៣. អម្ពដ្ឋសុត្តវណ្ណនា

អទ្ធានគមនវណ្ណនា

២៥៤. ឯវំ សាមញ្ញផលសុត្តំ សំវណ្ណេត្វា ឥទានិ អម្ពដ្ឋសុត្តំ សំវណ្ណេន្តោ យថានុបុព្ពំ សំវណ្ណោកាសស្ស បត្តភាវំ វិភាវេតុំ, សាមញ្ញផលសុត្តស្សានន្តរំ សង្គីតស្ស សុត្តស្ស អម្ពដ្ឋសុត្តភាវំ បកាសេតុំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ…បេ… កោសលេសូតិ អម្ពដ្ឋសុត្ត’’ន្តិ អាហ. ឯវមីទិសេសុ. ឥតិសទ្ទោ ចេត្ថ អាទិអត្ថោ, បទត្ថវិបល្លាសជោតកោ បន ឥតិសទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, អាទិសទ្ទលោបោ វា ឯស, ឧបលក្ខណនិទ្ទេសោ វា. អបុព្ពបទវណ្ណនា នាម ហេដ្ឋា អគ្គហិតតាយ អបុព្ពស្ស បទស្ស អត្ថវិភជនា. ‘‘ហិត្វា បុនប្បុនាគត-មត្ថំ អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា) ហិ វុត្តំ, ‘‘អនុបុព្ពបទវណ្ណនា’’តិ កត្ថចិ បាឋោ, សោ អយុត្តោវ ដីកាយ អនុទ្ធដត្តា, តថា អសំវណ្ណិតត្តា ច.

‘‘រាជកុមារា គោត្តវសេន កោសលា នាមា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២៥៤) អាចរិយេន វុត្តំ. អក្ខរចិន្តកា បន វទន្តិ ‘‘កោសំ លន្តិ គណ្ហន្តិ, កុសលំ វា បុច្ឆន្តីតិ កោសលា’’តិ. ជនបទិនោតិ ជនបទវន្តោ, ជនបទស្ស វា ឥស្សរា. ‘‘កោសលា នាម រាជកុមារា’’តិ វុត្តេយេវ សិទ្ធេបិ ‘‘ជនបទិនោ’’តិ វចនំ សន្តេសុបិ អញ្ញេសុ តំតំនាមបញ្ញាតេសុ តត្ថ និវសន្តេសុ ជនបទិភាវតោ តេសមេវ និវសនមុបាទាយ ជនបទស្សាយំ សមញ្ញាតិ ទស្សនត្ថំ. ‘‘តេសំ និវាសោ’’តិ ឥមិនា ‘‘កោសលានំ និវាសា កោសលា’’តិ តទ្ធិតំ ទស្សេតិ. ‘‘ឯកោបិ ជនបទោ’’តិ ឥមិនា បន សទ្ទតោយេវេតំ បុថុវចនំ, អត្ថតោ បនេស ឯកោ ឯវាតិ វិភាវេតិ. អបិ-សទ្ទោ ចេត្ថ អនុគ្គហេ, តេន កាមំ ឯកោយេវេស ជនបទោ, តថាបិ ឥមិនា ការណេន បុថុវចនមុបបន្នន្តិ អនុគ្គណ្ហាតិ. យទិ ឯកោវ ជនបទោ, កថំ តត្ថ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘រុឡ្ហិសទ្ទេនា’’តិអាទិ, រុឡ្ហិសទ្ទត្តា ពហុវចនមុបបន្នន្តិ វុត្តំ ហោតិ. និស្សិតេសុ បយុត្តស្ស បុថុវចនស្ស, បុថុភាវស្ស វា និស្សយេ អភិនិរោបនា ឥធ រុឡ្ហិ, តេន វុត្តំ អាចរិយេន ឥធ ចេវ អញ្ញត្ថ ច មជ្ឈិមាគមដីកាទីសុ ‘‘អក្ខរចិន្តកា ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ យុត្តេ វិយ ឦទិសលិង្គវចនានិ ឥច្ឆន្តិ, អយមេត្ថ រុឡ្ហិ យថា ‘អញ្ញត្ថាបិ កុរូសុ វិហរតិ, អង្គេសុ វិហរតី’តិ ចា’’តិ. កេចិ បន កោសលនាមាភិនិរោបនមិច្ឆន្តិ, អយុត្តមេតំ បុថុវចនស្ស អប្បយុជ្ជិតព្ពត្តា. នាមាភិនិរោបនាយ ហិ ឯកវចនម្បិ ភវតិ យថា ‘‘សីហោ គាយតី’’តិ. តព្ពិសេសិតេបិ ជនបទសទ្ទេ ជាតិសទ្ទត្តា ឯកវចនមេវ. តេនាហ ‘‘តស្មិំ កោសលេសុ ជនបទេ’’តិ, កោសលនាមកេ តស្មិំ ជនបទេតិ អត្ថោ. អភូតតោ ហិ វោហារមត្តំ រុឡ្ហិ, ភូតតោយេវ អត្ថោ វិនិច្ឆិនិតព្ពោ. យថា ហិ –

‘‘សន្តិ បុត្តា វិទេហានំ, ទីឃាវុ រដ្ឋវឌ្ឍនោ;

តេ រជ្ជំ ការយិស្សន្តិ, មិថិលាយំ បជាបតី’’តិ. (ជា. ២.២២.២៧៦) អាទីសុ –

តំបុត្តសង្ខាតស្ស ឯកត្ថស្ស រុឡ្ហិវសេន ‘‘បុត្តា’’តិ ពហុវចនបយោគោ, តថា ឥធាបិ តន្និវាសសង្ខាតស្ស ឯកត្ថស្ស រុឡ្ហិវសេន ‘‘កោសលេសូ’’តិ ពហុវចនបយោគោ ហោតិ. យថា ច ‘‘បាណំ ន ហញ្ញេ, ន ច’ទិន្នមាទិយេ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.៤២, ៤៣, ៤៥) ជាតិវសេន ពហ្វត្ថានមេកវចនបយោគោ, តថា ឥធាបិ ជាតិវសេន អវយវប្បភេទេន ពហ្វត្ថស្ស ‘‘ជនបទេ’’តិ ឯកវចនបយោគោ ហោតិ. វុត្តញ្ច អាចរិយេន មជ្ឈិមាគមដីកាយំ ‘‘តព្ពិសេសនេបិ ជនបទសទ្ទេ ជាតិសទ្ទេ ឯកវចនមេវ. តេនាហ ‘តស្មិំ អង្គេសុ ជនបទេ’តិ’’.

ឯវំ រុឡ្ហិវសេន ពហុម្ហិ វិយ វត្តព្ពេ ពហុវចនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ពហ្វត្ថវសេន ពហុម្បិ ឯវ វត្តព្ពេ ពហុវចនំ ទស្សេន្តោ ‘‘បោរាណា បនាហូ’’តិអាទិមាហ. បន-សទ្ទោ ចេត្ថ វិសេសត្ថជោតនោ, តេន បុថុអត្ថវិសយតាយ ឯវេតំ បុថុវចនំ, ន រុឡ្ហិវសេនាតិ វក្ខមានំ វិសេសំ ជោតេតិ. សោ ហិ បទេសោ តិយោជនសតបរិមាណតាយ ពហុប្បភេទោតិ, ឥមស្មិំ បន នយេ តេសុ កោសលេសុ ជនបទេសូតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មហាបនាទន្តិ មហាបនាទជាតក (ជា. ១.៣.៤០, ៤១, ៤២) សុរុចិជាតកេសុ (ជា. ១.១៤.១០២ អាទយោ) អាគតំ សុរុចិនោ នាម វិទេហរញ្ញោ បុត្តំ មហាបនាទនាមកំ រាជកុមារំ. នានានាដកានីតិ ភណ្ឌុកណ្ឌបណ្ឌុកណ្ឌបមុខានិ ឆសតសហស្សានិ នានាវិធនាដកានិ, កត្ថចិ បន អាទិសទ្ទោបិ ទិដ្ឋោ, សោ ជាតកដ្ឋកថាយំ ន ទិស្សតិ, យទិ ច ទិស្សតិ, តេន នដលង្ឃកាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សិតមត្តម្បីតិ មិហិតមត្តម្បិ. តស្ស កិរ ទិព្ពនាដកានំ អនន្តរភវេយេវ ទិដ្ឋត្តា មនុស្សនាដកានំ នច្ចំ អមនុញ្ញំ អហោសិ. នង្គលានិបិ ឆឌ្ឌេត្វាតិ កសិកម្មប្បហានវសេន នង្គលានិ បហាយ, និទស្សនមត្តញ្ចេតំ. ន ហិ កេវលំ កស្សកា ឯវ, អថ ខោ អញ្ញេបិ ឧភយរដ្ឋវាសិនោ មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចំ បហាយ តស្មិំ មង្គលដ្ឋានេ សន្និបតិំសុ. តទា កិរ មហាបនាទកុមារស្ស បាសាទមង្គលំ, ឆត្តមង្គលំ, អាវាហមង្គលន្តិ តីណិ មង្គលានិ ឯកតោ អកំសុ, កាសិវិទេហរដ្ឋវាសិនោបិ តត្ថ សន្និបតិត្វា អតិរេកសត្តវស្សានិ ឆណមនុភវិំសូតិ, អធុនា បន ‘‘នង្គលាទីនី’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ ន បោរាណបាឋោ ដីកាយមនុទ្ធដត្តា.

មហាជនកាយេ សន្និបតិតេតិ កេចិ ‘‘បហំសនវិធិំ ទស្សេត្វា រាជកុមារំ ហាសាបេស្សាមា’’តិ, កេចិ ‘‘តំ កីឡនំ បស្សិស្សាមា’’តិ ឯវំ មហាជនសមូហេ សន្និបតិតេ. អតុលម្ពាភិរុហនទារុចិតកបវេសនាទិ នានាកីឡាយោ ទស្សេត្វា. សក្កបេសិតោ កិរ ទិព្ពនាដកោ រាជង្គណេ អាកាសេ ឋត្វា ឧបឌ្ឍភាគំ នាម ទស្សេតិ, ឯកោវ ហត្ថោ, ឯកោ បាទោ, ឯកំ អក្ខិ, ឯកា ទាឋា នច្ចតិ ចលតិ, ឧបឌ្ឍំ ផន្ទតិ, សេសំ និច្ចលមហោសិ, តំ ទិស្វា មហាបនាទោ ថោកំ ហសិតមកាសិ, ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘សោ ទិព្ពនាដកំ ទស្សេត្វា ហសាបេសី’’តិ វុត្តំ. សុហជ្ជា នាម វិស្សាសិកា ‘‘សុដ្ឋុ ហទយមេតេស’’ន្តិ កត្វា. អាទិសទ្ទេន ញាតកបរិជនាទីនំ សង្គហោ. តស្មាតិ តថា វចនតោ. តំ កុសលន្តិ វចនំ ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ ‘‘កច្ចិ កុសលំ? អាម កុសល’’ន្តិ វចនបដិវចនវសេន បវត្តកុសលវាទិតាយ តេ មនុស្សា អាទិតោ ‘‘កុសលា’’តិ សមញ្ញំ លភិំសុ, តេសំ កុសលានំ ឥស្សរាតិ រាជកុមារា កោសលា នាម ជាតា, តេសំ និវាសដ្ឋានតាយ បន បទេសោ កោសលាតិ បុព្ពេ វុត្តនយមេវ. តេនាហ ‘‘សោ បទេសោ កោសលាតិ វុច្ចតី’’តិ. ឯវំ មជ្ឈិមាគមដីកាយំ អាចរិយេនេវ វុត្តំ. តត្រាយមធិប្បាយោ សិយា – ‘‘សោ បទេសោ កោសលាតិ វុច្ចតី’’តិ សញ្ញីសញ្ញា យថាក្កមំ ឯកវចនពហុវចនវសេន វុត្តត្តា បុរិមនយេ វិយ ឥធាបិ រុឡ្ហិវសេនេវ ពហុវចនំ ហោតិ. រាជកុមារានំ នាមលាភហេតុមត្តញ្ហេត្ថ វិសេសោតិ. ឥធ បន អាចរិយេន ឯវំ វុត្តំ សោ បទេសោតិ បទេសសាមញ្ញតោ វុត្តំ, វចនវិបល្លាសេន វា, តេ បទេសាតិ អត្ថោ. កោសលាតិ វុច្ចតិ កុសលា ឯវ កោសលាតិ កត្វា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២៥៤) តត្រាយមធិប្បាយោ សិយា – សោ បទេសោតិ ជាតិសទ្ទវសេន, វចនវិបល្លាសេន វា វុត្តត្តា បុថុអត្ថវិសយតាយ ឯវ ពហុវចនំ ហោតិ. បទេសស្ស នាមលាភហេតុ ហេត្ថ វិសេសោតិ. ‘‘កុសល’’ន្តិ ហិ វចនមុបាទាយ រុឡ្ហិនាមវសេន វុត្តនយេន កោសលា យថា ‘‘យេវាបនកំ, នតុម្ហាកវគ្គោ’’តិ. អបិច វចនបដិវចនវសេន ‘‘កុសល’’ន្តិ វទន្តិ ឯត្ថាតិ កោសលា. វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តីតិ. កុសលន្តិ ច អារោគ្យំ ‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសលំ, កច្ចិ ភោតោ អនាមយ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.១៤៥; ជា. ២.២០.១២៩) វិយ, កច្ចិ តុម្ហាកំ អារោគ្យំ ហោតីតិ អត្ថោ, ឆេកំ វា ‘‘កុសលា នច្ចគីតស្ស, សិក្ខិតា ចាតុរិត្ថិយោ’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៩៤) វិយ, កច្ចិ តេសំ នាដកានំ ឆេកតា ហោតីតិ អត្ថោ.

ចរណំ ចារិកា, ចរណំ វា ចារោ, សោ ឯវ ចារិកា, តយិទំ មគ្គគមនមេវ ឥធាធិប្បេតំ, ន ចុណ្ណិកគមនមត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អទ្ធានគមន’’ន្តិ វុត្តំ, ភាវនបុំសកញ្ចេតំ, អទ្ធានគមនសង្ខាតាយ ចារិកាយ ចរមានោតិ វុត្តំ ហោតិ, អភេទេបិ វា ភេទវោហារេន វុត្តំ យថា ‘‘ទិវាវិហារំ និសីទី’’តិ, (ម. និ. ១.២៥៦) អទ្ធានគមនសង្ខាតំ ចារិកំ ចរមានោ, ចរណំ ករោន្តោតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថកោ ហិ ករភូធាតូនមត្ថោតិ. ‘‘អទ្ធានមគ្គ’’ន្តិបិ កត្ថចិ បាឋោ, សោ ន សុន្ទរោ. ន ហិ ចារិកាសទ្ទោ មគ្គវាចកោតិ. ឥទានិ តំ វិភាគេន ទស្សេត្វា ឥធាធិប្បេតំ និយមេន្តោ ‘‘ចារិកា ច នាមេសា’’តិអាទិមាហ. សាវកានម្បិ រុឡ្ហិវសេន ចារិកាយ សម្ភវតោ តតោ វិសេសេតិ ‘‘ភគវតោ’’តិ ឥមិនា. តថា ហិ មជ្ឈិមាគមដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘ចារិកំ ចរមានោតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ អយំ ចារិកា នាម មហាជនសង្គហត្ថំ ពុទ្ធានំយេវ លព្ភតិ, ពុទ្ធេ ឧបាទាយ បន រុឡ្ហិសទ្ទេន សាវកានម្បិ វុច្ចតិ កិលញ្ជាទីហិ កតពីជនីបិ តាលវណ្ដំ វិយា’’តិ. ទូរេបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន, អបិ-សទ្ទេន វា នាតិទូរេបីតិ សម្បិណ្ឌនំ តត្ថាបិ ចារិកាសម្ភវតោ. ពោធនេយ្យបុគ្គលន្តិ ចតុសច្ចបដិវេធវសេន ពោធនារហបុគ្គលំ. សហសា គមនន្តិ សីឃគមនំ. ‘‘មហាកស្សបស្ស បច្ចុគ្គមនាទីសូ’’តិ វុត្តមេវ សរូបតោ ទស្សេតិ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិនា. បច្ចុគ្គច្ឆន្តោតិ បដិមុខំ គច្ឆន្តោ, បច្ចុដ្ឋហន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘តិំសយោជន’’ន្តិ បទមនុកឌ្ឍតិ. បក្កុសាតិ នាម គន្ធាររាជា. មហាកប្បិនោ នាម កុក្កុដវតីរាជា. ធនិយោ នាម កោរណ្ឌសេដ្ឋិបុត្តោ គោបោ.

ឯវំ ធម្មគរុតាកិត្តនមុខេន មហាកស្សបបច្ចុគ្គមនាទីនិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.១៥៤) ឯកទេសេន ទស្សេត្វា ឥទានិ វនវាសិតិស្សសាមណេរស្ស វត្ថុំ វិត្ថារេត្វា ចារិកំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកទិវស’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. កោ បនេស តិស្សសាមណេរោ នាម? សាវត្ថិយំ ធម្មសេនាបតិនោ ឧបដ្ឋាកកុលេ ជាតោ មហាបុញ្ញោ ‘‘បិណ្ឌបាតទាយកតិស្សោ, កម្ពលទាយកតិស្សោ’’តិ ច បុព្ពេ លទ្ធនាមោ បច្ឆា ‘‘វនវាសិតិស្សោ’’តិ បាកដោ ខីណាសវសាមណេរោ. វិត្ថារោ ធម្មបទេ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៧៤ វនវាសីតិស្សសាមណេរវត្ថុ). អាកាសគាមីហិ សទ្ធិំ អាកាសេនេវ គន្តុកាមោ ភគវា ‘‘ឆឡភិញ្ញានំ អារោចេហី’’តិ អវោច. តស្សាតិ តិស្សសាមណេរស្ស. តន្តិ ភគវន្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន ចីវរំ បារុបន្តំ. នោ ថេរោ នោ ឱរមត្តកោ វតាតិ សម្ពន្ធោ, គុណេន លាមកប្បមាណិកោ នោ ហោតីតិ អត្ថោ.

អត្តនោ បត្តាសនេតិ ភិក្ខូនំ អាសនបរិយន្តេ. តេសំ គាមិកានំ ទានបដិសំយុត្តំ មង្គលំ វត្វា. កស្មា បន សទេវកស្ស លោកស្ស មគ្គទេសកោបិ សមានោ ភគវា ឯវមាហាតិ ចោទនំ សោធេតុំ ‘‘ភគវា កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. មគ្គទេសកោតិ និព្ពានមគ្គស្ស, សុគតិមគ្គស្ស វា ទេសកោ.

តាយាតិ អរញ្ញសញ្ញាយ. សង្ឃកម្មវសេន សិជ្ឈមានាបិ ឧបសម្បទា សត្ថុ អាណាវសេន សិជ្ឈនតោ ‘‘ពុទ្ធទាយជ្ជំ តេ ទស្សាមី’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សស្សេវ តស្ស ឧបសម្បទំ អនុជានន្តោ សត្ថា ‘ពុទ្ធទាយជ្ជំ តេ ទស្សាមី’តិ អវោចា’’តិ វទន្តិ. ធម្មសេនាបតិនា ឧបជ្ឈាយេន ឧបសម្បាទេត្វា, តតោយេវេស ធម្មសេនាបតិនោ សទ្ធិវិហារិកោតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តោ. ធម្មបទដ្ឋកថាយំ បន ធម្មសេនាបតិអាទិថេរានំ ចត្តាលីសភិក្ខុសហស្សបរិវារានំ អត្តនោ អត្តនោ បរិវារេហិ សទ្ធិំ បច្ចេកំ គមនំ, ភគវតោ ច ឯកកស្សេវ គមនំ ខុទ្ទកភាណកានំ មតេន វុត្តំ, ឥធ, បន មជ្ឈិមាគមដ្ឋកថាយញ្ច (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៦៥) អញ្ញថា គមនំ ទីឃភាណកមជ្ឈិមភាណកានំ មតេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយន្តិ មហាកស្សបាទីនមត្ថាយ ចារិកា. យំ បន អនុគ្គណ្ហន្តស្ស ភគវតោ គមនំ, អយំ អតុរិតចារិកា នាមាតិ សម្ពន្ធោ.

ឥមំ បន ចារិកន្តិ អតុរិតចារិកំ. មហាមណ្ឌលន្តិ មជ្ឈិមទេសបរិយាបន្នេនេវ ពាហិរិមេន បមាណេន បរិច្ឆិន្នត្តា មហន្តតរំ មណ្ឌលំ. មជ្ឈិមមណ្ឌលន្តិ ឥតរេសំ ឧភិន្នំ វេមជ្ឈេ បវត្តំ មណ្ឌលំ. អន្តោមណ្ឌលន្តិ ឥតរេហិ ខុទ្ទកំ មណ្ឌលំ, ឥតរេសំ វា អន្តោគធត្តា អន្តិមំ មណ្ឌលំ, អព្ភន្តរិមំ មណ្ឌលន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ បនិមេសំ បមាណន្តិ អាហ ‘‘កត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ នវយោជនសតិកតា មជ្ឈិមទេសបរិយាបន្នវសេនេវ គហេតព្ពា តតោ បរំ អតុរិតចារិកាយ អគមនតោ. តទុត្តរិ ហិ តុរិតចារិកាយ ឯវ តថាគតោ គច្ឆតិ, ន អតុរិតចារិកាយ. បវារេត្វាវ ចារិកាចរណំ ពុទ្ធាចិណ្ណន្តិ វុត្តំ ‘‘មហាបវារណាយ បវារេត្វា’’តិអាទិ. បាដិបទទិវសេតិ បឋមកត្តិកបុណ្ណមិយា អនន្តរេ បាដិបទវសេ. សមន្តាតិ គតគតដ្ឋានស្ស ចតូសុ បស្សេសុ សមន្តតោ. មហាជនកាយស្ស សន្និបតនតោ បុរិមំ បុរិមំ អាគតា និមន្តេតុំ លភន្តិ. តថា សន្និបតនមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតរេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. សមថវិបស្សនា តរុណា ហោន្តីតិ ឯត្ថ សមថស្ស តរុណភាវោ ឧបចារសមាធិវសេន, វិបស្សនាយ បន សង្ខារបរិច្ឆេទញាណំ, កង្ខាវិតរណញាណំ, សម្មសនញាណំ, មគ្គាមគ្គញាណន្តិ ចតុន្នំ ញាណានំ វសេន វេទិតព្ពោ. តរុណវិបស្សនាតិ ហិ តេសំ ចតុន្នំ ញាណានមធិវចនំ. បវារណាសង្គហំ ទត្វាតិ អនុមតិទានវសេន ទត្វា. កត្តិកបុណ្ណមាយន្តិ បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមិយំ. ‘‘មិគសិរស្ស បឋមបាដិបទទិវសេ’’តិ ឥទំ មជ្ឈិមទេសវោហារវសេន មិគសិរមាសស្ស បឋមំ បាដិបទទិវសំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯតរហិ បវត្តវោហារវសេន បន បច្ឆិមកត្តិកមាសស្ស កាឡបក្ខបាដិបទទិវសោ វេទិតព្ពោ.

អញ្ញេនបិ ការណេនាតិ ភិក្ខូនំ សមថវិបស្សនាតរុណភាវតោ អញ្ញេនបិ មជ្ឈិមមណ្ឌលេ វេនេយ្យានំ ញាណបរិបាកាទិការណេន. ចតុមាសន្តិ អាសឡ្ហីបុណ្ណមិយា បាដិបទតោ យាវ បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមី, តាវ ចតុមាសំ. ‘‘សមន្តា យោជនសត’’ន្តិអាទិនា វុត្តនយេនេវ. វសនំ វស្សំ, វសនកិរិយា, វុត្ថំ វសិតំ វស្សមស្សាតិ វុត្ថវស្សោ, តស្ស. តថាគតេន វិនេតព្ពត្តា ‘‘ភគវតោ វេនេយ្យសត្តា’’តិ សាមិនិទ្ទេសោ វុត្តោ, កត្តុនិទ្ទេសោ វា ឯស. វេនេយ្យសត្តាតិ ច ចរិតានុរូបំ វិនេតព្ពសត្តា. ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ អាគមយមានោតិ សទ្ធាទិឥន្ទ្រិយានំ វិមុត្តិបរិបាចនភាវេន បរិបក្កំ បដិមានេន្តោ. ផុស្សមាឃផគ្គុណចិត្តមាសានំ អញ្ញតរមាសស្ស បឋមទិវសេ និក្ខមនតោ មាសនិយមោ ឯត្ថ ន កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឯកមាសំ វា ទ្វិតិចតុមាសំ វា តត្ថេវ វសិត្វា’’តិ. តត្ថេវាតិ វស្សូបគមនដ្ឋានេ ឯវ. ‘‘សត្តហិ វា’’តិអាទិ ‘‘ឯកមាសំ វា’’តិអាទិនា យថាក្កមំ យោជេតព្ពំ – យទិ អបរម្បិ ឯកមាសំ តត្ថេវ វសតិ, សត្តហិ មាសេហិ ចារិកំ បរិយោសាបេតិ. យទិ ទ្វិមាសំ ឆហិ, យទិ តិមាសំ បញ្ចហិ, យទិ ចតុមាសំ តត្ថេវ វសតិ, ចតូហិ មាសេហិ ចារិកំ បរិយោសាបេតីតិ. កស្មា បន ចារិកាគមនន្តិ អាសង្កានិវត្តនត្ថំ ‘‘ឥតី’’តិអាទិ វុត្តំ. អតិរេកំ ជរាទុព្ពលោ ពាឡ្ហជិណ្ណោ. តេ កទា បស្សិស្សន្តិ, ន បស្សិស្សន្តិ ឯវ. លោកានុកម្បកាយាតិ លោកានុកម្បកាយ ឯវ. តេន វុត្តំ ‘‘ន ចីវរាទិហេតូ’’តិ.

ជង្ឃវិហារវសេនាតិ ជង្ឃាហិ វិចរណវសេន, ជង្ឃាហិ វិចរិត្វា តត្ថ តត្ថ កតិបាហំ និវសនវសេន វា. សព្ពិរិយាបថសាធារណញ្ហិ វិហារវចនំ. សរីរផាសុកត្ថាយាតិ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ និពទ្ធវាសវសេន ឧស្សន្នធាតុកស្ស សរីរស្ស វិចរណេន ផាសុភាវត្ថាយ. អដ្ឋុប្បត្តិកាលាភិកង្ខនត្ថាយាតិ អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្ត (អ. និ. ៧.៧២) មឃទេវជាតកាទិ (ជា. ១.១.៩) ទេសនានំ វិយ ធម្មទេសនាយ អភិកង្ខិតព្ពអដ្ឋុប្បត្តិកាលត្ថាយ, អដ្ឋុប្បត្តិកាលស្ស វា អភិកង្ខនត្ថាយ, អដ្ឋុប្បត្តិកាលេ ធម្មទេសនត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. សិក្ខាបទបញ្ញាបនត្ថាយាតិ សុរាបានសិក្ខាបទាទិ (បាចិ. ៣២៧, ៣២៨, ៣២៩) បញ្ញាបនេ វិយ សិក្ខាបទានំ បញ្ញាបនត្ថាយ. ពោធនត្ថាយាតិ អង្គុលិមាលាទយោ (ម. និ. ២.៣៤៧) វិយ ពោធនេយ្យសត្តេ ចតុសច្ចពោធនត្ថាយ. មហតាតិ មហតិយា. កញ្ចិ, កតិបយេ វា បុគ្គលេ ឧទ្ទិស្ស ចារិកា និពទ្ធចារិកា. តទញ្ញា សម្ពហុលេ ឧទ្ទិស្ស គាមនិគមនគរបដិបាដិយា ចារិកា អនិពទ្ធចារិកា. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. យំ ចរតីតិ កិរិយាបរាមសនំ.

‘‘ឯសា ឥធ អធិប្បេតា’’តិ វុត្តមេវ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘តទា កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទសសហស្សិលោកធាតុយាតិ ជាតិក្ខេត្តភូតំ ទសសហស្សចក្កវាឡំ សន្ធាយ វុត្តំ. កស្មាតិ ចេ? តត្ថេវ ភព្ពសត្តានំ សម្ភវតោ. តត្ថ ហិ សត្តេ ភព្ពេ បរិបក្កិន្ទ្រិយេ បស្សិតុំ ពុទ្ធញាណំ អភិនីហរិត្វា ឋិតោ ភគវា ញាណជាលំ បត្ថរតីតិ វុច្ចតិ, ឥទញ្ច ទេវព្រហ្មានំ វសេន វុត្តំ. មនុស្សា បន ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ, ឥមស្មិំយេវ ច សបរិវារេ ជម្ពុទីបេ ពោធនេយ្យា ហោន្តិ. ពោធនេយ្យពន្ធវេតិ ពោធនេយ្យសត្តសង្ខាតេ ភគវតោ ពន្ធវេ. គោត្តាទិសម្ពន្ធា វិយ ហិ សច្ចបដិវេធសម្ពន្ធា វេនេយ្យា ភគវតោ ពន្ធវា នាមាតិ. គោចរភាវូបគមនំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋោ’’តិ វុត្តំ. ភគវា កិរ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ‘‘យេ សត្តា ភព្ពា បរិបក្កញាណា, តេ មយ្ហំ ញាណស្ស ឧបដ្ឋហន្តូ’’តិ ចិត្តំ អធិដ្ឋាយ សមន្នាហរតិ, តស្ស សហសមន្នាហារា ឯកោ វា ទ្វេ វា សម្ពហុលា វា តទា វិនយូបគា វេនេយ្យា ញាណស្ស អាបាថមាគច្ឆន្តិ, អយមេត្ថ ពុទ្ធានុភាវោ. ឯវមាបាថគតានំ បន នេសំ ឧបនិស្សយំ បុព្ពចរិយំ, បុព្ពហេតុំ, សម្បតិ វត្តមានញ្ច បដិបត្តិំ ឱលោកេតិ. វេនេយ្យសត្តបរិគ្គណ្ហនត្ថញ្ហិ សមន្នាហារេ កតេ បឋមំ នេសំ វេនេយ្យភាវេន ឧបដ្ឋានំ ហោតិ, អថ ‘‘កិំ នុ ខោ ភវិស្សតី’’តិ សរណគមនាទិវសេន កញ្ចិ និប្ផត្តិំ វីមំសមានោ បុព្ពូបនិស្សយាទីនិ ឱលោកេតិ. តេនាហ ‘‘អថ ភគវា’’តិអាទិ. សោតិ អម្ពដ្ឋោ. វាទបដិវាទំ កត្វាតិ ‘‘ឯវំ នុ តេ អម្ពដ្ឋា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៦២) មយា វុត្តវចនស្ស ‘‘យេ ច ខោ តេ ភោ គោតម មុណ្ឌកា សមណកា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៦៣) បដិវចនំ ទត្វា, អសព្ភិវាក្យន្តិ អសប្បុរិសវាចំ, តិក្ខត្តុំ ឥព្ភវាទនិបាតនវសេន នានប្បការំ សាធុសភាវាយ វាចាយ វត្តុមយុត្តំ វាក្យំ វក្ខតីតិ វុត្តំ ហោតិ. និព្ពិសេវនន្តិ វិគតតុទនំ, មានទប្បវសេន អបគតបរិនិប្ផន្ទនន្តិ អត្ថោ.

អវសរិតព្ពន្តិ ឧបគន្តព្ពំ. តស្ស គាមស្ស ឥទំ នាមមត្តំ, កិមេត្ថ អត្ថបរិយេសនាយាតិ វុត្តំ ‘‘ឥជ្ឈានង្គលន្តិបិ បាឋោ’’តិ. ‘‘យេន ទិសាភាគេនា’’តិ ករណនិទ្ទេសានុរូបំ ករណត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ ទស្សេតិ ‘‘តេន អវសរី’’តិ ឥមិនា. ‘‘យស្មិំ បទេសេ’’តិ បន ភុម្មនិទ្ទេសានុរូបំ ‘‘តំ វា អវសរី’’តិ វុត្តំ. តទុភយមេវត្ថំ វិវរតិ ‘‘តេន ទិសាភាគេនា’’តិអាទិនា. គតោតិ ឧបគតោ, អគមាសីតិ អត្ថោ. បុន គតោតិ សម្បត្តោ, សម្បាបុណីតិ អត្ថោ. ‘‘ឥច្ឆានង្គលេ’’តិ ឥទំ តទា ភគវតោ គោចរគាមនិទស្សនំ, សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មំ. ‘‘ឥច្ឆានង្គលវនសណ្ឌេ’’តិ ឥទំ បន និវាសដ្ឋានទស្សនំ, និប្បរិយាយតោ អធិករណេ ចេតំ ភុម្មន្តិ តទុភយម្បិ បទំ វិសេសត្ថទស្សនេន វិវរន្តោ ‘‘ឥច្ឆានង្គលំ ឧបនិស្សាយា’’តិអាទិមាហ. ‘‘សីលខន្ធាវារ’’ន្តិអាទិ វុត្តនយេន វេនេយ្យហិតសមបេក្ខនវសេនេវ ភគវតោ វិហារទស្សនំ. តត្ថ ធម្មរាជស្ស ភគវតោ សព្ពសោ អធម្មនិគ្គណ្ហនបរា ឯវ បដិបត្តិ, សា ច សីលសមាធិបញ្ញាវសេនាតិ សីលាទិត្តយស្សេវ គហណំ. សីលខន្ធាវារន្តិ ចក្កវត្តិរញ្ញោ ទារុឥដ្ឋកាទិកតំ ខន្ធាវារសទិសំ សីលសង្ខាតំ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា វិហរតីតិ សម្ពន្ធោ. ទារុក្ខន្ធាទីហិ អាសមន្តតោ វរន្តិ បរិក្ខិបន្តិ ឯត្ថាតិ ហិ ខន្ធាវារោ អ-ការស្ស ទីឃំ កត្វា, រាជូនំ អចិរនិវាសដ្ឋានំ. តត្ថ បន ភគវតោ អចិរនិវសនកិរិយាសម្ពន្ធមត្តេន ភយនិវារណដ្ឋេន តំសទិសតាយ សីលម្បិ តថា វុច្ចតិ. សមាធិកោន្តន្តិ សម្មាសមាធិសង្ខាតំ មង្គលសត្តិំ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតំ ជយមន្តបទំ. បរិវត្តយមានោតិ បរិជប្បមានោ. ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសរ’’ន្តិបិ បាឋោ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណវជិរគ្គសរំ អបរាបរំ សម្បរិវត្តមានោតិ អត្ថោ. យថាភិរុចិតេន វិហារេនាតិ សព្ពវិហារសាធារណទស្សនំ, ទិព្ពវិហារាទីសុ យេន យេន អត្តនា អភិរុចិតេន វិហារេន វិហរតីតិ អត្ថោ.

បោក្ខរសាតិវត្ថុវណ្ណនា

២៥៥. មន្តេតិ ឥរុវេទាទិមន្តសត្ថេ. ឥរុវេទាទយោ ហិ គុត្តភាសិតព្ពដ្ឋេន ‘‘មន្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. អណ-សទ្ទោ សទ្ទេតិ អាហ ‘‘សជ្ឈាយតី’’តិ. លោកិយា បន វទន្តិ ‘‘ព្រហ្មុនោ អបច្ចំ ព្រាហ្មណោ, នាគមោ, ណត្តំ, ទីឃាទី’’តិ. កស្មា អយមេវ វចនត្ថោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឥទមេវា’’តិអាទិ. អថ កេសំ ឥតរោ វចនត្ថោតិ ចោទនមបនេតិ ‘‘អរិយា បនា’’តិអាទិនា. អថ វា យំ លោកិយា វទន្តិ ‘‘ព្រហ្មុនា ជាតោ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទិនិរុត្តិំ, តំ បដិក្ខិបិតុំ ឯវំ វុត្តំ. ‘‘ឥទមេវា’’តិ ហិ អវធារណេន តំ បដិក្ខិបតិ. ‘‘ជាតិព្រាហ្មណាន’’ន្តិ បន ឥមិនា សទ្ទន្តរេន ទស្សិតេសុ ជាតិព្រាហ្មណវិសុទ្ធិព្រាហ្មណវសេន ទុវិធេសុ ព្រាហ្មណេសុ វិសុទ្ធិព្រាហ្មណានំ និរុត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘អរិយា បនា’’តិអាទិមាហ. ពហន្តិ បាបេ ពហិ ករោន្តីតិ ហិ អរិយា ព្រាហ្មណា និរុត្តិនយេន. ‘‘តស្ស កិរ កាយោ សេតបោក្ខរសទិសោ’’តិ ឥទមេវស្ស នាមលាភហេតុទស្សនំ, សេសំ បន តប្បសង្គេន យថាវិជ្ជមានវិសេសទស្សនមេវ. តេនាហ ‘‘ឥតិ នំ បោក្ខរសទិសត្តា បោក្ខរសាតីតិ សញ្ជានន្តី’’តិ. បោក្ខរេន សទិសោ កាយោ យស្សាតិ ហិ បោក្ខរសាតី និរុត្តិនយេន. សាតសទ្ទោ វា សទិសត្ថោ, បោក្ខរេន សាតោ សទិសោ កាយោ តថា, សោ យស្សាតិ បោក្ខរសាតី. សេតបោក្ខរសទិសោតិ សេតបទុមវណ្ណោ. ទេវនគរេតិ អាលកមន្ទាទិទេវបុរេ. ឧស្សាបិតរជតតោរណន្តិ គម្ភីរនេមនិខាតំ អច្ចុគ្គតំ រជតមយំ ឥន្ទខីលំ. កាឡមេឃរាជីតិ កទាចិ ទិស្សមានា កាឡអព្ភលេខា. រជតបនាឡិកាតិ រជតមយតុម្ពំ. សុវដ្ដិតាតិ វដ្ដភាវស្ស យុត្តដ្ឋានេ សុដ្ឋុ វដ្ដុលា. កាឡវង្គតិលកាទីនមភាវេន សុបរិសុទ្ធា.‘‘អរាជកេ’’តិអាទិនាបិ សោភគ្គប្បត្តភាវមេវ និទស្សេតិ.

ឥទានិ អបរម្បិ តស្ស នាមលាភហេតុំ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ច ‘‘ហិមវន្តបទេសេ មហាសរេ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តី’’តិ ឥទមេវស្ស នាមលាភហេតុទស្សនំ. សេសំ បន តប្បសង្គេន តថាបវត្តាការទស្សនមេវ. តេនាហ ‘‘ឥតិ នំ បោក្ខរេ សយិតត្តា បោក្ខរសាតីតិ សញ្ជានន្តី’’តិ. បោក្ខរេ កមលេ សយតីតិ ហិ បោក្ខរសាតី, សាតំ វា វុច្ចតិ សមសណ្ឋានំ, បោក្ខរេ ជាតំ សមសណ្ឋានំ តថា, តមស្សត្ថីតិបិ បោក្ខរសាតី. យំ បន អាចរិយេន វុត្តំ ‘‘ឥមស្ស ព្រាហ្មណស្ស កីទិសោ បុព្ពយោគោ, យេន នំ ភគវា អនុគ្គណ្ហិតុំ តំ ឋានំ ឧបគតោតិ អាហា’’តិ, (ទី. និ. ដី. ១.២៥៥) តទេតំ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិវចនំ ឯកទេសមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘សោ តតោ មនុស្សលោក’’ន្តិអាទិវចនតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តីតិ ឯត្ថ អបរាបរំ និព្ពត្តិ ឯវ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថារូបេន កម្មេន និព្ពត្តិមេវ សន្ធាយ ‘‘មាតុកុច្ឆិវាសំ ជិគុច្ឆិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បទុមគព្ភេ និព្ពត្តី’’តិ ឥមិនា សំសេទជោយេវ ហុត្វា និព្ពត្តីតិ ទស្សេតិ. ន បុប្ផតីតិ ន វិកសតិ. តេនាតិ តាបសេន. នាឡតោតិ បុប្ផទណ្ឌតោ. សុវណ្ណចុណ្ណេហិ បិញ្ជរំ ហេមវណ្ណោ យស្សាតិ សុវណ្ណចុណ្ណបិញ្ជរោ, តំ, សុវណ្ណចុណ្ណេហិ វិកិណ្ណភាវេន ហេមវណ្ណន្តិ អត្ថោ. បិញ្ជរសទ្ទោ ហិ ហេមវណ្ណបរិយាយោតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.២២) វុត្តំ. ឯស នយោ បទុមរេណុបិញ្ជរន្តិ ឯត្ថាបិ. រជតពិម្ពកន្តិ រូបិយមយរូបកំ. បដិជគ្គាមីតិ បោសេមិ. បារន្តិ បរិយោសានំ, និប្ផត្តិ វា វុច្ចតិ នទីសមុទ្ទាទីនំ បរិយោសានភូតំ បារំ វិយាតិ កត្វា. បដិសន្ធិបញ្ញាសង្ខាតេន សភាវញាណេន បណ្ឌិតោ. ឥតិ កត្តព្ពេសុ, វេទេសុ វា វិសារទបញ្ញាសង្ខាតេន វេយ្យត្តិយេន ព្យត្តោ. អគ្គព្រាហ្មណោតិ ទិសាបាមោក្ខព្រាហ្មណោ. សិប្បន្តិ វេទសិប្បំ តស្សេវ បករណាធិគតត្តា. ព្រហ្មទេយ្យំ អទាសីតិ វក្ខមាននយេន ព្រហ្មទេយ្យំ កត្វា អទាសិ.

‘‘អជ្ឈាវសតី’’តិ ឯត្ថ អធិ-សទ្ទោ, អា-សទ្ទោ ច ឧបសគ្គមត្តំ, តតោ ‘‘ឧក្កដ្ឋ’’ន្តិ ឥទំ អជ្ឈាបុព្ពវសយោគេ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. អធិ-សទ្ទោ វា ឥស្សរិយត្ថោ, អា-សទ្ទោ មរិយាទត្ថោ តតោ ‘‘ឧក្កដ្ឋ’’ន្តិ ឥទំ កម្មប្បវចនីយយោគេ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ឧក្កដ្ឋនាមកេ’’តិអាទិនា. តទេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តស្ស នគរស្ស សាមិកោ ហុត្វា’’តិ ហិ ‘‘អភិភវិត្វា’’តិ ឯតស្សត្ថវិវរណំ, តេនេតំ ទីបេតិ ‘‘សាមិភាវោ អភិភវន’’ន្តិ. ‘‘យាយ មរិយាទាយា’’តិអាទិ បន អា-សទ្ទស្សត្ថវិវរណំ, តេនេតំ ទីបេតិ ‘‘អាសទ្ទោ មរិយាទត្ថោ, មរិយាទា ច នាម យាយ តត្ថ វសិតព្ពំ, សាយេវ អបរាធីនតា’’តិ. យាយ មរិយាទាយាតិ ហិ យាយ អបរាធីនតាសង្ខាតាយ អនញ្ញសាធារណាយ អវត្ថាយាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបសគ្គវសេនា’’តិអាទិ បន ‘‘ឧក្កដ្ឋនាមកេ’’តិ ឯតស្សត្ថវិវរណំ, តេនេតំ ទីបេតិ ‘‘សតិបិ ភុម្មវចនប្បសង្គេ ធាត្វត្ថានុវត្តកវិសេសកភូតេហិ ទុវិធេហិបិ ឧបសគ្គេហិ យុត្តត្តា ឧបយោគវចនមេវេត្ថ វិហិត’’ន្តិ. ‘‘តស្ស កិរា’’តិអាទិ បន អត្ថានុគតសមញ្ញាបរិទីបនំ. វត្ថុ នាម នគរមាបនារហភូមិប្បទេសោ ‘‘អារាមវត្ថុ, វិហារវត្ថូ’’តិអាទីសុ វិយ.

ឧក្កាតិ ទណ្ឌទីបិកា. អគ្គហេសុន្តិ ‘‘អជ្ជ មង្គលទិវសោ, តស្មា សុនក្ខត្តំ, តត្ថាបិ អយំ សុខណោ មា អតិក្កមី’’តិ រត្តិវិភាយនំ អនុរក្ខន្តា, រត្តិយំ អាលោកករណត្ថាយ ឧក្កា ឋបេត្វា ឧក្កាសុ ជលមានាសុ នគរស្ស វត្ថុំ អគ្គហេសុំ, តេនេតំ ទីបេតិ – ឧក្កាសុ ឋិតាតិ ឧក្កដ្ឋា. មូលវិភុជាទិ អាកតិគណបក្ខេបេន, និរុត្តិនយេន វា ឧក្កាសុ វិជ្ជោតយន្តីសុ ឋិតាតិ ឧក្កដ្ឋា, តថា ឧក្កាសុ ឋិតាសុ ឋិតា អាសីតិបិ ឧក្កដ្ឋាតិ. មជ្ឈិមាគមដ្ឋកថាយំ បន ឯវំ វុត្តំ ‘‘តញ្ច នគរំ ‘មង្គលទិវសោ សុខណោ, សុនក្ខត្តំ មា អតិក្កមី’តិ រត្តិម្បិ ឧក្កាសុ ឋិតាសុ មាបិតត្តា ឧក្កដ្ឋាតិបិ វុច្ចតិ, ទណ្ឌទីបិកាសុ ជាលេត្វា ធារិយមានាសុ មាបិតត្តាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ, (ម. និ. អដ្ឋ. ១.មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា) តទបិមិនា សំសន្ទតិ ចេវ សមេតិ ច នគរវត្ថុបរិគ្គហស្សបិ នគរមាបនបរិយាបន្នត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘ភូមិភាគសម្បត្តិយា, ឧបករណសម្បត្តិយា, មនុស្សសម្បត្តិយា ច តំ នគរំ ឧក្កដ្ឋគុណយោគតោ ឧក្កដ្ឋាតិ នាមំ លភតី’’តិ. លោកិយា បន វទន្តិ ‘‘ឧក្កា ធារីយតិ ឯតស្ស មាបិតកាលេតិ ឧក្កដ្ឋា, វណ្ណវិការោយ’’ន្តិ, ឥត្ថិលិង្គវសេន ចាយំ សមញ្ញា, តេនេវិធ បយោគោ ទិស្សតិ ‘‘យថា ច ភវំ គោតមោ ឧក្កដ្ឋាយ អញ្ញានិ ឧបាសកកុលានិ ឧបសង្កមតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៩៩) មូលបរិយាយសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.១) ច ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា ឧក្កដ្ឋាយំ វិហរតិ សុភគវនេ សាលរាជមូលេ’’តិអាទិ. ឯវមេត្ថ ហោតុ ឧបសគ្គវសេន ឧបយោគវចនំ, កថំ បនេតំ សេសបទេសុ សិយាតិ អនុយោគេនាហ ‘‘តស្ស អនុបយោគត្តា សេសបទេសូ’’តិ. តត្ថ តស្សាតិ ឧបសគ្គវសេន ឧបយោគសញ្ញុត្តស្ស ‘‘ឧក្កដ្ឋ’’ន្តិ បទស្ស. អនុបយោគត្តាតិ វិសេសនភាវេន អនុបយុត្តត្តា. សេសបទេសូតិ ‘‘សត្តុស្សទ’’ន្តិអាទីសុ សត្តសុ បទេសុ.

កិំ នុ ខ្វាយំ សទ្ទបយោគោ សទ្ទលក្ខណានុគតោតិ ចោទនមបនេតិ ‘‘តត្ថ…បេ… បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា. តត្ថាតិ ឧបសគ្គវសេន, អនុបយោគវសេន ច ឧបយោគវចនន្តិ វុត្តេ ទុព្ពិធេបិ វិធានេ. លក្ខណន្តិ គហណូបាយញាយភូតំ សទ្ទលក្ខណំ, សុត្តំ វា. បរិយេសិតព្ពន្តិ សទ្ទសត្ថេសុ វិជ្ជមានត្តា ញាណេន គវេសិតព្ពំ, គហេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន ហិ សទ្ទលក្ខណានុគតោវាយំ សទ្ទបយោគោតិ ទស្សេតិ, សទ្ទវិទូ ច ឥច្ឆន្តិ ‘‘ឧបអនុអធិអាឥច្ចាទិបុព្ពវសយោគេ សត្តមិយត្ថេ ឧបយោគវចនំ បាបុណាតិ, វិសេសិតព្ពបទេ ច យថាវិធិមនុបយោគោ វិសេសនបទានំ សមានាធិករណភូតាន’’ន្តិ. តត្រ យទា អធិ-សទ្ទោ, អា-សទ្ទោ ច ឧបសគ្គមត្តំ, តទា ‘‘តតិយាសត្តមីនញ្ចា’’តិ លក្ខណេន អជ្ឈាបុព្ពវសយោគេ ឧបយោគវចនំ. តថា ហិ វទន្តិ ‘‘សត្តមិយត្ថេ កាលទិសាសុ ឧបាន្វជ្ឈាវសយោគេ, អធិបុព្ពសិឋាវសានំ បយោគេ, តប្បានចារេសុ ច ទុតិយា. កាលេ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា, ឯកំ សមយំ ភគវា, កញ្ចិ កាលំ បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, ឥមំ រត្តិំ ចត្តារោ មហារាជានោ. ទិសាយំ បុរិមំ ទិសំ ធតរដ្ឋោ. ឧបាទិបុព្ពវសយោគេ គាមំ ឧបវសតិ, គាមំ អនុវសតិ, គាមំ អាវសតិ, អគារំ អជ្ឈាវសតិ, អធិបុព្ពសិឋាវសានំ បយោគេ បថវិំ អធិសេស្សតិ, គាមំ អធិតិដ្ឋតិ, គាមំ អជ្ឈាវសតិ. តប្បានចារេសុ នទិំ បិវតិ, គាមំ ចរតិ ឥច្ចាទីតិ.

យទា បន អធិ-សទ្ទោ ឥស្សរិយត្ថោ, អា-សទ្ទោ ច មរិយាទត្ថោ, តទា ‘‘កម្មប្បវចនីយយុត្តេ’’តិ លក្ខណេន កម្មប្បវចនីយយោគេ ឧបយោគវចនំ. តថា ហិ វទន្តិ ‘‘អនុអាទយោ ឧបសគ្គា, ធីអាទយោ និបាតា ច កម្មប្បវចនីយសញ្ញា ហោន្តិ កិរិយាសង្ខាតំ កម្មំ បវចនីយំ យេសំ តេ កម្មប្បវចនីយា’’តិ. សេសបទានំ បន យថាវិធិមនុបយោគេ កតរេន លក្ខណេន ឧបយោគវចនន្តិ? យថាវុត្តលក្ខណេនេវ. យជ្ជេវំ តេសម្បិ អាធារភាវតោ នានាធារតា សិយាតិ? ន, ពហូនម្បិ បទានំ នគរវសេន ឯកត្ថភាវតោ. សកត្ថមត្តញ្ហិ តេសំ នានាករណន្តិ. អញ្ញេ បន សទ្ទវិទូ ឯវមិច្ឆន្តិ ‘‘សមានាធិករណបទានំ បច្ចេកំ កិរិយាសម្ពន្ធនេន វិសេសិតព្ពបទេន សមានវចនតា យថា ‘កដំ ករោតិ, វិបុលំ, ទស្សនីយ’ន្តិ ឯត្ថ ‘កដំ ករោតិ, វិបុលំ ករោតិ, ទស្សនីយំ ករោតី’តិ បច្ចេកំ កិរិយាសម្ពន្ធនេន កម្មត្ថេយេវ ទុតិយា’’តិ, តទេតំ វិចារេតព្ពំ វិសេសនបទានំ សមានាធិករណានំ កិរិយាសម្ពជ្ឈនាភាវតោ. យទា ហិ កិរិយាសម្ពជ្ឈនំ, តទា វិសេសនមេវ ន ហោតីតិ.

ឧស្សទតា នាមេត្ថ ពហុលតាតិ វុត្តំ ‘‘ពហុជន’’ន្តិ. តំ បន ពហុលតំ ទស្សេតិ ‘‘អាកិណ្ណមនុស្ស’’ន្តិអាទិនា. អរញ្ញាទីសុ គហេត្វា បោសេតព្ពា បោសាវនិយា, ឯតេន តេសំ ធម្មភាវំ ទស្សេតិ. អាវិជ្ឈិត្វាតិ បរិក្ខិបិត្វា. ខណិត្វា កតា បោក្ខរណី, អាពន្ធិត្វា កតំ តឡាកំ. អច្ឆិន្នូទកដ្ឋានេយេវ ជលជកុសុមានិ ជាតានីតិ វុត្តំ ‘‘ឧទកស្ស និច្ចភរិតានេវា’’តិ. ឧទកស្សាតិ ច បូរណកិរិយាយោគេ ករណត្ថេ សាមិវចនំ ‘‘មហន្តេ មហន្តេ សាណិបសិព្ពកេ ការាបេត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បូរាបេត្វា’’តិអាទីសុ (បារា. ៣៤) វិយ. សហ ធញ្ញេនាតិ សធញ្ញន្តិ នគរសទ្ទាបេក្ខាយ នបុំសកលិង្គេន វុត្តំ, យថាវាក្យំ វា ឧបយោគវចនេន. ឯវំ សព្ពត្ថ. បុព្ពណ្ណាបរណ្ណាទិភេទំ ពហុធញ្ញសន្និចយន្តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន តទុភយវិនិមុត្តំ អលាពុកុម្ភណ្ឌាទិសូបេយ្យំ សង្គណ្ហាតិ. តេនាយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ – នយិធ ធញ្ញសទ្ទោ សាលិអាទិធញ្ញវិសេសវាចកោ, បោសនេ សាធុត្តមត្តេន បន និរវសេសបុព្ពណ្ណាបរណ្ណសូបេយ្យវាចកោ, វិរូបេកសេសវសេន វា បយុត្តោតិ. ឯត្តាវតាតិ យថាវុត្តបទត្តយេន. រាជលីលាយាតិ រាជូនំ វិលាសេន. សមិទ្ធិយា ឧបភោគបរិភោគសម្បុណ្ណភាវេន សម្បត្តិ សមិទ្ធិសម្បត្តិ.

‘‘រាជភោគ្គ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘កេន ទិន្ន’’ន្តិ អវស្សំ បុច្ឆិតព្ពតោ ឯវំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ ‘‘កេនា’’តិអាទិនា. រញ្ញា វិយ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ វា រាជភោគ្គន្តិ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ. យាវ បុត្តនត្តបនត្តបរម្បរា កុលសន្តកភាវេន រាជតោ លទ្ធត្តា ‘‘រញ្ញោ ទាយភូត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ធម្មទាយាទា មេ ភិក្ខវេ ភវថា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៩) វិយ ច ទាយសទ្ទោ ទាយជ្ជបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទាយជ្ជន្តិ អត្ថោ’’តិ. កថំ ទិន្នត្តា ព្រហ្មទេយ្យំ នាមាតិ ចោទនំ បរិហរតិ ‘‘ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា’’តិអាទិនា. រាជនីហារេន បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ហិ ឧទ្ធំ បរិភោគលាភស្ស ព្រហ្មទេយ្យតា នាម នត្ថិ, ឥទញ្ច តថា ទិន្នមេវ, តស្មា ព្រហ្មទេយ្យំ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឆេជ្ជភេជ្ជន្តិ សរីរទណ្ឌធនទណ្ឌាទិភេទំ ទណ្ឌមាហ. នទីតិត្ថបព្ពតាទីសូតិ នទីតិត្ថបព្ពតបាទគាមទ្វារអដវិមុខាទីសុ. សេតច្ឆត្តគ្គហណេន សេសរាជកកុធភណ្ឌម្បិ គហិតំ តប្បមុខត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘រញ្ញា ភុញ្ជិតព្ព’’ន្ត្វេវ វុត្តេ ឥធាធិប្បេតត្ថោ ន បាកដោតិ ហុត្វា-សទ្ទគ្គហណំ កតំ. តញ្ហិ សោ រាជកុលតោ អសមុទាគតោបិ រាជា ហុត្វា ភុញ្ជិតុំ លភតីតិ អយមិធាធិប្បេតោ អត្ថោ. ទាតព្ពន្តិ ទាយំ, ‘‘រាជទាយ’’ន្តិ ឥមិនាវ រញ្ញា ទិន្នភាវេ សិទ្ធេ ‘‘រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្ន’’ន្តិ បុន ច វចនំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘ទាយករាជទីបនត្ថ’’ន្តិអាទិ. អសុកេន រញ្ញា ទិន្នន្តិ ទាយករាជស្ស អទីបិតត្តា ឯវំ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច បឋមនយេ ‘‘រាជភោគ្គ’’ន្តិ បទេ បុច្ឆាសម្ភវតោ ឥទំ វុត្តំ, ទុតិយនយេ បន ‘‘រាជទាយ’’ន្តិ បទេតិ អយម្បិ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ អតិពហុលតាយ បុរតោ ឋបនោកាសាភាវតោ បស្សេនបិ ឱទនសូបព្យញ្ជនាទិ ទីយតិ ឯតស្សាតិ បសេនទិ, អលុត្តសមាសវសេន. សោ ហិ រាជា តណ្ឌុលទោណស្ស ឱទនម្បិ តទុបិយេន សូបព្យញ្ជនេន ភុញ្ជតិ. តថា ហិ នំ ភុត្តបាតរាសកាលេ សត្ថុ សន្តិកមាគន្ត្វា ឥតោ ចិតោ ច សម្បរិវត្តន្តំ និទ្ទាយ អភិភុយ្យមានំ ឧជុកំ និសីទិតុមសក្កោន្តំ ភគវា –

‘‘មិទ្ធី យទា ហោតិ មហគ្ឃសោ ច,

និទ្ទាយិតា សម្បរិវត្តសាយី;

មហាវរាហោវ និវាបវុដ្ឋោ,

បុនប្បុនំ គព្ភមុបេតិ មន្ទោ’’តិ. (ធ. ប. ៣២៥; នេត្តិ. ២៦, ៩០);

ឥមាយ គាថាយ ឱវទិ. ភាគិនេយ្យញ្ច សោ សុទស្សនំ នាម មាណវំ –

‘‘មនុជស្ស សទា សតីមតោ,

មត្តំ ជានតោ លទ្ធភោជនេ;

តនុកស្ស ភវន្តិ វេទនា,

សណិកំ ជីរតិ អាយុបាលយ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២៤) –

ឥមំ គាថំ ភគវតោ សន្តិកេ ឧគ្គហាបេត្វា អត្តនោ ភុញ្ជន្តស្ស ឱសានបិណ្ឌកាលេ ទេវសិកំ ភណាបេតិ, សោ អបរេន សមយេន តស្សា គាថាយ អត្ថំ សល្លក្ខេត្វា បុនប្បុនំ ឱសានបិណ្ឌបរិហរណេន នាឡិកោទនមត្តាយ សណ្ឋហិត្វា តនុសរីរោ ពលវា សុខប្បត្តោ អហោសីតិ. ឧទានដ្ឋកថាយំ (ឧទា. អដ្ឋ. ១២) បន ឯវំ វុត្តំ ‘‘បច្ចាមិត្តំ បរសេនំ ជិនាតីតិ បសេនទី’’តិ. សទ្ទវិទូបិ ហិ ជ-ការស្ស ទ-ការេ ឥទមុទាហរន្តិ. សោ ហិ អត្តនោ ភាគិនេយ្យំ អជាតសត្តុរាជានំ, បញ្ចចោរសតាទីនិ ច អវរុទ្ធកានិ ជិនាតីតិ. កោសលរដ្ឋស្សាធិបតិភាវតោ កោសលោ, តស្មា កោសលាធិបតិនា បសេនទិ នាមកេន រញ្ញា ទិន្នន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. និស្សដ្ឋបរិច្ចត្តតាសង្ខាតេន បុន អគ្គហេតព្ពភាវេនេវ ទិន្នត្តា ឥធ ព្រហ្មទេយ្យំ នាម, ន តុ បុរិមនយេ វិយ រាជសង្ខេបេន បរិភុញ្ជិតព្ពភាវេន ទិន្នត្តាតិ អាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. និស្សដ្ឋំ ហុត្វា, និស្សដ្ឋភាវេន វា បរិច្ចត្តំ និស្សដ្ឋបរិច្ចត្តំ, មុត្តចាគវសេន ចជិតន្តិ អត្ថោ.

សវនំ ឧបលព្ភោតិ ទស្សេតិ ‘‘ឧបលភី’’តិ ឥមិនា, សោ ចាយមុបលព្ភោ សវនវសេនេវ ជាននន្តិ វុត្តំ ‘‘សោតទ្វារសម្បត្តវចននិគ្ឃោសានុសារេន អញ្ញាសី’’តិ. សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាណវីថិវសេន ជាននមេវ ហិ ឥធ សវនំ តេនេវ ‘‘សមណោ ខលុ ភោ គោតមោ’’តិអាទិនា វុត្តស្សត្ថស្ស អធិគតត្តា, ន បន សោតទ្វារវីថិវសេន សុតមត្តំ តេន តទត្ថស្ស អនធិគតត្តា. អវធារណផលត្តា សទ្ទបយោគស្ស សព្ពម្បិ វាក្យំ អន្តោគធាវធារណំ. តស្មា តទត្ថជោតកសទ្ទេន វិនាបិ អញ្ញត្ថាបោហនវសេន អស្សោសិ ឯវ, នាស្ស កោចិ សវនន្តរាយោ អហោសីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘បទបូរណមត្តេ និបាតោ’’តិ, អន្តោគធាវធារណេបិ ច សព្ពស្មិំ វាក្យេ នីតត្ថតោ អវធារណត្ថំ ខោ-សទ្ទគ្គហណំ ‘‘ឯវា’’តិ សាមត្ថិយា សាតិសយំ ឯតទត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តាតិ បឋមវិកប្បោ វុត្តោ, នីតត្ថតោ អវធារណេន កោ អត្ថោ ឯកន្តិកោ កតោ, អវធារិតោ ចាតិ វុត្តំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. អថ បទបូរណមត្តេន ខោ-សទ្ទេន កិំ បយោជនន្តិ ចោទនមបនេតិ ‘‘បទបូរណេនា’’តិអាទិនា, អក្ខរសមូហបទស្ស, បទសមូហវាក្យស្ស ច សិលិដ្ឋតាបយោជនមត្តមេវាតិ អត្ថោ. ‘‘អស្សោសី’’តិ ហិទំ បទំ ខោ-សទ្ទេ គហិតេ តេន ផុល្លិតំ មណ្ឌិតំ វិភូសិតំ វិយ ហោន្តំ បូរិតំ នាម ហោតិ, តេន ច បុរិមបច្ឆិមបទានិ សុខុច្ចារណវសេន សិលិដ្ឋានិ ហោន្តិ, ន តស្មិំ អគ្គហិតេ, តស្មា បទបូរណមត្តម្បិ បទព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាបយោជនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មត្តសទ្ទោ ចេត្ថ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ, តេនស្ស អនត្ថន្តរទីបនតា ទស្សិតា, ឯវ-សទ្ទេន បន បទព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ ឯកន្តិកតា.

‘‘សមណោ ខលូ’’តិអាទិ យថាសុតត្ថនិទស្សនន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិនា. សមិតបាបត្តាតិ ឯត្ថ អច្ចន្តំ អនវសេសតោ សវាសនំ សមិតបាបត្តាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯវញ្ហិ ពាហិរកវីតរាគសេក្ខាសេក្ខបាបសមនតោ ភគវតោ បាបសមនំ យថារហំ វិសេសិតំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភគវា ច អនុត្តរេន អរិយមគ្គេន សមិតបាបោ’’តិ. តទេវត្ថំ និទ្ទេសបាឋេន សាធេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. អស្សាតិ អនេន ភិក្ខុនា, ភគវតា វា. សមិតាតិ សមាបិតា, សមភាវំ វា អាបាទយិតា, អស្ស វា សម្បទានភូតស្ស សន្តា ហោន្តីតិ អត្ថោ. អត្ថានុគតា ចាយំ ភគវតិ សមញ្ញាតិ វុត្តំ ‘‘ភគវា ចា’’តិអាទិ. តេនាតិ តថា សមិតបាបត្តា. យថាភូតំ បវត្តោ យថាភុច្ចំ, តទេវ គុណោ, តេន អធិគតំ តថា. ‘‘ខលូ’’តិ ឥទំ នេបាតិកំ ខលុបច្ឆាភត្តិកបទេ (មិ. ប. ៤.១.៨) វិយ, ន នាមំ, អនេកត្ថត្តា ច និបាតានំ អនុស្សវនត្ថោវ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ’’តិ, បរម្បរសវនញ្ចេត្ថ អនុស្សវនំ. ព្រាហ្មណជាតិសមុទាគតន្តិ ព្រាហ្មណជាតិយា អាគតំ, ជាតិសិទ្ធន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អាលបនមត្តន្តិ បិយាលបនវចនមត្តំ, ន តទុត្តរិ អត្ថបរិទីបនំ. បិយសមុទាហារា ហេតេ ‘‘ភោ’’តិ វា ‘‘អាវុសោ’’តិ វា ‘‘ទេវានំ បិយា’’តិ វា. ធម្មបទេ ព្រាហ្មណវត្ថុបាឋេន, (ធ. ប. ៣១៥ អាទយោ) សុត្តនិបាតេ ច វាសេដ្ឋសុត្តបទេន ព្រាហ្មណជាតិសមុទាគតាលបនភាវំ សមត្ថេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្រាយមត្ថោ – សចេ រាគាទិកិញ្ចនេហិ សកិញ្ចនោ អស្ស, សោ អាមន្តនាទីសុ ‘‘ភោ ភោ’’តិ វទន្តោ ហុត្វា វិចរណតោ ភោវាទីយេវ នាម ហោតិ, ន ព្រាហ្មណោ. ‘‘អកិញ្ចនំ អនាទានំ, តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ (ធ. ប. ៣៩៦, សុ. និ. ៦២៥) សេសគាថាបទំ. តត្ថ រាគាទយោ សត្តេ កិញ្ចន្តិ មទ្ទន្តិ បលិពុទ្ធន្តីតិ កិញ្ចនានិ. មនុស្សា កិរ គោណេហិ ខលំ មទ្ទាបេន្តា ‘‘កិញ្ចេហិ កបិល, កិញ្ចេហិ កាឡកា’’តិ វទន្តិ, តស្មា កិញ្ចនសទ្ទោ មទ្ទនត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថាហ និទ្ទេសេ ‘‘អកិញ្ចនន្តិ រាគកិញ្ចនំ, ទោស, មោហ, មាន, ទិដ្ឋិ, កិលេសកិញ្ចនំ, ទុច្ចរិតកិញ្ចនំ, យស្សេតេ កិញ្ចនា បហីនា សមុច្ឆិន្នា វូបសន្តា បដិប្បស្សទ្ធា អភព្ពុប្បត្តិកា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា, សោ វុច្ចតិ អកិញ្ចនោ’’តិ (ចូឡនិ. ២៨, ៣២, ៦០, ៦៣). គោតមោតិ គោត្តវសេន បរិកិត្តនំ, យំ ‘‘អាទិច្ចគោត្ត’’ន្តិបិ លោកេ វទន្តិ, សក្យបុត្តោតិ បន ជាតិវសេន សាកិយោតិ ច តស្សេវ វេវចនំ. វុត្តញ្ហេតំ បព្ពជ្ជាសុត្តេ –

‘‘អាទិច្ចា នាម គោត្តេន, សាកិយា នាម ជាតិយា;

តម្ហា កុលា បព្ពជិតោម្ហិ, ន កាមេ អភិបត្ថយ’’ន្តិ. (សុ. និ. ៤២៥);

តថា ចាហ ‘‘គោតមោតិ ភគវន្តំ គោត្តវសេន បរិកិត្តេតី’’តិអាទិ. តត្ថ គំ តាយតីតិ គោត្តំ, ‘‘គោតមោ’’តិ បវត្តមានំ អភិធានំ, ពុទ្ធិញ្ច ឯកំសិកវិសយតាយ រក្ខតីតិ អត្ថោ. យថា ហិ ពុទ្ធិ អារម្មណភូតេន អត្ថេន វិនា ន វត្តតិ, ឯវំ អភិធានំ អភិធេយ្យភូតេន, តស្មា សោ គោត្តសង្ខាតោ អត្ថោ តានិ រក្ខតីតិ វុច្ចតិ, គោ-សទ្ទោ ចេត្ថ អភិធានេ, ពុទ្ធិយញ្ច វត្តតិ. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘គោ គោណេ ចេន្ទ្រិយេ ភុម្យំ, វចនេ ចេវ ពុទ្ធិយំ;

អាទិច្ចេ រស្មិយញ្ចេវ, បានីយេបិ ច វត្តតេ;

តេសុ អត្ថេសុ គោណេ ថី, បុមា ច ឥតរេ បុមា’’តិ.

តត្ថ ‘‘គោសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, គោបញ្ចមោ’’តិអាទីសុ គោសទ្ទោ គោណេ វត្តតិ. ‘‘គោចរោ’’តិអាទីសុ ឥន្ទ្រិយេ. ‘‘គោរក្ខ’’ន្តិអាទីសុ ភូមិយំ. តថា ហិ សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយ វាសេដ្ឋសុត្តសំវណ្ណនាយំ វុត្តំ ‘‘គោរក្ខន្តិ ខេត្តរក្ខំ, កសិកម្មន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បថវី ហិ ‘គោ’តិ វុច្ចតិ, តប្បភេទោ ច ‘‘ខេត្ត’’ន្តិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៦១៩-៦២៦). ‘‘គោត្តំ នាម ទ្វេ គោត្តានិ ហីនញ្ច គោត្តំ, ឧក្កដ្ឋញ្ច គោត្ត’’ន្តិអាទីសុ (បាចិ. ១៥) វចនេ, ពុទ្ធិយញ្ច វត្តតិ. ‘‘គោគោត្តំ គោតមំ នមេ’’តិ បោរាណកវិរចនាយ អាទិច្ចេ, អាទិច្ចពន្ធុំ គោតមំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ នមាមីតិ ហិ អត្ថោ, ‘‘ឧណ្ហគូ’’តិអាទីសុ រស្មិយំ, ឧណ្ហា គាវោ រស្មិយោ ឯតស្សាតិ ហិ ឧណ្ហគុ, សូរិយោ. ‘‘គោសីតចន្ទន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ដី. ១.៤៩) បានីយេ, គោសង្ខាតំ បានីយំ វិយ សីតំ, តទេវ ចន្ទនំ តថា. តស្មិញ្ហិ ឧទ្ធនតោ ឧទ្ធរិតបក្កុថិតតេលស្មិំ បក្ខិត្តេ តង្ខណញ្ញេវ តំ តេលំ សីតលំ ហោតីតិ. ឯតេសុ បន អត្ថេសុ គោណេ វត្តមានោ គោ-សទ្ទោ យថារហំ ឥត្ថិលិង្គោ ចេវ បុល្លិង្គោ ច, សេសេសុ បន បុល្លិង្គោយេវ.

កិំ បនេតំ គោត្តំ នាមាតិ? អញ្ញកុលបរម្បរាយ អសាធារណំ តស្ស កុលស្ស អាទិបុរិសសមុទាគតំ តំកុលបរិយាបន្នសាធារណំ សាមញ្ញរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សាធារណមេវ ហិ ឥទំ តំកុលបរិយាបន្នានំ សាធារណតោ ច សាមញ្ញរូបំ. តថា ហិ តំកុលេ ជាតា សុទ្ធោទនមហារាជាទយោបិ ‘‘គោតមោ’’ ត្វេវ វុច្ចន្តិ, តេនេវ ភគវា អត្តនោ បិតរំ សុទ្ធោទនមហារាជានំ ‘‘អតិក្កន្តវរា ខោ គោតម តថាគតា’’តិ (មហាវ. ១០៥) អវោច, វេស្សវណោបិ មហារាជា ភគវន្តំ ‘‘វិជ្ជាចរណសម្បន្នំ, ពុទ្ធំ វន្ទាម គោតម’’ន្តិ, (ទី. និ. ៣.២៨៨) អាយស្មាបិ វង្គីសោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ‘‘សាធុ និព្ពាបនំ ព្រូហិ, អនុកម្បាយ គោតមា’’តិ (សំ. និ. ១.២១២). ឥធ បន ភគវន្តមេវ. តេនាហ ‘‘ភគវន្តំ គោត្តវសេន បរិកិត្តេតី’’តិ. តស្មាតិ យថាវុត្តមត្ថត្តយំ បច្ចាមសតិ. ឯត្ថ ច ‘‘សមណោ’’តិ ឥមិនា សរិក្ខកជនេហិ ភគវតោ ពហុមតភាវោ ទស្សិតោ តព្ពិសយសមិតបាបតាបរិកិត្តនតោ, ‘‘គោតមោ’’តិ ឥមិនា លោកិយជនេហិ តព្ពិសយឧឡារគោត្តសម្ភូតតាបរិកិត្តនតោ.

សក្យស្ស សុទ្ធោទនមហារាជស្ស បុត្តោ សក្យបុត្តោ, ឥមិនា បន ឧច្ចាកុលបរិទីបនំ ឧទិតោទិតវិបុលខត្តិយកុលសម្ភូតតាបរិកិត្តនតោ. សព្ពខត្តិយានញ្ហិ អាទិភូតមហាសម្មតមហារាជតោ បដ្ឋាយ អសម្ភិន្នំ ឧឡារតមំ សក្យរាជកុលំ. យថាហ –

‘‘មហាសម្មតរាជស្ស, វំសជោ ហិ មហាមុនិ;

កប្បាទិស្មិញ្ហិ រាជាសិ, មហាសម្មតនាមកោ’’តិ. (មហាវំសេ ទុតិយបរិច្ឆេទេ បឋមគាថា);

កថំ សទ្ធាបព្ពជិតភាវបរិទីបនន្តិ អាហ ‘‘កេនចី’’តិអាទិ. បរិជិយនំ បរិហាយនំ បារិជុញ្ញំ, បរិជិរតីតិ វា បរិជិណ្ណោ, តស្ស ភាវោ បារិជុញ្ញំ, តេន. ញាតិបារិជុញ្ញភោគបារិជុញ្ញាទិនា កេនចិ បារិជុញ្ញេន បរិហានិយា អនភិភូតោ អនជ្ឈោត្ថដោ ហុត្វា បព្ពជិតោតិ អត្ថោ. តទេវ បរិយាយន្តរេន វិភាវេតុំ ‘‘អបរិក្ខីណំយេវ តំ កុលំ បហាយា’’តិ វុត្តំ. អបរិក្ខីណន្តិ ហិ ញាតិបារិជុញ្ញភោគបារិជុញ្ញាទិនា កេនចិ បារិជុញ្ញេន អបរិក្ខយំ. សទ្ធាយ បព្ពជិតោតិ សទ្ធាយ ឯវ បព្ពជិតោ. ឯវញ្ហិ ‘‘កេនចី’’តិអាទិនា និវត្តិតវចនំ សូបបន្នំ ហោតិ. ននុ ច ‘‘សក្យកុលា បព្ពជិតោ’’តិ ឥទំ ឧច្ចាកុលា បព្ពជិតភាវបរិទីបនមេវ សិយា តទត្ថស្សេវ វិញ្ញាយមានត្តា, ន សទ្ធាបព្ពជិតភាវបរិទីបនំ តទត្ថស្ស អវិញ្ញាយមានត្តាតិ? ន ខោ បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ មហន្តំ ញាតិបរិវដ្ដំ, មហន្តញ្ច ភោគក្ខន្ធំ បហាយ សទ្ធាបព្ពជិតភាវស្ស អត្ថតោ សិទ្ធត្តា. តថា ហិ លោកនាថស្ស អភិជាតិយំ តស្ស កុលស្ស ន កិញ្ចិ បារិជុញ្ញំ, អថ ខោ វុឌ្ឍិយេវ, តតោ តស្ស សមិទ្ធតមភាវោ លោកេ បាកដោ បញ្ញាតោ ហោតិ, តស្មា ‘‘សក្យកុលា បព្ពជិតោ’’តិ ឯត្តកេយេវ វុត្តេ តថា សមិទ្ធតមំ កុលំ បហាយ សទ្ធាបព្ពជិតភាវោ សិទ្ធោយេវាតិ, ឥមំ បរិហារំ ‘‘កេនចិ បារិជុញ្ញេនា’’តិអាទិនា វិភាវេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តតោ បរន្តិ ‘‘កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានោ’’តិអាទិវចនំ.

‘‘សាធុ ធម្មរុចិ រាជា, សាធុ បញ្ញាណវា នរោ;

សាធុ មិត្តានមទុព្ភោ, បាបស្សាករណំ សុខ’’ន្តិ. អាទីសុ –

វិយ សាធុសទ្ទោ ឥធ សុន្ទរត្ថោតិ អាហ ‘‘សុន្ទរំ ខោ បនា’’តិ. ខោតិ អវធារណត្ថេ និបាតោ, បនាតិ បក្ខន្តរត្ថេ. ឯវំ សាត្ថកតាវិញ្ញាបនត្ថញ្ហិ សំវណ្ណនាយមេតេសំ គហណំ. សុន្ទរន្តិ ច ភទ្ទកំ, ភទ្ទកតា ច បស្សន្តានំ ហិតសុខាវហភាវេនាតិ វុត្តំ ‘‘អត្ថាវហំ សុខាវហ’’ន្តិ. អត្ថោ ចេត្ថ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថវសេន តិវិធំ ហិតំ សុខម្បិ តថេវ តិវិធំ សុខំ.

តថារូបានន្តិ តាទិសានំ, អយំ សទ្ទតោ អត្ថោ. អត្ថមត្តំ បន ទស្សេតុំ ‘‘ឯវរូបាន’’ន្តិ វុត្តំ. យាទិសេហិ ច គុណេហិ ភគវា សមន្នាគតោ ចតុប្បមាណិកស្ស លោកស្ស សព្ពកាលម្បិ-អច្ចន្តាយ-សទ្ធាយ-បសាទនីយោ តេសំ យថាភូតសភាវត្តា, តាទិសេហិ គុណេហិ សមន្នាគតភាវំ សន្ធាយ ‘‘តថារូបានំ អរហត’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថារូបោ’’តិអាទិមាហ. លទ្ធសទ្ធានន្តិ លទ្ធសទ្ទហានំ, បរជនស្ស សទ្ធំ បដិលភន្តានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. លទ្ធសទ្ទានន្តិ វា បដិលទ្ធកិត្តិសទ្ទានំ, ឯតេន ‘‘អរហត’’ន្តិ បទស្ស អរហន្តានន្តិ អត្ថោ, អរហន្តសមញ្ញាយ ច បាកដភាវោ ទស្សិតោ, អបិច ‘‘យថារូបោ សោ ភវំ គោតមោ’’តិ ឥមិនា ‘‘តថារូបាន’’ន្តិ បទស្ស អនិយមវសេន អត្ថំ ទស្សេត្វា សរូបនិយមវសេនបិ ទស្សេតុំ ‘‘យថាភុច្ចគុណាធិគមេន លោកេ អរហន្តោតិ លទ្ធសទ្ធាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឥទម្បិ ហិ ‘‘តថារូបាន’’ន្តិ បទស្សេវ អត្ថទស្សនំ, អយមេវ ច នយោ អាចរិយេហិ អធិប្បេតោ ឥធ ដីកាយំ, (ទី. និ. ដី. ១.២៥៥) សារត្ថទីបនិយញ្ច តថេវ វុត្តត្តា. ‘‘យថារូបា តេ ភវន្តោ អរហន្តោ’’តិ អវត្វា ‘‘យថារូបោ សោ ភវំ គោតមោ’’តិ វចនំ ភគវតិយេវ គរុគារវវសេន ‘‘តថារូបានំ អរហត’’ន្តិ បុថុវចននិទ្ទិដ្ឋភាវវិញ្ញាបនត្ថំ. អត្តនិ, គរូសុ ច ហិ ពហុវចនំ ឥច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ. ‘‘យថាភុច្ច…បេ… អរហត’’ន្តិ ឥមិនា ច ធម្មប្បមាណានំ, លូខប្បមាណានញ្ច សត្តានំ ភគវតោ បសាទាវហតំ យថារុតតោ ទស្សេតិ អរហន្តភាវស្ស តេសញ្ញេវ យថារហំ វិសយត្តា, តំទស្សនេន បន ឥតរេសម្បិ រូបប្បមាណឃោសប្បមាណានំ បសាទាវហតា ទស្សិតាយេវ តទវិនាភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បសាទសោម្មានីតិ បសន្នានិ, សីតលានិ ច, បសាទវសេន វា សីតលានិ, អនេន បសន្នមនតំ ទស្សេតិ. ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុត្តេបិ តទុត្តរិ កត្តព្ពតាសម្ភវតោ អយំ សម្ភាវនត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតី’’តិ. ឥតរថា ហិ ‘‘ទស្សនញ្ញេវ សាធុ, ន តទុត្តរិ ករណ’’ន្តិ អនធិប្បេតត្ថោ អាបជ្ជតិ, សម្ភាវនត្ថោ ចេត្ថ បិ-សទ្ទោ, អបិ-សទ្ទោ វា លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ‘‘ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតី’’តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ‘‘អព្ភុគ្គតោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធមុបគតោ, តស្មា អយំ ‘‘សាធុ ហោតី’’តិ ឥធ ឥតិ-សទ្ទោ ‘‘ព្រាហ្មណោ បោក្ខរសាតី អម្ពដ្ឋំ មាណវំ អាមន្តេសី’’តិ ឥមិនា សម្ពជ្ឈិតព្ពោ, ‘‘អជ្ឈាសយំ កត្វា’’តិ ច បាឋសេសោ តទត្ថស្ស វិញ្ញាយមានត្តា. យស្ស ហិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ, សទ្ទោ ន បយុជ្ជតិ, សោ ‘‘បាឋសេសោ’’តិ វុច្ចតិ, ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតីតិ ឯវំ អជ្ឈាសយំ កត្វា’’តិ. មូលបណ្ណាសកេ ចូឡសីហនាទសុត្តដ្ឋកថាយ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៤) អាគតំ កោសិយសកុណវត្ថុ ចេត្ថ កថេតព្ពំ.

អម្ពដ្ឋមាណវកថាវណ្ណនា

២៥៦. ‘‘អជ្ឈាយកោ’’តិ ឥទំ បឋមបកតិយា គរហាវចនមេវ, ទុតិយបកតិយា បសំសាវចនំ កត្វា វោហរន្តិ យថា តំ ‘‘បុរិសោ នរោ’’តិ ទស្សេតុំ អគ្គញ្ញសុត្តបទ (ទី. និ. ៣.១៣២) មុទាហដំ. តត្ថ ឥមេតិ ឈាយកនាមេន សមញ្ញិតា ជនា. ន ឈាយន្តីតិ បណ្ណកុដីសុ ឈានំ ន អប្បេន្តិ ន និប្ផាទេន្តិ, គាមនិគមសាមន្តំ ឱសរិត្វា វេទគន្ថេ ករោន្តាវ អច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. តំ បនេតេសំ ព្រាហ្មណឈាយកសង្ខាតំ បឋមទុតិយនាមំ ឧបាទាយ តតិយមេវ ជាតន្តិ អាហ ‘‘អជ្ឈាយកាត្វេវ តតិយំ អក្ខរំ ឧបនិព្ពត្ត’’ន្តិ, អក្ខរន្តិ ច និរុត្តិ សមញ្ញា. សា ហិ តស្មិំយេវ និរុឡ្ហភាវេន អញ្ញត្ថ អសញ្ចរណតោ ‘‘អក្ខរ’’ន្តិ វុច្ចតិ. មន្តេ បរិវត្តេតីតិ វេទេ សជ្ឈាយតិ, បរិយាបុណាតីតិ អត្ថោ. ឥធ ហិ អធិអាបុព្ពឥ-សទ្ទវសេន បទសន្ធិ, ឥតរត្ថ បន ឈេ-សទ្ទវសេន. មន្តេ ធារេតីតិ យថាអធីតេ មន្តេ អសម្មូឡ្ហេ កត្វា ហទយេ ឋបេតិ.

អាថព្ពណវេទោ បរូបឃាតករត្តា សាធូនមបរិភោគោតិ កត្វា ‘‘ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទាន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥច្ចន្តេ ថោមីយន្តេ ទេវា ឯតាយាតិ ឥរុ ឥច-ធាតុវសេន ច-ការស្ស រ-ការំ កត្វា, ឥត្ថិលិង្គោយំ. យជ្ជន្តេ បុជ្ជន្តេ ទេវា អនេនាតិ យជុ បុន្នបុំសកលិង្គវសេន. សោយន្តិ អន្តំ ករោន្តិ, សាយន្តិ វា តនុំ ករោន្តិ បាបមនេនាតិ សាមំ សោ-ធាតុបក្ខេ ឱ-ការស្ស អា-ការំ កត្វា. វិទន្តិ ធម្មំ, កម្មំ វា ឯតេហីតិ វេទា, តេ ឯវ មន្តា ‘‘សុគតិយោបិ មុនន្តិ, សុយ្យន្តិ ច ឯតេហី’’តិ កត្វា. បហរណំ សង្ឃដ្ដនំ បហតំ, ឱដ្ឋានំ បហតំ តថា, តស្ស ករណវសេន, ឱដ្ឋានិ ចាលេត្វា បគុណភាវករណវសេន បារំ គតោ, ន អត្ថវិភាវនវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. បារគូតិ ច និច្ចសាបេក្ខតាយ កិតន្តសមាសោ.

‘‘សហ និឃណ្ដុនា’’តិអាទិនា យថាវាក្យំ វិភត្យន្តវសេន និព្ពចនទស្សនំ. និឃណ្ដុរុក្ខាទីនន្តិ និឃណ្ដុ នាម រុក្ខវិសេសោ, តទាទិកានមត្ថានន្តិ អត្ថោ, ឯតេន និឃណ្ដុរុក្ខបរិយាយំ អាទិំ កត្វា តប្បមុខេន សេសបរិយាយានំ តត្ថ ទស្សិតត្តា សោ គន្ថោ និឃណ្ដុ នាម យថា តំ ‘‘បារាជិកកណ្ឌោ, កុសលត្តិកោ’’តិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ឥមិនា យថារុតមេវ តទត្ថស្ស អធិគតត្តា. អាចរិយា បន ឯវំ វទន្តិ ‘‘វចនីយវាចកភាវេន អត្ថំ, សទ្ទញ្ច និខឌតិ ភិន្ទតិ វិភជ្ជ ទស្សេតីតិ និខណ្ឌុ, សោ ឯវ ខ-ការស្ស ឃ-ការំ កត្វា ‘និឃណ្ឌូ’តិ វុត្តោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២៥៦), តទេតំ អដ្ឋកថានយតោ អញ្ញនយទស្សនន្តិ គហេតព្ពំ. ឥតរថា ហិ សោ អដ្ឋកថាយ វិរោធោ សិយា, វិចារេតព្ពមេតំ. អក្ខរចិន្តកា បន ឯវមិច្ឆន្តិ ‘‘តត្ថ តត្ថាគតានិ នាមានិ និស្សេសតោ ឃដេន្តិ រាសិំ ករោន្តិ ឯត្ថាតិ និឃណ្ដុ និគ្គហិតាគមេនា’’តិ. វេវចនប្បកាសកន្តិ បរិយាយសទ្ទទីបកំ, ឯកេកស្ស អត្ថស្ស អនេកបរិយាយវចនវិភាវកន្តិ អត្ថោ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អនេកេសម្បិ អត្ថានំ ឯកសទ្ទវចនីយតាវិភាវនវសេនបិ តស្ស គន្ថស្ស បវត្តត្តា. កោ បនេសោតិ? ឯតរហិ នាមលិង្គានុសាសនរតនមាលាភិធានប្បទីបិកាទិ. វចីភេទាទិលក្ខណា កិរិយា កប្បីយតិ ឯតេនាតិ កិរិយាកប្បោ, តថេវ វិវិធំ កប្បីយតិ ឯតេនាតិ វិកប្បោ, កិរិយាកប្បោ ច សោ វិកប្បោ ចាតិ កិរិយាកប្បវិកប្បោ. សោ ហិ វណ្ណបទសម្ពន្ធបទត្ថាទិវិភាគតោ ពហុវិកប្បោតិ កត្វា ‘‘កិរិយាកប្បវិកប្បោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ ច គន្ថវិសេសោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘កវីនំ ឧបការាវហំ សត្ថ’’ន្តិ, ចតុន្នម្បិ កវីនំ កវិភាវសម្បទាភោគសម្បទាទិបយោជនវសេន ឧបការាវហោ គន្ថោតិ អត្ថោ. កោ បនេសោតិ? កព្យពន្ធនវិធិវិធាយកោ កព្យាលង្ការគីតាសុពោធាលង្ការាទិ. ឥទំ បន មូលកិរិយាកប្បគន្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ មហាវិសយោ សតសហស្សគាថាបរិមាណោ, យំ ‘‘នយចរិយាទិបករណ’’ន្តិបិ វទន្តិ. វចនត្ថតោ បន កិដយតិ គមេតិ ញាបេតិ កិរិយាទិវិភាគន្តិ កេដុភំ កិដ-ធាតុតោ អភបច្ចយវសេន, អ-ការស្ស ច ឧការោ. អថ វា កិរិយាទិវិភាគំ អនវសេសបរិយាទានតោ កិដេន្តោ គមន្តោ ឱភេតិ បូរេតីតិ កេដុភំ កិដ-សទ្ទូបបទឧភធាតុវសេន. អបិច កិដន្តិ គច្ឆន្តិ កវយោ ពន្ធេសុ កោសល្លមេតេនាតិ កេដុភំ, បុរិមនយេនេវេត្ថ បទសិទ្ធិ. ឋានករណាទិវិភាគតោ, និព្ពចនវិភាគតោ ច អក្ខរា បភេទីយន្តិ ឯតេនាតិ អក្ខរប្បភេទោ, តំ បន ឆសុ វេទង្គេសុ បរិយាបន្នំ បករណទ្វយមេវាតិ វុត្តំ ‘‘សិក្ខា ច និរុត្តិ ចា’’តិ. តត្ថ សិក្ខន្តិ អក្ខរសមយមេតាយាតិ សិក្ខា, អការាទិវណ្ណានំ ឋានករណបយតនបដិបាទកសត្ថំ. និច្ឆយេន, និស្សេសតោ វា ឧត្តិ និរុត្តិ, វណ្ណាគមវណ្ណវិបរិយាយាទិលក្ខណំ. វុត្តញ្ច –

‘‘វណ្ណាគមោ វណ្ណវិបរិយាយោ,

ទ្វេ ចាបរេ វណ្ណវិការនាសា;

ធាតុស្ស អត្ថាតិសយេន យោគោ,

តទុច្ចតេ បញ្ចវិធា និរុត្តី’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. ១.១៤៤; មហានិ. អដ្ឋ. ១.៥០);

ឥធ បន តព្ពសេន អនេកធា និព្ពចនបរិទីបកំ សត្ថំ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘និរុត្តី’’តិ អធិប្បេតំ និព្ពចនវិភាគតោបិ អក្ខរបភេទភាវស្ស អាចរិយេហិ (ទី. និ. ដី. ១.២៥៦) វុត្តត្តា, តមន្តរេន និព្ពចនវិភាគស្ស ច ព្យាករណង្គេន សង្គហិតត្តា. ព្យាករណំ, និរុត្តិ ច ហិ បច្ចេកមេវ វេទង្គំ យថាហុ –

‘‘កប្បោ ព្យាករណំ ជោតិ-សត្ថំ សិក្ខា និរុត្តិ ច;

ឆន្ទោវិចិតិ ចេតានិ, វេទង្គានិ វទន្តិ ឆា’’តិ.

តស្មា ព្យាករណង្គេន អសង្ករភូតមេវ និរុត្តិនយេន និព្ពចនមិធាធិប្បេតំ, ន ឆសុ ព្យញ្ជនបទេសុ វិយ តទុភយសាធារណនិព្ពចនំ វេទង្គវិសយត្តាតិ វេទិតព្ពំ. អយំ បនេត្ថ មហានិទ្ទេសដ្ឋកថាយ (មហានិ. អដ្ឋ. ៥០) អាគតនិរុត្តិនយវិនិច្ឆយោ. តត្ថ ហិ ‘‘នក្ខត្តរាជារិវ តារកាន’’ន្តិ (ជា. ១.១.១១, ២៥) ឯត្ថ រ-ការាគមោ វិយ អវិជ្ជមានស្ស អក្ខរស្ស អាគមោ វណ្ណាគមោ នាម. ហិំសនត្តា ‘‘ហិំសោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សីហោ’’តិ បរិវត្តនំ វិយ វិជ្ជមានានមក្ខរានំ ហេដ្ឋុបរិយវសេន បរិវត្តនំ វណ្ណវិបរិយាយោ នាម. ‘‘នវឆន្នកេទានិ ទិយ្យតី’’តិ (ជា. ១.៦.៨៨) ឯត្ថ អ-ការស្ស ឯ-ការាបជ្ជនំ វិយ អញ្ញក្ខរស្ស អញ្ញក្ខរាបជ្ជនំ វណ្ណវិការោ នាម. ‘‘ជីវនស្ស មូតោ ជីវនមូតោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ជីមូតោ’’តិ វ-ការ ន-ការានំ វិនាសោ វិយ វិជ្ជមានក្ខរានំ វិនាសោ វណ្ណវិនាសោ នាម. ‘‘ផរុសាហិ វាចាហិ បកុព្ពមានោ, អាសជ្ជ មំ ត្វំ វទសេ កុមារា’’តិ (ជា. ១.១០.៨៥) ឯត្ថ ‘‘បកុព្ពមានោ’’តិ បទស្ស អភិភវមានោតិ អត្ថបដិបាទនំ វិយ តត្ថ តត្ថ យថាយោគំ វិសេសត្ថបដិបាទនំ ធាតូនមត្ថាតិសយេន យោគោ នាមាតិ.

យថាវុត្តប្បភេទានំ តិណ្ណំ វេទានំ អយំ ចតុត្ថោយេវ សិយា, អថ កេន សទ្ធិំ បញ្ចមោតិ អាហ ‘‘អាថព្ពណវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា’’តិ. អាថព្ពណវេទោ នាម អាថព្ពណវេទិកេហិ វិហិតោ បរូបឃាតករោ មន្តោ, សោ បន ឥតិហាសបញ្ចមភាវប្បកាសនត្ថំ គណិតតាមត្តេន គហិតោ, ន សរូបវសេន, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឯតេស’’ន្តិ បទស្ស តេសំ តិណ្ណំ វេទានន្ត្វេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. តញ្ហិ ‘‘តិណ្ណំ វេទាន’’ន្តិ ឯតស្ស វិសេសនន្តិ. ឥតិហ អសាតិ ឯវំ ឥធ លោកេ អហោសិ ‘‘អាសា’’តិបិ កត្ថចិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ. ឥហ ឋានេ ឥតិ ឯវំ, ឥទំ វា កម្មំ, វត្ថុំ វា អាស ឥច្ឆាហីតិបិ អត្ថោ. តស្ស គន្ថស្ស មហាវិសយតាទីបនត្ថញ្ចេត្ថ វិច្ឆាវចនំ, ឥមិនា ‘‘ឥតិហាសា’’តិ វចនេន បដិសំយុត្តោ ឥតិហាសោ តទ្ធិតវសេនាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ឥតិហ អាស, ឥតិហ អាសា’’តិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តោ ឥតិហាសោ និរុត្តិនយេនាតិ អត្ថទស្សនន្តិបិ វទន្តិ. អក្ខរចិន្តកា បន ឯវមិច្ឆន្តិ ‘‘ឥតិហ-សទ្ទោ បារម្បរិយោបទេសេ ឯកោវ និបាតោ, អសតិ វិជ្ជតីតិ អសោ, ឥតិហ អសោ ឯតស្មិន្តិ ឥតិហាសោ សមាសវសេនា’’តិ, តេសំ មតេ ‘‘ឥតិហ អសា’’តិ ឯត្ថ ឯវំ បារម្បរិយោបទេសោ អស វិជ្ជមានោ អហោសីតិ អត្ថោ. ‘‘បុរាណកថាសង្ខាតោ’’តិ ឥមិនា តស្ស គន្ថវិសេសភាវមាហ, ភារតនាមកានំ ទ្វេភាតិករាជូនំ យុទ្ធកថា, រាមរញ្ញោ សីតាហរណកថា, នរសីហរាជុប្បត្តិកថាតិ ឯវមាទិបុរាណកថាសង្ខាតោ ភារតបុរាណរាមបុរាណនរសីហបុរាណាទិគន្ថោ ឥតិហាសោ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘តេសំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ វេទាន’’ន្តិ ឥមិនា យថាវាក្យំ ‘‘តិណ្ណំ វេទាន’’ន្តិ ឯត្ថ វិសេសនភាវំ ទស្សេតិ.

បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, នាមាខ្យាតោបសគ្គនិបាតាទិវសេន អនេកវិភាគំ វិភត្តិយន្តបទំ. តទបិ ព្យាករណេ អាគតមេវាតិ វុត្តំ ‘‘តទវសេស’’ន្តិ, បទតោ អវសេសំ បកតិបច្ចយាទិសទ្ទលក្ខណភូតន្តិ អត្ថោ. តំ តំ សទ្ទំ, តទត្ថញ្ច ព្យាករោតិ ព្យាចិក្ខតិ ឯតេនាតិ ព្យាករណំ, វិសេសេន វា អាករីយន្តេ បកតិបច្ចយាទយោ អភិនិប្ផាទីយន្តេ ឯត្ថ, អនេនាតិ វា ព្យាករណំ, សាធុសទ្ទានមន្វាខ្យាយកំ មុទ្ធពោធព្យាករណ សារស្សតព្យាករណ បាណិនីព្យាករណចន្ទ្រព្យាករណាទិ អធុនាបិ វិជ្ជមានសត្ថំ. អធីយតីតិ អជ្ឈាយតិ. វេទេតីតិ បរេសំ វាចេតិ. ច-សទ្ទោ អត្ថទ្វយសមុច្ចិននត្ថោ, វិកប្បនត្ថោ វា អត្ថន្តរស្ស វិកប្បិតត្តា. វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តិ. បទកោតិ ព្យាករណេសុ អាគតបទកោសល្លំ សន្ធាយ វុត្តំ, វេយ្យាករណោតិ តទវសិដ្ឋបកតិបច្ចយាទិសទ្ទវិធិកោសល្លន្តិ ឥមស្សត្ថស្ស វិញ្ញាបនត្ថំ បទទ្វយស្ស ឯកតោ អត្ថវចនំ. ឯសា ហិ អាចរិយានំ បកតិ, យទិទំ យេន កេនចិ បការេន អត្ថន្តរវិញ្ញាបនំ. អយំ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ – តេ ឯវ វេទេ បទសោ កាយតីតិ បទកោតិ. តត្ថ បទសោតិ គជ្ជពន្ធបជ្ជពន្ធបទេន. កាយតីតិ កថេតិ យថា ‘‘ជាតក’’ន្តិ, ឥមិនា វេទការកសមត្ថតំ ទស្សេតិ. ឯវញ្ហិ ‘‘អជ្ឈាយកោ’’តិអាទីហិ ឥមស្ស វិសេសោ បាកដោ ហោតីតិ.

អាយតិំ ហិតំ ពាលជនសង្ខាតោ លោកោ ន យតតិ ន ឦហតិ អនេនាតិ លោកាយតំ. តញ្ហិ គន្ថំ និស្សាយ សត្តា បុញ្ញកិរិយាយ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេន្តិ, លោកា វា ពាលជនា អាយតន្តិ ឧស្សហន្តិ វាទស្សាទេន ឯត្ថាតិ លោកាយតំ. អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធំ, សគ្គមោក្ខវិរុទ្ធំ វា តនោន្តិ ឯត្ថាតិ វិតណ្ឌោ ឌ-បច្ចយវសេន, ន-ការស្ស ច ណ-ការំ កត្វា, វិរុទ្ធេន វាទទណ្ឌេន តាឡេន្តិ វាទិនោ ឯត្ថាតិ វិតណ្ឌោ តឌិ-ធាតុវសេន, និគ្គហីតាគមញ្ច កត្វា. អទេសម្បិ យំ និស្សាយ វាទីនំ វាទោ បវត្តោ, តំ តេសំ ទេសតោបិ ឧបចារវសេន វុច្ចតិ យថា ‘‘ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា បហីយមានា បហីយតិ, ឯត្ថ និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតី’’តិ, (ទី. និ. ២.៤០១; ម. និ. ១.១៣៣; វិភ. ២០៤) វិសេសេន វា បណ្ឌិតានំ មនំ តឌេន្តិ ចាលេន្តិ ឯតេនាតិ វិតណ្ឌោ, តំ វទន្តិ, សោ វាទោ វា ឯតេសន្តិ វិតណ្ឌវាទា, តេសំ សត្ថំ តថា. លក្ខណទីបកសត្ថំ ឧត្តរបទលោបេន, តទ្ធិតវសេន វា លក្ខណន្តិ ទស្សេតិ ‘‘លក្ខណទីបក’’ន្តិអាទិនា. លក្ខីយតិ ពុទ្ធភាវាទិ អនេនាតិ លក្ខណំ, និគ្រោធពិម្ពតាទិ. តេនាហ ‘‘យេសំ វសេនា’’តិអាទិ. ទ្វាទសសហស្សគន្ថបមាណន្តិ ឯត្ថ ភាណវារប្បមាណាទីសុ វិយ ពាត្តិំសក្ខរគន្ថោវ អធិប្បេតោ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘អដ្ឋក្ខរា ឯកបទំ, ឯកា គាថា ចតុប្បទំ;

គាថា ចេកា មតោ គន្ថោ, គន្ថោ ពាត្តិំសតក្ខរោ’’តិ.

ទ្វាទសហិ គុណិតសហស្សពាត្តិំសក្ខរគន្ថប្បមាណន្តិ អត្ថោ. យត្ថាតិ យស្មិំ លក្ខណសត្ថេ, អាធារេ ចេតំ ភុម្មំ យថា ‘‘រុក្ខេ សាខា’’តិ. សោឡស ច សហស្សញ្ច សោឡសសហស្សំ, សោឡសាធិកសហស្សគាថាបរិមាណាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ អាធារាធេយ្យវចនំ សូបបន្នំ ហោតីតិ. បធានវសេន ពុទ្ធានំ លក្ខណទីបនតោ ពុទ្ធមន្តា នាម. បច្ចេកពុទ្ធាទីនម្បិ ហិ លក្ខណំ តត្ថ ទីបិតមេវ. តេន វុត្តំ ‘‘យេសំ វសេនា’’តិអាទិ.

‘‘អនូនោ បរិបូរការី’’តិ អត្ថមត្តទស្សនំ, សទ្ទតោ បន អធិគតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អវយោ ន ហោតី’’តិ វុត្តំ. កោ បនេស អវយោតិ អនុយោគមបនេតិ ‘‘អវយោ នាមា’’តិអាទិនា. អយមេត្តាធិប្បាយោ – យោ តានិ សន្ធារេតុំ សក្កោតិ, សោ ‘‘វយោ’’តិ វុច្ចតិ. យោ បន ន សក្កោតិ, សោ អវយោ នាម. យោ ច អវយោ ន ហោតិ, សោ ‘‘ទ្វេ បដិសេធា បកតិយត្ថគមកា’’តិ ញាយេន វយោ ឯវាតិ. វយតីតិ ហិ វយោ, អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ កត្ថចិបិ អបរិកិលមន្តោ អវិត្ថាយន្តោ តេ គន្ថេ សន្តានេ បណេតិ ព្យវហរតីតិ អត្ថោ. អយំ បន វិនយដ្ឋកថានយោ (បារា. ៨៤) – អនវយោតិ អនុ អវយោ, សន្ធិវសេន ឧ-ការលោបោ, អនុ អនុ អវយោ អនូនោ, បរិបុណ្ណសិប្បោតិ អត្ថោ. វយោតិ ហិ ហានិ ‘‘អាយវយោ’’តិអាទីសុ វិយ, នត្ថិ ឯតស្ស យថាវុត្តគន្ថេសុ វយោ ឩនតាតិ អវយោ, អនុ អនុ អវយោ អនវយោតិ.

‘‘អនុញ្ញាតោ’’តិ បទស្ស កម្មសាធនវសេន, ‘‘បដិញ្ញាតោ’’តិ បទស្ស ច កត្តុសាធនវសេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អាចរិយេនា’’តិអាទិមាហ. អស្សាតិ អម្ពដ្ឋស្ស. បាឡិយំ ‘‘យមហំ ជានាមិ, តំ ត្វំ ជានាសី’’តិ ឥទំ អនុជាននាការទស្សនំ, ‘‘យំ ត្វំ ជានាសិ, តមហំ ជានាមី’’តិ ឥទំ បន បដិជាននាការទស្សនន្តិ ទស្សេតិ ‘‘យំ អហ’’ន្តិអាទិនា. ‘‘អាម អាចរិយា’’តិ ហិ យថាគតំ បដិជាននវចនមេវ អត្ថវសេន វុត្តំ. យន្តិ តេវិជ្ជកំ បាវចនំ. តស្សាតិ អាចរិយស្ស. បដិវចនទានមេវ បដិញ្ញា តថា, តាយ សយមេវ បដិញ្ញាតោតិ អត្ថោ. ‘‘សកេ’’តិអាទិ អនុជាននបដិជាននាធិការទស្សនំ. អទេសស្សបិ ទេសមិវ កប្បនាមត្តេនាតិ វុត្តំ ‘‘កតរស្មិ’’ន្តិអាទិ. សស្ស អត្តនោ សន្តកំ សកំ. អាចរិយានំ បរម្បរតោ, បរម្បរភូតេហិ វា អាចរិយេហិ អាគតំ អាចរិយកំ. តិស្សោ វិជ្ជា, តាសំ សមូហោ តេវិជ្ជកំ, វេទត្តយំ. បធានំ វចនំ, បកដ្ឋានំ វា អដ្ឋកាទីនំ វចនំ បាវចនំ.

២៥៧. ឥទានិ យេនាធិប្បាយេន ព្រាហ្មណោ បោក្ខរសាតី អម្ពដ្ឋំ មាណវំ អាមន្តេត្វា ‘‘អយំ តាតា’’តិអាទិវចនមព្រ្វិ, តទធិប្បាយំ វិភាវេន្តោ ‘‘ឯស កិរា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧគ្គតស្សាតិ បុព្ពេ បាកដស្ស កិត្តិមតោ បោរាណជនស្ស. ពហូ ជនាតិ បូរណកស្សបាទយោ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯកច្ចន្តិ ខត្តិយាទិជាតិមន្តំ, លោកសម្មតំ វា ជនំ. គរូតិ ភារិយំ, អត្តានំ តតោ មោចេត្វា អបគមនមត្តម្បិ ទុក្ករំ ហោតិ, បគេវ តទុត្តរិ ករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនត្ថោ នាម តថាបគមនាទិនា និន្ទាព្យារោសឧបារម្ភាទិ.

‘‘អព្ភុគ្គតោ’’តិ ឯត្ថ អភិសទ្ទយោគេន ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថវសេនេវ ‘‘គោតម’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ. ‘‘តំ ភវន្តំ, តថា សន្តំយេវា’’តិ បទេសុបិ តស្ស អនុបយោគត្តា តទត្ថវសេនេវាតិ ទស្សេតិ ‘‘តស្ស ភោតោ’’តិអាទិនា. តេនាហ ‘‘ឥធាបី’’តិអាទិ. តថា សតោយេវាតិ យេនាការេន អរហតាទិនា សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ, តេនាការេន សន្តស្ស ភូតស្ស ឯវ តស្ស ភវតោ គោតមស្ស សទ្ទោ យទិ វា អព្ភុគ្គតោតិ អត្ថោ. អបិច តំ ភវន្តំ គោតមំ តថា សន្តំយេវាតិ ឯកស្សបិ អត្ថស្ស ទ្វិក្ខត្តុំ សម្ពន្ធភាវេន វចនំ សាមញ្ញវិសិដ្ឋតាបរិកប្បនេន អត្ថវិសេសវិញ្ញាបនត្ថំ, តស្មា ‘‘តស្ស ភោតោ គោតមស្សា’’តិ សាមញ្ញសម្ពន្ធភាវេន វិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘តថា សតោយេវា’’តិ វិសេសសម្ពន្ធភាវេន យោជេតព្ពំ. យទិ-សទ្ទោ ចេត្ថ សំសយត្ថោ ទ្វិន្នម្បិ អត្ថានំ សំសយិតព្ពត្តា. វា-សទ្ទោ ច វិកប្បនត្ថោ តេសុ ឯកស្ស វិកប្បេតព្ពត្តា. សទ្ទវិទូ បន ឯវំ វទន្តិ – ‘‘ឥមស្ស វចនំ សច្ចំ វា យទិ វា មុសា’’តិអាទីសុ វិយ យទិ-សទ្ទោ វា-សទ្ទោ ច ឧភោបិ វិកប្បត្ថាយេវ. យទិ-សទ្ទោបិ ហិ ‘‘យំ យទេវ បរិសំ ឧបសង្កមតិ យទិ ខត្តិយបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិស’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៣៤) វា-សទ្ទត្ថោ ទិស្សតិ. ‘‘អប្បំ វស្សសតំ អាយុ, ឥទានេតរហិ វិជ្ជតី’’តិអាទីសុ វិយ ច ឥធ សមានត្ថសទ្ទបយោគោតិ. បាឡិយំ ‘‘យទិ វា នោ តថា’’តិ ឥទម្បិ ‘‘សន្តំយេវ សទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ’’តិ ឥមិនា សម្ពជ្ឈិត្វា យថាវុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. ននុ ‘‘គោតម’’ន្តិ បទេយេវ ឧបយោគវចនំ សិយា, ន ឯត្ថាតិ ចោទនាយ ‘‘ឥធាបី’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្ស អនុបយោគត្តា, វិច្ឆិន្ទិត្វា សម្ពន្ធវិសេសភាវេន យោជេតព្ពត្តា វា ឥធាបិ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថវសេនេវ ឧបយោគវចនំ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥត្ថម្ភូតាខ្យានំ អត្ថោ យស្ស តថា, អភិសទ្ទោ, ឥត្ថម្ភូតាខ្យានមេវ វា អត្ថោ តថា, សោយេវត្ថោ. យទគ្គេន ហិ សទ្ទយោគោ ហោតិ, តទគ្គេន អត្ថយោគោបីតិ.

២៥៨. ភោតិ អត្តនោ អាចរិយំ អាលបតិ. យថា-សទ្ទំ សាត្ថកំ កត្វា សហ បាឋសេសេន យោជេតុំ ‘‘យថា សក្កា’’តិអាទិ វុត្តំ. សោតិ ភគវា. បុរិមនយេ អាការត្ថជោតនយថា-សទ្ទយោគ្យតោ កថន្តិ បុច្ឆាមត្តំ, ឥធ បន តទយោគ្យតោ ‘‘អាការបុច្ឆា’’តិ វុត្តំ. ពាហិរកសមយេ អាចរិយម្ហិ ឧបជ្ឈាយសមុទាចារោតិ អាហ ‘‘អថ នំ ឧបជ្ឈាយោ’’តិ, ឧបជ្ឈាយសញ្ញិតោ អាចរិយព្រាហ្មណោតិ អត្ថោ.

កាមញ្ច មន្តោ, ព្រហ្មំ, កប្បោតិ តិព្ពិធោ វេទោ, តថាបិ អដ្ឋកាទិ វុត្តំ បធានភូតំ មូលំ មន្តោ, តទត្ថវិវរណមត្ថំ ព្រហ្មំ, តត្ថ វុត្តនយេន យញ្ញកិរិយាវិធានំ កប្បោតិ មន្តស្សេវ បធានភាវតោ, ឥតរេសញ្ច តន្និស្សយេនេវ ជាតត្តា មន្តគ្គហណេន ព្រហ្មកប្បានម្បិ គហណំ សិទ្ធមេវាតិ ទស្សេតិ ‘‘តីសុ វេទេសូ’’តិ ឥមិនា. មន្តោតិ ហិ អដ្ឋកាទីហិ ឥសីហិ វុត្តមូលវេទស្សេវ នាមំ, វេទោតិ សព្ពស្ស, តស្មា ‘‘វេទេសូ’’តិ វុត្តេ សព្ពេសម្បិ គហណំ សិជ្ឈតីតិ វេទិតព្ពំ. លក្ខណានីតិ លក្ខណទីបកានិ មន្តបទានិ. បជ្ជគជ្ជពន្ធបវេសនវសេន បក្ខិបិត្វា. ព្រាហ្មណវេសេនេវាតិ វេទវាចកព្រាហ្មណលិង្គេនេវ. វេទេតិ មហាបុរិសលក្ខណមន្តេ. មហេសក្ខា សត្តាតិ មហាបុញ្ញវន្តោ បណ្ឌិតសត្តា. ជានិស្សន្តិ ឥតិ មនសិ កត្វា វាចេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តេនាតិ តថា វាចនតោ. បុព្ពេតិ ‘‘តថាគតោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ វត្តព្ពកាលតោ បភុតិ តថាគតស្ស ធរមានកាលេ. អជ្ឈាយិតព្ពវាចេតព្ពភាវេន អាគច្ឆន្តិ បាកដា ភវន្តិ. ឯកគាថាទ្វិគាថាទិវសេន អនុក្កមេន អន្តរធាយន្តិ. ន កេវលំ លក្ខណមន្តាយេវ, អថ ខោ អញ្ញេបិ វេទា ព្រាហ្មណានំ អញ្ញាណភាវេន អនុក្កមេន អន្តរធាយន្តិ ឯវាតិ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.២៥៨) វុត្តំ.

ពុទ្ធភាវបត្ថនា បណិធិ, បារមីសម្ភរណំ សមាទានំ, កម្មស្សកតាទិបញ្ញា ញាណំ. ‘‘បណិធិមហតោ សមាទានមហតោតិអាទិនា បច្ចេកំ មហន្តសទ្ទោ យោជេតព្ពោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២៥៨) អាចរិយេន វុត្តំ. ឯវញ្ច សតិ ករុណា អាទិ យេសំ សទ្ធាសីលាទីនំ តេ ករុណាទយោ, តេ ឯវ គុណា ករុណាទិគុណា, បណិធិ ច សមាទានញ្ច ញាណញ្ច ករុណាទិគុណា ច, តេហិ មហន្តោ បណិធិសមាទានញាណករុណាទិគុណមហន្តោតិ និព្ពចនំ កាតព្ពំ. ឯវញ្ហិ ទ្វន្ទតោបរត្តា មហន្តសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជីយតីតិ. អបិច បណិធិ ច សមាទានញ្ច ញាណញ្ច ករុណា ច, តមាទិ យេសំ តេ តថា, តេយេវ គុណា, តេហិ មហន្តោតិ និព្ពចនេនបិ អត្ថោ សូបបន្នោ ហោតិ, បណិធិមហន្តតាទិ ចស្ស ពុទ្ធវំស (ពុ. វំ. ៩ អាទយោ) ចរិយាបិដកាទិ (ចរិយា. ១ អាទយោ) វសេន វេទិតព្ពោ. មហាបទានសុត្តដ្ឋកថាយំ បន ‘‘មហាបុរិសស្សាតិ ជាតិគោត្តកុលបទេសាទិវសេន មហន្តស្ស បុរិសស្សា’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣) វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ខត្តិយោ, ព្រាហ្មណោ’’តិ ឯវមាទិ ជាតិ. ‘‘កោណ្ឌញ្ញោ, គោតមោ’’តិ ឯវមាទិ គោត្តំ. ‘‘បោណិកា, ចិក្ខល្លិកា, សាកិយា, កោលិយា’’តិ ឯវមាទិ កុលបទេសោ, តទេតំ សព្ពម្បិ ឥធ អាទិសទ្ទេន សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘ទ្វេយេវ គតិយោ ភវន្តី’’តិ ឧភិន្នំ សាធារណវចនំ សមត្ថិតំ ហោតីតិ.

និដ្ឋាតិ និប្ផត្តិយោ សិទ្ធិយោ. នន្វាយំ គតិ-សទ្ទោ អនេកត្ថោ, កស្មា និដ្ឋាយមេវ វុត្តោតិ អាហ‘‘កាមញ្ចាយ’’ន្តិអាទិ. ភវភេទេតិ និរយាទិភវវិសេសេ. សោ ហិ សុចរិតទុច្ចរិតកម្មេន សត្តេហិ ឧបបជ្ជនវសេន គន្តព្ពាតិ គតិ. គច្ឆតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ គតិ, និវាសដ្ឋានំ. គមតិ យថាសភាវំ ជានាតីតិ គតិ. បញ្ញា, គមនំ ព្យាបនំ គតិ, វិស្សដភាវោ, សោ បន ឥតោ ច ឯត្តោ ច ព្យាបេត្វា ឋិតតាវ. គមនំ និប្ផត្តនំ គតិ, និដ្ឋា, អជ្ឈាសយបដិសរណត្ថាបិ និទស្សននយេន គហិតា. តថា ហេស ‘‘ឥមេសំ ខោ អហំ ភិក្ខូនំ សីលវន្តានំ កល្យាណធម្មានំ នេវ ជានាមិ អាគតិំ វា គតិំ វា’’តិ (ម. និ. ១.៥០៨) ឯត្ថ អជ្ឈាសយេ វត្តតិ, ‘‘និព្ពានំ អរហតោ គតី’’តិ (បរិ. ៣៣៩) ឯត្ថ បដិសរណេ, បរាយណេ អបស្សយេតិ អត្ថោ. គច្ឆតិ យថារុចិ បវត្តតីតិ គតិ, អជ្ឈាសយោ. គច្ឆតិ អវចរតិ, អវចរណវសេន វា បវត្តតិ ឯត្ថាតិ គតិ, បដិសរណំ. សព្ពសង្ខតវិសញ្ញុត្តស្ស ហិ អរហតោ និព្ពានមេវ បដិសរណំ, ឥធ បន និដ្ឋាយំ វត្តតីតិ វេទិតព្ពោ តទញ្ញេសមវិសយត្តា.

ននុ ទ្វិន្នំ និប្ផត្តីនំ និមិត្តភូតានិ លក្ខណានិ វិសទិសានេវ, អថ កស្មា ‘‘យេហិ សមន្នាគតស្សា’’តិអាទិនា តេសំ សទិសភាវោ វុត្តោតិ ចោទនាលេសំ ទស្សេត្វា សោធេន្តោ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិមាហ. សមានេបិ និគ្រោធពិម្ពតាទិលក្ខណភាវេ អត្ថេវ កោចិ នេសំ វិសេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន តេហេវ ពុទ្ធោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘យថា ហិ ពុទ្ធានំ លក្ខណានិ សុវិសទានិ, សុបរិព្យត្តានិ, បរិបុណ្ណានិ ច ហោន្តិ, ន ឯវំ ចក្កវត្តីន’’ន្តិ អយំ បន វិសេសោ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន (ទី. និ. ដី. ១.២៥៨) បកាសិតោ. ជាយន្តិ ភិន្នេសុបិ អត្ថេសុ អភិន្នធីសទ្ទា ឯតាយាតិ ជាតិ, លក្ខណភាវមត្តំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘សពលាទីសុ ភិន្នេសុ, យាយ វត្តន្តុភិន្នធី;

សទ្ទា សា ជាតិរេសា ច, មាលាសុត្តមិវន្វិតា’’តិ.

តស្មា លក្ខណតាមត្តេន សមានភាវតោ វិសទិសានិបិ តានិយេវ ចក្កវត្តិនិប្ផត្តិនិមិត្តភូតានិ លក្ខណានិ សទិសានិ វិយ កត្វា តានិ ពុទ្ធនិប្ផត្តិនិមិត្តភូតានិ លក្ខណានិ នាមាតិ ឥទំ វចនំ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. អធិអាបុព្ពវសយោគេ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘អគារេ វសតី’’តិ ចតូហិ អច្ឆរិយធម្មេហីតិ អភិរូបតា, ទីឃាយុកតា, អប្បាពាធតា, ព្រាហ្មណគហបតិកានំ បិយមនាបតាតិ ឥមេហិ ចតូហិ អច្ឆរិយសភាវភូតាហិ ឥទ្ធីហិ. យថាហ –

‘‘រាជា អានន្ទ, មហាសុទស្សនោ ចតូហិ ឥទ្ធីហិ សមន្នាគតោ អហោសិ. កតមាហិ ចតូហិ ឥទ្ធីហិ? ឥធានន្ទ, រាជា មហាសុទស្សនោ អភិរូបោ អហោសិ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.២៥២).

ចេតិយជាតកេ (ជា. អដ្ឋ. ៣.៨.៤៤) អាគតនយំ គហេត្វាបិ ឯវំ វទន្តិ ‘‘សរីរតោ ចន្ទនគន្ធោ វាយតិ, អយំ ឯកា ឥទ្ធិ. មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ វាយតិ, អយំ ទុតិយា. ចត្តារោ ទេវបុត្តា ចតូសុ ទិសាសុ សព្ពកាលំ ខគ្គហត្ថា អារក្ខំ គណ្ហន្តិ, អយំ តតិយា. អាកាសេន វិចរតិ, អយំ ចតុត្ថី’’តិ. អនាគតវំសសំវណ្ណនាយំ បន ‘‘អភិរូបភាវោ ឯកា ឥទ្ធិ, សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតភាវោ ទុតិយា, យាវតាយុកម្បិ សកលលោកស្ស ទស្សនាតិត្តិកភាវោ តតិយា, អាកាសចារិភាវោ ចតុត្ថី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតភាវោតិ សមវិបាចនិយា កម្មជតេជោធាតុយា សម្បន្នតា. យស្ស ហិ ភុត្តមត្តោវ អាហារោ ជីរតិ, យស្ស វា បន បុដភត្តំ វិយ តថេវ តិដ្ឋតិ, ឧភោបេតេ ន សមវេបាកិនិយា សមន្នាគតា. យស្ស បន បុន ភត្តកាលេ ភត្តច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតេវ, អយំ សមវេបាកិនិយា សមន្នាគតោ នាម, តថារូបតាតិ អត្ថោ. សង្គហវត្ថូហីតិ ទានំ, បិយវចនំ, អត្ថចរិយា, សមានត្តតាតិ ឥមេហិ សង្គហោបាយេហិ. យថាហ –

‘‘ទានញ្ច បេយ្យវជ្ជញ្ច, អត្ថចរិយា ច យា ឥធ;

សមានត្តតា ច ធម្មេសុ, តត្ថ តត្ថ យថារហំ;

ឯតេ ខោ សង្គហា លោកេ, រថស្សាណីវ យាយតោ.

ឯតេ ច សង្គហា នាស្សុ, ន មាតា បុត្តការណា;

លភេថ មានំ បូជំ វា, បិតា វា បុត្តការណា.

យស្មា ច សង្គហា ឯតេ, សមបេក្ខន្តិ បណ្ឌិតា;

តស្មា មហត្តំ បប្បោន្តិ, បាសំសា ច ភវន្តិ តេ’’តិ. (ទី. និ. ៣.២៧៣);

រញ្ជនតោតិ បីតិសោមនស្សវសេន រញ្ជនតោ, ន រាគវសេន, បីតិសោមនស្សានំ ជននតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ រញ្ជនដ្ឋេន រាជាតិ បន សព្ពេសំ រាជូនំ សមញ្ញា តថា អករោន្តានម្បិ វិលីវពីជនាទីសុ តាលវណ្ដវោហារោ វិយ រុឡ្ហិវសេន បវត្តិតោ, តស្មា ‘‘អច្ឆរិយធម្មេហី’’តិ អសាធារណនិព្ពចនំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សទ្ទសាមត្ថិយតោ អនេកធា ចក្កវត្តីសទ្ទស្ស វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ បធានភូតំ វចនត្ថំ បឋមំ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ករតន’’ន្តិអាទិមាហ. ឥទមេវ ហិ បធានំ ចក្ករតនស្ស បវត្តនមន្តរេន ចក្កវត្តិភាវានាបត្តិតោ. តថា ហិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ ‘‘កិត្តាវតា ចក្កវត្តី ហោតីតិ? ឯកង្គុលទ្វង្គុលមត្តម្បិ ចក្ករតនេ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បវត្តេ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៤៣; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២៥៦). យស្មា បន រាជា ចក្កវត្តី ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា វាមហត្ថេន ហត្ថិសោណ្ឌសទិសបនាឡិំ សុវណ្ណភិង្ការំ ឧក្ខិបិត្វា ទក្ខិណហត្ថេន ចក្ករតនំ ឧទកេន អព្ភុក្កិរិត្វា ‘‘បវត្តតុ ភវំ ចក្ករតនំ, អភិវិជិនាតុ ភវំ ចក្ករតន’’ន្តិ (ទី. និ. ២.២៤៤) វចនេន ចក្ករតនំ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បវត្តេសិ, តស្មា តាទិសំ បវត្តាបនំ សន្ធាយ ‘‘ចក្ករតនំ វត្តេតី’’តិ វុត្តំ. យថាហ ‘‘អថ ខោ អានន្ទ រាជា មហាសុទស្សនោ ឧដ្ឋាយាសនា…បេ… ចក្ករតនំ អព្ភុក្កិរិ ‘បវត្តតុ ភវំ ចក្ករតន’ន្តិ’’អាទិ (ទី. និ. ២.២៤៤). ន កេវលញ្ច ចក្កសទ្ទោ ចក្ករតនេយេវ វត្តតិ អថ ខោ សម្បត្តិចក្កាទីសុបិ, តស្មា តំតទត្ថវាចកសទ្ទសាមត្ថិយតោបិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សម្បត្តិចក្កេហី’’តិអាទិនា. តត្ថ សម្បត្តិចក្កេហីតិ –

‘‘បតិរូបេ វសេ ទេសេ, អរិយមិត្តករោ សិយា;

សម្មាបណិធិសម្បន្នោ, បុព្ពេ បុញ្ញកតោ នរោ;

ធញ្ញំ ធនំ យសោ កិត្តិ, សុខញ្ចេតំធិវត្តតី’’តិ. (អ. និ. ៤.៣១) –

វុត្តេហិ បតិរូបទេសវាសាទិសម្បត្តិចក្កេហិ. វត្តតីតិ បវត្តតិ សម្បជ្ជតិ, ឧបរូបរិ កុសលធម្មំ វា បដិបជ្ជតិ. តេហីតិ សម្បត្តិចក្កេហិ. បរន្តិ សត្តនិកាយំ, យថា សយំសទ្ទោ សុទ្ធកត្តុត្ថស្ស ជោតកោ, តថា បរំសទ្ទោបិ ហេតុកត្តុត្ថស្សាតិ វេទិតព្ពំ. វត្តេតីតិ បវត្តេតិ សម្បាទេតិ, ឧបរូបរិ កុសលធម្មំ វា បដិបជ្ជាបេតិ. យថាហ –

‘‘រាជា មហាសុទស្សនោ ឯវមាហ ‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ, អទិន្នំ ន អាទាតព្ពំ, កាមេសុ មិច្ឆា ន ចរិតព្ពា, មុសា ន ភណិតព្ពា, មជ្ជំ ន បាតព្ពំ, យថាភុត្តញ្ច ភុញ្ជថា’តិ. យេ ខោ បនានន្ទ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បដិរាជានោ, តេ រញ្ញោ មហាសុទស្សនស្ស អនុយន្តា អហេសុ’’ន្តិអាទិ (ទី. និ. ២.២៤៤).

ឥរិយាបថចក្កានន្តិ ឥរិយាបថភូតានំ ចក្កានំ. ឥរិយាបថោបិ ហិ ‘‘ចក្ក’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៩, ១០៩). យថាហ –

‘‘រថង្គេ លក្ខណេ ធម្មោ-រចក្កេស្វិរិយាបថេ;

ចក្កំ សម្បត្តិយំ ចក្ក-រតនេ មណ្ឌលេ ពលេ;

កុលាលភណ្ឌេ អាណាយ-មាយុធេ ទានរាសិសូ’’តិ.

វត្តោតិ បវត្តនំ ឧប្បជ្ជនំ, ឥមិនាវ ឥរិយាបថចក្កំ វត្តេតិ បរហិតាយ ឧប្បាទេតីតិ និព្ពចនម្បិ ទស្សេតិ អត្ថតោ សមានត្តា. តថា ចាហ –

‘‘អថ ខោ តំ អានន្ទ ចក្ករតនំ បុរត្ថិមំ ទិសំ បវត្តិ, អន្វទេវ រាជា មហាសុទស្សនោ សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ. យស្មិំ ខោ បនានន្ទ, បទេសេ ចក្ករតនំ បតិដ្ឋាសិ, តត្ថ រាជា មហាសុទស្សនោ វាសំ ឧបគច្ឆិ សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយា’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.២៤៤).

អយំ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ – អប្បដិហតំ អាណាសង្ខាតំ ចក្កំ វត្តេតីតិ ចក្កវត្តី. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘បញ្ចហិ ភិក្ខវេ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ រាជា ចក្កវត្តី ធម្មេនេវ ចក្កំ វត្តេតិ, តំ ហោតិ ចក្កំ អប្បដិវត្តិយំ កេនចិ មនុស្សភូតេន បច្ចត្ថិកេន បាណិនា. កតមេហិ បញ្ចហិ? ឥធ ភិក្ខវេ រាជា ចក្កវត្តី អត្ថញ្ញូ ច ហោតិ, ធម្មញ្ញូ ច មត្តញ្ញូ, ច កាលញ្ញូ ច បរិសញ្ញូ ច. ឥមេហិ ខោ…បេ… បាណិនា’’តិអាទិ (អ. និ. ៥.១៣១).

ខត្តិយមណ្ឌលាទិសញ្ញិតំ ចក្កំ សមូហំ អត្តនោ វសេ វត្តេតិ អនុវត្តេតីតិបិ ចក្កវត្តី. វុត្តញ្ហិ ‘‘យេ ខោ បនានន្ទ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បដិរាជានោ, តេ រញ្ញោ មហាសុទស្សនស្ស អនុយន្តា អហេសុ’’ន្តិអាទិ (ទី. និ. ២.២៤៤). ចក្កលក្ខណំ វត្តតិ ឯតស្សាតិបិ ចក្កវត្តី. តេនាហ ‘‘ឥមស្ស ទេវ កុមារស្ស ហេដ្ឋា បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានិ សហស្សារានិ សនេមិកានិ សនាភិកានិ សព្ពាការបរិបូរានី’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.៣៥). ចក្កំ មហន្តំ កាយពលំ វត្តតិ ឯតស្សាតិបិ ចក្កវត្តី. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អយញ្ហិ ទេវ កុមារោ សត្តុស្សទោ…បេ… អយញ្ហិ ទេវ កុមារោ សីហបុព្ពទ្ធកាយោ’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.៣៥). តេន ហិស្ស លក្ខណេន មហព្ពលភាវោ វិញ្ញាយតិ. ចក្កំ ទសវិធំ, ទ្វាទសវិធំ វា វត្តធម្មំ វត្តតិ បដិបជ្ជតីតិ ចក្កវត្តី. តេន វុត្តំ ‘‘ន ហិ តេ តាត ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បេត្តិកំ ទាយជ្ជំ, ឥង្ឃ ត្វំ តាត អរិយេ ចក្កវត្តិវត្តេ វត្តាហី’’តិអាទិ (ទី. និ. ៣.៨៣). ចក្កំ មហន្តំ ទានំ វត្តេតិ បវត្តេតីតិបិ ចក្កវត្តី. វុត្តញ្ច –

‘‘បដ្ឋបេសិ ខោ អានន្ទ រាជា មហាសុទស្សនោ តាសំ បោក្ខរណីនំ តីរេ ឯវរូបំ ទានំ អន្នំ អន្នត្ថិកស្ស, បានំ បានត្ថិកស្ស, វត្ថំ វត្ថត្ថិកស្ស, យានំ យានត្ថិកស្ស, សយនំ សយនត្ថិកស្ស, ឥត្ថិំ ឥត្ថិត្ថិកស្ស, ហិរញ្ញំ ហិរញ្ញត្ថិកស្ស, សុវណ្ណំ សុវណ្ណត្ថិកស្សា’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.២៥៤).

រាជាតិ សាមញ្ញំ តទញ្ញសាធារណតោ. ចក្កវត្តីតិ វិសេសំ អនញ្ញសាធារណតោ. ធម្មសទ្ទោ ញាយេ, សមោ ឯវ ច ញាយោ នាមាតិ អាហ ‘‘ញាយេន សមេនា’’តិ. វត្តតិ ឧប្បជ្ជតិ, បដិបជ្ជតីតិ វា អត្ថោ. ‘‘ឥទំ នាម ចរតី’’តិ អវុត្តេបិ សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ, វិសេសត្ថិនា ច វិសេសស្ស បយុជ្ជិតព្ពត្តា ‘‘សទត្ថបរត្ថេ’’តិ យោជីយតិ. បទេសគ្គហណេ ហិ អសតិ គហេតព្ពស្ស និប្បទេសតា វិញ្ញាយតិ យថា ‘‘ទិក្ខិតោ ន ទទាតី’’តិ. យស្មា ចក្កវត្តិរាជា ធម្មេនេវ រជ្ជមធិគច្ឆតិ, ន អធម្មេន បរូបឃាតាទិនា. តស្មា វុត្តំ ‘‘ធម្មេន រជ្ជំ លភិត្វា’’តិអាទិ, ធម្មេនាតិ ច ញាយេន, កុសលធម្មេន វា. រញ្ញោ ភាវោ រជ្ជំ, ឥស្សរិយំ.

បរេសំ ហិតោបាយភូតំ ធម្មំ ករោតិ, ចរតីតិ វា ធម្មិកោ. អត្តនោ ហិតោបាយភូតស្ស ធម្មស្ស ការកោ, ចរកោ វា រាជាតិ ធម្មរាជាតិ ឥមំ សវិសេសំ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘បរហិតធម្មករណេន វា’’តិអាទិនា. អយំ បន មហាបទានដ្ឋកថានយោ – ទសវិធេ កុសលធម្មេ, អគតិរហិតេ វា រាជធម្មេ និយុត្តោតិ ធម្មិកោ; តេនេវ ធម្មេន លោកំ រញ្ជេតីតិ ធម្មរាជា. បរិយាយវចនមេវ ហិ ឥទំ បទទ្វយន្តិ. អាចរិយេន បន ឯវំ វុត្តំ ‘‘ចក្កវត្តិវត្តសង្ខាតំ ធម្មំ ចរតិ, ចក្កវត្តិវត្តសង្ខាតោ វា ធម្មោ ឯតស្ស, ឯតស្មិំ វា អត្ថីតិ ធម្មិកោ, ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មោ ច សោ រញ្ជនដ្ឋេន រាជា ចាតិ ធម្មរាជា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២៥៨). ‘‘រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី’’តិ វចនតោ ‘‘ចាតុរន្តោ’’តិ ឥទំ ចតុទីបិស្សរតំ វិភាវេតីតិ អាហ ‘‘ចាតុរន្តាយា’’តិអាទិ. ចត្តារោ សមុទ្ទា អន្តា បរិយោសានា ឯតិស្សាតិ ចាតុរន្តា, បថវី. សា ហិ ចតូសុ ទិសាសុ បុរត្ថិមសមុទ្ទាទិចតុសមុទ្ទបរិយោសានត្តា ឯវំ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ចតុសមុទ្ទ អន្តាយា’’តិ, សា បន អវយវភូតេហិ ចតុព្ពិធេហិ ទីបេហិ វិភូសិតា ឯកលោកធាតុបរិយាបន្នា បថវីយេវាតិ ទស្សេតិ ‘‘ចតុព្ពិធទីបវិភូសិតាយ បថវិយា’’តិ ឥមិនា. យថាហ –

‘‘យាវតា ចន្ទិមសូរិយា, បរិហរន្តិ ទិសា ភន្តិ វិរោចនា;

សព្ពេវ ទាសា មន្ធាតុ, យេ ច បាណា បថវិស្សិតា’’តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ចតុទីបវិភូសិតាយា’’តិ អវត្វា ចតុព្ពិធទីបវិភូសិតាយាតិ វិធសទ្ទគ្គហណំ បច្ចេកំ បញ្ចសតបរិត្តទីបានម្បិ មហាទីបេយេវ សង្គហណត្ថំ សទ្ទាតិរិត្តេន អត្ថាតិរិត្តស្ស វិញ្ញាយមានត្តា, កោដ្ឋាសវាចកេន វា វិធសទ្ទេន សមានភាគានំ គហិតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កោបាទិបច្ចត្ថិកេតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន កាមមោហមានមទាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. វិជេតីតិ តំកាលាបេក្ខាយ វត្តមានវចនំ, វិជិតវាតិ អត្ថោ. សទ្ទវិទូ ហិ អតីតេ តាវីសទ្ទមិច្ឆន្តិ. ‘‘សព្ពរាជានោ វិជេតី’’តិ វទន្តោ កាមំ ចក្កវត្តិនោ កេនចិ យុទ្ធំ នាម នត្ថិ, យុទ្ធេន បន សាធេតព្ពស្ស វិជយស្ស សិទ្ធិយា ‘‘វិជិតសង្គាមោ’’ ត្វេវ វុត្តោតិ ទស្សេតិ.

ថាវរស្ស ធុវស្ស ភាវោ ថាវរិយំ, យថា ជនបទេ ថាវរិយំ បត្តោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន សក្កា កេនចី’’តិអាទិ វុត្តំ, ឥមិនា កេនចិ អកម្បិយដ្ឋេន ជនបទេ ថាវរិយប្បត្តោតិ តប្បុរិសសមាសំ ទស្សេតិ, ឥតរេន ច ទឡ្ហភត្តិភាវតោ ជនបទោ ថាវរិយប្បត្តោ ឯតស្មិន្តិ អញ្ញបទត្ថសមាសំ. តម្ហីតិ អស្មិំ រាជិនិ. យថា ជនបទោ តស្មិំ ថាវរិយំ បត្តោ, តទាវិករោន្តោ ‘‘អនុយុត្តោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនុយុត្តោតិ និច្ចបយុត្តោ. សកម្មនិរតោតិ ចក្កវត្តិនោ រជ្ជកម្មេ សទា បវត្តោ. អចលោ អសម្បវេធីតិ បរិយាយវចនមេតំ, ចោរានំ វា វិលោបនមត្តេន អចលោ, ទាមរិកត្តេន អសម្បវេធី. ចោរេហិ វា អចលោ, បដិរាជូហិ អសម្បវេធី. អនតិមុទុភាវេន វា អចលោ, អនតិចណ្ឌភាវេន អសម្បវេធី. តថា ហិ អតិចណ្ឌស្ស រញ្ញោ ពលិខណ្ឌាទីហិ លោកំ បីឡយតោ មនុស្សា មជ្ឈិមជនបទំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពតសមុទ្ទតីរាទីនិ និស្សាយ បច្ចន្តេ វាសំ កប្បេន្តិ, អតិមុទុកស្ស ច រញ្ញោ ចោរសាហសិកជនវិលោបបីឡិតា មនុស្សា បច្ចន្តំ បហាយ ជនបទមជ្ឈេ វាសំ កប្បេន្តិ, ឥតិ ឯវរូបេ រាជិនិ ជនបទោ ថាវរភាវំ ន បាបុណាតិ. ឯតស្មិំ បន តទុភយវិរហិតេ សុវណ្ណតុលា វិយ សមភាវប្បត្តេ រាជិនិ រជ្ជំ ការយមានេ ជនបទោ បាសាណបិដ្ឋិយំ ឋបេត្វា អយោបដ្ដេន បរិក្ខិត្តោ វិយ អចលោ អសម្បវេធី ថាវរិយប្បត្តោតិ.

សេយ្យថិទន្តិ ឯកោវ និបាតោ, ‘‘សោ កតមោ, តំ កតមំ, សា កតមា’’តិអាទិនា យថារហំ លិង្គវិភត្តិវចនវសេន បយោជិយមានោវ ហោតិ, ឥធ តានិ កតមានីតិ បយុត្តោតិ អាហ ‘‘តស្ស ចេតានី’’តិអាទិ. ចចតិ ចក្កវត្តិនោ យថារុចិ អាកាសាទិគមនាយ បរិព្ភមតីតិ ចក្កំ. ចក្ករតនញ្ហិ អន្តោសមុដ្ឋិតវាយោធាតុវសេន រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស វចនសមនន្តរមេវ បវត្តតិ, ន ចន្ទសូរិយវិមានាទិ វិយ ពហិសមុដ្ឋិតវាយោធាតុវសេនាតិ វិមានដ្ឋកថាយំ (វិ. វ. អដ្ឋ. ១.បឋមបីឋវិមានវណ្ណនា) វុត្តំ. រតិជននដ្ឋេនាតិ បីតិសោមនស្សុប្បាទនដ្ឋេន. តញ្ហិ បស្សន្តស្ស, សុណន្តស្ស ច អនប្បកំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ អច្ឆរិយធម្មត្តា. វចនត្ថតោ បន រមេតិ រតិំ ករោតីតិ រតនំ, រមនំ វា រតំ, តំ នេតីតិ រតនំ, រតំ វា ជនេតីតិ រតនំ ជ-ការលោបវសេនាតិបិ នេរុត្តិកា. សព្ពត្ថាតិ ហត្ថិរតនាទីសុ.

ចិត្តីកតភាវាទិនាបិ ចក្កស្ស រតនដ្ឋោ វេទិតព្ពោ, សោ បន រតិជននដ្ឋេនេវ ឯកសង្គហតាយ វិសុំ ន គហិតោ. កស្មា ឯកសង្គហោតិ ចេ? ចិត្តីកតាទិភាវស្សបិ រតិនិមិត្តត្តា. អថ វា គន្ថព្យាសំ បរិហរិតុកាមេន ចិត្តីកតាទិភាវោ ន គហិតោតិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញាសុ បន អដ្ឋកថាសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣.យានីធាតិគាថាវណ្ណនា; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ១៥៦) ឯវំ វុត្តំ –

‘‘រតិជននដ្ឋេន រតនំ. អបិច –

ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតិ.

‘‘ចក្ករតនស្ស ច និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ អញ្ញំ ទេវដ្ឋានំ នាម ន ហោតិ, សព្ពេបិ គន្ធបុប្ផាទីហិ តស្សេវ បូជញ្ច អភិវាទនាទីនិ ច ករោន្តីតិ ចិត្តីកតដ្ឋេន រតនំ. ចក្ករតនស្ស ច ឯត្តកំ នាម ធនំ អគ្ឃតីតិ អគ្ឃោ នត្ថិ, ឥតិ មហគ្ឃដ្ឋេនបិ រតនំ. ចក្ករតនញ្ច អញ្ញេហិ លោកេ វិជ្ជមានរតនេហិ អសទិសន្តិ អតុលដ្ឋេន រតនំ. យស្មា បន យស្មិំ កប្បេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មិំយេវ ចក្កវត្តិនោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ពុទ្ធា ច កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ទុល្លភទស្សនដ្ឋេនបិ រតនំ. តទេតំ ជាតិរូបកុលឥស្សរិយាទីហិ អនោមស្ស ឧឡារសត្តស្សេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន អញ្ញស្សាតិ អនោមសត្តបរិភោគដ្ឋេនបិ រតនំ. យថា ច ចក្ករតនំ, ឯវំ សេសានិបី’’តិ.

តត្រាយំ តដ្ដីកាយ, អញ្ញត្ថ ច វុត្តនយេន អត្ថវិភាវនា – ឥទញ្ហិ ‘‘ចិត្តីកត’’ន្តិអាទិវចនំ និព្ពចនត្ថវសេន វុត្តំ ន ហោតិ, អថ កិន្តិ ចេ? លោកេ ‘‘រតន’’ន្តិ សម្មតស្ស វត្ថុនោ គរុកាតព្ពភាវេន វុត្តំ. សរូបតោ បនេតំ លោកិយមហាជនេន សម្មតំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិកំ, ចក្កវត្តិរញ្ញោ ឧប្បន្នំ ចក្ករតនាទិកំ, កតញ្ញុកតវេទិបុគ្គលាទិកំ, សព្ពុក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន ពុទ្ធាទិសរណត្តយញ្ច ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អហោ មនោហរ’’ន្តិ ចិត្តេ កត្តព្ពតាយ ចិត្តីកតំ, ស្វាយំ ចិត្តីការោ តស្ស បូជនីយតាយាតិ កត្វា បូជនីយន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. កេចិ បន ‘‘វិចិត្រកតដ្ឋេន ចិត្តីកត’’ន្តិ ភណន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ ឥធ ចិត្តសទ្ទស្ស ហទយវាចកត្តា ‘‘ចិត្តីកត្វា សុណាថ មេ’’តិ (ពុ. វំ. ១.៨០) អាហច្ចភាសិតបាឡិយំ វិយ. តថា ចាហុ ‘‘យថារហមិវណ្ណាគមោ ភូករេសូ’’តិ. ‘‘បស្ស ចិត្តីកតំ រូបំ, មណិនា កុណ្ឌលេន ចា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៣០២) បន បុព្ពេ អវិចិត្រំ ឥទានិ វិចិត្រំ កតន្តិ ចិត្តីកតន្តិ អត្ថោ គហេតព្ពោ តត្ថ ចិត្តសទ្ទស្ស វិចិត្រវាចកត្តា. មហន្តំ វិបុលំ អបរិមិតំ អគ្ឃតីតិ មហគ្ឃំ. នត្ថិ ឯតស្ស តុលា ឧបមា, តុលំ វា សទិសន្តិ អតុលំ. កទាចិទេវ ឧប្បជ្ជនតោ ទុក្ខេន លទ្ធព្ពទស្សនត្តា ទុល្លភទស្សនំ. អនោមេហិ ឧឡារគុណេហេវ សត្តេហិ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ អនោមសត្តបរិភោគំ.

ឥទានិ នេសំ ចិត្តីកតាទិអត្ថានំ សវិសេសំ ចក្ករតនេ លព្ភមានតំ ទស្សេត្វា ឥតរេសុបិ តេ អតិទិសិតុំ ‘‘យថា ច ចក្ករតន’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អញ្ញំ ទេវដ្ឋានំ នាម ន ហោតិ រញ្ញោ អនញ្ញសាធារណិស្សរិយាទិសម្បត្តិបដិលាភហេតុតោ, អញ្ញេសំ សត្តានំ យថិច្ឆិតត្ថបដិលាភហេតុតោ ច. អគ្ឃោ នត្ថិ អតិវិយ ឧឡារសមុជ្ជលរតនត្តា, អច្ឆរិយព្ភុតធម្មតាយ ច. យទគ្គេន ច មហគ្ឃំ, តទគ្គេន អតុលំ. សត្តានំ បាបជិគុច្ឆនេន វិគតកាឡកោ បុញ្ញបសុតតាយ មណ្ឌភូតោ យាទិសោ កាលោ ពុទ្ធុប្បាទារហោ, តាទិសេ ឯវ ចក្កវត្តីនម្បិ សម្ភវោតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. កទាចិ ករហចីតិ បរិយាយវចនំ, ‘‘កទាចី’’តិ វា យថាវុត្តកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘ករហចី’’តិ ជម្ពុសិរិទីបសង្ខាតំ ទេសំ. តេនាហ –

‘‘កាលំ ទីបញ្ច ទេសញ្ច, កុលំ មាតរមេវ ច;

ឥមេ បញ្ច វិលោកេត្វា, ឧប្បជ្ជតិ មហាយសោ’’តិ. (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.១.១០);

ឧបមាវសេន ចេតំ វុត្តំ. ឧបមោបមេយ្យានញ្ច ន អច្ចន្តមេវ សទិសតា, តស្មា យថា ពុទ្ធា កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន តថា ចក្កវត្តិនោ, ចក្កវត្តិនោ បន អនេកទាបិ ពុទ្ធុប្បាទកប្បេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯវំ សន្តេបិ ចក្កវត្តិវត្តបូរណស្ស ទុក្ករភាវតោ ទុល្លភុប្បាទោយេវាតិ ឥមិនា ទុល្លភុប្បាទតាសាមញ្ញេន តេសំ ទុល្លភទស្សនតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. កាមំ ចក្ករតនានុភាវេន សមិជ្ឈមានោ គុណោ ចក្កវត្តិបរិវារជនសាធារណោ, តថាបិ ចក្កវត្តី ឯវ នំ សាមិភាវេន វិសវិតាយ បរិភុញ្ជតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ តទត្ថមេវ ឧប្បជ្ជនតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តទេត’’ន្តិអាទិមាហ. យថាវុត្តានំ បញ្ចន្នំ, ឆន្នម្បិ វា អត្ថានំ សេសរតនេសុបិ លព្ភនតោ ‘‘ឯវំ សេសានិបី’’តិ វុត្តំ.

ឥមេហិ បន រតនេហិ រាជា ចក្កវត្តី កិមត្ថំ បច្ចនុភោតិ, ននុ វិនាបិ តេសុ កេនចិ រញ្ញា ចក្កវត្តិនា ភវិតព្ពន្តិ ចោទនាយ តស្ស តេហិ ហថារហមត្ថបច្ចនុភវនទស្សនេន កេនចិបិ អវិនាភាវិតំ វិភាវេតុំ ‘‘ឥមេសុ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អជិតំ បុរត្ថិមាទិទិសាយ ខត្តិយមណ្ឌលំ ជិនាតិ មហេសក្ខតាសំវត្តនិយកម្មនិស្សន្ទភាវតោ. យថាសុខំ អនុវិចរតិ ហត្ថិរតនំ, អស្សរតនញ្ច អភិរុហិត្វា តេសំ អានុភាវេន អន្តោបាតរាសំយេវ សមុទ្ទបរិយន្តំ បថវិំ អនុបរិយាយិត្វា រាជធានិយា ឯវ បច្ចាគមនតោ. បរិណាយករតនេន វិជិតមនុរក្ខតិ តត្ថ តត្ថ កត្តព្ពកិច្ចសំវិទហនតោ. អវសេសេហិ មណិរតនឥត្ថិរតនគហបតិរតនេហិ ឧបភុញ្ជនេន បវត្តំ ឧបភោគសុខំ អនុភវតិ យថារហំ តេហិ តថានុភវនសិទ្ធិតោ. សោ ហិ មណិរតនេន យោជនប្បមាណេ បទេសេ អន្ធការំ វិធមេត្វា អាលោកទស្សនាទិនា សុខមនុភវតិ, ឥត្ថិរតនេន អតិក្កន្តមានុសករូបទស្សនាទិវសេន, គហបតិរតនេន ឥច្ឆិតិច្ឆិតមណិកនករជតាទិធនបដិលាភវសេន សុខមនុភវតិ.

ឥទានិ សត្តិយា, សត្តិផលេន ច យថាវុត្តមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘បឋមេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តិវិធា ហិ សត្តិយោ ‘‘សក្កោន្តិ សមត្ថេន្តិ រាជានោ ឯតាយា’’តិ កត្វា. យថាហុ –

‘‘បភាវុស្សាហមន្តានំ, វសា តិស្សោ ហិ សត្តិយោ;

បភាវោ ទណ្ឌជោ តេជោ, បតាបោ តុ ច កោសជោ.

មន្តោ ច មន្តនំ សោ តុ, ចតុក្កណ្ណោ ទ្វិគោចរោ;

តិគោចរោ តុ ឆក្កណ្ណោ, រហស្សំ គុយ្ហមុច្ចតេ’’តិ.

តត្ថ វីរិយពលំ ឧស្សាហសត្តិ. បឋមេន ចស្ស ចក្ករតនេន តទនុយោគោ បរិបុណ្ណោ ហោតិ. កស្មាតិ ចេ? តេន ឧស្សាហសត្តិយា បវត្តេតព្ពស្ស អប្បដិហតាណាចក្កភាវស្ស សិទ្ធិតោ. បញ្ញាពលំ មន្តសត្តិ. បច្ឆិមេន ចស្ស បរិណាយករតនេន តទនុយោគោ. កស្មាតិ ចេ? តស្ស សព្ពរាជកិច្ចេសុ កុសលភាវេន មន្តសត្តិយា វិយ អវិរជ្ឈនបយោគត្តា. ទមនេន, ធនេន ច បភុត្តំ បភូសត្តិ. ហត្ថិអស្សគហបតិរតនេហិ ចស្ស តទនុយោគោ បរិបុណ្ណោ ហោតិ. កស្មាតិ ចេ? ហត្ថិអស្សរតនានំ មហានុភាវតាយ, គហបតិរតនតោ បដិលទ្ធកោសសម្បត្តិយា ច បភាវសត្តិយា វិយ បភាវសមិទ្ធិសិទ្ធិតោ. ឥត្ថិមណិរតនេហិ តិវិធសត្តិយោគផលំ បរិបុណ្ណំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, យថាវុត្តាហិ តិវិធាហិ សត្តីហិ បយុជ្ជនតោ យំ ផលំ លទ្ធព្ពំ. តំ សព្ពំ តេហិ បរិបុណ្ណំ ហោតីតិ អត្ថោ. កស្មាតិ ចេ? តេហេវ ឧបភោគសុខស្ស សិជ្ឈនតោ.

ទុវិធសុខវសេនបិ យថាវុត្តមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘សោ ឥត្ថិមណិរតនេហី’’តិអាទិ កថិតំ. ភោគសុខន្តិ សមីបេ កត្វា បរិភោគវសេន បវត្តសុខំ. សេសេហីតិ តទវសេសេហិ ចក្កាទិបញ្ចរតនេហិ. អបច្ចត្ថិកតាវសេន បវត្តសុខំ ឥស្សរិយសុខំ. ឥទានិ តេសំ សម្បន្នហេតុវសេនបិ កេនចិ អវិនាភាវិតមេវ វិភាវេតុំ ‘‘វិសេសតោ’’តិអាទិមាហ. អទោសកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេនាតិ អទោសសង្ខាតេន កុសលមូលេន សហជាតាទិបច្ចយវសេន ឧប្បាទិតកម្មស្ស អានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ សោម្មតររតនជាតិកត្តា. កម្មផលញ្ហិ យេភុយ្យេន កម្មសរិក្ខកំ. មជ្ឈិមានិ មណិឥត្ថិគហបតិរតនានិ អលោភកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ ឧឡារធនស្ស, ឧឡារធនបដិលាភការណស្ស ច បរិច្ចាគសម្បទាហេតុកត្តា. បច្ឆិមំ បរិណាយករតនំ អមោហកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន សម្បជ្ជតិ មហាបញ្ញេនេវ ចក្កវត្តិរាជកិច្ចស្ស បរិនេតព្ពត្តា, មហាបញ្ញភាវស្ស ច អមោហកុសលមូលជនិតកម្មនិស្សន្ទភាវតោ. ពោជ្ឈង្គសំយុត្តេតិ មហាវគ្គេ ទុតិយេ ពោជ្ឈង្គសំយុត្តេ (សំ. និ. ៥.២២៣). រតនសុត្តស្សាតិ តត្ថ បញ្ចមវគ្គេ សង្គីតស្ស ទុតិយស្ស រតនសុត្តស្ស (សំ. និ. ៥.២២៣). ឧបទេសោ នាម សវិសេសំ សត្តន្នំ រតនានំ វិចារណវសេន បវត្តោ នយោ.

សរណតោ បដិបក្ខវិធមនតោ សូរា សត្តិវន្តោ, និព្ភយាវហាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អភីរុកជាតិកា’’តិ. អសុរេ វិជិនិត្វា ឋិតត្តា សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ធីរោ នាម, តស្ស សេនង្គភាវតោ ទេវបុត្តោ ‘‘អង្គ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ធីរស្ស អង្គំ, តស្ស រូបមិវ រូបំ យេសំ តេ ធីរង្គរូបា, តេន វុត្តំ ‘‘ទេវបុត្តសទិសកាយា’’តិ. ឯកេតិ សារសមាសនាមកា អាចរិយា, តទក្ខមន្តោ អាហ ‘‘អយំ បនេត្ថា’’តិអាទិ. សភាវោតិ សភាវភូតោ អត្ថោ. ឧត្តមសូរាតិ ឧត្តមយោធា. សូរសទ្ទោ ហិ ឥធ យោធត្ថោ. ឯវញ្ហិ បុរិមនយតោ ឥមស្ស វិសេសតា ហោតិ, ‘‘ឧត្តមត្ថោ សូរសទ្ទោ’’តិបិ វទន្តិ, ‘‘ឧត្តមា សូរា វុច្ចន្តី’’តិបិ ហិ បាឋោ ទិស្សតិ. វីរានន្តិ វីរិយវន្តានំ. អង្គន្តិ ការណំ ‘‘អង្គីយតិ ញាយតិ ផលមេតេនា’’តិ កត្វា. យេន វីរិយេន ‘‘ធីរា’’តិ វុច្ចន្តិ, តទេវ ធីរង្គំ នាមាតិ អាហ ‘‘វីរិយន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. រូបន្តិ សរីរំ. តេន វុត្តំ ‘‘វីរិយមយសរីរា វិយា’’តិ. វីរិយមេវ វីរិយមយំ យថា ‘‘ទានមយ’’ន្តិ, (ទី. និ. ៣.៣០៥; ឥតិវុ. ៦០; នេត្តិ. ៣៤) តស្មា វីរិយសង្ខាតសរីរា វិយាតិ អត្ថោ. វីរិយំ បន ន ឯកន្តរូបន្តិ វិយ-សទ្ទគ្គហណំ កតំ. អបិច ធីរង្គេន និព្ពត្តំ ធីរង្គន្តិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘វីរិយមយសរីរា វិយា’’តិ វុត្តំ, ឯវម្បិ វីរិយតោ រូបំ ន ឯកន្តំ និព្ពត្តន្តិ វិយ-សទ្ទេន ទស្សេតិ. អថ វា រូបំ សរីរភូតំ ធីរង្គំ វីរិយមេតេសន្តិ យោជេតព្ពំ, តថាបិ វីរិយំ នាម កិញ្ចិ សវិគ្គហំ ន ហោតីតិ ទីបេតិ ‘‘វីរិយមយសរីរា វិយា’’តិ ឥមិនា, ឥធាបិ មយសទ្ទោ សកត្ថេយេវ ទដ្ឋព្ពោ, តស្មា សវិគ្គហវីរិយសទិសាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សវិគ្គហំ ចេ វីរិយំ នាម សិយា, តេ ចស្ស បុត្តា តំសទិសាយេវ ភវេយ្យុន្តិ អយមេវ ចត្ថោ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.២៥៨) អនុមតោ. មហាបទានដ្ឋកថាយំ បន ឯវំ វុត្តំ ‘‘ធីរង្គំ រូបមេតេសន្តិ ធីរង្គរូបា, វីរិយជាតិកា វីរិយសភាវា វីរិយមយា អកិលាសុនោ អហេសុំ, ទិវសម្បិ យុជ្ឈន្តា ន កិលមន្តីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ, (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៤) តទេតំ រូបសទ្ទស្ស សភាវត្ថតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥធ ចេវ អញ្ញត្ថ កត្ថចិ ‘‘ធិតង្គរូបា’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ. វីរិយត្ថោបិ ហិ ធិតិសទ្ទោ ហោតិ ‘‘សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ទិដ្ឋំ សោ អតិវត្តតី’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១.៥៧) ធិតិសទ្ទោ វិយ. កត្ថចិ បន ‘‘វីរង្គ’’ន្តិ បាឋោវ ទិដ្ឋោ. យថា រុច្ចតិ, តថា គហេតព្ពំ.

ននុ ច រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បដិសេនា នាម នត្ថិ, យ’មស្ស បុត្តា បមទ្ទេយ្យុំ, អថ កស្មា ‘‘បរសេនប្បមទ្ទនា’’តិ វុត្តន្តិ ចោទនំ សោធេន្តោ ‘‘សចេ’’តិអាទិមាហ, បរសេនា ហោតុ វា, មា វា, ‘‘សចេ បន ភវេយ្យា’’តិ បរិកប្បនាមត្តេន តេសំ ឯវមានុភាវតំ ទស្សេតុំ តថា វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ, ‘‘បរសេនប្បមទ្ទនា’’តិ វុត្តេបិ បរសេនំ បមទ្ទិតុំ សមត្ថាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ បករណតោបិ អត្ថន្តរស្ស វិញ្ញាយមានត្តា, យថា ‘‘សិក្ខមានេន ភិក្ខវេ ភិក្ខុនា អញ្ញាតព្ពំ បរិបុច្ឆិតព្ពំ បរិបញ្ហិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. ៤៣៤) ឯតស្ស បទភាជនីយេ (បាចិ. ៤៣៦) ‘‘សិក្ខិតុកាមេនា’’តិ អត្ថគ្គហណន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ បរិមទ្ទិតុំ សមត្ថា’’តិ វុត្តំ. ន ហិ តេ បរសេនំ បមទ្ទន្តា តិដ្ឋន្តិ, អថ ខោ បមទ្ទនសមត្ថា ឯវ ហោន្តិ. ឯវមញ្ញត្របិ យថារហំ. បរសេនំ បមទ្ទនាយ សមត្ថេន្តីតិ បរសេនប្បមទ្ទនាតិ អត្ថំ ទស្សេតីតិបិ វទន្តិ.

បុព្ពេ កតូបចិតស្ស ឯតរហិ វិបច្ចមានកស្ស បុញ្ញធម្មស្ស ចិរតរំ វិបច្ចិតុំ បច្ចយភូតំ ចក្កវត្តិវត្តសមុទាគតំ បយោគសម្បត្តិសង្ខាតំ ធម្មំ ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មេនា’’តិ បទស្ស ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោតិអាទិនា បញ្ចសីលធម្មេនា’’តិ អត្ថមាហ. អយញ្ហិ អត្ថោ ‘‘យេ ខោ បនានន្ទ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បដិរាជានោ, តេ រាជានំ មហាសុទស្សនំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហំសុ ‘ឯហិ ខោ មហារាជ, ស្វាគតំ តេ មហារាជ, សកំ តេ មហារាជ, អនុសាស មហារាជា’តិ. រាជា មហាសុទស្សនោ ឯវមាហ ‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ, អទិន្នំ ន អាទាតព្ពំ, កាមេសុ មិច្ឆា ន ចរិតព្ពា, មុសា ន ភណិតព្ពា, មជ្ជំ ន បាតព្ពំ, យថាភុត្តញ្ច ភុញ្ជថា’តិ. យេ ខោ បនានន្ទ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បដិរាជានោ, តេ រញ្ញោ មហាសុទស្សនស្ស អនុយន្តា អហេសុ’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ២.២៤៤) អាគតំ រញ្ញោ ឱវាទធម្មំ សន្ធាយ វុត្តោ. ឯវញ្ហិ ‘‘អទណ្ឌេន អសត្ថេនា’’តិ ឥទម្បិ វិសេសនវចនំ សុសមត្ថិតំ ហោតិ. អញ្ញាសុបិ សុត្តនិបាតដ្ឋកថាទីសុ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២២៦; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.២២៣) អយមេវត្ថោ វុត្តោ.

មហាបទានដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អទណ្ឌេនាតិ យេ កតាបរាធេ សត្តេ សតម្បិ សហស្សម្បិ គណ្ហន្តិ, តេ ធនទណ្ឌេន រជ្ជំ ការេន្តិ នាម, យេ ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសន្តិ, តេ សត្ថទណ្ឌេន. អយំ បន ទុវិធម្បិ ទណ្ឌំ បហាយ អទណ្ឌេន អជ្ឈាវសតិ. អសត្ថេនាតិ យេ ឯកតោធារាទិនា សត្ថេន បរំ វិហេសន្តិ, តេ សត្ថេន រជ្ជំ ការេន្តិ នាម. អយំ បន សត្ថេន ខុទ្ទកមក្ខិកាយបិ បិវនមត្តំ លោហិតំ កស្សចិ អនុប្បាទេត្វា ធម្មេនេវ, ‘ឯហិ ខោ មហារាជា’តិ ឯវំ បដិរាជូហិ សម្បដិច្ឆិតាគមនោ វុត្តប្បការំ បថវិំ អភិវិជិនិត្វា អជ្ឈាវសតិ អភិភវិត្វា សាមី ហុត្វា វសតីតិ អត្ថោ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៤) វុត្តំ, តទេតំ ‘‘ធម្មេនា’’តិ បទស្ស ‘‘បុព្ពេ កតូបចិតេន ឯតរហិ វិបច្ចមានកេន យេន កេនចិ បុញ្ញធម្មេនា’’តិ អត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនេវ ហិ ‘‘ធម្មេន បដិរាជូហិ សម្បដិច្ឆិតាគមនោ វុត្តប្បការំ បថវិំ អភិវិជិនិត្វា អជ្ឈាវសតី’’តិ. អាចរិយេនបិ (ទី. និ. ដី. ១.២៥៨) វុត្តំ ធម្មេនាតិ កតូបចិតេន អត្តនោ បុញ្ញធម្មេន. តេន ហិ សញ្ចោទិតា បថវិយំ សព្ពរាជានោ បច្ចុគ្គន្ត្វា ‘‘ស្វាគតំ តេ មហារាជា’’តិអាទីនិ វត្វា អត្តនោ រជ្ជំ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស និយ្យាតេន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘សោ ឥមំ បថវិំ សាគរបរិយន្តំ អទណ្ឌេន អសត្ថេន ធម្មេន អភិវិជិយ អជ្ឈាវសតី’’តិ, តេនបិ យថាវុត្តមេវត្ថំ ទស្សេតិ, តស្មា ឧភយថាបិ ឯត្ថ អត្ថោ យុត្តោ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ចក្កវត្តិវត្តបូរណាទិបយោគសម្បត្តិមន្តរេន ហិ បុព្ពេ កតូបចិតកម្មេនេវ ឯវមជ្ឈាវសនំ ន សម្ភវតិ, តថា បុព្ពេ កតូបចិតកម្មមន្តរេន ចក្កវត្តិវត្តបូរណាទិបយោគសម្បត្តិយា ឯវាតិ.

ឯវំ ឯកំ និប្ផត្តិំ កថេត្វា ទុតិយំ និប្ផត្តិំ កថេតុំ យទេតំ ‘‘សចេ ខោ បនា’’តិអាទិវចនំ វុត្តំ, តត្ថ អនុត្តានមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អរហំ…បេ… វិវដ្ដច្ឆទោតិ ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. យស្មា រាគាទយោ សត្ត បាបធម្មា លោកេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បជ្ជមានា ច តេ សត្តសន្តានំ ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា កុសលប្បវត្តិំ និវារេន្តិ, តស្មា តេ ឥធ ឆទសទ្ទេន វុត្តាតិ ទស្សេតិ ‘‘រាគទោសា’’តិអាទិនា. ទុច្ចរិតន្តិ មិច្ឆាទិដ្ឋិតោ អញ្ញេន មនោទុច្ចរិតេន សហ តីណិ ទុច្ចរិតានិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ បន វិសេសេន សត្តានំ ឆទនតោ, បរមសាវជ្ជត្តា ច វិសុំ គហិតា. វុត្តញ្ច ‘‘សព្ពេ តេ ឥមេហេវ ទ្វាសដ្ឋិយា វត្ថូហិ អន្តោជាលីកតា, ឯត្ថ សិតាវ ឧម្មុជ្ជមានា ឧម្មុជ្ជន្តី’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៤៦). តថា មុយ្ហនដ្ឋេន មោហោ, អវិទិតករណដ្ឋេន អវិជ្ជាតិ បវត្តិអាការភេទេន អញ្ញាណមេវ ទ្វិធា វុត្តំ. តថា ហិស្ស ទ្វិធាបិ ឆទនត្ថោ កថិតោ ‘‘អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ មោហោ សហតេ នរ’’ន្តិ, (មហានិ. ៥, ១៥៦, ១៩៥) ‘‘អវិជ្ជាយ និវុតោ លោកោ, វេវិច្ឆា បមាទា នប្បកាសតី’’តិ (សុ. និ. ១០៣៩; ចូឡនិ. បារាយនវគ្គ.២) ច. ឯវំ រាគទោសាទីនម្បិ ឆទនត្ថោ វត្តព្ពោ. មហាបទានដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣) បន រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិកិលេសតណ្ហាវសេន សត្ត បាបធម្មា គហិតា. តត្រ រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, តណ្ហាយនដ្ឋេន តណ្ហាតិ បវត្តិអាការភេទេន លោភោ ឯវ ទ្វិធា វុត្តោ. តថា ហិស្ស ទ្វិធាបិ ឆទនត្ថោ ឯកន្តិកោវ. យថាហ ‘‘អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ រាគោ សហតេ នរ’’ន្តិ, ‘‘កាមន្ធា ជាលសញ្ឆន្នា, តណ្ហាឆទនឆាទិតា’’តិ (ឧទា. ៩៤) ច, កិលេសគ្គហណេន ច វុត្តាវសិដ្ឋា វិចិកិច្ឆាទយោ វុត្តា.

សត្តហិ បដិច្ឆន្នេតិ ហេតុគព្ភវចនំ, សត្តហិ បាបធម្មេហិ បដិច្ឆន្នត្តា កិលេសវសេន អន្ធការេ លោកេតិ អត្ថោ. តំ ឆទនន្តិ សត្តបាបធម្មសង្ខាតំ ឆទនំ. វិវដ្ដេត្វាតិ វិវដ្ដំ កត្វា វិគមេត្វា. តទេវ បរិយាយន្តរេន វុត្តំ ‘‘សមន្តតោ សញ្ជាតាលោកោ ហុត្វា’’តិ. កិលេសឆទនវិគមោ ឯវ ហិ អាលោកោ, ឯតេន វិវដ្ដយិតព្ពោ វិគមេតព្ពោតិ វិវដ្ដោ, ឆាទេតិ បដិច្ឆាទេតីតិ ឆទោ, វិវដ្ដោ ឆទោ អនេនាតិ វិវដ្ដច្ឆទា,វិវដ្ដច្ឆទោ វាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. អយញ្ហិ វិវដ្ដច្ឆទសទ្ទោ ទឡ្ហធម្មបច្ចក្ខធម្មសទ្ទាទយោ វិយ បុល្លិង្គវសេន អាការន្តោ, ឱការន្តោ ច ហោតិ. តថា ហិ មហាបទានដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិកិលេសតណ្ហាសង្ខាតំ ឆទនំ អាវរណំ វិវដំ វិទ្ធំសិតំ វិវដកំ ឯតេនាតិ វិវដច្ឆទោ, ‘វិវដ្ដច្ឆទា’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ’’តិ, (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣) តស្សា លីនត្ថប្បកាសនិយម្បិ វុត្តំ ‘‘វិវដ្ដច្ឆទាតិ ឱការស្ស អាការំ កត្វា និទ្ទេសោ’’តិ. សទ្ទវិទូ បន ‘‘អាធន្វាទិតោតិ លក្ខណេន សមាសន្តគតេហិ ធនុសទ្ទាទីហិ ក្វចិ អាបច្ចយោ’’តិ វត្វា ‘‘កណ្ឌិវធន្វា, បច្ចក្ខធម្មា, វិវដ្ដច្ឆទា’’តិ បយោគមុទាហរន្តិ.

កស្មា បទត្តយមេតំ វុត្តន្តិ អនុយោគំ ហេតាលង្ការនយេន បរិហរន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ, តត្ថាតិ ច តីសុ បទេសូតិ អត្ថោ. បូជាវិសេសំ បដិគ្គណ្ហិតុំ អរហតីតិ អរហន្តិ អត្ថេន បូជារហតា វុត្តា. យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តស្មា បូជារហតាតិ តស្សា បូជារហតាយ ហេតុ វុត្តោ. សវាសនសព្ពកិលេសប្បហានបុព្ពកត្តា ពុទ្ធភាវស្ស ពុទ្ធត្តហេតុភូតា វិវដ្ដច្ឆទតា វុត្តា. កម្មាទិវសេន តិវិធំ វដ្ដញ្ច រាគាទិវសេន សត្តវិធោ ឆទោ ច វដ្ដច្ឆទា, វដ្ដច្ឆទេហិ វិគតោ, វិគតា វា វដ្ដច្ឆទា យស្សាតិ វិវដ្ដច្ឆទោ,វិវដ្ដច្ឆទា វា, ទ្វន្ទបុព្ពគោ បន វិ-សទ្ទោ ឧភយត្ថ យោជេតព្ពោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘វិវដ្ដោ ច វិច្ឆទោ ចា’’តិ វុត្តំ. ឯវម្បិ វទន្តិ ‘‘វិវដ្ដោ ច សោ វិច្ឆទោ ចាតិ វិវដ្ដច្ឆទោ, ឧត្តរបទេ បុព្ពបទលោបោតិ អត្ថំ ទស្សេតី’’តិ. ‘‘អរហំ វដ្ដាភាវេនា’’តិ ឥទំ កិលេសេហិ អារកត្តា, កិលេសារីនំ សំសារចក្កស្សារានញ្ច ហតត្តា, បាបករណេ ច រហាភាវាតិ អត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥទញ្ហិ ផលេន ហេតានុមានទស្សនំ – យថា តំ ធូមេន អគ្គិស្ស, ឧទកោឃេន ឧបរិ វុដ្ឋិយា, ឯតេន ច អត្ថេន អរហភាវោ ហេតុ, វដ្ដាភាវោ ផលន្តិ អយំ អាចរិយមតិ. ‘‘បច្ចយាទីនំ, បូជាវិសេសស្ស ច អរហត្តា’’តិ បន ហេតុនា ផលានុមានទស្សនម្បិ សិយា យថា តំ អគ្គិនា ធូមស្ស, ឧបរិ វុដ្ឋិយា ឧទកោឃស្ស. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឆទនាភាវេនា’’តិ ឥទំ បន ហេតុនា ផលានុមានទស្សនំ សវាសនសព្ពកិលេសច្ឆទនាភាវបុព្ពកត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធភាវស្ស. អរហត្តមគ្គេន ហិ វិច្ឆទតា, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សម្មាសម្ពុទ្ធភាវោ. ‘‘វិវដ្ដោ ច វិច្ឆទោ ចា’’តិ ឥទំ ហេតុទ្វយំ. កាមញ្ច អាចរិយមតិយា ផលេន ហេតុអនុមានទស្សនេ វិវដ្ដតា ផលមេវ ហោតិ, ហេតុអនុមានទស្សនស្ស, បន តថាញាណស្ស ច ហេតុភាវតោ ហេតុយេវ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ បទត្តយវចនេ ហេតាលង្ការនយេន បយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ចតុវេសារជ្ជវសេនបិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទុតិយេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ទុតិយេន វេសារជ្ជេនាតិ ‘‘ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ តថាគតស្ស វេសារជ្ជានិ, យេហិ វេសារជ្ជេហិ សមន្នាគតោ តថាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, បរិសាសុ សីហនាទំ នទតិ, ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៤.៨; ម. និ. ១.១៥០) ភគវតា វុត្តក្កមេន ទុតិយភូតេន ‘‘ខីណាសវស្ស តេ បដិជានតោ ‘ឥមេ អាសវា អបរិក្ខីណា’តិ, តត្រ វត មំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា កោចិ វា លោកស្មិំ សហ ធម្មេន បដិចោទេស្សតីតិ និមិត្តមេតំ ភិក្ខវេ ន សមនុបស្សាមិ, ឯតមហំ ភិក្ខវេ និមិត្តំ អសមនុបស្សន្តោ ខេមប្បត្តោ អភយប្បត្តោ វេសារជ្ជប្បត្តោ វិហរាមី’’តិ បរិទីបិតេន វេសារជ្ជេន. បុរិមសិទ្ធីតិ បុរិមស្ស ‘‘អរហ’’ន្តិ បទស្ស អត្ថសិទ្ធិ អរហត្តសិទ្ធិ, ទុតិយវេសារជ្ជស្ស តទត្ថភាវតោ តេន វេសារជ្ជេន តទត្ថសិទ្ធីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ខីណាសវស្ស តេ បដិជានតោ ‘ឥមេ អាសវា អបរិក្ខីណា’ តិ’’អាទិនា វុត្តមេវ ហិ ទុតិយវេសារជ្ជំ ‘‘កិលេសេហិ អារកត្តា’’តិអាទិនា វុត្តោ ‘‘អរហ’’ន្តិ បទស្ស អត្ថោតិ. តតោ ច វិញ្ញាយតិ ‘‘យថា ទុតិយេន វេសារជ្ជេន បុរិមសិទ្ធិ, ឯវំ បុរិមេនបិ អត្ថេន ទុតិយវេសារជ្ជសិទ្ធី’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា ឥមិនា នយេន ចតុវេសារជ្ជវសេន បទត្តយវចនេ បយោជនទស្សនំ ឧបបន្នំ ហោតិ. ឥតរថា ហិ កិញ្ចិបយោជនាភាវតោ ឥទំយេវ វចនំ ឥធ អវត្តព្ពំ សិយាតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

បឋមេនាតិ វុត្តនយេន បឋមភូតេន ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ ‘ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’តិ, តត្រ…បេ… វិហរាមី’’តិ បរិទីបិតេន វេសារជ្ជេន. ទុតិយសិទ្ធីតិ ទុតិយស្ស ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ បទស្ស អត្ថសិទ្ធិ ពុទ្ធត្តសិទ្ធិ តស្ស តទត្ថភាវតោ. តតិយចតុត្ថេហីតិ វុត្តនយេនេវ តតិយចតុត្ថភូតេហិ ‘‘យេ ខោ បន តេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយាតិ, តត្រ…បេ… វិហរាមី’’តិ ច ‘‘យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោ, សោ ន និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយាតិ, តត្រ…បេ… វិហរាមី’’តិ (អ. និ. ៤.៨; ម. និ. ១.១៥០) ច បរិទីបិតេហិ វេសារជ្ជេហិ. តតិយសិទ្ធីតិ តតិយស្ស ‘‘វិវដ្ដច្ឆទា’’តិ បទស្ស អត្ថសិទ្ធិ វិវដ្ដច្ឆទត្ថសិទ្ធិ តេហិ តស្ស បាកដភាវតោតិ អត្ថោ. ‘‘យាថាវតោ អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មាបទេសេន ហិ សត្ថុ វិវដ្ដច្ឆទភាវោ លោកេ បាកដោ អហោសី’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២៥៨) អាចរិយេន វុត្តំ, វិវដ្ដច្ឆទភាវេនេវ អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មទេសនាសិទ្ធិតោ ‘‘តតិយេន តតិយចតុត្ថសិទ្ធី’’តិបិ វត្តុំ យុជ្ជតិ.

ឯវំ បទត្តយវចនេ ចតុវេសារជ្ជវសេន បយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ចក្ខុត្តយវសេនបិ ទស្សេន្តោ ‘‘បុរិមញ្ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ច-សទ្ទោ ឧបន្យាសត្ថោ. បុរិមំ ‘‘អរហ’’ន្តិ បទំ ភគវតោ ហេដ្ឋិមមគ្គផលត្តយញាណសង្ខាតំ ធម្មចក្ខុំ សាធេតិ កិលេសារីនំ, សំសារចក្កស្ស អរានញ្ច ហតភាវទីបនតោ. ទុតិយំ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ បទំ អាសយានុសយឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណសង្ខាតំ ពុទ្ធចក្ខុំ សាធេតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សេវ តំសម្ភវតោ. តទេតញ្ហិ ញាណទ្វយំ សាវកបច្ចេកពុទ្ធានំ ន សម្ភវតិ. តតិយំ ‘‘វិវដ្ដច្ឆទា’’តិ បទំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតំ សមន្តចក្ខុំ សាធេតិ សវាសនសព្ពកិលេសប្បហានទីបនតោ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ហិ វត្វា ‘‘វិវដ្ដច្ឆទា’’តិ វចនំ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវាយ សវាសនសព្ពកិលេសប្បហានំ វិភាវេតីតិ. ‘‘អហំ ខោ បន តាត អម្ពដ្ឋ មន្តានំ ទាតា’’តិ ឥទំ អប្បធានំ, ‘‘ត្វំ មន្តានំ បដិគ្គហេតា’’តិ ឥទមេវ បធានំ សមុត្តេជនាវចនន្តិ សន្ធាយ ‘‘ត្វំ មន្តានំ បដិគ្គហេតាតិ ឥមិនា’ស្ស មន្តេសុ សូរភាវំ ជនេតី’’តិ វុត្តំ, លក្ខណវិភាវនេ វិសទញាណតាសង្ខាតំ សូរភាវំ ជនេតីតិ អត្ថោ.

២៥៩. ឯវំ ភោតិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទោ វចនសម្បដិច្ឆនេ និបាតោ, វចនសម្បដិច្ឆនញ្ចេត្ថ តថា មយំ តំ ភវន្តំ គោតមំ វេទិស្សាម, ត្វំ មន្តានំ បដិគ្គហេតាតិ ច ឯវំ បវត្តស្ស បោក្ខរសាតិនោ វចនស្ស សម្បដិគ្គហោ. ‘‘តស្សត្ថោ’’តិអាទិនាបិ ហិ តទេវត្ថំ ទស្សេតិ. តថា ច វុត្តំ ‘‘ព្រាហ្មណស្ស បោក្ខរសាតិស្ស បដិស្សុត្វា’’តិ, តំ បនេស អាចរិយស្ស សមុត្តេជនាយ លក្ខណេសុ វិគតសម្មោហភាវេន ពុទ្ធមន្តេ សម្បស្សមានត្តា វទតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សោបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘តាយាតិ តាយ យថាវុត្តាយ សមុត្តេជនាយា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.២៥៩) អាចរិយេន វុត្តំ, អធុនា បន បោត្ថកេសុ ‘‘តាយ អាចរិយកថាយា’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ. អត្ថតោ ចេស អវិរុទ្ធោយេវ. មន្តេសុ សតិសមុប្បាទិកា ហិ កថា សមុត្តេជនាតិ.

អយានភូមិន្តិ យានស្ស អភូមិំ, យានេន យាតុមសក្កុណេយ្យដ្ឋានភូតំ, ទ្វារកោដ្ឋកសមីបំ គន្ត្វាតិ អត្ថោ.