នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ទីឃនិកាយេ

សីលក្ខន្ធវគ្គអភិនវដីកា

គន្ថារម្ភកថា

យោ ទេសេត្វាន សទ្ធម្មំ, គម្ភីរំ ទុទ្ទសំ វរំ;

ទីឃទស្សី ចិរំ កាលំ, បតិដ្ឋាបេសិ សាសនំ.១.

វិនេយ្យជ្ឈាសយេ ឆេកំ, មហាមតិំ មហាទយំ;

នត្វាន តំ សសទ្ធម្មគណំ គារវភាជនំ.២.

សង្គីតិត្តយមារុឡ្ហា, ទីឃាគមវរស្ស យា;

សំវណ្ណនា យា ច តស្សា, វណ្ណនា សាធុវណ្ណិតា. ៣.

អាចរិយធម្មបាល- ត្ថេរេនេវាភិសង្ខតា;

សម្មា និបុណគម្ភីរ-ទុទ្ទសត្ថប្បកាសនា.៤.

កាមញ្ច សា តថាភូតា, បរម្បរាភតា បន;

បាឋតោ អត្ថតោ ចាបិ, ពហុប្បមាទលេខនា.៥.

សង្ខេបត្តា ច សោតូហិ, សម្មា ញាតុំ សុទុក្ករា;

តស្មា សព្រហ្មចារីនំ, យាចនំ សមនុស្សរំ.៦.

យោ’នេកសេតនាគិន្ទោ, រាជា នានារដ្ឋិស្សរោ;

សាសនសោធនេ ទឡ្ហំ, សទា ឧស្សាហមានសោ.៧.

តំ និស្សាយ ‘‘មមេសោបិ, សត្ថុសាសនជោតនេ;

អប្បេវ នាមុបត្ថម្ភោ, ភវេយ្យា’’តិ វិចិន្តយំ.៨.

វណ្ណនំ អារភិស្សាមិ, សាធិប្បាយមហាបយំ;

អត្ថំ តមុបនិស្សាយ, អញ្ញញ្ចាបិ យថារហំ.៩.

ចក្កាភិវុឌ្ឍិកាមានំ, ធីរានំ ចិត្តតោសនំ;

សាធុវិលាសិនិំ នាម, តំ សុណាថ សមាហិតាតិ. ១០.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

នានានយនិបុណគម្ភីរវិចិត្រសិក្ខត្តយសង្គហស្ស ពុទ្ធានុពុទ្ធសំវណ្ណិតស្ស សទ្ធាវហគុណសម្បន្នស្ស ទីឃាគមវរស្ស គម្ភីរទុរនុពោធត្ថទីបកំ សំវណ្ណនមិមំ ករោន្តោ សកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហនសមត្ថោ មហាវេយ្យាករណោយមាចរិយោ សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបណាមបយោជនាទិវិធានានិ ករោន្តោ បឋមំ តាវ រតនត្តយបណាមំ កាតុំ ‘‘ករុណាសីតលហទយ’’ន្តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបណាមករណប្បយោជនំ តត្ថ តត្ថ ពហុធា បបញ្ចេន្តិ អាចរិយា. តថា ហិ វណ្ណយន្តិ –

‘‘សំវណ្ណនារម្ភេ សត្ថរិ បណាមករណំ ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតភាវេន សត្ថរិ បសាទជននត្ថំ, សត្ថុ ច អវិតថទេសនភាវប្បកាសនេន ធម្មេ បសាទជននត្ថំ. តទុភយប្បសាទា ហិ មហតោ អត្ថស្ស សិទ្ធិ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ដី. ១-១).

អថ វា ‘‘រតនត្តយបណាមវចនំ អត្តនោ រតនត្តយប្បសាទស្ស វិញ្ញាបនត្ថំ, តំ បន វិញ្ញូនំ ចិត្តារាធនត្ថំ, តំ អដ្ឋកថាយ គាហណត្ថំ, តំ សព្ពសម្បត្តិនិប្ផាទនត្ថ’’ន្តិ. អថ វា ‘‘សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយវន្ទនា សំវណ្ណេតព្ពស្ស ធម្មស្ស បភវនិស្សយវិសុទ្ធិបដិវេទនត្ថំ, តំ បន ធម្មសំវណ្ណនាសុ វិញ្ញូនំ ពហុមានុប្បាទនត្ថំ, តំ សម្មទេវ តេសំ ឧគ្គហណធារណាទិក្កមលទ្ធព្ពាយ សម្មាបដិបត្តិយា សព្ពហិតសុខនិប្ផាទនត្ថ’’ន្តិ. អថ វា ‘‘មង្គលភាវតោ, សព្ពកិរិយាសុ បុព្ពកិច្ចភាវតោ, បណ្ឌិតេហិ សមាចរិតភាវតោ, អាយតិំ បរេសំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនតោ ច សំវណ្ណនាយំ រតនត្តយបណាមកិរិយា’’តិ. អថ វា ‘‘ចតុគម្ភីរភាវយុត្តំ ធម្មវិនយំ សំវណ្ណេតុកាមស្ស មហាសមុទ្ទំ ឱគាហន្តស្ស វិយ បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតស្សាបិ មហន្តំ ភយំ សម្ភវតិ, ភយក្ខយាវហញ្ចេតំ រតនត្តយគុណានុស្សរណជនិតំ បណាមបូជាវិធានំ, តតោ ច សំវណ្ណនាយំ រតនត្តយបណាមកិរិយា’’តិ. អថ វា ‘‘អសត្ថរិបិ សត្ថាភិនិវេសស្ស លោកស្ស យថាភូតំ សត្ថរិ ឯវ សម្មាសម្ពុទ្ធេ សត្ថុសម្ភាវនត្ថំ, អសត្ថរិ ច សត្ថុសម្ភាវនបរិច្ចជាបនត្ថំ, ‘តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ បរិយាបុណិត្វា អត្តនោ ទហតី’តិ (បារា. ១៩៥) ច វុត្តទោសបរិហរណត្ថំ សំវណ្ណនាយំ បណាមកិរិយា’’តិ. អថ វា ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បណាមវិធានេន សម្មាសម្ពុទ្ធភាវាធិគមាយ ពុទ្ធយានំ បដិបជ្ជន្តានំ ឧស្សាហជននត្ថំ, សទ្ធម្មស្ស ច បណាមវិធានេន បច្ចេកពុទ្ធភាវាធិគមាយ បច្ចេកពុទ្ធយានំ បដិបជ្ជន្តានំ ឧស្សាហជននត្ថំ, សង្ឃស្ស ច បណាមវិធានេន បរមត្ថសង្ឃភាវាធិគមាយ សាវកយានំ បដិបជ្ជន្តានំ ឧស្សាហជននត្ថំ សំវណ្ណនាយំ បណាមកិរិយា’’តិ. អថ វា ‘‘មង្គលាទិកានិ សត្ថានិ អនន្តរាយានិ, ចិរដ្ឋិតិកានិ, ពហុមតានិ ច ភវន្តីតិ ឯវំលទ្ធិកានំ ចិត្តបរិតោសនត្ថំ សំវណ្ណនាយំ បណាមកិរិយា’’តិ. អថ វា ‘‘សោតុជនានំ យថាវុត្តបណាមេន អនន្តរាយេន ឧគ្គហណធារណាទិនិប្ផាទនត្ថំ សំវណ្ណនាយំ បណាមកិរិយា. សោតុជនានុគ្គហមេវ ហិ បធានំ កត្វា អាចរិយេហិ សំវណ្ណនារម្ភេ ថុតិបណាមបរិទីបកានិ វាក្យានិ និក្ខិបីយន្តិ, ឥតរថា វិនាបិ តំ និក្ខេបំ កាយមនោបណាមេនេវ យថាធិប្បេតប្បយោជនសិទ្ធិតោ កិមេតេន គន្ថគារវករណេនា’’តិ ច ឯវមាទិនា. មយំ បន ឥធាធិប្បេតមេវ បយោជនំ ទស្សយិស្សាម, តស្មា សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបណាមករណំ យថាបដិញ្ញាតសំវណ្ណនាយ អនន្តរាយេន បរិសមាបនត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទមេវ ច បយោជនំ អាចរិយេន ឥធាធិប្បេតំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ឥតិ មេ បសន្នមតិនោ …បេ… តស្សានុភាវេនា’’តិ. រតនត្តយបណាមករណញ្ហិ យថាបដិញ្ញាតសំវណ្ណនាយ អនន្តរាយេន បរិសមាបនត្ថំ រតនត្តយបូជាយ បញ្ញាបាដវភាវតោ, តាយ ច បញ្ញាបាដវំ រាគាទិមលវិធមនតោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យស្មិំ មហានាម សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោសបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ឧជុគតមេវស្ស តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ ហោតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៦.១០; អ. និ. ១១.១១).

តស្មា រតនត្តយបូជាយ វិក្ខាលិតមលាយ បញ្ញាយ បាដវសិទ្ធិ. អថ វា រតនត្តយបូជាយ បញ្ញាបទដ្ឋានសមាធិហេតុត្តា បញ្ញាបាដវំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ឧជុគតចិត្តោ ខោ បន មហានាម អរិយសាវកោ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មោបសំហិតំ បាមោជ្ជំ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទយតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (អ. និ. ៦.១០; អ. និ. ១១.១១).

សមាធិស្ស ច បញ្ញាយ បទដ្ឋានភាវោ ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥; ៤.៩៩; ៥.១០៧១; នេត្តិ. ៤០; បេដកោ. ៦៦; មិ. ប. ១៤) វុត្តោយេវ. តតោ ឯវំ បដុភូតាយ បញ្ញាយ ខេទមភិភុយ្យ បដិញ្ញាតំ សំវណ្ណនំ សមាបយិស្សតិ. តេន វុត្តំ ‘‘រតនត្តយបណាមករណញ្ហិ…បេ… បញ្ញាបាដវភាវតោ’’តិ. អថ វា រតនត្តយបូជាយ អាយុវណ្ណសុខពលវឌ្ឍនតោ អនន្តរាយេន បរិសមាបនំ វេទិតព្ពំ. រតនត្តយបណាមេន ហិ អាយុវណ្ណសុខពលានិ វឌ្ឍន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អភិវាទនសីលិស្ស, និច្ចំ វុឌ្ឍាបចាយិនោ;

ចត្តារោ ធម្មា វឌ្ឍន្តិ, អាយុ វណ្ណោ សុខំ ពល’’ន្តិ. (ធ. ប. ១០៩);

តតោ អាយុវណ្ណសុខពលវុទ្ធិយា ហោត្វេវ ការិយនិដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ‘‘រតនត្តយបូជាយ អាយុ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ. អថ វា រតនត្តយបូជាយ បដិភានាបរិហានាវហត្តា អនន្តរាយេន បរិសមាបនំ វេទិតព្ពំ. អបរិហានាវហា ហិ រតនត្តយបូជា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សត្តិមេ ភិក្ខវេ, អបរិហានីយា ធម្មា, កតមេ សត្ត? សត្ថុគារវតា, ធម្មគារវតា, សង្ឃគារវតា, សិក្ខាគារវតា, សមាធិគារវតា, កល្យាណមិត្តតា, សោវចស្សតា’’តិ (អ. និ. ៧.៣៤) តតោ បដិភានាបរិហានេន ហោត្វេវ យថាបដិញ្ញាតបរិសមាបនន្តិ វុត្តំ ‘‘រតនត្តយ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ. អថ វា បសាទវត្ថូសុ បូជាយ បុញ្ញាតិសយភាវតោ អនន្តរាយេន បរិសមាបនំ វេទិតព្ពំ. បុញ្ញាតិសយា ហិ បសាទវត្ថូសុ បូជា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បូជារហេ បូជយតោ, ពុទ្ធេ យទិវ សាវកេ;

បបញ្ចសមតិក្កន្តេ, តិណ្ណសោកបរិទ្ទវេ.

តេ តាទិសេ បូជយតោ, និព្ពុតេ អកុតោភយេ;

ន សក្កា បុញ្ញំ សង្ខាតុំ, ឥមេត្តមបិ កេនចី’’តិ. (ខុ. បា. ១៩៦; អប. ១.១០.២);

បុញ្ញាតិសយោ ច យថាធិប្បេតបរិសមាបនុបាយោ. យថាហ –

‘‘ឯស ទេវមនុស្សានំ, សព្ពកាមទទោ និធិ;

យំ យទេវាភិបត្ថេន្តិ, សព្ពមេតេន លព្ភតី’’តិ. (ខុ. បា. ៨.១០);

ឧបាយេសុ ច បដិបន្នស្ស ហោត្វេវ ការិយនិដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ‘‘បសាទវត្ថូសុ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ. ឯវំ រតនត្តយបូជា និរតិសយបុញ្ញក្ខេត្តសម្ពុទ្ធិយា អបរិមេយ្យប្បភាវោ បុញ្ញាតិសយោតិ ពហុវិធន្តរាយេបិ លោកសន្និវាសេ អន្តរាយនិពន្ធនសកលសំកិលេសវិទ្ធំសនាយ បហោតិ, ភយាទិឧបទ្ទវញ្ច និវារេតិ. តស្មា សុវុត្តំ ‘‘សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបណាមករណំ យថាបដិញ្ញាតសំវណ្ណនាយ អនន្តរាយេន បរិសមាបនត្ថន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ឯវំ បន សបយោជនំ រតនត្តយបណាមំ កត្តុកាមោ ពុទ្ធរតនមូលកត្តា សេសរតនានំ បឋមំ តស្ស បណាមំ កាតុមាហ – ‘‘ករុណាសីតលហទយំ…បេ… គតិវិមុត្ត’’ន្តិ. ពុទ្ធរតនមូលកានិ ហិ ធម្មសង្ឃរតនានិ, តេសុ ច ធម្មរតនមូលកំ សង្ឃរតនំ, តថាភាវោ ច ‘‘បុណ្ណចន្ទោ វិយ ភគវា, ចន្ទកិរណនិករោ វិយ តេន ទេសិតោ ធម្មោ, ចន្ទកិរណសមុប្បាទិតបីណិតោ លោកោ វិយ សង្ឃោ’’តិ ឯវមាទីហិ អដ្ឋកថាយមាគតឧបមាហិ វិភាវេតព្ពោ. អថ វា សព្ពសត្តានំ អគ្គោតិ កត្វា បឋមំ ពុទ្ធោ, តប្បភវតោ, តទុបទេសិតតោ ច តទនន្តរំ ធម្មោ, តស្ស ធម្មស្ស សាធារណតោ, តទាសេវនតោ ច តទនន្តរំ សង្ឃោ វុត្តោ. ‘‘សព្ពសត្តានំ វា ហិតេ វិនិយោជកោតិ កត្វា បឋមំ ពុទ្ធោ, សព្ពសត្តហិតត្តា តទនន្តរំ ធម្មោ, ហិតាធិគមាយ បដិបន្នោ អធិគតហិតោ ចាតិ កត្វា តទនន្តរំ សង្ឃោ វុត្តោ’’តិ អដ្ឋកថាគតនយេន អនុបុព្ពតា វេទិតព្ពា.

ពុទ្ធរតនបណាមញ្ច ករោន្តោ កេវលបណាមតោ ថោមនាបុព្ពង្គមោវសាតិសយោតិ ‘‘ករុណាសីតលហទយ’’ន្តិអាទិបទេហិ ថោមនាបុព្ពង្គមតំ ទស្សេតិ. ថោមនាបុព្ពង្គមេន ហិ បណាមេន សត្ថុ គុណាតិសយយោគោ, តតោ ចស្ស អនុត្តរវន្ទនីយភាវោ, តេន ច អត្តនោ បណាមស្ស ខេត្តង្គតភាវោ, តេន ចស្ស ខេត្តង្គតស្ស បណាមស្ស យថាធិប្បេតនិប្ផត្តិហេតុភាវោ ទស្សិតោតិ. ថោមនាបុព្ពង្គមតញ្ច ទស្សេន្តោ យស្សា សំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ, សា សុត្តន្តទេសនា ករុណាបញ្ញាប្បធានាយេវ, ន វិនយទេសនា វិយ ករុណាប្បធានា, នាបិ អភិធម្មទេសនា វិយ បញ្ញាប្បធានាតិ តទុភយប្បធានមេវ ថោមនមារភតិ. ឯសា ហិ អាចរិយស្ស បកតិ, យទិទំ អារម្ភានុរូបថោមនា. តេនេវ ច វិនយទេសនាយ សំវណ្ណនារម្ភេ ‘‘យោ កប្បកោដីហិបិ…បេ… មហាការុណិកស្ស តស្សា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា) ករុណាប្បធានំ, អភិធម្មទេសនាយ សំវណ្ណនារម្ភេ ‘‘ករុណា វិយ…បេ… យថារុចី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១) បញ្ញាប្បធានញ្ច ថោមនមារទ្ធំ. វិនយទេសនា ហិ អាសយាទិនិរបេក្ខកេវលករុណាយ បាកតិកសត្តេនាបិ អសោតព្ពារហំ សុណន្តោ, អបុច្ឆិតព្ពារហំ បុច្ឆន្តោ, អវត្តព្ពារហញ្ច វទន្តោ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេសីតិ ករុណាប្បធានា. តថា ហិ ឧក្កំសបរិយន្តគតហិរោត្តប្បោបិ ភគវា លោកិយសាធុជនេហិបិ បរិហរិតព្ពានិ ‘‘សិខរណី, សម្ភិន្នា’’តិអាទិវចនានិ, (បារា. ១៨៥) យថាបរាធញ្ច គរហវចនានិ មហាករុណាសញ្ចោទិតមានសោ មហាបរិសមជ្ឈេ អភាសិ, តំតំសិក្ខាបទបញ្ញត្តិ ការណាបេក្ខាយ ច វេរញ្ជាទីសុ សារីរិកំ ខេទមនុភោសិ. តស្មា កិញ្ចាបិ ភូមន្តរបច្ចយាការសមយន្តរកថានំ វិយ វិនយបញ្ញត្តិយាបិ សមុដ្ឋាបិកា បញ្ញា អនញ្ញសាធារណតាយ អតិសយកិច្ចវតី, ករុណាយ កិច្ចំ បន តតោបិ អធិកន្តិ វិនយទេសនាយ ករុណាប្បធានតា វុត្តា. ករុណាព្យាបារាធិកតាយ ហិ ទេសនាយ ករុណាបធានតា, អភិធម្មទេសនា បន កេវលបញ្ញាប្បធានា បរមត្ថធម្មានំ យថាសភាវបដិវេធសមត្ថាយ បញ្ញាយ តត្ថ សាតិសយប្បវត្តិតោ. សុត្តន្តទេសនា បន ករុណាបញ្ញាប្បធានា តេសំ តេសំ សត្តានំ អាសយានុសយាធិមុត្តិចរិតាទិភេទបរិច្ឆិន្ទនសមត្ថាយ បញ្ញាយ សត្តេសុ ច មហាករុណាយ តត្ថ សាតិសយប្បវត្តិតោ. សុត្តន្តទេសនាយ ហិ មហាករុណាយ សមាបត្តិពហុលោ វិនេយ្យសន្តានេ តទជ្ឈាសយានុលោមេន គម្ភីរមត្ថបទំ បតិដ្ឋបេសិ. តស្មា អារម្ភានុរូបំ ករុណាបញ្ញាប្បធានមេវ ថោមនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ, អយមេត្ថ សមុទាយត្ថោ.

អយំ បន អវយវត្ថោ – កិរតីតិ ករុណា, បរទុក្ខំ វិក្ខិបតិ បច្ចយវេកល្លករណេន អបនេតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខិតេសុ វា កិរិយតិ បសារិយតីតិ ករុណា. អថ វា កិណាតីតិ ករុណា, បរទុក្ខេ សតិ ការុណិកំ ហិំសតិ វិពាធតិ, បរទុក្ខំ វា វិនាសេតីតិ អត្ថោ. បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ កម្បនំ ហទយខេទំ ករោតីតិ វា ករុណា. អថ វា កមិតិ សុខំ, តំ រុន្ធតីតិ ករុណា. ឯសា ហិ បរទុក្ខាបនយនកាមតាលក្ខណា អត្តសុខនិរបេក្ខតាយ ការុណិកានំ សុខំ រុន្ធតិ វិពន្ធតីតិ, សព្ពត្ថ សទ្ទសត្ថានុសារេន បទនិប្ផត្តិ វេទិតព្ពា. ឧណ្ហាភិតត្តេហិ សេវីយតីតិ សីតំ, ឧណ្ហាភិសមនំ. តំ លាតិ គណ្ហាតីតិ សីតលំ, ‘‘ចិត្តំ វា តេ ខិបិស្សាមិ, ហទយំ វា តេ ផាលេស្សាមី’’តិ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. អាឡវកសុត្ត) ឯត្ថ ឧរោ ‘‘ហទយ’’ន្តិ វុត្តំ, ‘‘វក្កំ ហទយ’’ន្តិ (ម. និ. ១.១១០; ២.១១៤; ៣.១៥៤) ឯត្ថ ហទយវត្ថុ, ‘‘ហទយា ហទយំ មញ្ញេ អញ្ញាយ តច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ១.៦៣) ឯត្ថ ចិត្តំ, ឥធាបិ ចិត្តមេវ អព្ភន្តរដ្ឋេន ហទយំ. អត្តនោ សភាវំ វា ហរតីតិ ហទយំ, រ-ការស្ស ទ-ការំ កត្វាតិ នេរុត្តិកា. ករុណាយ សីតលំ ហទយមស្សាតិ ករុណាសីតលហទយោ, តំ ករុណាសីតលហទយំ.

កាមញ្ចេត្ថ បរេសំ ហិតោបសំហារសុខាទិអបរិហានិជ្ឈានសភាវតាយ, ព្យាបាទាទីនំ ឧជុវិបច្ចនីកតាយ ច សត្តសន្តានគតសន្តាបវិច្ឆេទនាការប្បវត្តិយា មេត្តាមុទិតានម្បិ ចិត្តសីតលភាវការណតា ឧបលព្ភតិ, តថាបិ បរទុក្ខាបនយនាការប្បវត្តិយា បរូបតាបាសហនរសា អវិហិំសាភូតា ករុណាវ វិសេសេន ភគវតោ ចិត្តស្ស ចិត្តបស្សទ្ធិ វិយ សីតិភាវនិមិត្តន្តិ តស្សាយេវ ចិត្តសីតលភាវការណតា វុត្តា. ករុណាមុខេន វា មេត្តាមុទិតានម្បិ ហទយសីតលភាវការណតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ សព្ពត្ថ និរវសេសត្ថោ ឧបទិសីយតិ, បធានសហចរណាវិនាភាវាទិនយេហិបិ យថាលព្ភមានំ គយ្ហមានត្តា. អបិចេត្ថ តំសម្បយុត្តញាណស្ស ឆអសាធារណញាណបរិយាបន្នតាយ អសាធារណញាណវិសេសនិពន្ធនភូតា សាតិសយំ, និរវសេសញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ វិយ សវិសយព្យាបិតាយ មហាករុណាភាវមុបគតា អនញ្ញសាធារណសាតិសយភាវប្បត្តា ករុណាវ ហទយសីតលត្តហេតុភាវេន វុត្តា. អថ វា សតិបិ មេត្តាមុទិតានំ បរេសំ ហិតោបសំហារសុខាទិអបរិហានិជ្ឈានសភាវតាយ សាតិសយេ ហទយសីតលភាវនិពន្ធនត្តេ សកលពុទ្ធគុណវិសេសការណតាយ តាសម្បិ ការណន្តិ ករុណាយ ឯវ ហទយសីតលភាវការណតា វុត្តា. ករុណានិទានា ហិ សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា. ករុណានុភាវនិព្ពាបិយមានសំសារទុក្ខសន្តាបស្ស ហិ ភគវតោ បរទុក្ខាបនយនកាមតាយ អនេកានិបិ កប្បានមសង្ខ្យេយ្យានិ អកិលន្តរូបស្សេវ និរវសេសពុទ្ធករធម្មសម្ភរណនិរតស្ស សមធិគតធម្មាធិបតេយ្យស្ស ច សន្និហិតេសុបិ សត្តសង្ឃាតសមុបនីតហទយូបតាបនិមិត្តេសុ ន ឦសកម្បិ ចិត្តសីតិភាវស្ស អញ្ញថត្តមហោសីតិ. តីសុ ចេត្ថ វិកប្បេសុ បឋមេ វិកប្បេ អវិសេសភូតា ពុទ្ធភូមិគតា, ទុតិយេ តថេវ មហាករុណាភាវូបគតា, តតិយេ បឋមាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ តីសុបិ អវត្ថាសុ បវត្តា ភគវតោ ករុណា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បជានាតីតិ បញ្ញា, យថាសភាវំ បការេហិ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ. បញ្ញបេតីតិ វា បញ្ញា, តំ តទត្ថំ បាកដំ ករោតីតិ អត្ថោ. សាយេវ ញេយ្យាវរណប្បហានតោ បការេហិ ធម្មសភាវជោតនដ្ឋេន បជ្ជោតោតិ បញ្ញាបជ្ជោតោ. បញ្ញវតោ ហិ ឯកបល្លង្កេនបិ និសិន្នស្ស ទសសហស្សិលោកធាតុ ឯកបជ្ជោតា ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ចត្តារោមេ ភិក្ខវេ, បជ្ជោតា. កតមេ ចត្តារោ? ចន្ទបជ្ជោតោ, សូរិយបជ្ជោតោ, អគ្គិបជ្ជោតោ, បញ្ញាបជ្ជោតោ, ឥមេ ខោ ភិក្ខវេ, ចត្តារោ បជ្ជោតា. ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ, ឥមេសំ ចតុន្នំ បជ្ជោតានំ យទិទំ បញ្ញាបជ្ជោតោ’’តិ (អ. និ. ៤.១៤៥). តេន វិហតោ វិសេសេន សមុគ្ឃាដិតោតិ បញ្ញាបជ្ជោតវិហតោ, វិសេសតា ចេត្ថ ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ. មុយ្ហន្តិ តេន, សយំ វា មុយ្ហតិ, មុយ្ហនមត្តមេវ វា តន្តិ មោហោ, អវិជ្ជា. ស្វេវ វិសយសភាវបដិច្ឆាទនតោ អន្ធការសរិក្ខតាយ តមោ វិយាតិ មោហតមោ. សតិបិ តមសទ្ទស្ស សទិសកប្បនមន្តរេន អវិជ្ជាវាចកត្តេ មោហសទ្ទសន្និធានេន តព្ពិសេសកតាវេត្ថ យុត្តាតិ សទិសកប្បនា. បញ្ញាបជ្ជោតវិហតោ មោហតមោ យស្សាតិ បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតមោ, តំ បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតមំ.

ននុ ច សព្ពេសម្បិ ខីណាសវានំ បញ្ញាបជ្ជោតេន អវិជ្ជន្ធការហតតា សម្ភវតិ, អថ កស្មា អញ្ញសាធារណាវិសេសគុណេន ភគវតោ ថោមនា វុត្តាតិ? សវាសនប្បហានេន អនញ្ញសាធារណវិសេសតាសម្ភវតោ. សព្ពេសម្បិ ហិ ខីណាសវានំ បញ្ញាបជ្ជោតហតាវិជ្ជន្ធការត្តេបិ សតិ សទ្ធាធិមុត្តេហិ វិយ ទិដ្ឋិប្បត្តានំ សាវកបច្ចេកពុទ្ធេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ សវាសនប្បហានេន កិលេសប្បហានស្ស វិសេសោ វិជ្ជតេវាតិ. អថ វា បរោបទេសមន្តរេន អត្តនោ សន្តានេ អច្ចន្តំ អវិជ្ជន្ធការវិគមស្ស និប្ផាទិតត្តា (និព្ពត្តិតត្តា ម. និ. ដី. ១.១), តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតាយ ពលេសុ ច វសីភាវស្ស សមធិគតត្តា, បរសន្តតិយញ្ច ធម្មទេសនាតិសយានុភាវេន សម្មទេវ តស្ស បវត្តិតត្តា, ភគវាយេវ វិសេសតោ បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតមភាវេន ថោមេតព្ពោតិ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថវិកប្បេ បញ្ញាបជ្ជោតបទេន សសន្តានគតមោហវិធមនា បដិវេធបញ្ញា ចេវ បរសន្តានគតមោហវិធមនា ទេសនាបញ្ញា ច សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសនយេន វា សង្គហិតា. ន តុ បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ វិយ បដិវេធបញ្ញាយេវាតិ វេទិតព្ពំ.

អបរោ នយោ – ភគវតោ ញាណស្ស ញេយ្យបរិយន្តិកត្តា សកលញេយ្យធម្មសភាវាវពោធនសមត្ថេន អនាវរណញាណសង្ខាតេន បញ្ញាបជ្ជោតេន សកលញេយ្យធម្មសភាវច្ឆាទកមោហតមស្ស វិហតត្តា អនាវរណញាណភូតេន អនញ្ញសាធារណបញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតមភាវេន ភគវតោ ថោមនា វេទិតព្ពា. ឥមស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ មោហតមវិធមនន្តេ អធិគតត្តា អនាវរណញាណំ ការណូបចារេន សកសន្តានេ មោហតមវិធមនន្តិ វេទិតព្ពំ. អភិនីហារសម្បត្តិយា សវាសនប្បហានមេវ ហិ កិលេសានំ ញេយ្យាវរណប្បហានន្តិ, បរសន្តានេ បន មោហតមវិធមនស្ស ការណភាវតោ ផលូបចារេន អនាវរណញាណមេវ មោហតមវិធមនន្តិ វុច្ចតិ. អនាវរណញាណន្តិ ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ, យេន ធម្មទេសនាបច្ចវេក្ខណានិ ករោតិ. តទិទញ្ហិ ញាណទ្វយំ អត្ថតោ ឯកមេវ. អនវសេសសង្ខតាសង្ខតសម្មុតិធម្មារម្មណតាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ តត្ថាវរណាភាវតោ និស្សង្គចារមុបាទាយ អនាវរណញាណន្តិ, វិសយប្បវត្តិមុខេន បន អញ្ញេហិ អសាធារណភាវទស្សនត្ថំ ទ្វិធា កត្វា ឆឡាសាធារណញាណភេទេ វុត្តំ.

កិំ បនេត្ថ ការណំ អវិជ្ជាសមុគ្ឃាតោយេវេកោ បហានសម្បត្តិវសេន ភគវតោ ថោមនាយ គយ្ហតិ, ន បន សាតិសយំ និរវសេសកិលេសប្បហានន្តិ? វុច្ចតេ – តប្បហានវចនេនេវ ហិ តទេកដ្ឋតាយ សកលសំកិលេសសមុគ្ឃាតស្ស ជោតិតភាវតោ និរវសេសកិលេសប្បហានមេត្ថ គយ្ហតិ. ន ហិ សោ សំកិលេសោ អត្ថិ, យោ និរវសេសាវិជ្ជាសមុគ្ឃាតនេន ន បហីយតីតិ. អថ វា សកលកុសលធម្មុប្បត្តិយា, សំសារនិវត្តិយា ច វិជ្ជា វិយ និរវសេសាកុសលធម្មុប្បត្តិយា, សំសារប្បវត្តិយា ច អវិជ្ជាយេវ បធានការណន្តិ តព្ពិឃាតវចនេនេវ សកលសំកិលេសសមុគ្ឃាតវចនសិទ្ធិតោ សោយេវេកោ គយ្ហតីតិ. អថ វា សកលសំកិលេសធម្មានំ មុទ្ធភូតត្តា អវិជ្ជាយ តំ សមុគ្ឃាតោយេវេកោ គយ្ហតិ. យថាហ –

‘‘អវិជ្ជា មុទ្ធាតិ ជានាហិ, វិជ្ជា មុទ្ធាធិបាតិនី;

សទ្ធាសតិសមាធីហិ, ឆន្ទវីរិយេន សំយុតា’’តិ. (សុ. និ. ១០៣២; ចូឡ. និ. ៥១);

សនរាមរលោកគរុន្តិ ឯត្ថ បន បឋមបកតិយា អវិភាគេន សត្តោបិ នរោតិ វុច្ចតិ, ឥធ បន ទុតិយបកតិយា មនុជបុរិសោយេវ, ឥតរថា លោកសទ្ទស្ស អវត្តព្ពតា សិយា. ‘‘យថា ហិ បឋមបកតិភូតោ សត្តោ ឥតរាយ បកតិយា សេដ្ឋដ្ឋេន បុរេ ឧច្ចដ្ឋានេ សេតិ បវត្តតីតិ បុរិសោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ជេដ្ឋភាវំ នេតីតិ នរោតិ. បុត្តភាតុភូតោបិ ហិ បុគ្គលោ មាតុជេដ្ឋភគិនីនំ បិតុដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, បគេវ ភត្តុភូតោ ឥតរាស’’ន្តិ (វិ. អដ្ឋ. ៤៣-៤៦) នាវាវិមានវណ្ណនាយំ វុត្តំ. ឯកសេសប្បកប្បនេន បុថុវចនន្តវិគ្គហេន វា នរា, មរណំ មរោ, សោ នត្ថិ យេសន្តិ អមរា, សហ នរេហិ, អមរេហិ ចាតិ សនរាមរោ.គរតិ ឧគ្គច្ឆតិ ឧគ្គតោ បាកដោ ភវតីតិ គរុ, គរសទ្ទោ ហិ ឧគ្គមេ. អបិច បាសាណច្ឆត្តំ វិយ ភារិយដ្ឋេន ‘‘គរូ’’តិ វុច្ចតិ.

មាតាបិតាចរិយេសុ, ទុជ្ជរេ អលហុម្ហិ ច;

មហន្តេ ចុគ្គតេ ចេវ, និឆេកាទិករេសុ ច;

តថា វណ្ណវិសេសេសុ, គរុសទ្ទោ បវត្តតិ.

ឥធ បន សព្ពលោកាចរិយេ តថាគតេ. កេចិ បន ‘‘គរុ, គុរូតិ ច ទ្វិធា គហេត្វា ភារិយវាចកត្តេ គរុសទ្ទោ, អាចរិយវាចកត្តេ តុ គុរុសទ្ទោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. បាឡិវិសយេ ហិ សព្ពេសម្បិ យថាវុត្តានមត្ថានំ វាចកត្តេ គរុសទ្ទោយេវិច្ឆិតព្ពោ អការស្ស អាការភាវេន ‘‘គារវ’’ន្តិ តទ្ធិតន្តបទស្ស សវុទ្ធិកស្ស ទស្សនតោ. សក្កតភាសាវិសយេ បន គុរុសទ្ទោយេវិច្ឆិតព្ពោ ឧការស្ស វុទ្ធិភាវេន អញ្ញថា តទ្ធិតន្តបទស្ស ទស្សនតោតិ. សនរាមរោ ច សោ លោកោ ចាតិ សនរាមរលោកោ, តស្ស គរូតិ តថា, តំ សនរាមរលោកគរុំ.‘‘សនរមរូលោកគរុ’’ន្តិបិ បឋន្តិ, តទបិ អរិយាគាថត្តា វុត្តិលក្ខណតោ, អត្ថតោ ច យុត្តមេវ. អត្ថតោ ហិ ទីឃាយុកាបិ សមានា យថាបរិច្ឆេទំ មរណសភាវត្តា មរូតិ ទេវា វុច្ចន្តិ. ឯតេន ទេវមនុស្សានំ វិយ តទវសិដ្ឋសត្តានម្បិ យថារហំ គុណវិសេសាវហតាយ ភគវតោ ឧបការកតំ ទស្សេតិ. ននុ ចេត្ថ ទេវមនុស្សា បធានភូតា, អថ កស្មា តេសំ អប្បធានតា និទ្ទិសីយតីតិ? អត្ថតោ បធានតាយ គហេតព្ពត្តា. អញ្ញោ ហិ សទ្ទក្កមោ, អញ្ញោ អត្ថក្កមោតិ សទ្ទក្កមានុសារេន បធានាបធានភាវោ ន ចោទេតព្ពោ. ឯទិសេសុ ហិ សមាសបទេសុ បធានម្បិ អប្បធានំ វិយ និទ្ទិសីយតិ យថា តំ ‘‘សរាជិកាយ បរិសាយា’’តិ, តស្មា សព្ពត្ថ អត្ថតោវ អធិប្បាយោ គវេសិតព្ពោ, ន ព្យញ្ជនមត្តេន. យថាហុ បោរាណា –

‘‘អត្ថញ្ហិ នាថោ សរណំ អវោច,

ន ព្យញ្ជនំ លោកហិតោ មហេសិ.

តស្មា អកត្វា រតិមក្ខរេសុ,

អត្ថេ និវេសេយ្យ មតិំ មតិមា’’តិ. (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកកណ្ឌវណ្ណនា);

កាមញ្ចេត្ថ សត្តសង្ខារភាជនវសេន តិវិធោ លោកោ, គរុភាវស្ស បន អធិប្បេតត្តា គរុករណសមត្ថស្សេវ យុជ្ជនតោ សត្តលោកវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. សោ ហិ លោកីយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញាបុញ្ញានិ, តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោ, ទស្សនត្ថេ ច លោកសទ្ទមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ. អមរគ្គហណេន ចេត្ថ ឧបបត្តិទេវា អធិប្បេតា. អបរោ នយោ – សមូហត្ថោ ឯត្ថ លោកសទ្ទោ សមុទាយវសេន លោកីយតិ បញ្ញាបីយតីតិ កត្វា. សហ នរេហីតិ សនរា, តេយេវ អមរាតិ សនរាមរា, តេសំ លោកោ តថា, បុរិមនយេនេវ យោជេតព្ពំ. អមរសទ្ទេន ចេត្ថ ឧបបត្តិទេវា វិយ វិសុទ្ធិទេវាបិ សង្គយ្ហន្តិ. តេបិ ហិ បរមត្ថតោ មរណាភាវតោ អមរា. ឥមស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ នរាមរានមេវ គហណំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសវសេន យថា ‘‘សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៥៧, ២៥៥). តថា ហិ សព្ពានត្ថបរិហានបុព្ពង្គមាយ និរវសេសហិតសុខវិធានតប្បរាយ និរតិសយាយ បយោគសម្បត្តិយា, សទេវមនុស្សាយ បជាយ អច្ចន្តមុបការិតាយ អបរិមិតនិរុបមប្បភាវគុណសមង្គិតាយ ច សព្ពសត្តុត្តមោ ភគវា អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ឧត្តមមនញ្ញសាធារណំ គារវដ្ឋានន្តិ. កាមញ្ច ឥត្ថីនម្បិ តថាឧបការត្តា ភគវា គរុយេវ, បធានភូតំ បន លោកំ ទស្សេតុំ បុរិសលិង្គេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. នេរុត្តិកា បន អវិសេសនិច្ឆិតដ្ឋានេ តថា និទ្ទិដ្ឋមិច្ឆន្តិ យថា ‘‘នរា នាគា ច គន្ធព្ពា, អភិវាទេត្វាន បក្កមុ’’ន្តិ (អប. ១.១.៤៨). តថា ចាហុ –

‘‘នបុំសកេន លិង្គេន, សទ្ទោទាហុ បុមេន វា;

និទ្ទិស្សតីតិ ញាតព្ពមវិសេសវិនិច្ឆិតេ’’តិ.

វន្ទេតិ ឯត្ថ បន –

វត្តមានាយ បញ្ចម្យំ, សត្តម្យញ្ច វិភត្តិយំ;

ឯតេសុ តីសុ ឋានេសុ, វន្ទេសទ្ទោ បវត្តតិ.

ឥធ បន វត្តមានាយំ អញ្ញាសមសម្ភវតោ. តត្ថ ច ឧត្តមបុរិសវសេនត្ថោ គហេតព្ពោ ‘‘អហំ វន្ទាមី’’តិ. នមនថុតិយត្ថេសុ ច វន្ទសទ្ទមិច្ឆន្តិ អាចរិយា, តេន ច សុគតបទំ, នាថបទំ វា អជ្ឈាហរិត្វា យោជេតព្ពំ. សោភនំ គតំ គមនំ ឯតស្សាតិ សុគតោ. គមនញ្ចេត្ថ កាយគមនំ, ញាណគមនញ្ច, កាយគមនម្បិ វិនេយ្យជនោបសង្កមនំ, បកតិគមនញ្ចាតិ ទុព្ពិធំ. ភគវតោ ហិ វិនេយ្យជនោបសង្កមនំ ឯកន្តេន តេសំ ហិតសុខនិប្ផាទនតោ សោភនំ, តថា លក្ខណានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតរូបកាយតាយ ទុតវិលម្ពិតខលិតានុកឌ្ឍននិប្បីឡនុក្កុដិក-កុដិលាកុលតាទិទោសរហិត- មវហសិតរាជហំស- វសភវារណមិគរាជគមនំ បកតិគមនញ្ច, វិមលវិបុលករុណាសតិវីរិយាទិគុណវិសេសសហិតម្បិ ញាណគមនំ អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ យាវ មហាពោធិ, តាវ និរវជ្ជតាយ សោភនមេវាតិ. អថ វា ‘‘សយម្ភូញាណេន សកលម្បិ លោកំ បរិញ្ញាភិសមយវសេន បរិជានន្តោ សម្មា គតោ អវគតោតិ សុគតោ. យោ ហិ គត្យត្ថោ, សោ ពុទ្ធយត្ថោ. យោ ច ពុទ្ធយត្ថោ, សោ គត្យត្ថោតិ. តថា លោកសមុទយំ បហានាភិសមយវសេន បជហន្តោ អនុប្បត្តិធម្មតមាបាទេន្តោ សម្មា គតោ អតីតោតិ សុគតោ. លោកនិរោធំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន សម្មា គតោ អធិគតោតិ សុគតោ. លោកនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ ភាវនាភិសមយវសេន សម្មា គតោ បដិបន្នោតិ សុគតោ, អយញ្ចត្ថោ ‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតី’តិ (មហានិ. ៣៨; ចូឡនិ. ២៧) សុគតោតិអាទិនា និទ្ទេសនយេន វិភាវេតព្ពោ.

អបរោ នយោ – សុន្ទរំ សម្មាសម្ពោធិំ, និព្ពានមេវ វា គតោ អធិគតោតិ សុគតោ. ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសំហិតំ យថារហំ កាលយុត្តមេវ វាចំ វិនេយ្យានំ សម្មា គទតីតិ វា សុគតោ, ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា, តំ សុគតំ. បុញ្ញាបុញ្ញកម្មេហិ ឧបបជ្ជនវសេន គន្តព្ពាតិ គតិយោ, ឧបបត្តិភវវិសេសា. តា បន និរយាទិភេទេន បញ្ចវិធា, សកលស្សាបិ ភវគាមិកម្មស្ស អរិយមគ្គាធិគមេន អវិបាការហភាវករណេន និវត្តិតត្តា បញ្ចហិបិ តាហិ វិសំយុត្តោ ហុត្វា មុត្តោតិ គតិវិមុត្តោ. ឧទ្ធមុទ្ធភវគាមិនោ ហិ ទេវា តំតំកម្មវិបាកទានកាលានុរូបេន តតោ តតោ ភវតោ មុត្តាបិ មុត្តមត្តាវ, ន បន វិសញ្ញោគវសេន មុត្តា, គតិបរិយាបន្នា ច តំតំភវគាមិកម្មស្ស អរិយមគ្គេន អនិវត្តិតត្តា, ន តថា ភគវា. ភគវា បន យថាវុត្តប្បការេន វិសំយុត្តោ ហុត្វា មុត្តោតិ. តស្មា អនេន ភគវតោ កត្ថចិបិ គតិយា អបរិយាបន្នតំ ទស្សេតិ. យតោ ច ភគវា ‘‘ទេវាតិទេវោ’’តិ វុច្ចតិ. តេនេវាហ –

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦);

តំតំគតិសំវត្តនកានញ្ហិ កម្មកិលេសានំ មហាពោធិមូលេយេវ អគ្គមគ្គេន បហីនត្តា នត្ថិ ភគវតោ តំតំគតិបរិយាបន្នតាតិ អច្ចន្តមេវ ភគវា សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសសត្តនិកាយេហិ បរិមុត្តោតិ. អថ វា កាមំ សឧបាទិសេសាយបិ និព្ពានធាតុយា តាហិ គតីហិ វិមុត្តោ, ឯសា បន ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ ឯត្ថេវន្តោគធាតិ ឥមិនា បទេន អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយាវ ថោមេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯត្ថ បន អត្តហិតសម្បត្តិបរហិតបដិបត្តិវសេន ទ្វីហាការេហិ ភគវតោ ថោមនា កតា ហោតិ. តេសុ អនាវរណញាណាធិគមោ, សហ វាសនាយ កិលេសានមច្ចន្តប្បហានំ, អនុបាទិសេសនិព្ពានប្បត្តិ ច អត្តហិតសម្បត្តិ នាម, លាភសក្ការាទិនិរបេក្ខចិត្តស្ស បន សព្ពទុក្ខនិយ្យានិកធម្មទេសនាបយោគតោ ទេវទត្តាទីសុបិ វិរុទ្ធសត្តេសុ និច្ចំ ហិតជ្ឈាសយតា, វិនីតព្ពសត្តានំ ញាណបរិបាកកាលាគមនញ្ច អាសយតោ បរហិតបដិបត្តិ នាម. សា បន អាសយបយោគតោ ទុវិធា, បរហិតបដិបត្តិ តិវិធា ច អត្តហិតសម្បត្តិ ឥមាយ គាថាយ យថារហំ បកាសិតា ហោតិ. ‘‘ករុណាសីតលហទយ’’ន្តិ ហិ ឯតេន អាសយតោ បរហិតបដិបត្តិ, សម្មា គទនត្ថេន សុគតសទ្ទេន បយោគតោ បរហិតបដិបត្តិ. ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតមំ គតិវិមុត្ត’’ន្តិ ឯតេហិ, ចតុសច្ចបដិវេធត្ថេន ច សុគតសទ្ទេន តិវិធាបិ អត្តហិតសម្បត្តិ, អវសិដ្ឋដ្ឋេន បន តេន, ‘‘សនរាមរលោកគរុ’’ន្តិ ច ឯតេន សព្ពាបិ អត្តហិតសម្បត្តិ, បរហិតបដិបត្តិ ច បកាសិតា ហោតិ.

អថ វា ហេតុផលសត្តូបការវសេន តីហាការេហិ ថោមនា កតា. តត្ថ ហេតុ នាម មហាករុណាសមាយោគោ, ពោធិសម្ភារសម្ភរណញ្ច, តទុភយម្បិ បឋមបទេន យថារុតតោ, សាមត្ថិយតោ ច បកាសិតំ. ផលំ បន ញាណប្បហានអានុភាវរូបកាយសម្បទាវសេន ចតុព្ពិធំ. តត្ថ សព្ពញ្ញុតញាណបទដ្ឋានំ មគ្គញាណំ, តម្មូលកានិ ច ទសពលាទិញាណានិ ញាណសម្បទា, សវាសនសកលសំកិលេសានមច្ចន្តមនុប្បាទធម្មតាបាទនំ បហានសម្បទា, យថិច្ឆិតនិប្ផាទនេ អាធិបច្ចំ អានុភាវសម្បទា, សកលលោកនយនាភិសេកភូតា បន លក្ខណានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតា អត្តភាវសម្បត្តិ រូបកាយសម្បទា. តាសុ ញាណប្បហានសម្បទា ទុតិយបទេន, សច្ចបដិវេធត្ថេន ច សុគតសទ្ទេន បកាសិតា, អានុភាវសម្បទា តតិយបទេន, រូបកាយសម្បទា សោភនកាយគមនត្ថេន សុគតសទ្ទេន លក្ខណានុព្យញ្ជនបារិបូរិយា វិនា តទភាវតោ. យថាវុត្តា ទុវិធាបិ បរហិតបដិបត្តិ សត្តូបការសម្បទា, សា បន សម្មា គទនត្ថេន សុគតសទ្ទេន បកាសិតាតិ វេទិតព្ពា.

អបិច ឥមាយ គាថាយ សម្មាសម្ពោធិ តម្មូល – តប្បដិបត្តិយាទយោ អនេកេ ពុទ្ធគុណា អាចរិយេន បកាសិតា ហោន្តិ. ឯសា ហិ អាចរិយានំ បកតិ, យទិទំ យេន កេនចិ បការេន អត្ថន្តរវិញ្ញាបនំ. កថំ? ‘‘ករុណាសីតលហទយ’’ន្តិ ហិ ឯតេន សម្មាសម្ពោធិយា មូលំ ទស្សេតិ. មហាករុណាសញ្ចោទិតមានសោ ហិ ភគវា សំសារបង្កតោ សត្តានំ សមុទ្ធរណត្ថំ កតាភិនីហារោ អនុបុព្ពេន បារមិយោ បូរេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិមធិគតោតិ ករុណា សម្មាសម្ពោធិយា មូលំ. ‘‘បញ្ញាបជ្ជោតវិហតមោហតម’’ន្តិ ឯតេន សម្មាសម្ពោធិំ ទស្សេតិ. សព្ពញ្ញុតញាណបទដ្ឋានញ្ហិ អគ្គមគ្គញាណំ, អគ្គមគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ‘‘សម្មាសម្ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. សម្មា គមនត្ថេន សុគតសទ្ទេន សម្មាសម្ពោធិយា បដិបត្តិំ ទស្សេតិ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគសស្សតុច្ឆេទាភិនិវេសាទិអន្តទ្វយរហិតាយ ករុណាបញ្ញាបរិគ្គហិតាយ មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា បកាសនតោ, ឥតរេហិ សម្មាសម្ពោធិយា បធានាប្បធានប្បភេទំ បយោជនំ ទស្សេតិ. សំសារមហោឃតោ សត្តសន្តារណញ្ហេត្ថ បធានំ, តទញ្ញមប្បធានំ. តេសុ ច បធានេន បយោជនេន បរហិតបដិបត្តិំ ទស្សេតិ, ឥតរេន អត្តហិតសម្បត្តិំ, តទុភយេន ច អត្តហិតបដិបន្នាទីសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ ភគវតោ ចតុត្ថបុគ្គលភាវំ បកាសេតិ. តេន ច អនុត្តរំ ទក្ខិណេយ្យភាវំ, ឧត្តមញ្ច វន្ទនីយភាវំ, អត្តនោ ច វន្ទនាយ ខេត្តង្គតភាវំ វិភាវេតិ.

អបិច ករុណាគ្គហណេន លោកិយេសុ មហគ្គតភាវប្បត្តាសាធារណគុណទីបនតោ សព្ពលោកិយគុណសម្បត្តិ ទស្សិតា, បញ្ញាគ្គហណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានមគ្គញាណទីបនតោ សព្ពលោកុត្តរគុណសម្បត្តិ. តទុភយគ្គហណសិទ្ធោ ហិ អត្ថោ ‘‘សនរាមរលោកគរុ’’ន្តិអាទិនា វិបញ្ចីយតីតិ. ករុណាគ្គហណេន ច និរុបក្កិលេសមុបគមនំ ទស្សេតិ, បញ្ញាគ្គហណេន អបគមនំ. តថា ករុណាគ្គហណេន លោកសមញ្ញានុរូបំ ភគវតោ បវត្តិំ ទស្សេតិ លោកវោហារវិសយត្តា ករុណាយ, បញ្ញាគ្គហណេន លោកសមញ្ញាយ អនតិធាវនំ. សភាវានវពោធេន ហិ ធម្មានំ សភាវំ អតិធាវិត្វា សត្តាទិបរាមសនំ ហោតិ. តថា ករុណាគ្គហណេន មហាករុណាសមាបត្តិវិហារំ ទស្សេតិ, បញ្ញាគ្គហណេន តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណំ, ចតុសច្ចញាណំ, ចតុបដិសម្ភិទាញាណំ, ចតុវេសារជ្ជញាណំ, ករុណាគ្គហណេន មហាករុណាសមាបត្តិញាណស្ស គហិតត្តា សេសាសាធារណញាណានិ, ឆ អភិញ្ញា, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណានិ, ទស ពលានិ, ចុទ្ទស ពុទ្ធគុណា, សោឡស ញាណចរិយា, អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា, ចតុចត្តារីស ញាណវត្ថូនិ, សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនីតិ ឯវមាទីនំ អនេកេសំ បញ្ញាបភេទានំ វសេន ញាណចារំ ទស្សេតិ. តថា ករុណាគ្គហណេន ចរណសម្បត្តិំ, បញ្ញាគ្គហណេន វិជ្ជាសម្បត្តិំ. ករុណាគ្គហណេន អត្តាធិបតិតា, បញ្ញាគ្គហណេន ធម្មាធិបតិតា. ករុណាគ្គហណេន លោកនាថភាវោ, បញ្ញាគ្គហណេន អត្តនាថភាវោ. តថា ករុណាគ្គហណេន បុព្ពការីភាវោ, បញ្ញាគ្គហណេន កតញ្ញុតា. ករុណាគ្គហណេន អបរន្តបតា, បញ្ញាគ្គហណេន អនត្តន្តបតា. ករុណាគ្គហណេន វា ពុទ្ធករធម្មសិទ្ធិ, បញ្ញាគ្គហណេន ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ. តថា ករុណាគ្គហណេន បរសន្តារណំ, បញ្ញាគ្គហណេន អត្តសន្តារណំ. តថា ករុណាគ្គហណេន សព្ពសត្តេសុ អនុគ្គហចិត្តតា, បញ្ញាគ្គហណេន សព្ពធម្មេសុ វិរត្តចិត្តតា ទស្សិតា ហោតិ សព្ពេសញ្ច ពុទ្ធគុណានំ ករុណា អាទិ តន្និទានភាវតោ, បញ្ញា បរិយោសានំ តតោ ឧត្តរិ ករណីយាភាវតោ. ឥតិ អាទិបរិយោសានទស្សនេន សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ. តថា ករុណាគ្គហណេន សីលក្ខន្ធបុព្ពង្គមោ សមាធិក្ខន្ធោ ទស្សិតោ ហោតិ. ករុណានិទានញ្ហិ សីលំ តតោ បាណាតិបាតាទិវិរតិប្បវត្តិតោ, សា ច ឈានត្តយសម្បយោគិនីតិ, បញ្ញាវចនេន បញ្ញាក្ខន្ធោ. សីលញ្ច សព្ពពុទ្ធគុណានំ អាទិ, សមាធិ មជ្ឈេ, បញ្ញា បរិយោសានន្តិ ឯវម្បិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណា សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ នយតោ ទស្សិតត្តា. ឯសោ ឯវ ហិ និរវសេសតោ ពុទ្ធគុណានំ ទស្សនុបាយោ, យទិទំ នយគ្គាហណំ, អញ្ញថា កោ នាម សមត្ថោ ភគវតោ គុណេ អនុបទំ និរវសេសតោ ទស្សេតុំ. តេនេវាហ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,

កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ.

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,

វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ.

តេនេវ ច អាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេនាបិ ពុទ្ធគុណបរិច្ឆេទនំ បតិ ភគវតា អនុយុត្តេន ‘‘នោ ហេតំ ភន្តេ’’តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អបិ ច មេ ភន្តេ ធម្មន្វយោ វិទិតោ’’តិ សម្បសាទនីយសុត្តេ វុត្តំ.

ឯវំ សង្ខេបេន សកលសព្ពញ្ញុគុណេហិ ភគវតោ ថោមនាបុព្ពង្គមំ បណាមំ កត្វា ឥទានិ សទ្ធម្មស្សាបិ ថោមនាបុព្ពង្គមំ បណាមំ ករោន្តោ ‘‘ពុទ្ធោបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថាយំ សហ បទសម្ពន្ធេន សង្ខេបត្ថោ – យថាវុត្តវិវិធគុណគណសមន្នាគតោ ពុទ្ធោបិ យំ អរិយមគ្គសង្ខាតំ ធម្មំ, សហ បុព្ពភាគបដិបត្តិធម្មេន វា អរិយមគ្គភូតំ ធម្មំ ភាវេត្វា ចេវ យំ ផលនិព្ពានសង្ខាតំ ធម្មំ, បរិយត្តិធម្មបដិបត្តិធម្មេហិ វា សហ ផលនិព្ពានភូតំ ធម្មំ សច្ឆិកត្វា ច សម្មាសម្ពោធិសង្ខាតំ ពុទ្ធភាវមុបគតោ, វីតមលមនុត្តរំ តំ ធម្មម្បិ វន្ទេតិ.

តត្ថ ពុទ្ធសទ្ទស្ស តាវ ‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ. ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា និទ្ទេសនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អថ វា អគ្គមគ្គញាណាធិគមេន សវាសនាយ សម្មោហនិទ្ទាយ អច្ចន្តវិគមនតោ, អបរិមិតគុណគណាលង្កតសព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បត្តិយា វិកសិតភាវតោ ច ពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ ជាគរណវិកសនត្ថវសេន. អថ វា កស្សចិបិ ញេយ្យធម្មស្ស អនវពុទ្ធស្ស អភាវេន ញេយ្យវិសេសស្ស កម្មភាវាគហណតោ កម្មវចនិច្ឆាយាភាវេន អវគមនត្ថវសេន កត្តុនិទ្ទេសោវ លព្ភតិ, តស្មា ពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោតិបិ វត្តព្ពោ. បទេសគ្គហណេ ហិ អសតិ គហេតព្ពស្ស និប្បទេសតាវ វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘ទិក្ខិតោ ន ទទាតី’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា កម្មវិសេសានបេក្ខា កត្តរិ ឯវ ពុទ្ធសទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា, អត្ថតោ បន បារមិតាបរិភាវិតោ សយម្ភុញាណេន សហ វាសនាយ វិហតវិទ្ធស្តនិរវសេសកិលេសោមហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិអបរិមេយ្យគុណគណាធារោ ខន្ធសន្តានោ ពុទ្ធោ, យថាហ –

‘‘ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, ពលេសុ ច វសីភាវ’’ន្តិ (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. ៩៧; បដិ. ម. ១៦១).

អបិសទ្ទោ សម្ភាវនេ, តេន ឯវំ គុណវិសេសយុត្តោ សោបិ នាម ភគវា ឦទិសំ ធម្មំ ភាវេត្វា, សច្ឆិកត្វា ច ពុទ្ធភាវមុបគតោ, កា នាម កថា អញ្ញេសំ សាវកាទិភាវមុបគមនេតិ ធម្មេ សម្ភាវនំ ទីបេតិ. ពុទ្ធភាវន្តិ សម្មាសម្ពោធិំ. យេន ហិ និមិត្តភូតេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានេន អគ្គមគ្គញាណេន, អគ្គមគ្គញាណបទដ្ឋានេន ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ភគវតិ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ នាមំ, តទារម្មណញ្ច ញាណំ បវត្តតិ, តមេវិធ ‘‘ភាវោ’’តិ វុច្ចតិ. ភវន្តិ ពុទ្ធិសទ្ទា ឯតេនាតិ ហិ ភាវោ. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘យេន យេន និមិត្តេន, ពុទ្ធិ សទ្ទោ ច វត្តតេ;

តំតំនិមិត្តកំ ភាវបច្ចយេហិ ឧទីរិត’’ន្តិ.

ភាវេត្វាតិ ឧប្បាទេត្វា, វឌ្ឍេត្វា វា. សច្ឆិកត្វាតិ បច្ចក្ខំ កត្វា. ចេវ-សទ្ទោ ច-សទ្ទោ ច តទុភយត្ថ សមុច្ចយេ. តេន ហិ សទ្ទទ្វយេន ន កេវលំ ភគវា ធម្មស្ស ភាវនាមត្តេន ពុទ្ធភាវមុបគតោ, នាបិ សច្ឆិកិរិយាមត្តេន, អថ ខោ តទុភយេនេវាតិ សមុច្ចិនោតិ. ឧបគតោតិ បត្តោ, អធិគតោតិ អត្ថោ. ឯតស្ស ‘‘ពុទ្ធភាវ’’ន្តិ បទេន សម្ពន្ធោ. វីតមលន្តិ ឯត្ថ វិរហវសេន ឯតិ បវត្តតីតិ វីតោ, មលតោ វីតោ, វីតំ វា មលំ យស្សាតិ វីតមលោ, តំ វីតមលំ. ‘‘គតមល’’ន្តិបិ បាឋោ ទិស្សតិ, ឯវំ សតិ សឧបសគ្គោ វិយ អនុបសគ្គោបិ គតសទ្ទោ វិរហត្ថវាចកោ វេទិតព្ពោ ធាតូនមនេកត្ថត្តា. គច្ឆតិ អបគច្ឆតីតិ ហិ គតោ, ធម្មោ. គតំ វា មលំ, បុរិមនយេន សមាសោ. អនុត្តរន្តិ ឧត្តរវិរហិតំ. យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ អបាយតោ, សំសារតោ ច អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ ធម្មោ, នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ. តប្បកាសនត្តា, សច្ឆិកិរិយាសម្មសនបរិយាយស្ស ច លព្ភមានត្តា បរិយត្តិធម្មោបិ ឥធ សង្គហិតោ. តថា ហិ ‘‘អភិធម្មនយសមុទ្ទំ អធិគច្ឆិ, តីណិ បិដកានិ សម្មសី’’តិ ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តថា ‘‘យំ ធម្មំ ភាវេត្វា សច្ឆិកត្វា’’តិ ច វុត្តត្តា ភាវនាសច្ឆិកិរិយាយោគ្យតាយ ពុទ្ធករធម្មភូតាហិ បារមិតាហិ សហ បុព្ពភាគអធិសីលសិក្ខាទយោបិ ឥធ សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា. តាបិ ហិ វិគតបដិបក្ខតាយ វីតមលា, អនញ្ញសាធារណតាយ អនុត្តរា ច. កថំ បន តា ភាវេត្វា, សច្ឆិកត្វា ច ភគវា ពុទ្ធភាវមុបគតោតិ? វុច្ចតេ – សត្តានញ្ហិ សំសារវដ្ដទុក្ខនិស្សរណាយ [និស្សរណត្ថាយ (បណ្ណាស ដី.) និស្សរណេ (កត្ថចិ)] កតមហាភិនីហារោ មហាករុណាធិវាសនបេសលជ្ឈាសយោ បញ្ញាវិសេសបរិយោទាតនិម្មលានំ ទានទមសញ្ញមាទីនំ ឧត្តមធម្មានំ កប្បានំ សតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ សក្កច្ចំ និរន្តរំ និរវសេសំ ភាវនាសច្ឆិកិរិយាហិ កម្មាទីសុ អធិគតវសីភាវោ អច្ឆរិយាចិន្តេយ្យមហានុភាវោ អធិសីលាធិចិត្តានំ បរមុក្កំសបារមិប្បត្តោ ភគវា បច្ចយាការេ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សមុខេន មហាវជិរញាណំ បេសេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិសង្ខាតំ ពុទ្ធភាវមុបគតោតិ.

ឥមាយ បន គាថាយ វិជ្ជាវិមុត្តិសម្បទាទីហិ អនេកេហិ គុណេហិ យថារហំ សទ្ធម្មំ ថោមេតិ. កថំ? ឯត្ថ ហិ ‘‘ភាវេត្វា’’តិ ឯតេន វិជ្ជាសម្បទាយ ថោមេតិ, ‘‘សច្ឆិកត្វា’’តិ ឯតេន វិមុត្តិសម្បទាយ. តថា បឋមេន ឈានសម្បទាយ, ទុតិយេន វិមោក្ខសម្បទាយ. បឋមេន វា សមាធិសម្បទាយ, ទុតិយេន សមាបត្តិសម្បទាយ. អថ វា បឋមេន ខយញាណភាវេន, ទុតិយេន អនុប្បាទញាណភាវេន. បឋមេន វា វិជ្ជូបមតាយ, ទុតិយេន វជិរូបមតាយ. បឋមេន វា វិរាគសម្បត្តិយា, ទុតិយេន និរោធសម្បត្តិយា. តថា បឋមេន និយ្យានភាវេន, ទុតិយេន និស្សរណភាវេន. បឋមេន វា ហេតុភាវេន, ទុតិយេន អសង្ខតភាវេន. បឋមេន វា ទស្សនភាវេន, ទុតិយេន វិវេកភាវេន. បឋមេន វា អធិបតិភាវេន, ទុតិយេន អមតភាវេន ធម្មំ ថោមេតិ. អថ វា ‘‘យំ ធម្មំ ភាវេត្វា ពុទ្ធភាវំ ឧបគតោ’’តិ ឯតេន ស្វាក្ខាតតាយ ធម្មំ ថោមេតិ, ‘‘សច្ឆិកត្វា’’តិ ឯតេន សន្ទិដ្ឋិកតាយ. តថា បឋមេន អកាលិកតាយ, ទុតិយេន ឯហិបស្សិកតាយ. បឋមេន វា ឱបនេយ្យិកតាយ, ទុតិយេន បច្ចត្តំវេទិតព្ពតាយ. បឋមេន វា សហ បុព្ពភាគសីលាទីហិ សេក្ខេហិ សីលសមាធិបញ្ញាក្ខន្ធេហិ, ទុតិយេន សហ អសង្ខតធាតុយា អសេក្ខេហិ ធម្មំ ថោមេតិ.

‘‘វីតមល’’ន្តិ ឥមិនា បន សំកិលេសាភាវទីបនេន វិសុទ្ធតាយ ធម្មំ ថោមេតិ, ‘‘អនុត្តរ’’ន្តិ ឯតេន អញ្ញស្ស វិសិដ្ឋស្ស អភាវទីបនេន បរិបុណ្ណតាយ. បឋមេន វា បហានសម្បទាយ, ទុតិយេន សភាវសម្បទាយ. បឋមេន វា ភាវនាផលយោគ្យតាយ. ភាវនាគុណេន ហិ សោ សំកិលេសមលសមុគ្ឃាតកោ, តស្មានេន ភាវនាកិរិយាយ ផលមាហ. ទុតិយេន សច្ឆិកិរិយាផលយោគ្យតាយ. តទុត្តរិករណីយាភាវតោ ហិ អនញ្ញសាធារណតាយ អនុត្តរភាវោ សច្ឆិកិរិយានិព្ពត្តិតោ, តស្មានេន សច្ឆិកិរិយាផលមាហាតិ.

ឯវំ សង្ខេបេនេវ សព្ពសទ្ធម្មគុណេហិ សទ្ធម្មស្សាបិ ថោមនាបុព្ពង្គមំ បណាមំ កត្វា ឥទានិ អរិយសង្ឃស្សាបិ ថោមនាបុព្ពង្គមំ បណាមំ ករោន្តោ ‘‘សុគតស្ស ឱរសាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សុគតស្សាតិ សម្ពន្ធនិទ្ទេសោ, ‘‘បុត្តាន’’ន្តិ ឯតេន សម្ពជ្ឈិតព្ពោ. ឧរសិ ភវា, ជាតា, សំវុទ្ធា វា ឱរសា, អត្តជោ ខេត្តជោ អន្តេវាសិកោ ទិន្នកោតិ ចតុព្ពិធេសុ បុត្តេសុ អត្តជា, តំសរិក្ខតាយ បន អរិយបុគ្គលា ‘‘ឱរសា’’តិ វុច្ចន្តិ. យថា ហិ មនុស្សានំ ឱរសបុត្តា អត្តជាតតាយ បិតុសន្តកស្ស ទាយជ្ជស្ស វិសេសភាគិនោ ហោន្តិ, ឯវមេតេបិ សទ្ធម្មសវនន្តេ អរិយាយ ជាតិយា ជាតតាយ ភគវតោ សន្តកស្ស វិមុត្តិសុខស្ស ធម្មរតនស្ស ច ទាយជ្ជស្ស វិសេសភាគិនោតិ. អថ វា ភគវតោ ធម្មទេសនានុភាវេន អរិយភូមិំ ឱក្កមមានា, ឱក្កន្តា ច អរិយសាវកា ភគវតោ ឧរេ វាយាមជនិតាភិជាតតាយ សទិសកប្បនមន្តរេន និប្បរិយាយេនេវ ‘‘ឱរសា’’តិ វត្តព្ពតមរហន្តិ. តថា ហិ តេ ភគវតា អាសយានុសយចរិយាធិមុត្តិអាទិឱលោកនេន, វជ្ជានុចិន្តនេន ច ហទយេ កត្វា វជ្ជតោ និវារេត្វា អនវជ្ជេ បតិដ្ឋាបេន្តេន សីលាទិធម្មសរីរបោសនេន សំវឌ្ឍាបិតា. យថាហ ភគវា ឥតិវុត្តកេ ‘‘អហមស្មិ ភិក្ខវេ ព្រាហ្មណោ…បេ… តស្ស មេ តុម្ហេ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា’’តិអាទិ (ឥតិវុ. ១០០). ននុ សាវកទេសិតាបិ ទេសនា អរិយភាវាវហាតិ? សច្ចំ, សា បន តម្មូលិកត្តា, លក្ខណាទិវិសេសាភាវតោ ច ‘‘ភគវតោ ធម្មទេសនា’’ ឥច្ចេវ សង្ខ្យំ គតា, តស្មា ភគវតោ ឱរសបុត្តភាវោយេវ តេសំ វត្តព្ពោតិ, ឯតេន ចតុព្ពិធេសុ បុត្តេសុ អរិយសង្ឃស្ស អត្តជបុត្តភាវំ ទស្សេតិ. អត្តនោ កុលំ បុនេន្តិ សោធេន្តិ, មាតាបិតូនំ វា ហទយំ បូរេន្តីតិ បុត្តា, អត្តជាទយោ. អរិយា បន ធម្មតន្តិវិសោធនេន, ធម្មានុធម្មបដិបត្តិយា ចិត្តារាធនេន ច តប្បដិភាគតាយ ភគវតោ បុត្តា នាម, តេសំ. តស្ស ‘‘សមូហ’’ន្តិ បទេន សម្ពន្ធោ.

សំកិលេសនិមិត្តំ ហុត្វា គុណំ មារេតិ វិពាធតីតិ មារោ, ទេវបុត្តមារោ. សិនាតិ បរេ ពន្ធតិ ឯតាយាតិ សេនា, មារស្ស សេនា តថា, មារញ្ច មារសេនញ្ច មថេន្តិ វិលោថេន្តីតិ មារសេនមថនា, តេសំ. ‘‘មារមារសេនមថនាន’’ន្តិ ហិ វត្តព្ពេបិ ឯកទេសសរូបេកសេសវសេន ឯវំ វុត្តំ. មារសទ្ទសន្និធានេន វា សេនាសទ្ទេន មារសេនា គហេតព្ពា, គាថាពន្ធវសេន ចេត្ថ រស្សោ. ‘‘មារសេនមទ្ទនាន’’ន្តិបិ កត្ថចិ បាឋោ, សោ អយុត្តោវ អរិយាជាតិកត្តា ឥមិស្សា គាថាយ. ននុ ច អរិយសាវកានំ មគ្គាធិគមសមយេ ភគវតោ វិយ តទន្តរាយករណត្ថំ ទេវបុត្តមារោ វា មារសេនា វា ន អបសាទេតិ, អថ កស្មា ឯវំ វុត្តន្តិ? អបសាទេតព្ពភាវការណស្ស វិមថិតត្តា. តេសញ្ហិ អបសាទេតព្ពតាយ ការណេ សំកិលេសេ វិមថិតេ តេបិ វិមថិតា នាម ហោន្តីតិ. អថ វា ខន្ធាភិសង្ខារមារានំ វិយ ទេវបុត្តមារស្សាបិ គុណមារណេ សហាយភាវូបគមនតោ កិលេសពលកាយោ ឥធ ‘‘មារសេនា’’តិ វុច្ចតិ យថាហ ភគវា –

‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា, ទុតិយា អរតិ វុច្ចតិ;

តតិយា ខុប្បិបាសា តេ, ចតុត្ថី តណ្ហា បវុច្ចតិ.

បញ្ចមំ ថិនមិទ្ធំ តេ, ឆដ្ឋា ភីរូ បវុច្ចតិ;

សត្តមី វិចិកិច្ឆា តេ, មក្ខោ ថម្ភោ តេ អដ្ឋមោ.

លាភោ សិលោកោ សក្ការោ,

មិច្ឆាលទ្ធោ ច យោ យសោ;

យោ ចត្តានំ សមុក្កំសេ,

បរេ ច អវជានតិ.

ឯសា នមុចិ តេ សេនា, កណ្ហស្សាភិប្បហារិនី;

ន នំ អសូរោ ជិនាតិ, ជេត្វា ច លភតេ សុខ’’ន្តិ. (សុ. និ. ៤៣៨; មហានិ. ២៨; ចូឡនិ. ៤៧);

សា ច តេហិ អរិយសាវកេហិ ទិយឌ្ឍសហស្សភេទា, អនន្តភេទា វា កិលេសវាហិនី សតិធម្មវិចយវីរិយសមថាទិគុណបហរណីហិ ឱធិសោ មថិតា, វិទ្ធំសិតា, វិហតា ច, តស្មា ‘‘មារសេនមថនា’’តិ វុច្ចន្តិ. វិលោថនញ្ចេត្ថ វិទ្ធំសនំ, វិហននំ វា. អបិច ខន្ធាភិសង្ខារមច្ចុទេវបុត្តមារានំ តេសំ សហាយភាវូបគមនតាយ សេនាសង្ខាតស្ស កិលេសមារស្ស ច មថនតោ ‘‘មារសេនមថនា’’តិបិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯវញ្ច សតិ បញ្ចមារនិម្មថនភាវេន អត្ថោ បរិបុណ្ណោ ហោតិ. អរិយសាវកាបិ ហិ សមុទយប្បហានបរិញ្ញាវសេន ខន្ធមារំ, សហាយវេកល្លករណេន សព្ពថា, អប្បវត្តិករណេន ច អភិសង្ខារមារំ, ពលវិធមនវិសយាតិក្កមនវសេន មច្ចុមារំ, ទេវបុត្តមារញ្ច សមុច្ឆេទប្បហានវសេន សព្ពសោ អប្បវត្តិករណេន កិលេសមារំ មថេន្តីតិ, ឥមិនា បន តេសំ ឱរសបុត្តភាវេ ការណំ, តីសុ បុត្តេសុ ច អនុជាតតំ ទស្សេតិ. មារសេនមថនតាយ ហិ តេ ភគវតោ ឱរសបុត្តា, អនុជាតា ចាតិ.

អដ្ឋន្នន្តិ គណនបរិច្ឆេទោ, តេនសតិបិ តេសំ តំតំភេទេន អនេកសតសហស្សសង្ខ្យាភេទេ អរិយភាវករមគ្គផលធម្មភេទេន ឥមំ គណនបរិច្ឆេទំ នាតិវត្តន្តិ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋភាវានតិវត្តនតោតិ ទស្សេតិ. បិ-សទ្ទោ, អបិ-សទ្ទោ វា បទលីឡាទិនា ការណេន អដ្ឋានេ បយុត្តោ, សោ ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ ឯត្ថ យោជេតព្ពោ, តេន ន កេវលំ ពុទ្ធធម្មេយេវ, អថ ខោ អរិយសង្ឃម្បីតិ សម្បិណ្ឌេតិ. យទិបិ អវយវវិនិមុត្តោ សមុទាយោ នាម កោចិ នត្ថិ អវយវំ ឧបាទាយ សមុទាយស្ស វត្តព្ពត្តា, អវិញ្ញាយមានសមុទាយំ បន វិញ្ញាយមានសមុទាយេន វិសេសិតុមរហតីតិ អាហ ‘‘អដ្ឋន្នម្បិ សមូហ’’ន្តិ, ឯតេន ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ ឯត្ថ ន យេន កេនចិ សណ្ឋានាទិនា, កាយសាមគ្គិយា វា សមុទាយភាវោ, អបិ តុ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋភាវេនេវាតិ វិសេសេតិ. អវយវមេវ សម្បិណ្ឌេត្វា ឩហិតព្ពោ វិតក្កេតព្ពោ, សំឩហនិតព្ពោ វា សង្ឃដិតព្ពោតិ សមូហោ, សោយេវ សមោហោ វចនសិលិដ្ឋតាទិនា. ទ្វិធាបិ ហិ បាឋោ យុជ្ជតិ. អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ច ឥរិយនតោ អរិយា និរុត្តិនយេន. អថ វា សទេវកេន លោកេន សរណន្តិ អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ, ឧបគតានញ្ច តទត្ថសិទ្ធិតោ អរិយា, ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតោ, សមគ្គំ វា កម្មំ សមុទាយវសេន សមុបគតោតិ សង្ឃោ, អរិយានំ សង្ឃោ, អរិយោ ច សោ សង្ឃោ ច យថាវុត្តនយេនាតិ វា អរិយសង្ឃោ, តំ អរិយសង្ឃំ. ភគវតោ អបរភាគេ ពុទ្ធធម្មរតនានម្បិ សមធិគមោ សង្ឃរតនាធីនោតិ អរិយសង្ឃស្ស ពហូបការតំ ទស្សេតុំ ឥធេវ ‘‘សិរសា វន្ទេ’’តិ វុត្តំ. អវស្សញ្ចាយមត្ថោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ វិនយដ្ឋកថាទីសុបិ (បារា. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា) តថា វុត្តត្តា. កេចិ បន បុរិមគាថាសុបិ តំ បទមានេត្វា យោជេន្តិ, តទយុត្តមេវ រតនត្តយស្ស អសាធារណគុណប្បកាសនដ្ឋានត្តា, យថាវុត្តការណស្ស ច សព្ពេសម្បិ សំវណ្ណនាការានមធិប្បេតត្តាតិ.

ឥមាយ បន គាថាយ អរិយសង្ឃស្ស បភវសម្បទា បហានសម្បទាទយោ អនេកេ គុណា ទស្សិតា ហោន្តិ. កថំ? ‘‘សុគតស្ស ឱរសានំ បុត្តាន’’ន្តិ ហិ ឯតេន អរិយសង្ឃស្ស បភវសម្បទំ ទស្សេតិ សម្មាសម្ពុទ្ធបភវតាទីបនតោ. ‘‘មារសេនមថនាន’’ន្តិ ឯតេន បហានសម្បទំ សកលសំកិលេសប្បហានទីបនតោ. ‘‘អដ្ឋន្នម្បិ សមូហ’’ន្តិ ឯតេន ញាណសម្បទំ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋភាវទីបនតោ. ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ ឯតេន សភាវសម្បទំ សព្ពសង្ឃានំ អគ្គភាវទីបនតោ. អថ វា ‘‘សុគតស្ស ឱរសានំ បុត្តាន’’ន្តិ អរិយសង្ឃស្ស វិសុទ្ធនិស្សយភាវទីបនំ. ‘‘មារសេនមថនាន’’ន្តិ សម្មាឧជុញាយសាមីចិបដិបន្នភាវទីបនំ. ‘‘អដ្ឋន្នម្បិ សមូហ’’ន្តិ អាហុនេយ្យាទិភាវទីបនំ. ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ អនុត្តរបុញ្ញក្ខេត្តភាវទីបនំ. តថា ‘‘សុគតស្ស ឱរសានំ បុត្តាន’’ន្តិ ឯតេន អរិយសង្ឃស្ស លោកុត្តរសរណគមនសព្ភាវំ ទស្សេតិ. លោកុត្តរសរណគមនេន ហិ តេ ភគវតោ ឱរសបុត្តា ជាតា. ‘‘មារសេនមថនាន’ន្តិ ឯតេន អភិនីហារសម្បទាសិទ្ធំ បុព្ពភាគសម្មាបដិបត្តិំ ទស្សេតិ. កតាភិនីហារា ហិ សម្មាបដិបន្នា មារំ, មារសេនំ វា អភិវិជិនន្តិ. ‘‘អដ្ឋន្នម្បិ សមូហ’’ន្តិ ឯតេន វិទ្ធស្តវិបក្ខេ សេក្ខាសេក្ខធម្មេ ទស្សេតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន មគ្គផលធម្មានំ ទស្សិតត្តា. ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ ឯតេន អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវំ ទស្សេតិ អនុត្តរបុញ្ញក្ខេត្តភាវស្ស ទស្សិតត្តា. សរណគមនញ្ច សាវកានំ សព្ពគុណស្ស អាទិ, សបុព្ពភាគបដិបទា សេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ មជ្ឈេ, អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ បរិយោសានន្តិអាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណា សង្ខេបតោ សព្ពេបិ អរិយសង្ឃគុណា ទស្សិតា ហោន្តីតិ.

ឯវំ គាថាត្តយេន សង្ខេបតោ សកលគុណសំកិត្តនមុខេន រតនត្តយស្ស បណាមំ កត្វា ឥទានិ តំ និបច្ចការំ យថាធិប្បេតបយោជនេ បរិណាមេន្តោ ‘‘ឥតិ មេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនេ. តេន គាថាត្តយេន យថាវុត្តនយំ និទស្សេតិ. មេតិ អត្តានំ ករណវចនេន កត្តុភាវេន និទ្ទិសតិ. តស្ស ‘‘យំ បុញ្ញំ មយា លទ្ធ’’ន្តិ បាឋសេសេន សម្ពន្ធោ, សម្បទាននិទ្ទេសោ វា ឯសោ, ‘‘អត្ថី’’តិ បាឋសេសោ, សាមិនិទ្ទេសោ វា ‘‘យំ មម បុញ្ញំ វន្ទនាមយ’’ន្តិ. បសីទីយតេ បសន្នា, តាទិសា មតិ បញ្ញា, ចិត្តំ វា យស្សាតិ បសន្នមតិ, អញ្ញបទលិង្គប្បធានត្តា ឥមស្ស សមាសបទស្ស ‘‘បសន្នមតិនោ’’តិ វុត្តំ. រតិំ នយតិ, ជនេតិ, វហតីតិ វា រតនំ, សត្តវិធំ, ទសវិធំ វា រតនំ, តមិវ ឥមានីតិ នេរុត្តិកា. សទិសកប្បនមញ្ញត្រ បន យថាវុត្តវចនត្ថេនេវ ពុទ្ធាទីនំ រតនភាវោ យុជ្ជតិ. តេសញ្ហិ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៥៧, ២៥៥) យថាភូតគុណេ អាវជ្ជន្តស្ស អមតាធិគមហេតុភូតំ អនប្បកំ បីតិបាមោជ្ជំ ឧប្បជ្ជតិ. យថាហ –

‘‘យស្មិំ មហានាម សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោស…បេ… ន មោហ…បេ… ឧជុគតមេវស្ស តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ ហោតិ តថាគតំ អារព្ភ. ឧជុគតចិត្តោ ខោ បន មហានាម អរិយសាវកោ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៦.១០; ១១.១១).

ចិត្តីកតាទិភាវោ វា រតនដ្ឋោ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាសុ –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ. (ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; ឧទាន. អដ្ឋ. ៤៧; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សុ. និ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ១.២២៦);

ចិត្តីកតភាវាទយោ ច អនញ្ញសាធារណា សាតិសយតោ ពុទ្ធាទីសុយេវ លព្ភន្តីតិ. វិត្ថារោ រតនសុត្តវណ្ណនាយំ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦) គហេតព្ពោ. អយមត្ថោ បន និព្ពចនត្ថវសេន ន វុត្តោ, អថ កេនាតិ ចេ? លោកេ រតនសម្មតស្ស វត្ថុនោ គរុកាតព្ពតាទិអត្ថវសេនាតិ សទ្ទវិទូ. សាធូនញ្ច រមនតោ, សំសារណ្ណវា ច តរណតោ, សុគតិនិព្ពានញ្ច នយនតោ រតនំ តុល្យត្ថសមាសវសេន, អលមតិបបញ្ចេន. ឯកសេសបកប្បនេន, បុថុវចននិព្ពចនេន វា រតនានិ. តិណ្ណំ សមូហោ, តីណិ វា សមាហដានិ, តយោ វា អវយវា អស្សាតិ តយំ, រតនានមេវ តយំ, នាញ្ញេសន្តិ រតនត្តយំ. អវយវវិនិមុត្តស្ស បន សមុទាយស្ស អភាវតោ តីណិ ឯវ រតនានិ តថា វុច្ចន្តិ, ន សមុទាយមត្តំ, សមុទាយាបេក្ខាយ បន ឯកវចនំ កតំ. វន្ទីយតេ វន្ទនា, សាវ វន្ទនាមយំ យថា ‘‘ទានមយំ សីលមយ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥; ឥតិវុ. ៦០; នេត្តិ. ៣៣). វន្ទនា ចេត្ថ កាយវាចាចិត្តេហិ តិណ្ណំ រតនានំ គុណនិន្នតា, ថោមនា វា. អបិច តស្សា ចេតនាយ សហជាតាទោបការេកោ សទ្ធាបញ្ញាសតិវីរិយាទិសម្បយុត្តធម្មោ វន្ទនា, តាយ បកតន្តិ វន្ទនាមយំ យថា ‘‘សោវណ្ណមយំ រូបិយមយ’’ន្តិ, អត្ថតោ បន យថាវុត្តចេតនាវ. រតនត្តយេ, រតនត្តយស្ស វា វន្ទនាមយំ រតនត្តយវន្ទនាមយំ. បុជ្ជភវផលនិព្ពត្តនតោ បុញ្ញំ និរុត្តិនយេន, អត្តនោ ការកំ, សន្តានំ វា បុនាតិ វិសោធេតីតិ បុញ្ញំ, សកម្មកត្តា ធាតុស្ស ការិតវសេន អត្ថវិវរណំ លព្ភតិ, សទ្ទនិប្ផត្តិ បន សុទ្ធវសេនេវាតិ សទ្ទវិទូ.

តំតំសម្បត្តិយា វិពន្ធនវសេន សត្តសន្តានស្ស អន្តរេ វេមជ្ឈេ ឯតិ អាគច្ឆតីតិ អន្តរាយោ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថោ. បណាមបយោជនេ វុត្តវិធិនា សុដ្ឋុ វិហតោ វិទ្ធស្តោ អន្តរាយោ អស្សាតិ សុវិហតន្តរាយោ. វិហននញ្ចេត្ថ តទុប្បាទកហេតុបរិហរណវសេន តេសំ អន្តរាយានមនុប្បត្តិករណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ហុត្វាតិ បុព្ពកាលកិរិយា, តស្ស ‘‘អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ យំ-សទ្ទេន ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វន្ទនាមយបុញ្ញស្ស. អានុភាវេនាតិ ពលេន.

‘‘តេជោ ឧស្សាហមន្តា ច, បភូ សត្តីតិ បញ្ចិមេ;

‘អានុភាវោ’តិ វុច្ចន្តិ, ‘បភាវោ’តិ ច តេ វទេ’’តិ. –

វុត្តេសុ ហិ អត្ថេសុ ឥធ សត្តិយំ វត្តតិ. អនុ បុនប្បុនំ តំសមង្គិំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ ហិ អនុភាវោ, សោយេវ អានុភាវោតិ ឧទានដ្ឋកថាយំ, អត្ថតោ បន យថាលទ្ធសម្បត្តិនិមិត្តកស្ស បុរិមកម្មស្ស ពលានុប្បទានវសសង្ខាតា វន្ទនាមយបុញ្ញស្ស សត្តិយេវ, សា ច សុវិហតន្តរាយតាយ ករណំ, ហេតុ វា សម្ភវតិ.

ឯត្ថ បន ‘‘បសន្នមតិនោ’’តិ ឯតេន អត្តនោ បសាទសម្បត្តិំ ទស្សេតិ. ‘‘រតនត្តយវន្ទនាមយ’’ន្តិ ឯតេន រតនត្តយស្ស ខេត្តភាវសម្បត្តិំ, តតោ ច តស្ស បុញ្ញស្ស អត្តនោ បសាទសម្បត្តិយា, រតនត្តយស្ស ច ខេត្តភាវសម្បត្តិយាតិ ទ្វីហិ អង្គេហិ អត្ថសំវណ្ណនាយ ឧបឃាតកឧបទ្ទវានំ វិហននេ សមត្ថតំ ទីបេតិ. ចតុរង្គសម្បត្តិយា ទានចេតនា វិយ ហិ ទ្វយង្គសម្បត្តិយា បណាមចេតនាបិ អន្តរាយវិហននេន ទិដ្ឋធម្មិកាតិ.

ឯវំ រតនត្តយស្ស និបច្ចការករណេ បយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្សា ធម្មទេសនាយ អត្ថំ សំវណ្ណេតុកាមោ, តទបិ សំវណ្ណេតព្ពធម្មភាវេន ទស្សេត្វា គុណាភិត្ថវនវិសេសេន អភិត្ថវេតុំ ‘‘ទីឃស្សា’’តិអាទិមាហ. អយញ្ហិ អាចរិយស្ស បកតិ, យទិទំ តំតំសំវណ្ណនាសុ អាទិតោ តស្ស តស្ស សំវណ្ណេតព្ពធម្មស្ស វិសេសគុណកិត្តនេន ថោមនា. តថា ហិ តេសុ តេសុ បបញ្ចសូទនីសារត្ថបកាសនីមនោរថបូរណីអដ្ឋសាលិនីអាទីសុ យថាក្កមំ ‘‘បរវាទមថនស្ស, ញាណប្បភេទជននស្ស, ធម្មកថិកបុង្គវានំ វិចិត្តបដិភានជននស្ស,

តស្ស គម្ភីរញាណេហិ, ឱគាឡ្ហស្ស អភិណ្ហសោ;

នានានយវិចិត្តស្ស, អភិធម្មស្ស អាទិតោ’’តិ. អាទិនា –

ថោមនា កតា. តត្ថ ទីឃស្សាតិ ទីឃនាមកស្ស. ទីឃសុត្តង្កិតស្សាតិ ទីឃេហិ អភិអាយតវចនប្បពន្ធវន្តេហិ សុត្តេហិ លក្ខិតស្ស, អនេន ‘‘ទីឃោ’’តិ អយំ ឥមស្ស អាគមស្ស អត្ថានុគតា សមញ្ញាតិ ទស្សេតិ. ននុ ច សុត្តានិយេវ អាគមោ, កថំ សោ តេហិ អង្កីយតីតិ? សច្ចមេតំ បរមត្ថតោ, បញ្ញត្តិតោ បន សុត្តានិ ឧបាទាយ អាគមភាវស្ស បញ្ញត្តត្តា អវយវេហិ សុត្តេហិ អវយវីភូតោ អាគមោ អង្កីយតិ. យថេវ ហិ អត្ថព្យញ្ជនសមុទាយេ ‘‘សុត្ត’’ន្តិ វោហារោ, ឯវំ សុត្តសមុទាយេ អាគមវោហារោតិ. បដិច្ចសមុប្បាទាទិនិបុណត្ថភាវតោ និបុណស្ស. អាគច្ឆន្តិ អត្តត្ថបរត្ថាទយោ ឯត្ថ, ឯតេន, ឯតស្មាតិ វា អាគមោ, ឧត្តមដ្ឋេន, បត្ថនីយដ្ឋេន ច សោ វរោតិ អាគមវរោ. អបិច អាគមសម្មតេហិ ពាហិរកបវេទិតេហិ ភារតបុរាណកថានរសីហបុរាណកថាទីហិ វរោតិបិ អាគមវរោ, តស្ស. ពុទ្ធានមនុពុទ្ធា ពុទ្ធានុពុទ្ធា, ពុទ្ធានំ សច្ចបដិវេធំ អនុគម្ម បដិវិទ្ធសច្ចា អគ្គសាវកាទយោ អរិយា, តេហិ អត្ថសំវណ្ណនាវសេន, គុណសំវណ្ណនាវសេន ច សំវណ្ណិតោតិ តថា. អថ វា ពុទ្ធា ច អនុពុទ្ធា ច, តេហិ សំវណ្ណិតោ យថាវុត្តនយេនាតិ តថា, តស្ស. សម្មាសម្ពុទ្ធេនេវ ហិ តិណ្ណម្បិ បិដកានំ អត្ថសំវណ្ណនាក្កមោ ភាសិតោ, តតោ បរំ សង្គាយនាទិវសេន សាវកេហីតិ អាចរិយា វទន្តិ. វុត្តញ្ច មជ្ឈិមាគមដ្ឋកថាយ ឧបាលិសុត្តវណ្ណនាយំ ‘‘វេយ្យាករណស្សាតិ វិត្ថារេត្វា អត្ថទីបកស្ស. ភគវតា ហិ អព្យាកតំ តន្តិបទំ នាម នត្ថិ, សព្ពេសំយេវ អត្ថោ កថិតោ’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៧៦). សទ្ធាវហគុណស្សាតិ ពុទ្ធាទីសុ បសាទាវហគុណស្ស. ននុ ច សព្ពម្បិ ពុទ្ធវចនំ តេបិដកំ សទ្ធាវហគុណមេវ, អថ កស្មា អយមញ្ញសាធារណគុណេន ថោមិតោតិ? សាតិសយតោ ឥមស្ស តគ្គុណសម្បន្នត្តា. អយញ្ហិ អាគមោ ព្រហ្មជាលាទីសុ សីលទិដ្ឋាទីនំ អនវសេសនិទ្ទេសាទិវសេន, មហាបទានាទីសុ (ទី. និ. ២.៣) បុរិមពុទ្ធានម្បិ គុណនិទ្ទេសាទិវសេន, បាថិកសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ៣.១.៤) តិត្ថិយេ មទ្ទិត្វា អប្បដិវត្តិយសីហនាទនទនាទិវសេន, អនុត្តរិយសុត្តាទីសុ វិសេសតោ ពុទ្ធគុណវិភាវនេន រតនត្តយេ សាតិសយំ សទ្ធំ អាវហតីតិ.

ឯវំ សំវណ្ណេតព្ពធម្មស្ស អភិត្ថវនម្បិ កត្វា ឥទានិ សំវណ្ណនាយ សម្បតិ វក្ខមានាយ អាគមនវិសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘អត្ថប្បកាសនត្ថ’’ន្តិអាទិមាហ. ឥមាយ ហិ គាថាយ សង្គីតិត្តយមារុឡ្ហទីឃាគមដ្ឋកថាតោវ សីហឡភាសាមត្តំ វិនា អយំ វក្ខមានសំវណ្ណនា អាគតា, នាញ្ញតោ, តទេវ ការណំ កត្វា វត្តព្ពា, នាញ្ញន្តិ អត្តនោ សំវណ្ណនាយ អាគមនវិសុទ្ធិំ ទស្សេតិ. អបរោ នយោ – បរមនិបុណគម្ភីរំ ពុទ្ធវិសយមាគមវរំ អត្តនោ ពលេនេវ វណ្ណយិស្សាមីតិ អញ្ញេហិ វត្តុម្បិ អសក្កុណេយ្យត្តា សំវណ្ណនានិស្សយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អត្ថប្បកាសនត្ថ’’ន្តិអាទិ. ឥមាយ ហិ បុព្ពាចរិយានុភាវំ និស្សាយេវ តស្ស អត្ថំ វណ្ណយិស្សាមីតិ អត្តនោ សំវណ្ណនានិស្សយំ ទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘អត្ថប្បកាសនត្ថ’’ន្តិ បាឋត្ថោ, សភាវត្ថោ, ញេយ្យត្ថោ, បាឋានុរូបត្ថោ, តទនុរូបត្ថោ, សាវសេសត្ថោ, និវរសេសត្ថោ, នីតត្ថោ, នេយ្យត្ថោតិអាទិនា អនេកប្បការស្ស អត្ថស្ស បកាសនត្ថាយ, បកាសនាយ វា. គាថាពន្ធសម្បត្តិយា ទ្វិភាវោ. អត្ថោ កថីយតិ ឯតាយាតិ អត្ថកថា, សាយេវ អដ្ឋកថា ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា យថា ‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ’’តិ (បដិ. ម. ១.១៧; ២.៨), អយញ្ច សសញ្ញោគវិធិ អរិយាជាតិភាវតោ. អក្ខរចិន្តកាបិ ហិ ‘‘តថានំដ្ឋ យុគ’’ន្តិ លក្ខណំ វត្វា ឥទមេវុទាហរន្តិ.

យាយ’ត្ថមភិវណ្ណេន្តិ, ព្យញ្ជនត្ថបទានុគំ;

និទានវត្ថុសម្ពន្ធំ, ឯសា អដ្ឋកថា មតា.

អាទិតោតិអាទិម្ហិ បឋមសង្គីតិយំ. ឆឡភិញ្ញតាយ បរមេន ចិត្តវសីភាវេន សមន្នាគតត្តា, ឈានាទីសុ បញ្ចវសិតា សព្ភាវតោ ច វសិនោ, ថេរា មហាកស្សបាទយោ, តេសំ សតេហិ បញ្ចហិ.យា សង្គីតាតិ យា អដ្ឋកថា អត្ថំ បកាសេតុំ យុត្តដ្ឋានេ ‘‘អយមេតស្ស អត្ថោ, អយមេតស្ស អត្ថោ’’តិ សង្គហេត្វា វុត្តា. អនុសង្គីតា ច បច្ឆាបីតិ ន កេវលំ បឋមសង្គីតិយមេវ, អថ ខោ បច្ឆា ទុតិយតតិយសង្គីតីសុបិ. ន ច បញ្ចហិ វសិសតេហិ អាទិតោ សង្គីតាយេវ, អបិ តុ យសត្ថេរាទីហិ អនុសង្គីតា ចាតិ សហ សមុច្ចយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សមុច្ចយទ្វយញ្ហិ បច្ចេកំ កិរិយាកាលំ សមុច្ចិនោតិ.

អថ បោរាណដ្ឋកថាយ វិជ្ជមានាយ កិមេតាយ អធុនា បុន កតាយ សំវណ្ណនាយាតិ បុនរុត្តិយា, និរត្ថកតាយ ច ទោសំ សមនុស្សរិត្វា តំ បរិហរន្តោ ‘‘សីហឡទីប’’ន្តិអាទិមាហ. តំ បរិហរណេនេវ ហិ ឥមិស្សា សំវណ្ណនាយ និមិត្តំ ទស្សេតិ. តត្ថ សីហំ លាតិ គណ្ហាតីតិ សីហឡោ ល-ការស្ស ឡ-ការំ កត្វា យថា ‘‘គរុឡោ’’តិ. តស្មិំ វំសេ អាទិបុរិសោ សីហកុមារោ, តព្ពំសជាតា បន តម្ពបណ្ណិទីបេ ខត្តិយា, សព្ពេបិ ច ជនា តទ្ធិតវសេន, សទិសវោហារេន វា សីហឡា, តេសំ និវាសទីបោបិ តទ្ធិតវសេន, ឋានីនាមេន វា ‘‘សីហឡោ’’តិ វេទិតព្ពោ. ជលមជ្ឈេ ទិប្បតិ, ទ្វិធា វា អាបោ ឯត្ថ សន្ទតីតិ ទិបោ, សោយេវ ទីបោ, ភេទាបេក្ខាយ តេសំ ទីបោតិ តថា. បនសទ្ទោ អរុចិសំសូចនេ, តេន កាមញ្ច សា សង្គីតិត្តយមារុឡ្ហា, តថាបិ បុន ឯវំភូតាតិ អរុចិយភាវំ សំសូចេតិ. តទត្ថសម្ពន្ធតាយ បន បុរិមគាថាយ ‘‘កាមញ្ច សង្គីតា អនុសង្គីតា ចា’’តិ សានុគ្គហត្ថយោជនា សម្ភវតិ. អញ្ញត្ថាបិ ហិ តថា ទិស្សតីតិ. អាភតាតិ ជម្ពុទីបតោ អានីតា. អថាតិ សង្គីតិកាលតោ បច្ឆា, ឯវំ សតិ អាភតបទេន សម្ពន្ធោ. អថាតិ វា មហាមហិន្ទត្ថេរេនាភតកាលតោ បច្ឆា, ឯវំ សតិ ឋបិតបទេន សម្ពន្ធោ. សា ហិ ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ បឋមំ តីណិ បិដកានិ សង្គាយិត្វា តស្ស អត្ថសំវណ្ណនានុរូបេនេវ វាចនាមគ្គំ អារោបិតត្តា តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហាយេវ, តតោ បច្ឆា ច មហាមហិន្ទត្ថេរេន តម្ពបណ្ណិទីបមាភតា, បច្ឆា បន តម្ពបណ្ណិយេហិ មហាថេរេហិ និកាយន្តរលទ្ធិសង្ករបរិហរណត្ថំ សីហឡភាសាយ ឋបិតាតិ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោ បន បច្ឆិមសម្ពន្ធមេវ ទុទ្ទសត្តា បកាសេតិ. តថា ‘‘ទីបវាសីនមត្ថាយា’’តិ ឥទម្បិ ‘‘ឋបិតា’’តិ ច ‘‘អបនេត្វា អារោបេន្តោ’’តិ ច ឯតេហិ បទេហិ សម្ពជ្ឈិតព្ពំ. ឯកបទម្បិ ហិ អាវុត្តិយាទិនយេហិ អនេកត្ថសម្ពន្ធមុបគច្ឆតិ. បុរិមសម្ពន្ធេន ចេត្ថ សីហឡទីបវាសីនមត្ថាយ និកាយន្តរលទ្ធិសង្ករបរិហរណេន សីហឡភាសាយ ឋបិតាតិ តម្ពបណ្ណិយត្ថេរេហិ ឋបនបយោជនំ ទស្សេតិ. បច្ឆិមសម្ពន្ធេន បន ឥមាយ សំវណ្ណនាយ ជម្ពុទីបវាសីនំ, អញ្ញទីបវាសីនញ្ច អត្ថាយ សីហឡភាសាបនយនស្ស, តន្តិនយានុច្ឆវិកភាសារោបនស្ស ច បយោជនន្តិ. មហាឥស្សរិយត្តា មហិន្ទោតិ រាជកុមារកាលេ នាមំ, បច្ឆា បន គុណមហន្តតាយ មហាមហិន្ទោតិ វុច្ចតិ. សីហឡភាសា នាម អនេកក្ខរេហិ ឯកត្ថស្សាបិ វោហរណតោ បរេសំ វោហរិតុំ អតិទុក្ករា កញ្ចុកសទិសា សីហឡានំ សមុទាចិណ្ណា ភាសា.

ឯវំ ហោតុ បោរាណដ្ឋកថាយ, អធុនា ករិយមានា បន អដ្ឋកថា កថំ ករីយតីតិ អនុយោគេ សតិ ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ ករណប្បការំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អបនេត្វានា’’តិអាទិ. តត្ថ តតោ មូលដ្ឋកថាតោ សីហឡភាសំ អបនេត្វា បោត្ថកេ អនារោបិតភាវេន និរង្ករិត្វាតិ សម្ពន្ធោ, ឯតេន អយំ វក្ខមានា អដ្ឋកថា សង្គីតិត្តយមារោបិតាយ មូលដ្ឋកថាយ សីហឡភាសាបនយនមត្តមញ្ញត្រ អត្ថតោ សំសន្ទតិ ចេវ សមេតិ ច យថា ‘‘គង្គោទកេន យមុនោទក’’ន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘មនោរម’’ មិច្ចាទីនិ ‘‘ភាស’’ន្តិ ឯតស្ស សភាវនិរុត្តិភាវទីបកានិ វិសេសនានិ. សភាវនិរុត្តិភាវេន ហិ បណ្ឌិតានំ មនំ រមយតីតិ មនោរមា. តនោតិ អត្ថមេតាយ, តនីយតិ វា អត្ថវសេន វិវរីយតិ, វដ្ដតោ វា សត្តេ តារេតិ, នានាត្ថវិសយំ វា កង្ខំ តរន្តិ ឯតាយាតិ តន្តិ, បាឡិ. តស្សា នយសង្ខាតាយ គតិយា ឆវិំ ឆាយំ អនុគតាតិ តន្តិនយានុច្ឆវិកា. អសភាវនិរុត្តិភាសន្តរសំកិណ្ណទោសវិរហិតតាយ វិគតទោសា, តាទិសំ សភាវនិរុត្តិភូតំ –

‘‘សា មាគធី មូលភាសា, នរា យាយា’ទិកប្បិកា;

ព្រហ្មានោ ចស្សុតាលាបា, សម្ពុទ្ធា ចាបិ ភាសរេ’’តិ. –

វុត្តំ បាឡិគតិភាសំ បោត្ថកេ លិខនវសេន អារោបេន្តោតិ អត្ថោ, ឥមិនា សទ្ទទោសាភាវមាហ.

សមយំ អវិលោមេន្តោតិ សិទ្ធន្តមវិរោធេន្តោ, ឥមិនា បន អត្ថទោសាភាវមាហ. អវិរុទ្ធត្តា ឯវ ហិ តេ ថេរវាទាបិ ឥធ បកាសយិស្សន្តិ. កេសំ បន សមយន្តិ អាហ ‘‘ថេរាន’’ន្តិអាទិ, ឯតេន រាហុលាចរិយាទីនំ ជេតវនវាសីអភយគិរិវាសីនិកាយានំ សមយំ និវត្តេតិ. ថិរេហិ សីលសុតឈានវិមុត្តិសង្ខាតេហិ គុណេហិ សមន្នាគតាតិ ថេរា. យថាហ ‘‘ចត្តារោមេ ភិក្ខវេ ថេរករណា ធម្មា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សីលវា ហោតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.២២). អបិច សច្ចធម្មាទីហិ ថិរករណេហិ សមន្នាគតត្តា ថេរា. យថាហ ធម្មរាជា ធម្មបទេ –

‘‘យម្ហិ សច្ចញ្ច ធម្មោ ច, អហិំសា សំយមោ ទមោ;

ស វេ វន្តមលោ ធីរោ, ‘ថេរោ’ឥតិ បវុច្ចតី’’តិ. (ធ. ប. ២៦០);

តេសំ. មហាកស្សបត្ថេរាទីហិ អាគតា អាចរិយបរម្បរា ថេរវំសោ, តប្បរិយាបន្នា ហុត្វា អាគមាធិគមសម្បន្នត្តា បញ្ញាបជ្ជោតេន តស្ស សមុជ្ជលនតោ តំ បការេន ទីបេន្តិ, តស្មិំ វា បទីបសទិសាតិ ថេរវំសបទិបា. វិវិធេន អាការេន និច្ឆីយតីតិ វិនិច្ឆយោ, គណ្ឋិដ្ឋានេសុ ខីលមទ្ទនាការេន បវត្តា វិមតិច្ឆេទនីកថា, សុដ្ឋុ និបុណោ សណ្ហោ វិនិច្ឆយោ ឯតេសន្តិ សុនិបុណវិនិច្ឆយា. អថ វា វិនិច្ឆិនោតីតិ វិនិច្ឆយោ, យថាវុត្តវិសយំ ញាណំ, សុដ្ឋុ និបុណោ ឆេកោ វិនិច្ឆយោ ឯតេសន្តិ សុនិបុណវិនិច្ឆយា. មហាមេឃវនេ ឋិតោ វិហារោ មហាវិហារោ, យោ សត្ថុ មហាពោធិនា វិរោចតិ, តស្មិំ វសនសីលា មហាវិហារវាសិនោ, តាទិសានំ សមយំ អវិលោមេន្តោតិ អត្ថោ, ឯតេន មហាកស្សបាទិថេរបរម្បរាគតោ, តតោយេវ អវិបរិតោ សណ្ហសុខុមោ វិនិច្ឆយោតិ មហាវិហារវាសីនំ សមយស្ស បមាណភូតតំ បុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន ទស្សេតិ.

ហិត្វា បុនប្បុនភតមត្ថន្តិ ឯកត្ថ វុតម្បិ បុន អញ្ញត្ថ អាភតមត្ថំ បុនរុត្តិភាវតោ, គន្ថគរុកភាវតោ ច ចជិត្វា តស្ស អាគមវរស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមីតិ អត្ថោ.

ឯវំ ករណប្បការម្បិ ទស្សេត្វា ‘‘ទីបវាសីនមត្ថាយា’’តិ វុត្តប្បយោជនតោ អញ្ញម្បិ សំវណ្ណនាយ បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘សុជនស្ស ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុជនស្ស ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, តេន ន កេវលំ ជម្ពុទីបវាសីនមេវ អត្ថាយ, អថ ខោ សាធុជនតោសនត្ថញ្ចាតិ សមុច្ចិនោតិ. តេនេវ ច តម្ពបណ្ណិទីបវាសីនម្បិ អត្ថាយាតិ អយមត្ថោ សិទ្ធោ ហោតិ ឧគ្គហណាទិសុករតាយ តេសម្បិ ពហូបការត្តា. ចិរដ្ឋិតត្ថញ្ចាតិ ឯត្ថាបិ ច-សទ្ទោ ន កេវលំ តទុភយត្ថមេវ, អបិ តុ តិវិធស្សាបិ សាសនធម្មស្ស, បរិយត្តិធម្មស្ស វា បញ្ចវស្សសហស្សបរិមាណំ ចិរកាលំ ឋិតត្ថញ្ចាតិ សមុច្ចយត្ថមេវ ទស្សេតិ. បរិយត្តិធម្មស្ស ហិ ឋិតិយា បដិបត្តិធម្មបដិវេធធម្មានម្បិ ឋិតិ ហោតិ តស្សេវ តេសំ មូលភាវតោ. បរិយត្តិធម្មោ បន សុនិក្ខិត្តេន បទព្យញ្ជនេន, តទត្ថេន ច ចិរំ សម្មា បតិដ្ឋាតិ, សំវណ្ណនាយ ច បទព្យញ្ជនំ អវិបរីតំ សុនិក្ខិត្តំ, តទត្ថោបិ អវិបរីតោ សុនិក្ខិត្តោ ហោតិ, តស្មា សំវណ្ណនាយ អវិបរីតស្ស បទព្យញ្ជនស្ស, តទត្ថស្ស ច សុនិក្ខិត្តស្ស ឧបាយភាវមុបាទាយ វុត្តំ ‘‘ចិរដ្ឋិតត្ថញ្ច ធម្មស្សា’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ទ្វេមេ ភិក្ខវេ ធម្មា សទ្ធម្មស្ស ឋិតិយា អសម្មោសាយ អនន្តរធានាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ ទ្វេ? សុនិក្ខិត្តញ្ច បទព្យញ្ជនំ, អត្ថោ ច សុនីតោ, ឥមេ ខោ…បេ… សំវត្តន្តី’’តិអាទិ (អ. និ. ២.២១).

ឯវំ បយោជនម្បិ ទស្សេត្វា វក្ខមានាយ សំវណ្ណនាយ មហត្តបរិច្ចាគេន គន្ថគរុកភាវំ បរិហរិតុមាហ ‘‘សីលកថា’’តិអាទិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ន តំ វិចរយិស្សាមី’’តិ. អបរោ នយោ – យទដ្ឋកថំ កត្តុកាមោ, តទេកទេសភាវេន វិសុទ្ធិមគ្គោ គហេតព្ពោតិ កថិកានំ ឧបទេសំ ករោន្តោ តត្ថ វិចារិតធម្មេ ឧទ្ទេសវសេន ទស្សេតុមាហ ‘‘សីលកថា’’តិអាទិ. តត្ថ សីលកថាតិ ចារិត្តវារិត្តាទិវសេន សីលវិត្ថារកថា. ធុតធម្មាតិ បិណ្ឌបាតិកង្គាទយោ តេរស កិលេសធុននកធម្មា. កម្មដ្ឋានានីតិ ភាវនាសង្ខាតស្ស យោគកម្មស្ស បវត្តិដ្ឋានត្តា កម្មដ្ឋាននាមានិ ធម្មជាតានិ. តានិ បន បាឡិយមាគតានិ អដ្ឋតិំ សេវ ន គហេតព្ពានិ, អថ ខោ អដ្ឋកថាយមាគតានិបិ ទ្វេតិ ញាបេតុំ ‘‘សព្ពានិបី’’តិ វុត្តំ. ចរិ យាវិធានសហិតោតិ រាគចរិតាទីនំ សភាវាទិវិធានេន សហ បវត្តោ, ឥទំ បន ‘‘ឈានសមាបត្តិវិត្ថារោ’’តិ ឥមស្ស វិសេសនំ. ឯត្ថ ច រូបាវចរជ្ឈានានិ ឈានំ, អរូបាវចរជ្ឈានានិ សមាបត្តិ. តទុភយម្បិ វា បដិលទ្ធមត្តំ ឈានំ, សមាបជ្ជនវសីភាវប្បត្តំ សមាបត្តិ. អបិច តទបិ ឧភយំ ឈានមេវ, ផលសមាបត្តិនិរោធសមាបត្តិយោ បន សមាបត្តិ, តាសំ វិត្ថារោតិ អត្ថោ.

លោកិយលោកុត្តរភេទានំ ឆន្នម្បិ អភិញ្ញានំ គហណត្ថំ ‘‘សព្ពា ច អភិញ្ញាយោ’’តិ វុត្តំ. ញាណវិភង្គាទីសុ (វិភ. ៧៥១) អាគតនយេន ឯកវិធាទិនា ភេទេន បញ្ញាយ សង្កលយិត្វា សម្បិណ្ឌេត្វា, គណេត្វា វា វិនិច្ឆយនំ បញ្ញាសង្កលនវិនិច្ឆយោ. អរិយានីតិ ពុទ្ធាទីហិ អរិយេហិ បដិវិជ្ឈិតព្ពត្តា, អរិយភាវសាធកត្តា វា អរិយានិ ឧត្តរបទលោបេន. អវិតថភាវេន វា អរណីយត្តា, អវគន្តព្ពត្តា អរិយានិ, ‘‘សច្ចានី’’តិមស្ស វិសេសនំ.

ហេតាទិបច្ចយធម្មានំ ហេតុបច្ចយាទិភាវេន បច្ចយុប្បន្នធម្មានមុបការកតា បច្ចយាការោ, តស្ស ទេសនា តថា, បដិច្ចសមុប្បាទកថាតិ អត្ថោ. សា បន និកាយន្តរលទ្ធិសង្កររហិតតាយ សុដ្ឋុ បរិសុទ្ធា, ឃនវិនិព្ភោគស្ស ច សុទុក្ករតាយ និបុណា, ឯកត្តាទិនយសហិតា ច តត្ថ វិចារិតាតិ អាហ ‘‘សុបរិសុទ្ធនិបុណនយា’’តិ. បទត្តយម្បិ ហេតំ បច្ចយាការទេសនាយ វិសេសនំ. បដិសម្ភិទាទីសុ អាគតនយំ អវិស្សជ្ជិត្វាវ វិចារិតត្តា អវិមុត្តោ តន្តិមគ្គោ យស្សាតិ អវិមុត្តតន្តិ មគ្គា. មគ្គោតិ ចេត្ថ បាឡិសង្ខាតោ ឧបាយោ តំតទត្ថានំ អវពោធស្ស, សច្ចបដិវេធស្ស វា ឧបាយភាវតោ. បពន្ធោ វា ទីឃភាវេន បកតិមគ្គសទិសត្តា, ឥទំ បន ‘‘វិបស្សនា, ភាវនា’’តិ បទទ្វយស្ស វិសេសនំ.

ឥតិ បន សព្ពន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បរិសមាបនេ យថាឧទ្ទិដ្ឋឧទ្ទេសស្ស បរិនិដ្ឋិតត្តា, ឯត្តកំ សព្ពន្តិ អត្ថោ. បនាតិ វចនាលង្ការមត្តំ វិសុំ អត្ថាភាវតោ. បទត្ថសំកិណ្ណស្ស, វត្តព្ពស្ស ច អវុត្តស្ស អវសេសស្ស អភាវតោ សុវិញ្ញេយ្យភាវេន សុបរិសុទ្ធំ, ‘‘សព្ព’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, ភាវនបុំសកំ វា ឯតំ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពជ្ឈនតោ. ភិយ្យោតិ អតិរេកំ, អតិវិត្ថារន្តិ អត្ថោ, ឯតេន បទត្ថមត្តមេវ វិចារយិស្សាមីតិ ទស្សេតិ. ឯតំ សព្ពំ ឥធ អដ្ឋកថាយ ន វិចារយិស្សាមិ បុនរុត្តិភាវតោ, គន្ថគរុកភាវតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. វិចរយិស្សាមីតិ ច គាថាភាវតោ ន វុទ្ធិភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវម្បិ ឯស វិសុទ្ធិមគ្គោ អាគមានមត្ថំ ន បកាសេយ្យ, អថ សព្ពោបេសោ ឥធ វិចារិតព្ពោយេវាតិ ចោទនាយ តថា អវិចារណស្ស ឯកន្តការណំ និទ្ធារេត្វា តំ បរិហរន្តោ ‘‘មជ្ឈេ វិសុទ្ធិមគ្គោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មជ្ឈេតិ ខុទ្ទកតោ អញ្ញេសំ ចតុន្នម្បិ អាគមានំ អព្ភន្តរេ. ហិ-សទ្ទោ ការណេ, តេន យថាវុត្តំ ការណំ ជោតេតិ. តត្ថាតិ តេសុ ចតូសុ អាគមេសុ. យថាភាសិតន្តិ ភគវតា យំ យំ ទេសិតំ, ទេសិតានុរូបំ វា. អបិ ច សំវណ្ណកេហិ សំវណ្ណនាវសេន យំ យំ ភាសិតំ, ភាសិតានុរូបន្តិបិ អត្ថោ. ឥច្ចេវាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទេន យថាវុត្តំ ការណំ និទស្សេតិ, ឥមិនាវ ការណេន, ឥទមេវ វា ការណំ មនសិ សន្និធាយាតិ អត្ថោ. កតោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គោ ឯសា’’តិ បទំ កម្មភាវេន សម្ពជ្ឈតិ អាវុត្តិយាទិនយេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តម្បីតិ តំ វិសុទ្ធិមគ្គម្បិ ញាណេន គហេត្វាន. ឯតាយាតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា នាម ឯតាយ អដ្ឋកថាយ. ឯត្ថ ច ‘‘មជ្ឈេ ឋត្វា’’តិ ឯតេន មជ្ឈត្តភាវទីបនេន វិសេសតោ ចតុន្នម្បិ អាគមានំ សាធារណដ្ឋកថា វិសុទ្ធិមគ្គោ, ន សុមង្គលវិលាសិនីអាទយោ វិយ អសាធារណដ្ឋកថាតិ ទស្សេតិ. អវិសេសតោ បន វិនយាភិធម្មានម្បិ យថារហំ សាធារណដ្ឋកថា ហោតិយេវ, តេហិ សម្មិស្សតាយ ច តទវសេសស្ស ខុទ្ទកាគមស្ស វិសេសតោ សាធារណា សមានាបិ តំ ឋបេត្វា ចតុន្នមេវ អាគមានំ សាធារណាត្វេវ វុត្តាតិ.

ឥតិ សោឡសគាថាវណ្ណនា.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទានកថាវណ្ណនា

ឯវំ យថាវុត្តេន វិវិធេន នយេន បណាមាទិកំ បករណារម្ភវិធានំ កត្វា ឥទានិ វិភាគវន្តានំ សភាវវិភាវនំ វិភាគទស្សនវសេនេវ សុវិភាវិតំ, សុវិញ្ញាបិតញ្ច ហោតីតិ បឋមំ តាវ វគ្គសុត្តវសេន វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ទីឃាគមោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ ‘‘ទីឃស្ស អាគមវរស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ យទិទំ វុត្តំ, តស្មិំ វចនេ. ‘‘យស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ បដិញ្ញាតំ, សោ ទីឃាគមោ នាម វគ្គសុត្តវសេន ឯវំ វេទិតព្ពោ, ឯវំ វិភាគោតិ វា អត្ថោ. អថ វា តត្ថាតិ ‘‘ទីឃាគមនិស្សិត’’ន្តិ យំ វុត្តំ, ឯតស្មិំ វចនេ. យោ ទីឃាគមោ វុត្តោ, សោ ទីឃាគមោ នាម វគ្គសុត្តវសេន. ឯវំ វិភជិតព្ពោ, ឯទិសោតិ វា អត្ថោ. ‘‘ទីឃស្សា’’តិអាទិនា ហិ វុត្តំ ទូរវចនំ តំ-សទ្ទេន បដិនិទ្ទិសតិ វិយ ‘‘ទីឃាគមនិស្សិត’’ន្តិ វុត្តំ អាសន្នវចនម្បិ តំ-សទ្ទេន បដិនិទ្ទិសតិ អត្តនោ ពុទ្ធិយំ បរម្មុខំ វិយ បរិវត្តមានំ ហុត្វា បវត្តនតោ. ឯទិសេសុ ហិ ឋានេសុ អត្តនោ ពុទ្ធិយំ សម្មុខំ វា បរម្មុខំ វា បរិវត្តមានំ យថា តថា វា បដិនិទ្ទិសិតុំ វដ្ដតិ សទ្ទមត្តបដិនិទ្ទេសេន អត្ថស្សាវិរោធនតោ. វគ្គសុត្តាទីនំ និព្ពចនំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. តយោ វគ្គា យស្សាតិ តិវគ្គោ. ចតុត្តិំស សុត្តានិ ឯត្ថ សង្គយ្ហន្តិ, តេសំ វា សង្គហោ គណនា ឯត្ថាតិ ចតុត្តិំសសុត្តសង្គហោ.

អត្តនោ សំវណ្ណនាយ បឋមសង្គីតិយំ និក្ខិត្តានុក្កមេនេវ បវត្តភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្ស…បេ… និទានមាទី’’តិ វុត្តំ. អាទិភាវោ ហេត្ថ សង្គីតិក្កមេនេវ វេទិតព្ពោ. កស្មា បន ចតូសុ អាគមេសុ ទីឃាគមោ បឋមំ សង្គីតោ, តត្ថ ច សីលក្ខន្ធវគ្គោ បឋមំ និក្ខិត្តោ, តស្មិញ្ច ព្រហ្មជាលសុត្តំ, តត្ថាបិ និទានន្តិ? នាយមនុយោគោ កត្ថចិបិ ន បវត្តតិ សព្ពត្ថេវ វចនក្កមមត្តំ បដិច្ច អនុយុញ្ជិតព្ពតោ. អបិច សទ្ធាវហគុណត្តា ទីឃាគមោវ បឋមំ សង្គីតោ. សទ្ធា ហិ កុសលធម្មានំ ពីជំ. យថាហ ‘‘សទ្ធា ពីជំ តបោ វុដ្ឋី’’តិ (សំ. និ. ២.១៩៧; សុ. និ. ៧៧). សទ្ធាវហគុណតា ចស្ស ហេដ្ឋា ទស្សិតាយេវ. កិញ្ច ភិយ្យោ – កតិបយសុត្តសង្គហតាយ ចេវ អប្បបរិមាណតាយ ច ឧគ្គហណធារណាទិសុខតោ បឋមំ សង្គីតោ. តថា ហេស ចតុត្តិំសសុត្តសង្គហោ, ចតុសដ្ឋិភាណវារបរិមាណោ ច. សីលកថាពាហុល្លតោ បន សីលក្ខន្ធវគ្គោ បឋមំ និក្ខិត្តោ. សីលញ្ហិ សាសនស្ស អាទិ សីលបតិដ្ឋានត្តា សព្ពគុណានំ. តេនេវាហ ‘‘តស្មា តិហ ត្វំ ភិក្ខុ អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ៥.៤៦៩). សីលក្ខន្ធកថាពាហុល្លតោ ហិ សោ ‘‘សីលក្ខន្ធវគ្គោ’’តិ វុត្តោ. ទិដ្ឋិវិនិវេឋនកថាភាវតោ បន សុត្តន្តបិដកស្ស និរវសេសទិដ្ឋិវិភជនំ ព្រហ្មជាលសុត្តំ បឋមំ និក្ខិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តេបិដកេ ហិ ពុទ្ធវចនេ ព្រហ្មជាលសទិសំ ទិដ្ឋិគតានិ និគ្គុម្ពំ និជ្ជដំ កត្វា វិភត្តសុត្តំ នត្ថិ. និទានំ បន បឋមសង្គីតិយំ មហាកស្សបត្ថេរេន បុដ្ឋេន អាយស្មតា អានន្ទេន ទេសកាលាទិនិទស្សនត្ថំ បឋមំ និក្ខិត្តន្តិ. តេនាហ ‘‘ព្រហ្មជាលស្សាបី’’តិអាទិ. តត្ថ ច ‘‘អាយស្មតា’’តិអាទិនា ទេសកំ និយមេតិ, បឋមសង្គីតិកាលេតិ បន កាលន្តិ, អយមត្ថោ ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ.

បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា