តិ, បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ, សចេ អាកង្ខតិ ‘បដិកូលេ ច អប្បដិកូលេ ច អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យ’ន្តិ, អប្បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ, សចេ អាកង្ខតិ ‘អប្បដិកូលេ ច បដិកូលេ ច បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យ’ន្តិ, បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ, សចេ អាកង្ខតិ ‘បដិកូលេ ច អប្បដិកូលេ ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរេយ្យំ សតោ សម្បជានោ’តិ, ឧបេក្ខកោ តត្ថ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ’’តិ (បដិ. ម. ៣.១៧).

ពហិទ្ធាតិ សាសនតោ ពហិសមយេ.

១៦២. ឯសាតិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស វន្ទនាការោ. តមត្ថំ លោកសិទ្ធាយ ឧបមាយ សាធេតុំ ‘‘រាជាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឱកាសន្តិ បុច្ឆិតព្ពដ្ឋានំ.

ន មេ បញ្ហវិស្សជ្ជនេ ភារោ អត្ថីតិ សត្ថុ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ អត្ថតោ អាបន្នាយ ទស្សនំ. ‘‘យទិ អាកង្ខសី’’តិ វុត្តេយេវ ហិ ឯស អត្ថោ អាបន្នោ ហោតិ. សព្ពំ តេ វិស្សជ្ជេស្សាមីតិ ឯត្ថាបិ អយំ នយោ. ‘‘យំ អាកង្ខសិ, តំ បុច្ឆា’’តិ វចនេនេវ ហិ អយមត្ថោ សិជ្ឈតិ. អសាធារណំ សព្ពញ្ញុបវារណន្តិ សម្ពន្ធោ. យទិ ‘‘យទាកង្ខសី’’តិ ន វទន្តិ, អថ កថំ វទន្តីតិ អាហ ‘‘សុត្វា’’តិអាទិ. បទេសញាណេយេវ ឋិតត្តា តថា វទន្តីតិ វេទិតព្ពំ. ពុទ្ធា បន សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘បុច្ឆាវុសោ យទាកង្ខសី’’តិអាទីនិ សុត្តបទានិ យេសំ បុគ្គលានំ វសេន អាគតានិ, តំ ទស្សនត្ថំ ‘‘យក្ខនរិន្ទទេវសមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកាន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ហិ ‘‘បុច្ឆាវុសោ យទាកង្ខសី’’តិ អាឡវកស្ស យក្ខស្ស ឱកាសករណំ, ‘‘បុច្ឆ មហារាជា’’តិ នរិន្ទានំ, ‘‘បុច្ឆ វាសវា’’តិអាទិ ទេវានមិន្ទស្ស, ‘‘តេន ហី’’តិអាទិ សមណានំ, ‘‘ពាវរិស្ស ចា’’តិអាទិ ព្រាហ្មណានំ, ‘‘បុច្ឆ មំ សភិយា’’តិអាទិ បរិព្ពាជកានំ ឱកាសករណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វាសវាតិ ទេវានមិន្ទាលបនំ. តទេតញ្ហិ សក្កបញ្ហសុត្តេ. មនសិច្ឆសីតិ មនសា ឥច្ឆសិ.

កតាវកាសាតិ យស្មា តុម្ហេ មយា កតោកាសា, តស្មា ពាវរិស្ស ច តុយ្ហំ អជិតស្ស ច សព្ពេសញ្ច សេសានំ យំ កិញ្ចិ សព្ពំ សំសយំ យថា មនសា ឥច្ឆថ, តថា បុច្ឆវ្ហោ បុច្ឆថាតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ពាវរិស្ស សំសយំ មនសា បុច្ឆវ្ហោ, តុម្ហាកំ បន សព្ពេសំ សំសយំ មនសា ច អញ្ញថា ច យថា ឥច្ឆថ, តថា បុច្ឆវ្ហោតិ អធិប្បាយោ. ពាវរី ហិ ‘‘អត្តនោ សំសយំ មនសាវ បុច្ឆថា’’តិ អន្តេវាសិកេ អាណាបេសិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘អនាវរណទស្សាវី, យទិ ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ;

មនសា បុច្ឆិតេ បញ្ហេ, វាចាយ វិស្សជេស្សតី’’តិ. (សុ. និ. ១០១១);

តទេតំ បារាយនវគ្គេ. តថា ‘‘បុច្ឆ មំ សភិយា’’តិអាទិបិ.

ពុទ្ធភូមិន្តិ ពុទ្ធដ្ឋានំ, អាសវក្ខយញាណំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច. ពោធិសត្តភូមិ នាម ពោធិសត្តដ្ឋានំ បារមីសម្ភរណញាណំ, ភូមិសទ្ទោ វា អវត្ថាវាចកោ, ពុទ្ធាវត្ថំ, ពោធិសត្តាវត្ថាយន្តិ ច អត្ថោ. ឯកត្តនយេន ហិ បវត្តេសុ ខន្ធេសុ អវត្ថាយេវ តំ តទាការនិស្សិតា.

យោ ភគវា ពោធិសត្តភូមិយំ បទេសញាណេ ឋិតោ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ, តស្ស តទេវ អច្ឆរិយន្តិ សម្ពន្ធោ. កថន្តិ អាហ ‘‘កោណ្ឌញ្ញ បញ្ហានី’’តិអាទិ. តត្ថ កោណ្ឌញ្ញាតិ គោត្តវសេន សរភង្គមាលបន្តិ. វិយាករោហីតិ ព្យាករោហិ. សាធុរូបាតិ សាធុសភាវា. ធម្មោតិ សនន្តនោ បវេណីធម្មោ. យន្តិ អាគមនកិរិយាបរាមសនំ, យេន វា ការណេន អាគច្ឆតិ, តេន វិយាករោហីតិ សម្ពន្ធោ. វុទ្ធន្តិ សីលបញ្ញាទីហិ វុទ្ធិប្បត្តំ, គរុន្តិ អត្ថោ. ឯស ភារោតិ សំសយុបច្ឆេទនសង្ខាតោ ឯសោ ភារោ, អាគតោ ភារោ តយា អវស្សំ វហិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

មយា កតាវកាសា ភោន្តោ បុច្ឆន្តុ. កស្មាតិ ចេ? អហញ្ហិ តំ តំ វោ ព្យាករិស្សំ ញត្វា សយំ លោកមិមំ, បរញ្ចាតិ. សយន្តិ ច សយមេវ បរូបទេសេន វិនា. ឯវំ សរភង្គកាលេ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសីតិ សម្ពន្ធោ.

បញ្ហានន្តិ ធម្មយាគបញ្ហានំ. អន្តករន្តិ និដ្ឋានករំ. សុចិរតេនាតិ ឯវំ នាមកេន ព្រាហ្មណេន. បុដ្ឋុន្តិ បុច្ឆិតុំ. ជាតិយាតិ បដិសន្ធិយា, ‘‘វិជាតិយា’’តិបិ វទន្តិ. បំសុំ កីឡន្តោ សម្ភវកុមារោ និសិន្នោវ ហុត្វា បវារេសីតិ យោជេតព្ពំ.

តគ្ឃាតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. យថាបិ កុសលោ តថាតិ យថា សព្ពធម្មកុសលោ សព្ពធម្មវិទូ ពុទ្ធោ ជានាតិ កថេតិ, តថា តេ អហមក្ខិស្សន្តិ អត្ថោ. ជានាតិ-សទ្ទោ ហិ ឥធ សម្ពន្ធមុបគច្ឆតិ. យថាហ ‘‘យេន យស្ស ហិ សម្ពន្ធោ, ទូរដ្ឋម្បិ ច តស្ស ត’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា). ជាននា ចេត្ថ កថនា. យថា ‘‘ឥមិនា ឥមំ ជានាតី’’តិ វុត្តោវាយមត្ថោ អាចរិយេន. រាជា ច ខោ តំ យទិ កាហតិ វា,ន វាតិ យោ តំ ឥធ បុច្ឆិតុំ បេសេសិ, សោ កោរព្យរាជា តំ តយា បុច្ឆិតមត្ថំ, តយា វា បុដ្ឋេន មយា អក្ខាតមត្ថំ យទិ ករោតុ វា, ន វា ករោតុ, អហំ បន យថាធម្មំ តេ អក្ខិស្សំ អាចិក្ខិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. ជាតកដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘រាជា ច ខោ តន្តិ អហំ តំ បញ្ហំ យថា តុម្ហាកំ រាជា ជានាតិ ជានិតុំ សក្កោតិ, តថា អក្ខិស្សំ. តតោ ឧត្តរិ រាជា យថា ជានាតិ, តថា យទិ ករិស្សតិ វា, ន វា ករិស្សតិ, ករោន្តស្ស វា អករោន្តស្ស វា តស្សេវេតំ ភវិស្សតិ, មយ្ហំ បន ទោសោ នត្ថីតិ ទីបេតី’’តិ (ជា. អដ្ឋ. ៥.១៦.១៧២) –

ជានាតិ-សទ្ទោ វាក្យទ្វយសាធារណវសេន វុត្តោ.

១៦៣. សិប្បមេវ សិប្បាយតនំ អាយតនសទ្ទស្ស តព្ភាវវុត្តិត្តា. អបិច សិក្ខិតព្ពតាយ សិប្បញ្ច តំ សត្តានំ ជីវិតវុត្តិយា ការណភាវតោ, និស្សយភាវតោ វា អាយតនញ្ចាតិ សិប្បាយតនំ. សេយ្យថិទន្តិ ឯកោវ និបាតោ, និបាតសមុទាយោ វា. តស្ស តេ កតមេតិ ឥធ អត្ថោតិ អាហ ‘‘កតមេ បន តេ’’តិ. ឥមេ កតមេតិបិ បច្ចេកមត្ថោ យុជ្ជតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. ឥទញ្ច វត្តព្ពាបេក្ខនវសេន វុត្តំ, តស្មា តេ សិប្បាយតនិកា កតមេតិ អត្ថោ. ‘‘បុថុសិប្បាយតនានី’’តិ ហិ សាធារណតោ សិប្បានិ ឧទ្ទិសិត្វា ឧបរិ តំតំសិប្បូបជីវិនោវ និទ្ទិដ្ឋា បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ កថាយ. កស្មាតិ ចេ? បបញ្ចំ បរិហរិតុកាមត្តា. អញ្ញថា ហិ យថាធិប្បេតានិ តាវ សិប្បាយតនានិ ទស្សេត្វា បុន តំតំសិប្បូបជីវិនោបិ ទស្សេតព្ពា សិយុំ តេសមេវេត្ថ បធានតោ អធិប្បេតត្តា. ឯវញ្ច សតិ កថាបបញ្ចោ ភវេយ្យ, តស្មា តំ បបញ្ចំ បរិហរិតុំ សិប្បូបជីវីហិ តំតំសិប្បាយតនានិ សង្គហេត្វា ឯវមាហាតិ តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ហត្ថារោហាតិអាទីហិ យេ តំ តំ សិប្បំ និស្សាយ ជីវន្តិ, តេ ទស្សេតី’’តិ វុត្តំ. កស្មាតិ អាហ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ. សិប្បំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តីតិ សិប្បូបជីវិនោ.

ហត្ថិមារោហន្តីតិ ហត្ថារោហា, ហត្ថារុឡ្ហយោធា. ហត្ថិំ អារោហាបយន្តីតិ ហត្ថារោហា, ហត្ថាចរិយ ហត្ថិវេជ្ជ ហត្ថិមេណ្ឌាទយោ. យេន ហិ បយោគេន បុរិសោ ហត្ថិនោ អារោហនយោគ្គោ ហោតិ, តំ ហត្ថិស្ស បយោគំ វិធាយន្តានំ សព្ពេសម្បេតេសំ គហណំ. តេនាហ ‘‘សព្ពេបី’’តិអាទិ. តត្ថ ហត្ថាចរិយា នាម យេ ហត្ថិនោ, ហត្ថារោហកានញ្ច សិក្ខាបកា. ហត្ថិវេជ្ជា នាម ហត្ថិភិសក្កា. ហត្ថិមេណ្ឌា នាម ហត្ថីនំ បាទរក្ខកា. ហត្ថិំ មណ្ឌយន្តិ រក្ខន្តីតិ ហត្ថិមណ្ឌា, តេយេវ ហត្ថិមេណ្ឌា, ហត្ថិំ មិនេន្តិ សម្មា វិទហនេន ហិំសន្តីតិ វា ហត្ថិមេណ្ឌា.អាទិ-សទ្ទេន ហត្ថីនំ យវបទាយកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. អស្សារោហាតិ ឯត្ថាបិ សុទ្ធហេតុកត្តុវសេន យថាវុត្តោវ អត្ថោ. រថេ និយុត្តា រថិកា. រថរក្ខា នាម រថស្ស អាណិរក្ខកា. ធនុំ គណ្ហន្តីតិ ធនុគ្គហា, ឥស្សាសា, ធនុំ គណ្ហាបេន្តីតិ ធនុគ្គហា, ធនុសិប្បសិក្ខាបកា ធន្វាចរិយា.

ចេលេន ចេលបដាកាយ យុទ្ធេ អកន្តិ គច្ឆន្តីតិ ចេលកា, ជយទ្ធជគាហកាតិ អាហ ‘‘យេ យុទ្ធេ’’តិអាទិ. ជយធជន្តិ ជយនត្ថំ, ជយកាលេ វា បគ្គហិតធជំ. បុរតោតិ សេនាយ បុព្ពេ. យថា តថា ឋិតេ សេនិកេ ព្យូហវិចារណវសេន តតោ តតោ ចលយន្តិ ឧច្ចាលេន្តីតិ ចលកាតិ វុត្តំ ‘‘ឥធ រញ្ញោ’’តិអាទិ. សកុណគ្ឃិអាទយោ វិយ មំសបិណ្ឌំ បរសេនាសមូហសង្ខាតំ បិណ្ឌំ សាហសិកតាយ ឆេត្វា ឆេត្វា ទយន្តិ ឧប្បតិត្វា ឧប្បតិត្វា និគ្គច្ឆន្តីតិ បិណ្ឌទាយកា. តេនាហ ‘‘តេ កិរា’’តិអាទិ. សាហសំ ករោន្តីតិ សាហសិកា, តេយេវ មហាយោធា. បិណ្ឌមិវាតិ តាលផលបិណ្ឌមិវាតិ វទន្តិ, ‘‘មំសបិណ្ឌមិវា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.១៦៣) អាចរិយេន វុត្តំ. សព្ពត្ថ ‘‘អាចរិយេនា’’តិ វុត្តេ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោវ គហេតព្ពោ. ទុតិយវិកប្បេ បិណ្ឌេ ជនសមូហសង្ខាតេ សម្មទ្ទេ ទយន្តិ ឧប្បតន្តា វិយ គច្ឆន្តីតិ បិណ្ឌទាយកា, ទយ-សទ្ទោ គតិយំ, អយ-សទ្ទស្ស វា ទ-ការាគមេន និប្ផត្តិ.

ឧគ្គតុគ្គតាតិ សង្គាមំ បត្វា ជវបរក្កមាទិវសេន អតិវិយ ឧគ្គតា. តទេវាតិ បរេហិ វុត្តំ តមេវ សីសំ វា អាវុធំ វា. បក្ខន្ទន្តីតិ វីរសូរភាវេន អសជ្ជមានា បរសេនមនុបវិសន្តិ. ថាមជវពលបរក្កមាទិសម្បត្តិយា មហានាគសទិសតា. តេនាហ ‘‘ហត្ថិអាទីសុបី’’តិអាទិ. ឯកន្តសូរាតិ ឯកចរសូរា អន្តសទ្ទស្ស តព្ភាវវុត្តិតោ, សូរភាវេន ឯកាកិនោ ហុត្វា យុជ្ឈនកាតិ អត្ថោ. សជាលិកាតិ សវម្មិកា. សន្នាហោ កង្កដោ វម្មំ កវចោ ឧរច្ឆទោ ជាលិកាតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ. សចម្មិកាតិ ជាលិកា វិយ សរីរបរិត្តាណេន ចម្មេន សចម្មិកា. ចម្មកញ្ចុកន្តិ ចម្មមយកញ្ចុកំ. បវិសិត្វាតិ តស្ស អន្តោ ហុត្វា, បដិមុញ្ចិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. សរបរិត្តាណំ ចម្មន្តិ ចម្មបដិសិព្ពិតំ ចេលកំ, ចម្មមយំ វា ផលកំ. ពលវសិនេហាតិ សាមិនិ អតិសយបេមា. ឃរទាសយោធាតិ អន្តោជាតទាសបរិយាបន្នា យោធា, ‘‘ឃរទាសិកបុត្តា’’តិបិ បាឋោ, អន្តោជាតទាសីនំ បុត្តាតិ អត្ថោ.

អាឡារំ វុច្ចតិ មហានសំ, តត្ថ និយុត្តា អាឡារិកា.បូវិកាតិ បូវសម្បាទកា, យេ បូវមេវ នានប្បការតោ សម្បាទេត្វា វិក្កិណន្តា ជីវន្តិ. កេសនខសណ្ឋបនាទិវសេន មនុស្សានំ អលង្ការវិធិំ កប្បេន្តិ សំវិទហន្តីតិ កប្បកា. ចុណ្ណវិលេបនាទីហិ មលហរណវណ្ណសម្បាទនវិធិនា ន្ហាបេន្តិ នហានំ ករោន្តីតិ ន្ហាបិកា. នវន្តាទិវិធិនា បវត្តោ គណនគន្ថោ អន្តរា ឆិទ្ទាភាវេន អច្ឆិទ្ទកោតិ វុច្ចតិ, តទេវ បឋេន្តីតិ អច្ឆិទ្ទកបាឋកា. ហត្ថេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនំ, គណនំ វា ហត្ថមុទ្ទា. អង្គុលិសង្កោចនញ្ហិ មុទ្ទាតិ វុច្ចតិ, តេន ច វិញ្ញាបនំ, គណនំ វា ហោតិ. ហត្ថសទ្ទោ ចេត្ថ តទេកទេសេសុ អង្គុលីសុ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ន ភុញ្ជមានោ សព្ពំ ហត្ថំ មុខេ បក្ខិបិស្សាមី’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៦១៨) វិយ, តមុបនិស្សាយ ជីវន្តីតិ មុទ្ទិកា. តេនាហ ‘‘ហត្ថមុទ្ទាយា’’តិអាទិ.

អយការោ កម្មារការកោ. ទន្តការោ ភមការោ. ចិត្តការោ លេបចិត្តការោ. អាទិ-សទ្ទេន កោដ្ដកលេខកវិលីវការឥដ្ឋកការទារុការាទីនំ សង្គហោ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. ករណនិប្ផាទនវសេន ទស្សេត្វា. សន្ទិដ្ឋិកមេវាតិ អសម្បរាយិកតាយ សាមំ ទដ្ឋព្ពំ, សយមនុភវិតព្ពំ អត្តបច្ចក្ខន្តិ អត្ថោ. ឧបជីវន្តីតិ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តិ. សុខិតន្តិ សុខប្បត្តំ. ថាមពលូបេតភាវោវ បីណនន្តិ អាហ ‘‘បីណិតំ ថាមពលូបេត’’ន្តិ. ឧបរីតិ ទេវលោកេ. តថា ឧទ្ធន្តិបិ. សោ ហិ មនុស្សលោកតោ ឧបរិមោ. អគ្គំ វិយាតិ អគ្គំ, ផលំ. ‘‘កម្មស្ស កតត្តា ផលស្ស និព្ពត្តនតោ តំ កម្មស្ស អគ្គិសិខា វិយ ហោតី’’តិ អាចរិយេន វុត្តំ. អបិច សគ្គន្តិ ឧត្តមំ, ផលំ. សគ្គន្តិ សុដ្ឋុ អគ្គំ, រូបសទ្ទាទិទសវិធំ អត្តនោ ផលំ និប្ផាទេតុំ អរហតីតិ អត្ថោ. សុអគ្គិកាវ និរុត្តិនយេន សោវគ្គិកា, ទក្ខិណាសទ្ទាបេក្ខាយ ច សព្ពត្ថ ឥត្ថិលិង្គនិទ្ទេសោ. សុខោតិ សុខូបាយោ ឥដ្ឋោ កន្តោ. អគ្គេតិ ឧឡារេ. អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពំ ពាហិរំ រូបំ, អត្តនោ វណ្ណបោក្ខរតា វណ្ណោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ទក្ខន្តិ វឌ្ឍន្តិ ឯតាយាតិ ទក្ខិណា, បរិច្ចាគមយំ បុញ្ញន្តិ អាហ ‘‘ទក្ខិណំ ទាន’’ន្តិ.

មគ្គោ សាមញ្ញំ សមិតបាបសង្ខាតស្ស សមណស្ស ភាវោតិ កត្វា, តស្ស វិបាកត្តា អរិយផលំ សាមញ្ញផលំ.‘‘យថាហា’’តិអាទិនា មហាវគ្គសំយុត្តបាឡិវសេន តទត្ថំ សាធេតិ. តំ ឯស រាជា ន ជានាតិ អរិយធម្មស្ស អកោវិទតាយ. យស្មា បនេស ‘‘ទាសកស្សកាទិភូតានំ បព្ពជិតានំ លោកតោ អភិវាទនាទិលាភោ សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលំ នាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឦទិសមត្ថំ ជានន្តោ’’តិ វីមំសន្តោ បូរណាទិកេ បុច្ឆិត្វា តេសំ កថាយ អនធិគតវិត្តោ ភគវន្តម្បិ ឯតមត្ថំ បុច្ឆិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ទាសកស្សកោបមំ សន្ធាយ បុច្ឆតី’’តិ.

រាជាមច្ចាតិ រាជកុលសមុទាគតា អមច្ចា, អនុយុត្តករាជានោ ចេវ អមច្ចា ចាតិបិ អត្ថោ. កណ្ហបក្ខន្តិ យថាបុច្ឆិតេ អត្ថេ លព្ភមានទិដ្ឋិគតូបសំហិតំ សំកិលេសបក្ខំ. សុក្កបក្ខន្តិ តព្ពិធុរំ ឧបរិ សុត្តាគតំ វោទានបក្ខំ. សមណកោលាហលន្តិ សមណកោតូហលំ តំ តំ សមណវាទានំ អញ្ញមញ្ញវិរោធំ. សមណភណ្ឌនន្តិ តេនេវ វិរោធេន ‘‘ឯវំវាទីនំ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ អយំ ទោសោ, ឯវំវាទីនំ តេសំ អយំ ទោសោ’’តិ ឯវំ តំ តំ វាទស្ស បរិភាសនំ. ឥស្សរានុវត្តកោ ហិ លោកោតិ ធម្មតាទស្សនេន តទត្ថសមត្ថនំ. អត្តនោ ទេសនាកោសល្លេន រញ្ញោ ភារំ ករោន្តោ, ន តទញ្ញេន បរវម្ភនាទិការណេន.

១៦៤. នុ-សទ្ទោ វិយ នោ-សទ្ទោបិ បុច្ឆាយំ និបាតោតិ អាហ ‘‘អភិជានាសិ នូ’’តិ. អយញ្ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ន កេវលំ អភិជានាសិបទេនេវ, អថ ខោ ‘‘បុច្ឆិតា’’តិ បទេន ចាតិ សមុច្ចយត្ថោ. កថំ យោជេតព្ពោតិ អនុយោគមបនេតិ ‘‘ឥទញ្ហី’’តិអាទិនា. បុច្ឆិតា នូតិ បុព្ពេ បុច្ឆំ កត្តា នុ. នំ បុដ្ឋភាវន្តិ តាទិសំ បុច្ឆិតភាវំ អភិជានាសិ នុ. ន តេ សម្មុដ្ឋន្តិ តវ ន បមុដ្ឋំ វតាតិ អត្ថោ. អផាសុកភាវោតិ តថា ភាសនេន អសុខភាវោ. បណ្ឌិតបតិរូបកានន្តិ (សាមំ វិយ អត្តនោ សក្ការានំ បណ្ឌិតភាសានំ) អាមំ វិយ បក្កានំ បណ្ឌិតា ភាសានំ. (ទី. និ. ដី. ១.១៦៣) បាឡិបទអត្ថព្យញ្ជនេសូតិ បាឡិសង្ខាតេ បទេ, តទត្ថេ តប្បរិយាបន្នក្ខរេ ច, វាក្យបរិយាយោ វា ព្យញ្ជនសទ្ទោ ‘‘អក្ខរំ បទំ ព្យញ្ជន’’ន្តិអាទីសុ (នេត្តិ. ២៨) វិយ. ភគវតោ រូបំ សភាវោ វិយ រូបមស្សាតិ ភគវន្តរូបោ, ភគវា វិយ ឯកន្តបណ្ឌិតោតិ អត្ថោ.

បូរណកស្សបវាទវណ្ណនា

១៦៥. ឯកមិទាហន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ, ឯកំ សមយមិច្ចេវ អត្ថោ. សម្មោទេតិ សម្មោទនំ ករោតីតិ សម្មោទនីយំ. អនីយសទ្ទោ ហិ ពហុលា កត្វត្ថាភិធាយកោ យថា ‘‘និយ្យានិកា’’តិ, (ធ. ស. សុត្តន្តទុកមាតិកា ៩៧) សម្មោទនំ វា ជនេតីតិ សម្មោទនិយំ តទ្ធិតវសេន. សរិតព្ពន្តិ សារណីយំ, សរណស្ស អនុច្ឆវិកន្តិ វា សារណិយំ, ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សម្មោទជនកំ សរិតព្ពយុត្តក’’ន្តិ វុត្តំ, សរិតព្ពយុត្តកន្តិ ច សរណានុច្ឆវិកន្តិ អត្ថោ.

១៦៦. សហត្ថាតិ សហត្ថេនេវ, តេន សុទ្ធកត្តារំ ទស្សេតិ, អាណត្តិយាតិ បន ហេតុកត្តារំ, និស្សគ្គិយថាវរាទយោបិ ឥធ សហត្ថ ករណេនេវ សង្គហិតា. ហត្ថាទីនីតិ ហត្ថបាទកណ្ណនាសាទីនិ. បចនំ ទហនំ វិពាធនន្តិ អាហ ‘‘ទណ្ឌេន ឧប្បីឡេន្តស្សា’’តិ. បបញ្ចសូទនិយំ នាម មជ្ឈិមាគមដ្ឋកថាយំ បន ‘‘បចតោ’’តិ ឯតស្ស ‘‘តជ្ជេន្តស្ស វា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៩៧) ទុតិយោបិ អត្ថោ វុត្តោ, ឥធ បន តជ្ជនំ, បរិភាសនញ្ច ទណ្ឌេន សង្គហេត្វា ‘‘ទណ្ឌេន ឧប្បីឡេន្តស្ស ឥច្ចេវ វុត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ១.១៦៦) អាចរិយេន វុត្តំ, អធុនា បន បោត្ថកេសុ ‘‘តជ្ជេន្តស្ស វា’’តិ បាឋោបិ ពហុសោ ទិស្សតិ. សោកន្តិ សោកការណំ, សោចនន្តិបិ យុជ្ជតិ ការណសម្បាទនេន ផលស្សបិ កត្តព្ពតោ. បរេហីតិ អត្តនោ វចនករេហិ កម្មភូតេហិ. ផន្ទតោតិ ឯត្ថ បរស្ស ផន្ទនវសេន សុទ្ធកត្តុត្ថោ ន លព្ភតិ, អថ ខោ អត្តនោ ផន្ទនវសេនេវាតិ អាហ ‘‘បរំ ផន្ទន្តំ ផន្ទនកាលេ សយម្បិ ផន្ទតោ’’តិ, អត្តនា កតេន បរស្ស វិពាធនបយោគេន សយម្បិ ផន្ទតោតិ អត្ថោ. ‘‘អតិបាតាបយតោ’’តិ បទំ សុទ្ធកត្តរិ, ហេតុកត្តរិ ច បវត្តតីតិ ទស្សេតិ ‘‘ហនន្តស្សាបិ ហនាបេន្តស្សាបី’’តិ ឥមិនា. សព្ពត្ថាតិ ‘‘អាទិយតោ’’តិអាទីសុ. ករណការណវសេនាតិ សយំការបរំការវសេន.

ឃរភិត្តិយា អន្តោ ច ពហិ ច សន្ធិ ឃរសន្ធិ. កិញ្ចិបិ អសេសេត្វា និរវសេសោ លោបោ វិលុម្បនំ និល្លោបោតិ អាហ ‘‘មហាវិលោប’’ន្តិ. ឯកាគារេ និយុត្តោ វិលោបោ ឯកាគារិកោ. តេនាហ ‘‘ឯកមេវា’’តិអាទិ. ‘‘បរិបន្ថេ តិដ្ឋតោ’’តិ ឯត្ថ អច្ឆិន្ទនត្ថមេវ តិដ្ឋតីតិ អយមត្ថោ បករណតោ សិទ្ធោតិ ទស្សេតិ ‘‘អាគតាគតាន’’ន្តិអាទិនា. ‘‘បរិតោ សព្ពសោ បន្ថេ ហននំ បរិបន្ថោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.១៦៦) អយមត្ថោបិ អាចរិយេន វុត្តោ. ករោមីតិ សញ្ញាយាតិ សញ្ចេតនិកភាវមាហ, តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘សញ្ចិច្ច ករោតោបិ ន ករីយតិ នាម, បគេវ អសញ្ចិច្ចា’’តិ. បាបំ ន ករីយតីតិ បុព្ពេ អសតោ ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា បាបំ អកតមេវ នាម. តេនាហ ‘‘នត្ថិ បាប’’ន្តិ.

យទិ ឯវំ កថំ សត្តា បាបេ បវត្តន្តីតិ អត្តនោ វាទេ បរេហិ អារោបិតំ ទោសមបនេតុកាមោ បូរណោ ឥមមត្ថម្បិ ទស្សេតីតិ អាហ ‘‘សត្តា បនា’’តិអាទិ. សញ្ញាមត្តមេតំ ‘‘បាបំ ករោន្តី’’តិ, បាបំ បន នត្ថេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ កិរស្ស ហោតិ – ឥមេសំ សត្តានំ ហិំសាទិកិរិយា អត្តានំ ន បាបុណាតិ តស្ស និច្ចតាយ និព្ពិការត្តា, សរីរំ បន អចេតនំ កដ្ឋកលិង្គរូបមំ, តស្មិំ វិកោបិតេបិ ន កិញ្ចិ បាបន្តិ. បរិយន្តោ វុច្ចតិ នេមិ បរិយោសានេ ឋិតត្តា. តេន វុត្តំ អាចរិយេន ‘‘និសិតខុរមយនេមិនា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.១៦៦). ទុតិយវិកប្បេ ចក្កបរិយោសានមេវ បរិយន្តោ, ខុរេន សទិសោ បរិយន្តោ យស្សាតិ ខុរបរិយន្តោ. ខុរគ្គហណេន ចេត្ថ ខុរធារា គហិតា តទវរោធតោ. បាឡិយំ ចក្កេនាតិ ចក្កាការកតេន អាវុធវិសេសេន. តំ មំសខលករណសង្ខាតំ និទានំ ការណំ យស្សាតិ តតោនិទានំ, ‘‘បច្ចត្តវចនស្ស តោអាទេសោ, សមាសេ ចស្ស លោបាភាវោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.២១) អដ្ឋកថាសុ វុត្តោ. ‘‘បច្ចត្តត្ថេ និស្សក្កវចនម្បិ យុជ្ជតី’’តិ (សារត្ថ. ដី. បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរោ. ‘‘ការណត្ថេ និបាតសមុទាយោ’’តិបិ អក្ខរចិន្តកា.

គង្គាយ ទក្ខិណទិសា អប្បតិរូបទេសោ, ឧត្តរទិសា បន បតិរូបទេសោតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទក្ខិណញ្ចេ’’តិអាទិ វុត្តំ, តញ្ច ទេសទិសាបទេសេន តន្និវាសិនោ សន្ធាយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទក្ខិណតីរេ’’តិអាទិមាហ. ហននទានកិរិយា ហិ តទាយត្តា. មហាយាគន្តិ មហាវិជិតរញ្ញោ យញ្ញសទិសម្បិ មហាយាគំ. ទមសទ្ទោ ឥន្ទ្រិយសំវរស្ស, ឧបោសថសីលស្ស ច វាចកោតិ អាហ ‘‘ឥន្ទ្រិយទមេន ឧបោសថកម្មេនា’’តិ. កេចិ បន ឧបោសថកម្មេនា’តិ ឥទំ ឥន្ទ្រិយទមស្ស វិសេសនំ, តស្មា ‘ឧបោសថកម្មភូតេន ឥន្ទ្រិយទមេនា’តិ’’ អត្ថំ វទន្តិ, តទយុត្តមេវ តទុភយត្ថវាចកត្តា ទមសទ្ទស្ស, អត្ថទ្វយស្ស ច វិសេសវុត្តិតោ. អធុនា ហិ កត្ថចិ បោត្ថកេ វា-សទ្ទោ, ច-សទ្ទោបិ ទិស្សតិ. សីលសំយមេនាតិ តទញ្ញេន កាយិកវាចសិកសំវរេន. សច្ចវចនេនាតិ អមោសវជ្ជេន. តស្ស វិសុំ វចនំ លោកេ គរុតរបុញ្ញសម្មតភាវតោ. យថា ហិ បាបធម្មេសុ មុសាវាទោ គរុតរោ, ឯវំ បុញ្ញធម្មេសុ អមោសវជ្ជោ. តេនាហ ភគវា ឥតិវុត្តកេ –

‘‘ឯកធម្មំ អតីតស្ស, មុសាវាទិស្ស ជន្តុនោ;

វិតិណ្ណបរលោកស្ស, នត្ថិ បាបំ អការិយ’’ន្តិ. (ឥតិវុ. ២៧);

បវត្តីតិ យោ ករោតិ, តស្ស សន្តានេ ផលុប្បាទបច្ចយភាវេន ឧប្បត្តិ. ឯវញ្ហិ ‘‘នត្ថិ កម្មំ, នត្ថិ កម្មផល’’ន្តិ អកិរិយវាទស្ស បរិបុណ្ណតា. សតិ ហិ កម្មផលេ កម្មានមកិរិយភាវោ កថំ ភវិស្សតិ. សព្ពថាបីតិ ‘‘ករោតោ’’តិអាទិនា វុត្តេន សព្ពប្បការេនបិ.

លពុជន្តិ លិកុចំ. បាបបុញ្ញានំ កិរិយមេវ បដិក្ខិបតិ, ន រញ្ញា បុដ្ឋំ សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលំ ព្យាករោតីតិ អធិប្បាយោ. ឥទញ្ហិ អវធារណំ វិបាកបដិក្ខេបនិវត្តនត្ថំ. យោ ហិ កម្មំ បដិក្ខិបតិ, តេន អត្ថតោ វិបាកោបិ បដិក្ខិត្តោយេវ នាម ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘កម្មំ បដិពាហន្តេនាបី’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៧០-១៧២).

បដិរាជូហិ អនភិភវនីយភាវេន វិសេសតោ ជិតន្តិ វិជិតំ, ឯកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិទេសោ. ‘‘មា មយ្ហំ វិជិតេ វសថា’’តិ អបសាទនា បព្ពជិតស្ស បព្ពាជនសង្ខាតា វិហេឋនាយេវាតិ វុត្តំ ‘‘វិហេឋេតព្ព’’ន្តិ. តេន វុត្តស្ស អត្ថស្ស ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ឧបធារណំ សល្លក្ខណំ ឧគ្គណ្ហនំ, តទមិនា បដិក្ខិបតីតិ អាហ ‘‘សារតោ អគ្គណ្ហន្តោ’’តិ. តស្ស បន អត្ថស្ស អទ្ធនិយភាវាបាទនវសេន ចិត្តេន សន្ធារណំ និក្កុជ្ជនំ, តទមិនា បដិក្ខិបតីតិ ទស្សេតិ ‘‘សារវសេនេវ…បេ… អដ្ឋបេន្តោ’’តិ ឥមិនា. សារវសេនេវាតិ ឧត្តមវសេនេវ, អវិតថត្តា វា បរេហិ អនុច្ចាលិតោ ថិរភូតោ អត្ថោ អផេគ្គុភាវេន សារោតិ វុច្ចតិ, តំវសេនេវាតិ អត្ថោ. និស្សរណន្តិ វដ្ដតោ និយ្យានំ. បរមត្ថោតិ អវិបរីតត្ថោ, ឧត្តមស្ស វា ញាណស្សារម្មណភូតោ អត្ថោ. ព្យញ្ជនំ បន តេន ឧគ្គហិតញ្ចេវ និក្កុជ្ជិតញ្ច តថាយេវ ភគវតោ សន្តិកេ ភាសិតត្តា.

មក្ខលិគោសាលវាទវណ្ណនា

១៦៨. ឧភយេនាតិ ហេតុបច្ចយបដិសេធវចនេន. ‘‘វិជ្ជមានមេវា’’តិ ឥមិនា សភាវតោ វិជ្ជមានស្សេវ បដិក្ខិបនេ តស្ស អញ្ញាណមេវ ការណន្តិ ទស្សេតិ. សំកិលេសបច្ចយន្តិ សំកិលិស្សនស្ស មលីនស្ស ការណំ. វិសុទ្ធិបច្ចយន្តិ សំកិលេសតោ វិសុទ្ធិយា វោទានស្ស បច្ចយំ. អត្តការេតិ បច្ចត្តវចនស្ស ឯ-ការវសេន បទសិទ្ធិ យថា ‘‘វនប្បគុម្ពេ យថា ផុសិតគ្គេ’’តិ, (ខុ. បា. ១៣; សុ. និ. ២៣៦) បច្ចត្តត្ថេ វា ភុម្មវចនំ យថា ‘‘ឥទម្បិស្ស ហោតិ សីលស្មិ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៩៤), តទេវត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘អត្តការោ’’តិ ឥមិនា. សោ ច តេន តេន សត្តេន អត្តនា កាតព្ពកម្មំ, អត្តនា និប្ផាទេតព្ពបយោគោ វា. តេនាហ ‘‘យេនា’’តិអាទិ. សព្ពញ្ញុតន្តិ សម្មាសម្ពោធិំ. តន្តិ អត្តនា កតកម្មំ. ទុតិយបទេនាតិ ‘‘នត្ថិ បរការេ’’តិ បទេន. បរការោ ច នាម បរស្ស វាហសា ឥជ្ឈនកបយោគោ. តេន វុត្តំ ‘‘យំ បរការ’’ន្តិអាទិ. ឱវាទានុសាសនិន្តិ ឱវាទភូតមនុសាសនិំ, បឋមំ វា ឱវាទោ, បច្ឆា អនុសាសនី. ‘‘បរការ’’ន្តិ បទស្ស ឧបលក្ខណវសេន អត្ថទស្សនញ្ចេតំ, លោកុត្តរធម្មេ បរការាវស្សយោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា មហាសត្ត’’ន្តិ. អត្ថេវេស លោកិយធម្មេ យថា តំ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស អាឡារុទកេ និស្សាយ បញ្ចាភិញ្ញាលោកិយសមាបត្តិលាភោ, តញ្ច បច្ឆិមភវិកមហាសត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, បច្ចេកពោធិសត្តស្សបិ ឯត្ថេវ សង្គហោ តេសម្បិ តទភាវតោ. មនុស្សសោភគ្យតន្តិ មនុស្សេសុ សុភគភាវំ. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន កម្មវាទស្ស, កិរិយវាទស្ស ច បដិក្ខិបនេន. ជិនចក្កេតិ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ កម្មំ កណ្ហំ កណ្ហវិបាក’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ៤.២៣២) នយប្បវត្តេ កម្មានំ, កម្មផលានញ្ច អត្ថិតាបរិទីបនេ ពុទ្ធសាសនេ. បច្ចនីកកថនំ បហារទានសទិសន្តិ ‘‘បហារំ ទេតិ នាមា’’តិ.

យថាវុត្តអត្តការបរការាភាវតោ ឯវ សត្តានំ បច្ចត្តបុរិសការោ នាម កោចិ នត្ថីតិ សន្ធាយ ‘‘នត្ថិបុរិសការេ’’តិ តស្ស បដិក្ខិបនំ ទស្សេតុំ ‘‘យេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ទេវត្តម្បី’’តិអាទិនា, ‘‘មនុស្សសោភគ្យត’’ន្តិអាទិនា ច វុត្តប្បការា. ‘‘ពលេ បតិដ្ឋិតា’’តិ វត្វា វីរិយមេវិធ ពលន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘វីរិយំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. សត្តានញ្ហិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិក និព្ពានសម្បត្តិអាវហំ វីរិយពលំ នត្ថីតិ សោ បដិក្ខិបតិ, និទស្សនមត្តញ្ចេតំ វោទានិយពលស្ស បដិក្ខិបនំ សំកិលេសិកស្សាបិ ពលស្ស តេន បដិក្ខិបនតោ. យទិ វីរិយាទីនិ បុរិសការវេវចនានិ, អថ កស្មា តេសំ វិសុំ គហណន្តិ អាហ ‘‘ឥទំ នោ វីរិយេនា’’តិអាទិ. ឥទំ នោ វីរិយេនាតិ ឥទំ ផលំ អម្ហាកំ វីរិយេន បវត្តំ. បវត្តវចនបដិក្ខេបករណវសេនាតិ អញ្ញេសំ បវត្តវោហារវចនស្ស បដិក្ខេបករណវសេន. វីរិយថាមបរក្កមសម្ពន្ធនេន បវត្តពលវាទីនំ វាទស្ស បដិក្ខេបករណវសេន ‘‘នត្ថិ ពល’’ន្តិ បទមិវ សព្ពានិបេតានិ តេន អាទីយន្តីតិ អធិប្បាយោ. តញ្ច វចនីយត្ថតោ វុត្តំ, វចនត្ថតោ បន តស្សា តស្សា កិរិយាយ ឧស្សន្នដ្ឋេន ពលំ. សូរវីរភាវាវហដ្ឋេន វីរិយំ. តទេវ ទឡ្ហភាវតោ, បោរិសធុរំ វហន្តេន បវត្តេតព្ពតោ ច បុរិសថាមោ. បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនវសេន បវត្តិយា បុរិសបរក្កមោតិ វេទិតព្ពំ.

រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ សត្តា. អស្សសនបស្សសនវសេន បវត្តិយា បាណនតោ បាណាតិ ឥមិនា អត្ថេន សមានេបិ បទទ្វយេ ឯកិន្ទ្រិយាទិវសេន បាណេ វិភជិត្វា សត្តតោ វិសេសំ កត្វា ឯស វទតីតិ អាហ ‘‘ឯកិន្ទ្រិយោ’’តិអាទិ. ភវន្តីតិ ភូតាតិ សត្តបាណបរិយាយេបិ សតិ អណ្ឌកោសាទីសុ សម្ភវនដ្ឋេន តតោ វិសេសាវ, តេន វុត្តាតិ ទស្សេតិ ‘‘អណ្ឌ…បេ… វទតី’’តិ ឥមិនា. វត្ថិកោសោ គព្ភាសយោ. ជីវនតោ បាណំ ធារេន្តោ វិយ វឌ្ឍនតោ ជីវា. តេនាហ ‘‘សាលិយវា’’តិអាទិ. អាទិសទ្ទេន វិរុឡ្ហធម្មា តិណរុក្ខា គហិតា. នត្ថិ ឯតេសំ សំកិលេសវិសុទ្ធីសុ វសោ សាមត្ថិយន្តិ អវសា. តថា អពលា អវីរិយា. តេនាហ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ. និយតាតិ និយមនា, អឆេជ្ជសុត្តាវុតស្ស អភេជ្ជមណិនោ វិយ និយតប្បវត្តិតាយ គតិជាតិពន្ធាបវគ្គវសេន និយាមោតិ អត្ថោ. តត្ថ តត្ថាតិ តាសុ តាសុ ជាតីសុ. ឆន្នំ អភិជាតីនំ សម្ពន្ធីភូតានំ គមនំ សមវាយេន សមាគមោ. សម្ពន្ធីនិរបេក្ខោបិ ភាវសទ្ទោ សម្ពន្ធីសហិតោ វិយ បកតិយត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘សភាវោយេវា’’តិ, យថា កណ្ដកស្ស តិក្ខតា, កបិត្ថផលាទីនំ បរិមណ្ឌលតា, មិគបក្ខីនំ វិចិត្តាការតា ច, ឯវំ សព្ពស្សាបិ លោកស្ស ហេតុបច្ចយមន្តរេន តថា តថា បរិណាមោ អកុត្តិមោ សភាវោយេវាតិ អត្ថោ. តេន វុត្តំ ‘‘យេនា’’តិអាទិ. បរិណមនំ នានប្បការតាបត្តិ. យេនាតិ សត្តបាណាទិនា. យថា ភវិតព្ពំ, តថេវាតិ សម្ពន្ធោ.

ឆឡភិជាតិយោ បរតោ វិត្ថារីយិស្សន្តិ. ‘‘សុខញ្ច ទុក្ខញ្ច បដិសំវេទេន្តី’’តិ វទន្តោ មក្ខលិ អទុក្ខមសុខភូមិំ សព្ពេន សព្ពំ ន ជានាតីតិ វុត្តំ ‘‘អញ្ញា អទុក្ខមសុខភូមិ នត្ថីតិ ទស្សេតី’’តិ. អយំ ‘‘សុខញ្ច ទុក្ខញ្ច បដិសំវេទេន្តី’’តិ វចនំ ករណភាវេន គហេត្វា វុត្តា អាចរិយស្ស មតិ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘អញ្ញា សុខទុក្ខភូមិ នត្ថីតិ ទស្សេតី’’តិ អយមេវ បាឋោ ទិដ្ឋោ, ន ‘‘អទុក្ខមសុខភូមី’’តិ. ឯវំ សតិ ‘‘ឆស្វេវាភិជាតីសូ’’តិ វចនំ អធិករណភាវេន គហេត្វា ឆសុ ឯវ អភិជាតីសុ សុខទុក្ខបដិសំវេទនំ, ន តេហិ អញ្ញត្ថ, តាយេវ សុខទុក្ខភូមិ, ន តទញ្ញាតិ ទស្សេតីតិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយមេវ ច យុត្តតរោ បដិក្ខេបិតព្ពស្ស អត្ថស្ស ភូមិវសេន វុត្តត្តា. យទិ ហិ ‘‘សុខញ្ច ទុក្ខញ្ច បដិសំវេទេន្តី’’តិ វចនេន បដិក្ខេបិតព្ពស្ស ទស្សនំ សិយា, អថ ‘‘អញ្ញា អទុក្ខមសុខា នត្ថី’’តិ ទស្សេយ្យ, ន ‘‘អទុក្ខមសុខភូមី’’តិ ទស្សនហេតុវចនស្ស ភូមិអត្ថាភាវតោ. ទស្សេតិ ចេតំ តាសំ ភូមិយា អភាវមេវ, តេន វិញ្ញាយតិ អយំ បាឋោ, អយញ្ចត្ថោ យុត្តតរោតិ.

បមុខយោនីនន្តិ មនុស្សេសុ ខត្តិយព្រាហ្មណាទិវសេន, តិរច្ឆានាទីសុ សីហព្យគ្ឃាទិវសេន បធានយោនីនំ, បធានតា ចេត្ថ ឧត្តមតា. តេនាហ ‘‘ឧត្តមយោនីន’’ន្តិ. សដ្ឋិ សតានីតិ ឆ សហស្សានិ. ‘‘បញ្ច ច កម្មុនោ សតានី’’តិ បទស្ស អត្ថទស្សនំ ‘‘បញ្ច កម្មសតានិ ចា’’តិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា ‘‘កេវលំ តក្កមត្តកេន និរត្ថកំ ទិដ្ឋិំ ទីបេតី’’តិ ឥមមេវត្ថមតិទិសតិ. ឯត្ថ ច ‘‘តក្កមត្តកេនា’’តិ វទន្តោ យស្មា តក្កិកា អវស្សយភូតតថត្ថគ្គហណអង្កុសនយមន្តរេន និរង្កុសតាយ បរិកប្បនស្ស យំ កិញ្ចិ អត្តនា បរិកប្បិតំ សារតោ មញ្ញមានា តថេវ អភិនិវិស្ស តត្ថ ច ទិដ្ឋិគាហំ គណ្ហន្តិ, តស្មា ន តេសំ ទិដ្ឋិវត្ថុស្មិំ វិញ្ញូហិ វិចារណា កាតព្ពាតិ ឥមមធិប្បាយំ វិភាវេតិ. កេចីតិ ឧត្តរវិហារវាសិនោ. បញ្ចិន្ទ្រិយវសេនាតិ ចក្ខាទិបញ្ចិន្ទ្រិយវសេន. តេ ហិ ‘‘ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយសង្ខាតានិ ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ‘បញ្ច កម្មានី’តិ តិត្ថិយា បញ្ញបេន្តី’’តិ វទន្តិ ‘‘កាយវចីមនោកម្មានិ ច ‘តីណិ កម្មានី’តិ’’. កម្មន្តិ លទ្ធីតិ តទុភយំ ឱឡារិកត្តា បរិបុណ្ណកម្មន្តិ លទ្ធិ. មនោកម្មំ អនោឡារិកត្តា ឧបឌ្ឍកម្មន្តិ លទ្ធីតិ យោជនា. ‘‘ទ្វាសដ្ឋិ បដិបទា’’តិ វត្តព្ពេ សភាវនិរុត្តិំ អជានន្តោ ‘‘ទ្វដ្ឋិបដិបទា’’តិ វទតីតិ អាហ ‘‘ទ្វាសដ្ឋិ បដិបទា’’តិ. សទ្ទរចកា បន ‘‘ទ្វាសដ្ឋិយា សលោបោ, អត្តមា’’តិ វទន្តិ, តទយុត្តមេវ សភាវនិរុត្តិយា យោគតោ អសិទ្ធត្តា. យទិ ហិ សា យោគេន សិទ្ធា អស្ស, ឯវំ សភាវនិរុត្តិយេវ សិយា, តថា ច សតិ អាចរិយានំ មតេន វិរុជ្ឈតីតិ វទន្តិ. ‘‘ចុល្លាសីតិ សហស្សានី’’តិអាទិកា បន អញ្ញត្រ ទិដ្ឋបយោគា សភាវនិរុត្តិយេវ. ទិស្សតិ ហិ វិសុទ្ធិមគ្គាទីសុ –

‘‘ចុល្លាសីតិ សហស្សានិ, កប្បា តិដ្ឋន្តិ យេ មរូ;

ន ត្វេវ តេបិ តិដ្ឋន្តិ, ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សមោហិតា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៧១៥; មហានិ. ១០, ៣៩);

ឯកស្មិំ កប្បេតិ ចតុន្នមសង្ខ្យេយ្យកប្បានំ អញ្ញតរភូតេ ឯកស្មិំ អសង្ខ្យេយ្យកប្បេ. តត្ថាបិ ច វិវដ្ដដ្ឋាយីសញ្ញិតំ ឯកមេវ សន្ធាយ ‘‘ទ្វដ្ឋន្តរកប្បា’’តិ វុត្តំ. ន ហិ សោ អស្សុតសាសនធម្មោ ឥតរេ ជានាតិ ពាហិរកានមវិសយត្តា, អជានន្តោ ឯវមាហាតិ អត្ថោ.

ឧរព្ភេ ហនន្តិ, ហន្ត្វា វា ជីវិតំ កប្បេន្តីតិ ឱរព្ភិកា. ឯស នយោ សាកុណិកាទីសុបិ. លុទ្ទាតិ វុត្តាវសេសកា យេ កេចិ ចាតុប្បទជីវិកា នេសាទា. មាគវិកបទស្មិញ្ហិ រោហិតាទិមិគជាតិយេវ គហិតា. ពន្ធនាគារេ និយោជេន្តីតិ ពន្ធនាគារិកា. កុរូរកម្មន្តាតិ ទារុណកម្មន្តា. អយំ សព្ពោបិ កណ្ហកម្មបសុតតាយ កណ្ហាភិជាតីតិ វទតិ កណ្ហស្ស ធម្មស្ស អភិជាតិ អព្ភុប្បត្តិ យស្សាតិ កត្វា. ភិក្ខូតិ ពុទ្ធសាសនេ ភិក្ខូ. កណ្ដកេតិ ឆន្ទរាគេ. សញ្ញោគវសេន តេសំ បក្ខិបនំ. កណ្ដកសទិសឆន្ទរាគេន សញ្ញុត្តា ភុញ្ជន្តីតិ ហិ អធិប្បាយេន ‘‘កណ្ដកេ បក្ខិបិត្វា’’តិ វុត្តំ. កស្មាតិ ចេ? យស្មា ‘‘តេ បណីតបណីតេ បច្ចយេ បដិសេវន្តី’’តិ តស្ស មិច្ឆាគាហោ, តស្មា ញាយលទ្ធេបិ បច្ចយេ ភុញ្ជមានា អាជីវកសមយស្ស វិលោមគាហិតាយ បច្ចយេសុ កណ្ដកេ បក្ខិបិត្វា ខាទន្តិ នាមាតិ វទតិ កណ្ដកវុត្តិកាតិ កណ្ដកេន យថាវុត្តេន សហ ជីវិកា. អយញ្ហិស្ស បាឡិយេវាតិ អយំ មក្ខលិស្ស វាទទីបនា អត្តនា រចិតា បាឡិយេវាតិ យថាវុត្តមត្ថំ សមត្ថេតិ. កណ្ដកវុត្តិកា ឯវ នាម ឯកេ អបរេ បព្ពជិតា ពាហិរកា សន្តិ, តេ នីលាភិជាតីតិ វទតីតិ អត្ថោ. តេ ហិ សវិសេសំ អត្តកិលមថានុយោគមនុយុត្តា. តថា ហិ តេ កណ្ដកេ វត្តន្តា វិយ ភវន្តីតិ កណ្ដកវុត្តិកាតិ វុត្តា. នីលស្ស ធម្មស្ស អភិជាតិ យស្សាតិ នីលាភិជាតិ. ឯវមិតរេសុបិ.

អម្ហាកំ សញ្ញោជនគណ្ឋោ នត្ថីតិ វាទិនោ ពាហិរកបព្ពជិតា និគណ្ឋា. ឯកមេវ សាដកំ បរិទហន្តា ឯកសាដកា. កណ្ហតោ បរិសុទ្ធោ នីលោ, តតោ បន លោហិតោតិអាទិនា យថាក្កមំ តស្ស បរិសុទ្ធំ វាទំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. បណ្ឌរតរាតិ ភុញ្ជននហានបដិក្ខេបាទិវតសមាយោគេន បរិសុទ្ធតរា កណ្ហនីលមុបាទាយ លោហិតស្សាបិ បរិសុទ្ធភាវេន វត្តព្ពតោ. ឱទាតវសនាតិ ឱទាតវត្ថបរិទហនា. អចេលកសាវកាតិ អាជីវកសាវកភូតា. តេ កិរ អាជីវកលទ្ធិយា វិសុទ្ធចិត្តតាយ និគណ្ឋេហិបិ បណ្ឌរតរា ហលិទ្ទាភានម្បិ បុរិមេ ឧបាទាយ បរិសុទ្ធភាវប្បត្តិតោ. ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនា តស្ស ឆន្ទាគមនំ ទស្សេតិ. នន្ទាទីនំ សាវកភូតា បព្ពជិតា អាជីវកា. តថា អាជីវកិនិយោ. នន្ទាទយោ កិរ តថារូបំ អាជីវកបដិបត្តិំ ឧក្កំសំ បាបេត្វា ឋិតា, តស្មា និគណ្ឋេហិ អាជីវកសាវកេហិ បព្ពជិតេហិ បណ្ឌរតរា វុត្តា បរមសុក្កាភិជាតីតិ អយំ តស្ស លទ្ធិ.

បុរិសភូមិយោតិ បធាននិទ្ទេសោ. ឥត្ថីនម្បិ ហេតា ភូមិយោ ឯស ឥច្ឆតេវ. សត្ត ទិវសេតិ អច្ចន្តសញ្ញោគវចនំ, ឯត្តកម្បិ មន្ទា មោមូហាតិ. សម្ពាធដ្ឋានតោតិ មាតុកុច្ឆិំ សន្ធាយាហ. រោទន្តិ ចេវ វិរវន្តិ ច តមនុស្សរិត្វា. ខេទនំ, កីឡនញ្ច ខិឌ្ឌាសទ្ទេនេវ សង្គហេត្វា ខិឌ្ឌាភូមិ វុត្តា. បទស្ស និក្ខិបនំ បទនិក្ខិបនំ. យទា តថា បទំ និក្ខិបិតុំ សមត្ថោ, តទា បទវីមំសភូមិ នាមាតិ ភាវោ. វតាវតស្ស ជាននកាលេ. ភិក្ខុ ច បន្នកោតិអាទិបិ តេសំ ពាហិរកានំ បាឡិយេវ. តត្ថ បន្នកោតិ ភិក្ខាយ វិចរណកោ, តេសំ វា បដិបត្តិយា បដិបន្នកោ. ជិនោតិ ជិណ្ណោ ជរាវសេន ហីនធាតុកោ, អត្តនោ វា បដិបត្តិយា បដិបក្ខំ ជិនិត្វា ឋិតោ. សោ កិរ តថាភូតោ ធម្មម្បិ កស្សចិ ន កថេសិ. តេនាហ ‘‘ន កិញ្ចិ អាហា’’តិ. ឱដ្ឋវទនាទិវិប្បការេ កតេបិ ខមនវសេន ន កិញ្ចិ កថេតីតិបិ វទន្តិ. អលាភិន្តិ ‘‘សោ ន កុម្ភិមុខា បដិគ្គណ្ហាតី’’តិអាទិនា នយេន មហាសីហនាទសុត្តេ (ទី. និ. ១.៣៩៤; ម. និ. ១.១៥៥) វុត្តអលាភហេតុសមាយោគេន អលាភិំ. តតោយេវ ជិឃច្ឆាទុព្ពលបរេតតាយ សយនបរាយនដ្ឋេន សមណំ បន្នភូមីតិ វទតិ.

អាជីវវុត្តិសតានីតិ សត្តានមាជីវភូតានិ ជីវិកាវុត្តិសតានិ. ‘‘បរិព្ពាជកសតានី’’តិ វុច្ចមានេបិ ចេស សភាវលិង្គមជានន្តោ ‘‘បរិព្ពាជកសតេ’’តិ វទតិ. ឯវមញ្ញេសុបិ. តេនាហ ‘‘បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជាសតានី’’តិ. នាគភវនំ នាគមណ្ឌលំ យថា ‘‘មហិំសកមណ្ឌល’’ន្តិ. បរមាណុអាទិ រជោ. បសុគ្គហណេន ឯឡកជាតិ គហិតា. មិគគ្គហណេន រុរុគវយាទិ មិគជាតិ. គណ្ឋិម្ហីតិ ផឡុម្ហិ, បព្ពេតិ អត្ថោ. ចាតុមហារាជិកាទិព្រហ្មកាយិកាទិវសេន, តេសញ្ច អន្តរភេទវសេន ពហូ ទេវា. តត្ថ ចាតុមហារាជិកានំ ឯកច្ចអន្តរភេទោ មហាសមយសុត្តេន (ទី. និ. ២.៣៣១) ទីបេតព្ពោ. ‘‘សោ បនា’’តិអាទិនា អជានន្តោ បនេស ពហូ ទេវេបិ សត្ត ឯវ វទតីតិ តស្ស អប្បមាណតំ ទស្សេតិ. មនុស្សាបិ អនន្តាតិ ទីបទេសកុលវំសាជីវាទិវិភាគវសេន. បិសាចា ឯវ បេសាចា, តេ អបរបេតាទិវសេន មហន្តមហន្តា, ពហុតរាតិ អត្ថោ. ពាហិរកសមយេ បន ‘‘ឆទ្ទន្តទហមន្ទាកិនិយោ កុវាឡិយមុចលិន្ទនាមេន វោហរិតា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.១៦៨) អាចរិយេន វុត្តំ.

គណ្ឋិកាតិ បព្ពគណ្ឋិកា. បព្ពគណ្ឋិម្ហិ ហិ បវុដសទ្ទោ. មហាបបាតាតិ មហាតដា. បារិសេសនយេន ខុទ្ទកបបាតសតានិ. ឯវំ សុបិនេសុបិ. ‘‘មហាកប្បិនោ’’តិ ឥទំ ‘‘មហាកប្បាន’’ន្តិ អត្ថតោ វេទិតព្ពំ. សទ្ទតោ បនេស អជានន្តោ ឯវំ វទតីតិ ន វិចារណក្ខមំ. តថា ‘‘ចុល្លាសីតិ សតសហស្សានី’’តិ ឥទម្បិ. សោ ហិ ‘‘ចតុរាសីតិ សតសហស្សានី’’តិ វត្តុមសក្កោន្តោ ឯវំ វទតិ. សទ្ទរចកា បន ‘‘ចតុរាសីតិយា តុលោបោ, ចស្ស ចុ, រស្ស លោ, ទ្វិត្តញ្ចា’’តិ វទន្តិ. ឯត្តកា មហាសរាតិ ឯតប្បមាណវតា មហាសរតោ, សត្តមហាសរតោតិ វុត្តំ ហោតិ. កិរាតិ តស្ស វាទានុស្សវនេ និបាតោ. បណ្ឌិតោបិ…បេ… ន គច្ឆតិ, កស្មា? សត្តានំ សំសរណកាលស្ស និយតភាវតោ.

‘‘អចេលកវតេន វា អញ្ញេន វា យេន កេនចី’’តិ វុត្តមតិទិសតិ ‘‘តាទិសេនេវា’’តិ ឥមិនា. តបោកម្មេនាតិ តបករណេន. ឯត្ថាបិ ‘‘តាទិសេនេវា’’តិ អធិការោ. យោ…បេ… វិសុជ្ឈតិ, សោ អបរិបក្កំ កម្មំ បរិបាចេតិ នាមាតិ យោជនា. អន្តរាតិ ចតុរាសីតិមហាកប្បសតសហស្សានមព្ភន្តរេ. ផុស្ស ផុស្សាតិ បត្វា បត្វា. វុត្តបរិមាណំ កាលន្តិ ចតុរាសីតិមហាកប្បសតសហស្សបមាណំ កាលំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អបរិបក្កំ សំសរណនិមិត្តំ កម្មំ សីលាទិនា សីឃំយេវ វិសុទ្ធប្បត្តិយា បរិបាចេតិ នាម. បរិបក្កំ កម្មំ ផុស្ស ផុស្ស កាលេន បរិបក្កភាវានាបាទនេន ព្យន្តិំ វិគមនំ ករោតិ នាមាតិ. ទោណេនាតិ បរិមិននទោណតុម្ពេន. រូបកវសេនត្ថោ លព្ភតីតិ វុត្តំ ‘‘មិតំ វិយា’’តិ. ន ហាបនវឌ្ឍនំ បណ្ឌិតពាលវសេនាតិ ទស្សេតិ ‘‘ន សំសារោ’’តិអាទិនា. វឌ្ឍនំ ឧក្កំសោ. ហាបនំ អវកំសោ.

កតសុត្តគុឡេតិ កតសុត្តវដ្ដិយំ. បលេតីតិ បរេតិ យថា ‘‘អភិសម្បរាយោ’’តិ, (មហានិ. ៦៩; ចូឡនិ. ៨៥; បដិ. ម. ៣.៤) រ-ការស្ស បន ល-ការំ កត្វា ឯវំ វុត្តំ យថា ‘‘បលិពុទ្ធោ’’តិ (ចូឡនិ. ១៥; មិ. ប. ៣.៦). សោ ច ចុរាទិគណវសេន គតិយន្តិ វុត្តំ ‘‘គច្ឆតី’’តិ. ឥមាយ ឧបមាយ ចេស សត្តានំ សំសារោ អនុក្កមេន ខីយតេវ, ន វឌ្ឍតិ បរិច្ឆិន្នរូបត្តាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេតីតិ អាហ ‘‘សុត្តេ ខីណេ’’តិអាទិ. តត្ថេវាតិ ខីយនដ្ឋានេយេវ.

អជិតកេសកម្ពលវាទវណ្ណនា

១៧១. ទិន្នន្តិ ទេយ្យធម្មសីសេន ទានចេតនាយេវ វុត្តា. តំមុខេន ច ផលន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ទិន្នស្ស ផលាភាវ’’ន្តិ ឥមិនា. ទិន្នញ្ហិ មុខ្យតោ អន្នាទិវត្ថុ, តំ កថមេស បដិក្ខិបិស្សតិ. ឯស នយោ យិដ្ឋំ ហុតន្តិ ឯត្ថាបិ. សព្ពសាធារណំ មហាទានំ មហាយាគោ. បាហុនភាវេន កត្តព្ពសក្ការោ បាហុនកសក្ការោ. ផលន្តិ អានិសំសផលំ, និស្សន្ទផលញ្ច. វិបាកោតិ សទិសផលំ. ចតុរង្គសមន្នាគតេ ទានេ ឋានន្តរាទិបត្តិ វិយ ហិ អានិសំសោ, សង្ខព្រាហ្មណស្ស ទានេ (ជា. ១.១០.៣៩) តាណលាភមត្តំ វិយ និស្សន្ទោ, បដិសន្ធិសង្ខាតំ សទិសផលំ វិបាកោ. អយំ លោកោ, បរលោកោតិ ច កម្មុនា លទ្ធព្ពោ វុត្តោ ផលាភាវមេវ សន្ធាយ បដិក្ខិបនតោ. បច្ចក្ខទិដ្ឋោ ហិ លោកោ កថំ តេន បដិក្ខិត្តោ សិយា. ‘‘សព្ពេ តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ ឥមិនា ការណមាហ, យត្ថ យត្ថ ភវយោនិអាទីសុ ឋិតា ឥមេ សត្តា, តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជន្តិ, និរុទយវិនាសវសេន វិនស្សន្តីតិ អត្ថោ. តេសូតិ មាតាបិតូសុ. ផលាភាវវសេនេវ វទតិ, ន មាតាបិតូនំ, នាបិ តេសុ ឥទានិ ករិយមានសក្ការាសក្ការានមភាវវសេន តេសំ លោកេ បច្ចក្ខត្តា. បុព្ពុឡស្ស វិយ ឥមេសំ សត្តានំ ឧប្បាទោ នាម កេវលោ, ន ចវិត្វា អាគមនបុព្ពកោ អត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ចវិត្វា ឧបបជ្ជនកា សត្តា នាម នត្ថី’’តិ. សមណេន នាម យាថាវតោ ជានន្តេន កស្សចិ អកថេត្វា សញ្ញតេន ភវិតព្ពំ, អញ្ញថា អហោបុរិសិកា នាម សិយា. កិញ្ហិ បរោ បរស្ស ករិស្សតិ, តថា ច អត្តនោ សម្បាទនស្ស កស្សចិ អវស្សយោ ឯវ ន សិយា តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជនតោតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘យេ ឥមញ្ច…បេ… បវេទេន្តី’’តិ អាហ. អយំ អដ្ឋកថាវសេសកោ អត្ថោ.

ចតូសុ មហាភូតេសុ និយុត្តោ ចាតុមហាភូតិកោ, អត្ថមត្តតោ បន ទស្សេតុំ ‘‘ចតុមហាភូតមយោ’’តិ វុត្តំ. យថា ហិ មត្តិកាយ និព្ពត្តំ ភាជនំ មត្តិកាមយំ, ឯវមយម្បិ ចតូហិ មហាភូតេហិ និព្ពត្តោ ចតុមហាភូតមយោតិ វុច្ចតិ. អជ្ឈត្តិកបថវីធាតូតិ សត្តសន្តានគតា បថវីធាតុ. ពាហិរបថវីធាតុន្តិ ពហិទ្ធា មហាបថវិំ, តេន បថវីយេវ កាយោតិ ទស្សេតិ. អនុគច្ឆតីតិ អនុពន្ធតិ. ឧភយេនាបីតិ បទទ្វយេនបិ. ឧបេតិ ឧបគច្ឆតីតិ ពាហិរបថវិកាយតោ តទេកទេសភូតា បថវី អាគន្ត្វា អជ្ឈត្តិកភាវប្បត្តិ ហុត្វា សត្តភាវេន សណ្ឋិតា, សា ច មហាបថវី ឃដាទិគតបថវី វិយ ឥទានិ តមេវ ពាហិរំ បថវិកាយំ សមុទាយភូតំ បុន ឧបេតិ ឧបគច្ឆតិ, សព្ពសោ តេន ពាហិរបថវិកាយេន និព្ពិសេសតំ ឯកីភាវមេវ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. អាបាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ ឯត្ថ បជ្ជុន្នេន មហាសមុទ្ទតោ គហិតអាបោ វិយ វស្សោទកភាវេន បុនបិ មហាសមុទ្ទំ, សូរិយរំសិតោ គហិតឥន្ទគ្គិសង្ខាតតេជោ វិយ បុនបិ សូរិយរំសិំ, មហាវាយុក្ខន្ធតោ និគ្គតមហាវាតោ វិយ បុនបិ មហាវាយុក្ខន្ធំ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតីតិ បរិកប្បនាមត្តេន ទិដ្ឋិគតិកស្ស អធិប្បាយោ.

មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានីតិ មនមេវ ឆដ្ឋំ យេសំ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយានំ, តានិ ឥន្ទ្រិយានិ. អាកាសំ បក្ខន្ទន្តិ តេសំ វិសយភាវាតិ វទន្តិ. វិសយីគហណេន ហិ វិសយាបិ គហិតា ឯវ ហោន្តិ. កថំ គណិតា មញ្ចបញ្ចមាតិ អាហ ‘‘មញ្ចោ ចេវ…បេ… អត្ថោ’’តិ. អាឡាហនំ សុសានន្តិ អត្ថតោ ឯកំ. គុណាគុណបទានីតិ គុណទោសកោដ្ឋាសានិ. សរីរមេវ វា បទានិ តំតំកិរិយាយ បជ្ជិតព្ពតោ. បារាវតបក្ខិវណ្ណានីតិ បារាវតស្ស នាម បក្ខិនោ វណ្ណានិ. ‘‘បារាវតបក្ខវណ្ណានី’’តិ បាឋោ, បារាវតសកុណស្ស បត្តវណ្ណានីតិ អត្ថោ. ភស្មន្តាតិ ឆារិកាបរិយន្តា. តេនាហ ‘‘ឆារិកាវសានមេវា’’តិ. អាហុតិសទ្ទេនេត្ថ ‘‘ទិន្នំ យិដ្ឋំ ហុត’’ន្តិ វុត្តប្បការំ ទានំ សព្ពម្បិ គហិតន្តិ ទស្សេតិ ‘‘បាហុនកសក្ការាទិភេទំ ទិន្នទាន’’ន្តិ ឥមិនា, វិរូបេកសេសនិទ្ទេសោ វា ឯស. អត្ថោតិ អធិប្បាយតោ អត្ថោ សទ្ទតោ តស្ស អនធិគមិតត្តា. ឯវមីទិសេសុ. ទព្ពន្តិ មុយ្ហន្តីតិ ទត្តូ, ពាលបុគ្គលា, តេហិ ទត្តូហិ. កិំ វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ពាលា ទេន្តី’’តិអាទិ. បាឡិយំ ‘‘លោកោ អត្ថី’’តិ មតិ យេសំ តេ អត្ថិកា, ‘‘អត្ថី’’តិ ចេទំ នេបាតិកបទំ, តេសំ វាទោ អត្ថិកវាទោ, តំ អត្ថិកវាទំ.

តត្ថាតិ តេសុ យថាវុត្តេសុ តីសុ មិច្ឆាវាទីសុ. កម្មំ បដិពាហតិ អកិរិយវាទិភាវតោ. វិបាកំ បដិពាហតិ សព្ពេន សព្ពំ អាយតិំ ឧបបត្តិយា បដិក្ខិបនតោ. វិបាកន្តិ ច អានិសំសនិស្សន្ទសទិសផលវសេន តិវិធម្បិ វិបាកំ. ឧភយំ បដិពាហតិ សព្ពសោ ហេតុបដិសេធនេនេវ ផលស្សាបិ បដិសេធិតត្តា. ឧភយន្តិ ច កម្មំ វិបាកម្បិ. សោ ហិ ‘‘អហេតូ អប្បច្ចយា សត្តា សំកិលិស្សន្តិ, វិសុជ្ឈន្តិ ចា’’តិ វទន្តោ កម្មស្ស វិយ វិបាកស្សាបិ សំកិលេសវិសុទ្ធីនំ បច្ចយត្តាភាវជោតនតោ តទុភយំ បដិពាហតិ នាម. វិបាកោ បដិពាហិតោ ហោតិ អសតិ កម្មស្មិំ វិបាកាភាវតោ. កម្មំ បដិពាហិតំ ហោតិ អសតិ វិបាកេ កម្មស្ស និរត្ថកតាបត្តិតោ. ឥតីតិ វុត្តត្ថនិទស្សនំ. អត្ថតោតិ សរូបតោ, វិសុំ វិសុំ តំតំទិដ្ឋិទីបកភាវេន បាឡិយំ អាគតាបិ តទុភយបដិពាហកាវាតិ អត្ថោ. បច្ចេកំ តិវិធទិដ្ឋិកា ឯវ តេ ឧភយបដិពាហកត្តា. ‘‘ឧភយប្បដិពាហកា’’តិ ហិ ហេតុវចនំ ហេតុគព្ភត្តា តស្ស វិសេសនស្ស. អហេតុកវាទា ចេវាតិអាទិ បដិញ្ញាវចនំ តប្ផលភាវេន និច្ឆិតត្តា. តស្មា វិបាកបដិពាហកត្តា នត្ថិកវាទា, កម្មបដិពាហកត្តា អកិរិយវាទា, តទុភយបដិពាហកត្តា អហេតុកវាទាតិ យថាលាភំ ហេតុផលតាសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. យោ ហិ វិបាកបដិពាហនេន នត្ថិកទិដ្ឋិកោ ឧច្ឆេទវាទី, សោ អត្ថតោ កម្មបដិពាហនេន អកិរិយទិដ្ឋិកោ, ឧភយបដិពាហនេន អហេតុកទិដ្ឋិកោ ច ហោតិ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘យេ វា បនា’’តិអាទិនា តេសមនុទិដ្ឋិកានំ និយាមោក្កន្តិវិនិច្ឆយោ វុត្តោ. តត្ថ តេសន្តិ បូរណាទីនំ. សជ្ឈាយន្តីតិ តំ ទិដ្ឋិទីបកំ គន្ថំ យថា តថា តេហិ កតំ ឧគ្គហេត្វា បឋន្តិ. វីមំសន្តីតិ តស្ស អត្ថំ វិចារេន្តិ. ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ វីមំសនាការទស្សនំ. ‘‘ករោតោ…បេ… ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ឯវំ វីមំសន្តានំ តេសន្តិ សម្ពន្ធោ. តស្មិំ អារម្មណេតិ យថាបរិកប្បិតេ កម្មផលាភាវាទិកេ ‘‘ករោតោ ន ករីយតិ បាប’’ន្តិអាទិ នយប្បវត្តាយ មិច្ឆាទស្សនសង្ខាតាយ លទ្ធិយា អារម្មណេ. មិច្ឆាសតិ សន្តិដ្ឋតីតិ មិច្ឆាសតិសង្ខាតា លទ្ធិសហគតា តណ្ហា សន្តិដ្ឋតិ. ‘‘ករោតោ ន ករីយតិ បាប’’ន្តិអាទិវសេន ហិ អនុស្សវូបលទ្ធេ អត្ថេ តទាការបរិវិតក្កនេហិ សវិគ្គហេ វិយ សរូបតោ ចិត្តស្ស បច្ចុបដ្ឋិតេ ចិរកាលបរិចយេន ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ និជ្ឈានក្ខមភាវូបគមនេ, និជ្ឈានក្ខន្តិយា ច តថា តថា គហិតេ បុនប្បុនំ តថេវ អាសេវន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស មិច្ឆាវិតក្កេន សមានីយមានា មិច្ឆាវាយាមុបត្ថម្ភិតា អតំសភាវម្បិ ‘‘តំសភាវ’’ន្តិ គណ្ហន្តី មិច្ឆាលទ្ធិសហគតា តណ្ហា មុសា វិតថំ សរណតោ បវត្តនតោ មិច្ឆាសតីតិ វុច្ចតិ. ចតុរង្គុត្តរដីកាយម្បិ (អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.៣០) ចេស អត្ថោ វុត្តោយេវ. មិច្ឆាសង្កប្បាទយោ វិយ ហិ មិច្ឆាសតិ នាម បាដិយេក្កោ កោចិ ធម្មោ នត្ថិ, តណ្ហាសីសេន គហិតានំ ចតុន្នម្បិ អកុសលក្ខន្ធានមេតំ អធិវចនន្តិ មជ្ឈិមាគមដ្ឋកថាយម្បិ សល្លេខសុត្តវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៨៣) វុត្តំ.

ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតីតិ យថាសកំ វិតក្កាទិបច្ចយលាភេន តស្មិំ អារម្មណេ អវដ្ឋិតតាយ អនេកគ្គតំ បហាយ ឯកគ្គំ អប្បិតំ វិយ ហោតិ, ចិត្តសីសេន ចេត្ថ មិច្ឆាសមាធិ ឯវ វុត្តោ. សោ ហិ បច្ចយវិសេសេហិ លទ្ធភាវនាពលោ ឦទិសេ ឋានេ សមាធានបតិរូបកកិច្ចករោយេវ ហោតិ វាលវិជ្ឈនាទីសុ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ជវនានិ ជវន្តីតិ អនេកក្ខត្តុំ តេនាការេន បុព្ពភាគិយេសុ ជវនវារេសុ បវត្តេសុ សន្និដ្ឋានភូតេ សព្ពបច្ឆិមេ ជវនវារេ សត្ត ជវនានិ ជវន្តិ. ‘‘បឋមជវនេ សតេកិច្ឆា ហោន្តិ, តថា ទុតិយាទីសូ’’តិ ឥទំ ធម្មសភាវទស្សនមេវ, ន បន តស្មិំ ខណេ តេសំ តិកិច្ឆា កេនចិ សក្កា កាតុន្តិ ទស្សនំ តេស្វេវ ឋត្វា សត្តមជវនស្ស អវស្សមុប្បជ្ជមានស្ស និវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា, ឯវំ លហុបរិវត្តេ ច ចិត្តវារេ ឱវាទានុសាសន វសេន តិកិច្ឆាយ អសម្ភវតោ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធានម្បិ អតេកិច្ឆា អនិវត្តិនោ’’តិ. អរិដ្ឋកណ្ដកសទិសាតិ អរិដ្ឋភិក្ខុកណ្ដកសាមណេរសទិសា, តេ វិយ អតេកិច្ឆា អនិវត្តិនោ មិច្ឆាទិដ្ឋិគតិកាយេវ ជាតាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថាតិ តេសុ តីសុ មិច្ឆាទស្សនេសុ. កោចិ ឯកំ ទស្សនំ ឱក្កមតីតិ យស្ស ឯកស្មិំយេវ អភិនិវេសោ, អាសេវនា ច បវត្តា, សោ ឯកមេវ ទស្សនំ ឱក្កមតិ. កោចិ ទ្វេ, កោចិ តីណិបីតិ យស្ស ទ្វីសុ, តីសុបិ វា អភិនិវេសោ, អាសេវនា ច បវត្តា, សោ ទ្វេ, តីណិបិ ឱក្កមតិ, ឯតេន បន វចនេន យា បុព្ពេ ‘‘ឥតិ សព្ពេបេតេ អត្ថតោ ឧភយប្បដិពាហកា’’តិអាទិនា ឧភយប្បដិពាហកតាមុខេន ទីបិតា អត្ថតោ សិទ្ធា សព្ពទិដ្ឋិកតា, សា បុព្ពភាគិយា. យា បន មិច្ឆត្តនិយាមោក្កន្តិភូតា, សា យថាសកំ បច្ចយសមុទាគមសិទ្ធិតោ ភិន្នារម្មណានំ វិយ វិសេសាធិគមានំ ឯកជ្ឈំ អនុប្បត្តិយា អញ្ញមញ្ញំ អព្ពោកិណ្ណា ឯវាតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឯកស្មិំ ឱក្កន្តេបី’’តិអាទិនា តិស្សន្នម្បិ ទិដ្ឋីនំ សមានសាមត្ថិយតំ, សមានផលតញ្ច វិភាវេតិ. សគ្គាវរណាទិនា ហេតា សមានសាមត្ថិយា ចេវ សមានផលា ច, តស្មា តិស្សោបិ ចេតា ឯកស្ស ឧប្បន្នាបិ អព្ពោកិណ្ណា ឯវ, ឯកាយ វិបាកេ ទិន្នេ ឥតរា តស្សា អនុពលប្បទាយិកាយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘បត្តោ សគ្គមគ្គាវរណញ្ចេវា’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘អភព្ពោ’’តិអាទិនា តទេវត្ថំ អាវិករោតិ. មោក្ខមគ្គាវរណន្តិ និព្ពានបថភូតស្ស អរិយមគ្គស្ស និវារណំ. បគេវាតិ បដិក្ខេបត្ថេ និបាតោ, មោក្ខសង្ខាតំ បន និព្ពានំ គន្តុំ កា នាម កថាតិ អត្ថោ. អបិច បគេវាតិ បា ឯវ, បឋមតរមេវ មោក្ខំ គន្តុមភព្ពោ, មោក្ខគមនតោបិ ទូរតរមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវមញ្ញត្ថាបិ យថារហំ.

‘‘វដ្ដខាណុ នាមេស សត្តោ’’តិ ឥទំ វចនំ នេយ្យត្ថមេវ, ន នីតត្ថំ. តថា ហិ វុត្តំ បបញ្ចសូទនិយំ នាម មជ្ឈិមាគមដ្ឋកថាយំ ‘‘កិំ បនេស ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ និយតោ ហោតិ, ឧទាហុ អញ្ញស្មិម្បីតិ? ឯកស្មិំយេវ និយតោ, អាសេវនវសេន បន ភវន្តរេបិ តំ តំ ទិដ្ឋិំ រោចេតិយេវា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.១០៣). អកុសលញ្ហិ នាមេតំ អពលំ ទុព្ពលំ, ន កុសលំ វិយ សពលំ មហាពលំ, តស្មា ‘‘ឯកស្មិំយេវ អត្តភាវេ និយតោ’’តិ តត្ថ វុត្តំ. អញ្ញថា សម្មត្តនិយាមោ វិយ មិច្ឆត្តនិយាមោបិ អច្ចន្តិកោ សិយា, ន ច អច្ចន្តិកោ. យទេវំ វដ្ដខាណុជោតនា កថំ យុជ្ជេយ្យាតិ អាហ ‘‘អាសេវនវសេនា’’តិអាទិ, តស្មា យថា សត្តង្គុត្តរបាឡិយំ ‘‘សកិំ និមុគ្គោបិ និមុគ្គោ ឯវ ពាលោ’’តិ [អ. និ. ៧.១៥ (អត្ថតោ សមានំ)] វុត្តំ, ឯវំ វដ្ដខាណុជោតនាបិ វុត្តា. យាទិសេ ហិ បច្ចយេ បដិច្ច អយំ តំ តំ ទស្សនំ ឱក្កន្តោ, បុន កទាចិ តប្បដិបក្ខេ បច្ចយេ បដិច្ច តតោ សីសុក្ខិបនមស្ស ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពំ. តស្មា តត្ថ, (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.១០២) ឥធ ច អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯវរូបស្ស ហិ យេភុយ្យេន ភវតោ វុដ្ឋានំ នាម នត្ថី’’តិ យេភុយ្យគ្គហណំ កតំ, ឥតិ អាសេវនវសេន ភវន្តរេបិ តំតំទិដ្ឋិយា រោចនតោ យេភុយ្យេនស្ស ភវតោ វុដ្ឋានំ នត្ថីតិ កត្វា វដ្ដខាណុកោ នាមេស ជាតោ, ន បន មិច្ឆត្តនិយាមស្ស អច្ចន្តិកតាយាតិ នីហរិត្វា ញាតព្ពត្ថតាយ នេយ្យត្ថមិទំ, ន នីតត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. យំ សន្ធាយ អភិធម្មេបិ ‘‘អរហា, យេ ច បុថុជ្ជនា មគ្គំ ន បដិលភិស្សន្តិ, តេ រូបក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានន្តិ, វេទនាក្ខន្ធញ្ច ន បរិជានិស្សន្តី’’តិអាទិ (យម. ១.ខន្ធយមក ២១០) វុត្តំ. បថវិគោបកោតិ យថាវុត្តការណេន បថវិបាលកោ. តទត្ថំ សមត្ថេតុំ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវំ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា បរមសាវជ្ជានុសារេន សោតូនំ សតិមុប្បាទេន្តោ ‘‘តស្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តស្មាតិ យស្មា ឯវំ សំសារខាណុភាវស្សាបិ បច្ចយោ អបណ្ណកជាតោ, តស្មា បរិវជ្ជេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. អកល្យាណជនន្តិ កល្យាណធម្មវិរហិតជនំ អសាធុជនំ. អាសីវិសន្តិ អាសុមាគតហលាហលំ. ភូតិកាមោតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថានំ វសេន អត្តនោ គុណេហិ វុឌ្ឍិកាមោ. វិចក្ខណោតិ បញ្ញាចក្ខុនា វិវិធត្ថស្ស បស្សកោ, ធីរោតិ អត្ថោ.

បកុធកច្ចាយនវាទវណ្ណនា

១៧៤. ‘‘អកដា’’តិ ឯត្ថ ត-ការស្ស ដ-ការាទេសោតិ អាហ ‘‘អកតា’’តិ, សមេន, វិសមេន វា កេនចិបិ ហេតុនា អកតា, ន វិហិតាតិ អត្ថោ. តថា អកដវិធាតិ ឯត្ថាបិ. នត្ថិ កតវិធោ ករណវិធិ ឯតេសន្តិ អកដវិធា. បទទ្វយេនាបិ លោកេ កេនចិ ហេតុបច្ចយេន នេសំ អនិព្ពត្តភាវំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ ករោហី’’តិអាទិ. ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតាតិ កស្សចិ ឥទ្ធិមតោ ចេតោវសិប្បត្តស្ស បុគ្គលស្ស, ទេវស្ស, ឥស្សរាទិនោ ច ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតា. អនិម្មាបិតាតិ កស្សចិ អនិម្មាបិតា. កាមំ សទ្ទតោ យុត្តំ, អត្ថតោ ច បុរិមេន សមានំ, តថាបិ បាឡិយមដ្ឋកថាយញ្ច អនាគតមេវ អគហេតព្ពភាវេ ការណន្តិ ទស្សេតិ ‘‘តំ នេវ បាឡិយ’’ន្តិអាទិនា.

ព្រហ្មជាលសុត្តសំវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០) វុត្តត្ថមេវ. ឥទមេត្ថ យោជនាមត្តំ – វញ្ឈាតិ ហិ វញ្ឈបសុវញ្ឈតាលាទយោ វិយ អផលា កស្សចិ អជនកា, តេន បថវិកាយាទីនំ រូបាទិជនកភាវំ បដិក្ខិបតិ. រូបសទ្ទាទយោ ហិ បថវិកាយាទីហិ អប្បដិពទ្ធវុត្តិកាតិ តស្ស លទ្ធិ. បព្ពតស្ស កូដមិវ ឋិតាតិ កូដដ្ឋា, យថា បព្ពតកូដំ កេនចិ អនិព្ពត្តិតំ កស្សចិ ច អនិព្ពត្តកំ, ឯវមេតេបិ សត្តកាយាតិ អធិប្បាយោ. យមិទំ ‘‘ពីជតោ អង្កុរាទិ ជាយតី’’តិ វុច្ចតិ, តំ វិជ្ជមានមេវ តតោ និក្ខមតិ, ន អវិជ្ជមានំ, ឥតរថា អញ្ញតោបិ អញ្ញស្ស ឧបលទ្ធិ សិយា, ឯវមេតេបិ សត្តកាយា, តស្មា ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតាតិ. ឋិតត្តាតិ និព្ពិការភាវេន សុប្បតិដ្ឋិតត្តា. ន ចលន្តីតិ ន វិការមាបជ្ជន្តិ. វិការាភាវតោ ហិ តេសំ សត្តន្នំ កាយានំ ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតតា, អនិញ្ជនញ្ច អត្តនោ បកតិយា អវដ្ឋានមេវ. តេនាហ ‘‘ន វិបរិណមន្តី’’តិ. បកតិន្តិ សភាវំ. អវិបរិណាមធម្មត្តា ឯវ ន អញ្ញមញ្ញំ ឧបហនន្តិ. សតិ ហិ វិការមាបាទេតព្ពភាវេ ឧបឃាតកតា សិយា, តថា អនុគ្គហេតព្ពភាវេ សតិ អនុគ្គាហកតាបីតិ តទភាវំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘នាល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បថវីយេវ កាយេកទេសត្តា បថវិកាយោ យថា ‘‘សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ’’តិ, បថវិសមូហោ វា កាយសទ្ទស្ស សមូហវាចកត្តា យថា ‘‘ហត្ថិកាយោ’’តិ. ជីវសត្តមានំ កាយានំ និច្ចតាយ និព្ពិការភាវតោ ន ហន្តព្ពតា, ន ឃាតេតព្ពតា ច, តស្មា នេវ កោចិ ហន្តា, ឃាតេតា វា អត្ថីតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘សត្តន្នំ ត្វេវ កាយាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យទិ កោចិ ហន្តា នត្ថិ, កថំ តេសំ សត្ថប្បហារោតិ តត្ថ ចោទនាយាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. តត្ថ សត្តន្នំ ត្វេវាតិ សត្តន្នមេវ. ឥតិសទ្ទោ ហេត្ថ និបាតមត្តំ. បហតន្តិ បហរិតំ. ឯកតោធារាទិកំ សត្ថំ. អន្តរេនេវ បវិសតិ, ន តេសុ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កេវលំ ‘‘អហំ ឥមំ ជីវិតា វោរោបេមី’’តិ តេសំ តថា សញ្ញាមត្តមេវ, ហននឃាតនាទិ បន បរមត្ថតោ នត្ថេវ កាយានំ អវិកោបនីយភាវតោតិ.