៤. សោណទណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

៣០០. ឯវំ អម្ពដ្ឋសុត្តំ សំវណ្ណេត្វា ឥទានិ សោណទណ្ឌសុត្តំ សំវណ្ណេន្តោ យថានុបុព្ពំ សំវណ្ណនោកាសស្ស បត្តភាវំ វិភាវេតុំ, អម្ពដ្ឋសុត្តស្សានន្តរំ សង្គីតស្ស សុត្តស្ស សោណទណ្ឌសុត្តភាវំ វា បកាសេតុំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ…បេ… អង្គេសូតិ សោណទណ្ឌសុត្ត’’ន្តិ អាហ. សុន្ទរភាវេន សាតិសយានិ អង្គានិ ឯតេសមត្ថីតិ អង្គា. តទ្ធិតបច្ចយស្ស អតិសយវិសិដ្ឋេ អត្ថិតាអត្ថេ បវត្តិតោ, បធានតោ រាជកុមារា, រុឡ្ហិវសេន បន ជនបទោតិ វុត្តំ ‘‘អង្គា នាមា’’តិអាទិ. ឥធាបិ អធិប្បេតា, ន អម្ពដ្ឋសុត្តេ ឯវ. ‘‘តទា កិរា’’តិអាទិ តស្សា ចារិកាយ ការណវចនំ. អាគមនេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា បដិក្ខិបនវសេន អាគន្តុំ ន ទស្សន្តិ, នានុជានិស្សន្តីតិ អធិប្បាយោ.

នីលាសោកកណិការកោវិឡារកុន្ទរាជរុក្ខាទិសម្មិស្សតាយ តំ ចម្បកវនំ នីលាទិបញ្ចវណ្ណកុសុមបដិមណ្ឌិតំ, ន ចម្បករុក្ខានញ្ញេវ នីលាទិបញ្ចវណ្ណកុសុមតាយាតិ វទន្តិ, តថារូបាយ បន ធាតុយា ចម្បករុក្ខាវ នីលាទិបញ្ចវណ្ណម្បិ កុសុមំ បុប្ផន្តិ. ឥទានិបិ ហិ កត្ថចិ ទេសេ ទិស្សន្តិ, ឯវញ្ច យថារុតម្បិ អដ្ឋកថាវចនំ ឧបបន្នំ ហោតិ. កុសុមគន្ធសុគន្ធេតិ វុត្តនយេន សម្មិស្សកានំ, សុទ្ធចម្បកានំ វា កុសុមានំ គន្ធេហិ សុគន្ធេ. ឯវំ បន វទន្តោ ន មាបនកាលេយេវ តស្មិំ នគរេ ចម្បករុក្ខា ឧស្សន្នា, អថ ខោ អបរភាគេបីតិ ទស្សេតិ. មាបនកាលេ ហិ ចម្បករុក្ខានមុស្សន្នតាយ តំ នគរំ ‘‘ចម្បា’’តិ នាមំ លភិ. ឥស្សរត្តាតិ អធិបតិភាវតោ. សេនា ឯតស្ស អត្ថីតិ សេនិកោ, ស្វេវ សេនិយោ. ពហុភាវវិសិដ្ឋា ចេត្ថ អត្ថិតា តទ្ធិតបច្ចយេន ជោតិតាតិ វុត្តំ ‘‘មហតិយា សេនាយ សមន្នាគតត្តា’’តិ. សារសុវណ្ណសទិសតាយាតិ ឧត្តមជាតិសុវណ្ណសទិសតាយ. ចូឡទុក្ខក្ខន្ធសុត្តដ្ឋកថាយំ បន ឯវំ វុត្តំ ‘‘សេនិយោ’’តិ តស្ស នាមំ, ពិម្ពីតិ អត្តភាវស្ស នាមំ វុច្ចតិ, សោ តស្ស សារភូតោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ អត្តភាវសមិទ្ធិយា ពិម្ពិសារោតិ វុច្ចតី’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៨០).

៣០១-២. សំហតាតិ សន្និបតនវសេន សង្ឃដិតា, សន្និបតិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកេកិស្សាយ ទិសាយាតិ ឯកេកាយ បទេសភូតាយ ទិសាយ. បាឡិយំ ព្រាហ្មណគហបតិកានមធិប្បេតត្តា ‘‘សង្ឃិនោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សង្ឃី’’តិ បុថុត្តេ ឯកវចនំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ឯតេស’’ន្តិ ឥមិនា. ឯវំ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.៣០១, ៣០២) វុត្តំ, សង្ឃីតិ បន ទីឃវសេន ពហុវចនម្បិ ទិស្សតិ. អគណាតិ អសមូហភូតា អគណពន្ធា, ‘‘អគណនា’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ, សង្ខ្យាត្ថស្ស អយុត្តត្តា. ន ហិ តេសំ សង្ខ្យា អត្ថីតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – បុព្ពេ អន្តោនគរេ អគណាបិ បច្ឆា ពហិនគរេ គណំ ភូតា បត្តាតិ គណីភូតាតិ. អភូតតព្ភាវេ ហិ ករាសភូយោគេ អ-ការស្ស ឦ-ការាទេសោ, ឦបច្ចយោ វា. រាជរាជញ្ញាទីនំ ទណ្ឌធរោ បុរិសោវ តតោ តតោ ខត្តិយានំ តាយនតោ រក្ខណតោ ខត្តា និរុត្តិនយេន. សោ ហិ យត្ថ តេហិ បេសិតោ, តត្ថ តេសំ ទោសំ បរិហរន្តោ យុត្តបត្តវសេន បុច្ឆិតមត្ថំ កថេតិ. តេនាហ ‘‘បុច្ឆិតបញ្ហេ ព្យាករណសមត្ថោ’’តិ. កុលាបទេសាទិនា មហតី មត្តា បមាណមេតស្សាតិ មហាមត្តោ.

សោណទណ្ឌគុណកថាវណ្ណនា

៣០៣. ឯកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានានិ រជ្ជានិ នាម, វិសិដ្ឋានិ រជ្ជានិ វិរជ្ជានិ, តានេវ វេរជ្ជានិ, នានាវិធានិ វេរជ្ជានិ តថា, តេសុ ជាតាតិអាទិនា តិធា តទ្ធិតនិព្ពចនំ. វិចិត្រា ហិ តទ្ធិតវុត្តីតិ. យញ្ញានុភវនត្ថន្តិ យស្ស កស្សចិ យញ្ញស្ស អនុភវនត្ថំ. តេតិ នានាវេរជ្ជកា ព្រាហ្មណា. តស្សាតិ សោណទណ្ឌព្រាហ្មណស្ស. ឧត្តមព្រាហ្មណោតិ អភិជនសម្បត្តិយា, វិត្តសម្បត្តិយា, វិជ្ជាសម្បត្តិយា ច ឧគ្គតតរោ, ឧឡារោ វា ព្រាហ្មណោ. អាវដ្ដនីមាយា វុត្តាវ. លាភមច្ឆេរេន និប្បីឡិតតាយ អសន្និបាតោ ភវិស្សតិ.

អង្គេតិ គមេតិ អត្តនោ ផលំ ញាបេតិ, សយំ វា អង្គីយតិ គមីយតិ ញាយតីតិ អង្គំ, ហេតុ. តេនាហ ‘‘ការណេនា’’តិ. លោកធម្មតានុស្សរណេន អបរានិបិ ការណានិ អាហំសូតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិមាហ.

ទ្វីហិ បក្ខេហីតិ មាតុបក្ខេន, បិតុបក្ខេន ចាតិ ទ្វីហិ ញាតិបក្ខេហិ. ‘‘ឧភតោ សុជាតោ’’តិ ហិ ឯត្ថកេយេវ វុត្តេ យេហិ កេហិចិ ទ្វីហិ ភាគេហិ សុជាតត្តំ វិជានេយ្យ, សុជាតសទ្ទោ ច ‘‘សុជាតោ ចារុទស្សនោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៣៩៩) អារោហសម្បត្តិបរិយាយោបិ ហោតីតិ ជាតិវសេនេវ សុជាតត្តំ វិភាវេតុំ ‘‘មាតិតោ ច បិតិតោ ចា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ភោតោ មាតា ព្រាហ្មណី’’តិអាទិ. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន, មាតុបក្ខតោ ច បិតុបក្ខតោ ច បច្ចេកំ តិវិធេន ញាតិបរិវដ្ដេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សំសុទ្ធគហណិកោ’’តិ ឥមិនាបិ ‘‘មាតិតោ ច បិតិតោ ចា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ សមត្ថេតីតិ អាហ ‘‘សំសុទ្ធា តេ មាតុគហណី’’តិ, សំសុទ្ធាវ អនញ្ញបុរិសសាធារណាតិ អត្ថោ. អនោរសបុត្តវសេនាបិ ហិ លោកេ មាតាបិតុសមញ្ញា ទិស្សតិ, ឥធ បនស្ស ឱរសបុត្តវសេនេវ ឥច្ឆិតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សំសុទ្ធគហណិកោ’’តិ វុត្តំ. គព្ភំ គណ្ហាតិ ធារេតីតិ គហណី, តតិយាវដ្ដសង្ខាតោ គព្ភាសយសញ្ញិតោ មាតុកុច្ឆិបទេសោ សមវេបាកិនិយាតិ សមវិបាចនិយា. ឯត្ថាតិ មហាសុទស្សនសុត្តេ. យថាភុត្តមាហារំ វិបាចនវសេន គណ្ហាតិ ន ឆឌ្ឌេតីតិ គហណី, កម្មជតេជោធាតុ, យា ‘‘ឧទរគ្គី’’តិ លោកេ បញ្ញាយតិ.

បិតុបិតាតិ បិតុនោ បិតា. បិតាមហោតិ អាមហ-បច្ចយេន តទ្ធិតសិទ្ធិ. ‘‘ចតុយុគ’’ន្តិអាទីសុ វិយ តំ តទត្ថេ យុជ្ជិតព្ពតោ កាលវិសេសោ យុគំ នាម. ឯតំ យុគសទ្ទេន អាយុប្បមាណវចនំ អភិលាបមត្តំ លោកវោហារវចនមត្តមេវ, អធិប្បេតត្ថតោ បន បិតាមហោយេវ បិតាមហយុគសទ្ទេន វុត្តោ តស្សេវ បធានភាវេន អធិប្បេតត្តាតិ អធិប្បាយោ. តតោ ឧទ្ធន្តិ បិតាមហតោ ឧបរិ. តេនាហ ‘‘បុព្ពបុរិសា’’តិ, តទវសេសា បុព្ពកា ឆ បុរិសាតិ អត្ថោ. បុរិសគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ ‘‘មាតិតោ’’តិ បាឡិវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ.

តត្រាយមដ្ឋកថាមុត្តកនយោ – មាតា ច បិតា ច បិតរោ, បិតូនំ បិតរោ បិតាមហា, តេសំ យុគោ ទ្វន្ទោ បិតាមហយុគោ, តស្មា, យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា បិតាមហទ្វន្ទាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, ឯវញ្ច បិតាមហគ្គហណេនេវ មាតាមហោបិ គហិតោ. យុគសទ្ទោ ចេត្ថ ឯកសេសោ ‘‘យុគោ ច យុគោ ច យុគោ’’តិ, អតោ តត្ថ តត្ថ ញាតិបរិវដ្ដេ បិតាមហទ្វន្ទំ គហិតំ ហោតីតិ.

‘‘យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា’’តិ ឥទំ កាកាបេក្ខនមិវ ឧភយត្ថ សម្ពន្ធគតន្តិ អាហ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ. យាវ សត្តមោ បុរិសោ, តាវ អក្ខិត្តោ អនុបកុដ្ឋោ ជាតិវាទេនាតិ សម្ពន្ធោ. អក្ខិត្តោតិ អប្បត្តខេបោ. អនវក្ខិត្តោតិ សទ្ធថាលិបាកាទីសុ ន ឆឌ្ឌិតោ. ន ឧបកុដ្ឋោតិ ន ឧបក្កោសិតោ. ‘‘ជាតិវាទេនា’’តិ ឥទំ ហេតុម្ហិ ករណវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘កេន ការណេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥតិបីតិ ឥមិនាបិ ការណេន. ឯត្ថ ច ‘‘ឧភតោ…បេ… យុគា’’តិ ឯតេន ព្រាហ្មណស្ស យោនិទោសាភាវោ ទស្សិតោ សំសុទ្ធគហណិកភាវកិត្តនតោ, ‘‘អក្ខិត្តោ’’តិ ឯតេន កិរិយាបរាធាភាវោ. កិរិយាបរាធេន ហិ សត្តា ខេបំ បាបុណន្តិ. ‘‘អនុបកុដ្ឋោ’’តិ ឯតេន អយុត្តសំសគ្គាភាវោ. អយុត្តសំសគ្គញ្ហិ បដិច្ច សត្តា អក្កោសំ លភន្តីតិ.

ឥស្សរោតិ អាធិបតេយ្យសំវត្តនិយកម្មពលេន ឦសនសីលោ, សា បនស្ស ឥស្សរតា វិភវសម្បត្តិបច្ចយា បាកដា ជាតា, តស្មា អឌ្ឍភាវបរិយាយេន ទស្សេន្តោ ‘‘អឌ្ឍោតិ ឥស្សរោ’’តិ អាហ. មហន្តំ ធនមស្ស ភូមិគតំ, វេហាសគតញ្ចាតិ មហទ្ធនោ. តស្សាតិ តស្ស តស្ស គុណស្ស, អយមេវ ច បាឋោ អធុនា ទិស្សតិ. អគុណំយេវ ទស្សេមាតិ អន្វយតោ តស្ស គុណំ វត្វា ព្យតិរេកតោ ភគវតោ អនុបសង្កមនការណំ អគុណមេវ ទស្សេម.

អធិករូបោតិ វិសិដ្ឋរូបោ ឧត្តមសរីរោ. ទស្សនំ អរហតីតិ ទស្សនីយោតិ អាហ ‘‘ទស្សនយោគ្គោ’’តិ. បសាទំ អាវហតីតិ បាសាទិកោ. តេនាហ ‘‘បសាទជននតោ’’តិ. បោក្ខរសទ្ទោ ឥធ សុន្ទរត្ថេ, សរីរត្ថេ ច និរុឡ្ហោ. វណ្ណស្សាតិ វណ្ណធាតុយា. បកាសនិយេន បរិសុទ្ធនិមិត្តេន វណ្ណសទ្ទស្ស វណ្ណធាតុយំ បវត្តនតោ តន្និមិត្តមេវ វណ្ណតា, សា ច វណ្ណនិស្សិតាតិ អភេទវសេន វុត្តំ ‘‘ឧត្តមេន បរិសុទ្ធេន វណ្ណេនា’’តិ. សរីរំ បន សន្និវេសវិសិដ្ឋំ ករចរណគីវាសីសាទិសមុទាយំ, តញ្ច អវយវភូតេន សណ្ឋាននិមិត្តេន គយ្ហតិ, តស្មា តន្និមិត្តមេវ បោក្ខរតាតិ វុត្តំ ‘‘សរីរសណ្ឋានសម្បត្តិយា’’តិ, ឧត្តមាយ សរីរសណ្ឋានសម្បត្តិយាតិបិ យោជេតព្ពំ. អត្ថវសា ហិ លិង្គវិភត្តិវិបរិណាមោ. សព្ពេសុ វណ្ណេសុ សុវណ្ណវណ្ណោវ ឧត្តមោតិ អាហ ‘‘បរិសុទ្ធវណ្ណេសុបិ សេដ្ឋេន សុវណ្ណវណ្ណេន សមន្នាគតោ’’តិ. តថា ហិ ពុទ្ធា, ចក្កវត្តិនោ ច សុវណ្ណវណ្ណាវ ហោន្តិ. យស្មា បន វច្ឆសសទ្ទោ សរីរាភេ បវត្តតិ, តស្មា ព្រហ្មវច្ឆសីតិ ឧត្តមសរីរាភោ, សុវណ្ណាភោ ឥច្ចេវ អត្ថោ. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘មហាព្រហ្មុនោ សរីរសទិសេនេវ សរីរេន សមន្នាគតោ’’តិ វុត្តំ, ន ព្រហ្មុជុគត្តតំ. ឱកាសោតិ សព្ពង្គបច្ចង្គដ្ឋានំ. អារោហបរិណាហសម្បត្តិយា, អវយវបារិបូរិយា ច ទស្សនស្ស ឱកាសោ ន ខុទ្ទកោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សព្ពានេវា’’តិអាទិ.

សីលន្តិ យមនិយមលក្ខណំ សីលំ, តំ បនស្ស រត្តញ្ញុតាយ វុទ្ធំ វទ្ធិតន្តិ វិសេសតោ ‘‘វុទ្ធសីលី’’តិ វុត្តំ. វុទ្ធសីលេនាតិ សព្ពទា សម្មាយោគតោ វុទ្ធេន ធុវសីលេន. ឯវញ្ច កត្វា បទត្តយម្បេតំ អធិប្បេតត្ថតោ វិសិដ្ឋំ ហោតិ, សទ្ទត្ថមត្តំ បន សន្ធាយ ‘‘ឥទំ វុទ្ធសីលីបទស្សេវ វេវចន’’ន្តិ វុត្តំ. បញ្ចសីលតោ បរំ តត្ថ សីលស្ស អភាវតោ, តេសមជាននតោ ច ‘‘បញ្ចសីលមត្តមេវា’’តិ អាហ.

វាចាយ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនតា ឯវ សុន្ទរភាវោតិ វុត្តំ ‘‘សុន្ទរា បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា’’តិ. ឋានករណសម្បត្តិយា, សិក្ខាសម្បត្តិយា ច កស្សចិបិ អនូនតាយ បរិមណ្ឌលបទានិ ព្យញ្ជនានិ អក្ខរានិ ឯតិស្សាតិ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា. អក្ខរមេវ ហិ តំតទត្ថវាចកភាវេន បរិច្ឆិន្នំ បទំ. អថ វា បទមេវ អត្ថស្ស ព្យញ្ជកត្តា ព្យញ្ជនំ, សិថិលធនិតាទិអក្ខរបារិបូរិយា ច បទព្យញ្ជនស្ស បរិមណ្ឌលតា, បរិមណ្ឌលំ បទព្យញ្ជនមេតិស្សាតិ តថា. អបិច បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, នាមាទិ, យថាធិប្បេតមត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យំ, តេសំ បរិបុណ្ណតាយ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា. អត្ថវិញ្ញាបនេ សាធនតាយ វាចាវ ករណំ វាក្ករណន្តិ តុល្យាធិករណតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧទាហរណឃោសោ’’តិ វុត្តំ, វចីភេទសទ្ទោតិ អត្ថោ. តស្ស ព្រាហ្មណស្ស, តេន វា ភាសិតព្ពស្ស អត្ថស្ស គុណបរិបុណ្ណភាវេន បូរេ គុណេហិ បរិបុណ្ណភាវេ ភវាតិ បោរី. បុន បុរេតិ រាជធានីមហានគរេ. ភវត្តាតិ សំវឌ្ឍត្តា. សុខុមាលត្តនេនាតិ សុខុមាលភាវេន, ឥមិនា តស្សា វាចាយ មុទុសណ្ហត្តមាហ. អបលិពុទ្ធាយាតិ បិត្តសេម្ហាទីហិ អបរិយោនទ្ធាយ, ហេតុគព្ភបទមេតំ. តតោ ឯវ ហិ យថាវុត្តទោសាភាវោតិ. ឌំសេត្វា វិយ ឯកទេសកថនំ សន្ទិដ្ឋំ, សណិកំ ចិរាយិត្វា កថនំ វិលម្ពិតំ, ‘‘សន្និទ្ធវិលម្ពិតាទី’’តិបិ បាឋោ. សទ្ទេន អជនកំ វចិនំ, មម្មកសង្ខាតំ វា ឯកក្ខរមេវ ទ្វត្តិក្ខត្តុមុច្ចារណំ សន្និទ្ធំ. អាទិសទ្ទេន ទុក្ខលិតានុកឌ្ឍិតាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. ឯឡាគឡេនាតិ ឯឡាបគ្ឃរណេន. ‘‘ឯឡា គឡន្តី’’តិ វុត្តស្សេវ ទ្វិធា អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘លាលា វា បគ្ឃរន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បស្សេ’ឡមូគំ ឧរគំ ទុជិវ្ហ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.៧.៤៩) វិយ ហិ ឯឡាសទ្ទោ លាលាយ, ខេឡេ ច បវត្តតិ. ខេឡផុសិតានីតិ ខេឡពិន្ទូនិ.

តត្រាយមដ្ឋកថាមុត្តកនយោ – ឯលន្តិ ទោសោ វុច្ចតិ ‘‘យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៨, ១៩៤) វិយ. ទុប្បញ្ញា ច សទោសមេវ កថំ កថេន្តា ឯលំ បគ្ឃរាបេន្តិ, តស្មា តេសំ វាចា ឯលគឡា នាម ហោតិ, តព្ពិបរីតាយាតិ អត្ថោ. ‘‘អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ បាកដំ កត្វា’’តិ ឥមិនា តស្សា វាចាយ អត្ថបារិបូរិំ វទតិ. វិញ្ញាបនសទ្ទេន ឯតស្ស សម្ពន្ធោ.

ជរាជិណ្ណតាយ ជិណ្ណោតិ ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចាទិភាវមាបាទិតោ. វុទ្ធិមរិយាទប្បត្តោតិ វុទ្ធិយា បរិច្ឆេទំ បរិយន្តំ បត្តោ. ជាតិមហល្លកតាយាតិ ឧបបត្តិយា មហល្លកភាវេន. តេនាហ ‘‘ចិរកាលប្បសុតោ’’តិ. អទ្ធសទ្ទោ អទ្ធានបរិយាយោ ទីឃកាលវាចកោ. កិត្តកោ បន សោតិ អាហ ‘‘ទ្វេ តយោ រាជបរិវដ្ដេ’’តិ, ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ រាជូនំ រជ្ជបសាសនបដិបាដិយោតិ អត្ថោ. ‘‘អទ្ធគតោ’’តិ វត្វាបិ កតំ វយោគហណំ ឱសានវយាបេក្ខន្តិ វុត្តំ ‘‘បច្ឆិមវយំ សម្បត្តោ’’តិ. បច្ឆិមោ តតិយភាគោតិ វស្សសតស្ស តិធា កតេសុ ភាគេសុ តតិយោ ឱសានភាគោ. បច្ចេកំ តេត្តិំសវស្សតោ ច អធិកមាសបក្ខាទិបិ វិភជីយតិ, តស្មា សត្តសដ្ឋិមេ វស្សេ យថារហំ លព្ភមានមាសបក្ខទិវសតោ បដ្ឋាយ បច្ឆិមវយោ វេទិតព្ពោ. អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេនបិ ហិ ឥមមេវត្ថំ សន្ធាយ ‘‘សត្តសដ្ឋិវស្សតោ បដ្ឋាយ បច្ឆិមវយោ កោដ្ឋាសោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា) វុត្តំ. ឥតរថា ហិ ‘‘បច្ឆិមវយោ នាម វស្សសតស្ស បច្ឆិមោ តតិយភាគោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនេន វិរោធោ ភវេយ្យាតិ.

ឯវំ កេវលជាតិវសេន បឋមវិកប្បំ វត្វា គុណមិស្សកវសេនបិ ទុតិយវិកប្បំ វទន្តេន ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ នាយំ ជិណ្ណតា វយោមត្តេន, អថ ខោ កុលបរិវដ្ដេន បុរាណតាតិ អាហ ‘‘ជិណ្ណោតិ បោរាណោ’’តិអាទិ. ចិរកាលប្បវត្តកុលន្វយោតិ ចិរកាលំ បវត្តកុលបរិវដ្ដោ, តេនាស្ស កុលវសេន ឧទិតោទិតភាវមាហ. ‘‘វយោអនុប្បត្តោ’’តិ ឥមិនា ជាតិវុទ្ធិយា វក្ខមានត្តា, គុណវុទ្ធិយា ច តតោ សាតិសយត្តា ‘‘វុទ្ធោតិ សីលាចារាទិគុណវុទ្ធិយា យុត្តោ’’តិ វុត្តំ. វក្ខមានំ បតិ បារិសេសគ្គហណញ្ហេតំ. តថា ជាតិមហល្លកតាយបិ តេនេវ បទេន វក្ខមានត្តា, វិភវមហត្តតាយ ច អនវសេសិតត្តា ‘‘មហល្លកោតិ វិភវមហន្តតាយ សមន្នាគតោ’’តិ អាហ. មគ្គបដិបន្នោតិ ព្រាហ្មណានំ យុត្តបដិបត្តិវីថិំ អវោក្កម្ម ចរណវសេន ឧបគតោតិ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ព្រាហ្មណាន’’ន្តិអាទិនា. ជាតិវុទ្ធភាវមនុប្បត្តោ, តម្បិ អន្តិមវយំ បច្ឆិមវយមេវ អនុប្បត្តោតិ សាធិប្បាយយោជនា. ឥមិនា ហិ បច្ឆិមវយវសេន ជាតិវុទ្ធភាវំ ទស្សេតីតិ.

ពុទ្ធគុណកថាវណ្ណនា

៣០៤. តាទិសេហិ មហានុភាវេហិ សទ្ធិំ យុគគ្គាហវសេន ឋបនម្បិ ន មាទិសានំ បណ្ឌិតជាតីនមនុច្ឆវិកំ, កុតោ បន ឧក្កំសវសេន ឋបនន្តិ ឥទំ ព្រាហ្មណស្ស ន យុត្តរូបន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ខោ បន មេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យេបិ គុណា អត្តនោ គុណេហិ សទិសា, តេបិ គុណេ ឧត្តរិតរេយេវ មញ្ញមានោ បកាសេតីតិ សម្ពន្ធោ. សទិសាតិ ច ឯកទេសេន សទិសា. ន ហិ ពុទ្ធានំ គុណេហិ សព្ពថា សទិសា កេចិបិ គុណា អញ្ញេសុ លព្ភន្តិ. ‘‘កោ ចាហ’’ន្តិអាទិ ឧត្តរិតរាការទស្សនំ. អហញ្ច កីទិសោ នាម ហុត្វា សទិសោ ភវិស្សាមិ, សមណស្ស…បេ… គុណា ច កីទិសា នាម ហុត្វា សទិសា ភវិស្សន្តីតិ សាធិប្បាយយោជនា. កេចិ នវំ បាឋំ ករោន្តិ, អយមេវ មូលបាឋោ យថា តំ អម្ពដ្ឋសុត្តេ ‘‘កោ ចាហំ ភោ គោតម សាចរិយកោ, កា ច អនុត្តរា វិជ្ជាចរណសម្បទា’’តិ. ឥតរេតិ អត្តនោ គុណេហិ អសទិសេ គុណេ, ‘‘បកាសេតី’’តិ ឥមិនាវ សម្ពន្ធោ. ឯកន្តេនេវាតិ សទិសគុណានំ វិយ បសង្គាភាវេន.

ឯវំ និយាមេន្តោ សោណទណ្ឌោ ឥទំ អត្ថជាតំ ទីបេតិ. យថា ហីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ការណេ. តេនាហ ‘‘តស្មា មយមេវ អរហាមា’’តិ. គោបទកន្តិ គាវិយា ខុរដ្ឋានេ ឋិតឧទកំ. គុណេតិ សទិសគុណេបិ, បគេវ អសទិសគុណេ.

សដ្ឋិកុលសតសហស្សន្តិ សដ្ឋិសហស្សាធិកំ កុលសតសហស្សំ. ធម្មបទដ្ឋកថាទីសុ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១៦) បន កត្ថចិ ភគវតោ អសីតិកុលសហស្សតាវចនំ ឯកេកបក្ខមេវ សន្ធាយាតិ វេទិតព្ពំ.

សុធាមដ្ឋបោក្ខរណិយោតិ សុធាយ បរិកម្មកតា បោក្ខរណិយោ. សត្តរតនានន្តិ សត្តហិ រតនេហិ. បូរយោគេ ហិ ករណត្ថេ ពហុលំ ឆដ្ឋីវចនំ. បាសាទនិយូហាទយោតិ ឧបរិបាសាទេ ឋិតតុលាសីសាទយោ. ‘‘សត្តរតនាន’’ន្តិ អធិការោ, អភេទេបិ ភេទវោហារោ ឯស. កុលបរិយាយេនាតិ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស អសម្ភិន្នខត្តិយកុលានុក្កមេន. តេសុបីតិ ចតូសុ និធីសុបិ. គហិតំ គហិតំ ឋានំ បូរតិយេវ ធនេន បាកតិកមេវ ហោតិ, ន ឩនំ.

ភទ្ទកេនាតិ សុន្ទរេន. បច្ឆិមវយេ វុត្តនយេន បឋមវយោ វេទិតព្ពោ. មាតាបិតូនំ អនិច្ឆាយ បព្ពជ្ជាវ អនាទរោ តេន យុត្តេ អត្ថេ សាមិវចនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេសន្តិ មាតាបិតូនំ. កន្ទិត្វាតិ ‘‘កហំ បិយបុត្តកា’’តិអាទិនា បរិទេវិត្វា.

អបរិមាណោយេវាតិ ‘‘ឯត្តកោ ឯសោ’’តិ កេនចិ បរិច្ឆិន្ទិតុមសក្កុណេយ្យតាយ អបរិច្ឆិន្នោយេវ. ទ្វេ វេឡូ អធោកដិមត្តកមេវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ទ្វិន្នំ វេឡូនំ ឧបរិ កដិមត្តមេវា’’តិ. បារមិតានុភាវេន ព្រាហ្មណស្ស ឯវ បញ្ញាយតិ, ភគវា បន តទា បកតិប្បមាណោវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ញាយមានោ’’តិ វុត្តមិវ ទិស្សតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា បារមិតាពលេនេវ ឯវំ អបរិមាណតា, ន ឥទ្ធិពលេនាតិ ទស្សេតី’’តិ វទន្តិ. អតុលោតិ អសទិសោ. ‘‘ធម្មបទេ គាថមាហា’’តិ កត្ថចិ បាឋោ អយុត្តោវ. ន ហិ ធម្មបទេ អយំ គាថា ទិស្សតិ. សុធាបិណ្ឌិយត្ថេរាបទានាទីសុ (អប. ១.១០.សុធាបិណ្ឌិយត្ថេរាបទាន) បនាយំ គាថា អាគតា, សា ច ខោ អញ្ញវត្ថុស្មិំ ឯវ, ន ឥមស្មិំ វត្ថុម្ហិ, តស្មា បាឡិវសេន សង្គីតិមនារុឡ្ហា បកិណ្ណកទេសនាយេវាយំ គាថាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្ថ តេ តាទិសេតិ បរិយាយវចនមេតំ ‘‘អប្បំ វស្សសតំ អាយុ, ឥទានេតរហិ វិជ្ជតី’’តិអាទីសុ (ពុ. វំ. ២៧.២១) វិយ, ‘‘ឯតាទិសេ’’តិបិ បឋន្តិ, តទសុន្ទរំ អបទានាទីសុ តថា អទិស្សនតោ. កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតេ កុតោចិបិ អភយេ តេ តាទិសេ បូជយតោ ឯត្ថ ឥទំ បុញ្ញំ កេនចិ មហានុភាវេន អបិ សង្ខាតុំ ន សក្កាតិ អត្ថោ.

ពាហន្តរន្តិ ទ្វិន្នំ ពាហូនមន្តរំ. ទ្វាទស យោជនសតានីតិ ទ្វាទសាធិកានិ យោជនសតានិ. ពហលន្តរេនាតិ សមន្តា សរីរបរិណាហប្បមាណេន. បុថុលតោតិ វិត្ថារតោ. អង្គុលិបព្ពានីតិ ឯកេកានិ អង្គុលិបព្ពានិ. ភមុកន្តរន្តិ ទ្វិន្នំ ភមុកានមន្តរំ. មុខំ វិត្ថារតោ ទ្វិយោជនសតំ បរិមណ្ឌលតោ វិសុំ វុត្តត្តា. ‘‘ឯទិសោ ភគវា’’តិ យា បរេហិ វុត្តា កថា, តស្សា អនុរូបន្តិ យថាកថំ, ឥមិនា អញ្ញេហិ វុត្តំ ភគវតោ វណ្ណកថំ សុត្វា ឱលោកេតុកាមតាយ អាគតោតិ ទស្សេតិ, យថាកថន្តិ វា កីទិសំ. ‘‘យថាកថំ បន តុម្ហេ ភិក្ខវេ សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ផាសុកំ វស្សំ វសិត្ថា’’តិអាទីសុ (បារា. ១៩៤) វិយ ហិ បុច្ឆាយំ ឯស និបាតសមុទាយោ, ឯកោ វា និបាតោ.

គន្ធកុដិបរិវេណេតិ គន្ធកុដិយា បរិវេណេ, គន្ធកុដិតោ ពហិ បរិវេណព្ភន្តរេតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ មញ្ចកេ. ‘‘សីហសេយ្យំ កប្បេសី’’តិ យថា រាហុ អសុរិន្ទោ អាយាមតោ, វិត្ថារតោ, ឧព្ពេធតោ ច ភគវតោ រូបកាយស្ស បរិច្ឆេទំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, តថា រូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោន្តោ សីហសេយ្យំ កប្បេសី’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.៣០៤) ឯវំ អាចរិយេន វុត្តំ, ‘‘តទេតំ ‘ន មយា អសុរិន្ទ អធោមុខេន បារមិយោ បូរិតា, ឧទ្ធគ្គមេវ កត្វា ទានំ ទិន្ន’’ន្តិ អដ្ឋកថាវចនេន អច្ចន្តមេវ វិរុទ្ធំ ហោតិ. ឯតញ្ហិ គន្ធកុដិទ្វារវិវរណាទីសុ វិយ បារមិតានុភាវសិទ្ធិទស្សនំ, អញ្ញថា តទេវ វចនំ វត្តព្ពំ ភវេយ្យា’’តិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. អធោមុខេនាតិ ឱសក្កិតវីរិយតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឧទ្ធគ្គមេវាតិ អនោសក្កិតវីរិយតំ, ឧព្ភកោដិកំ កត្វាតិ អត្ថោ. តទា រាហុ ឧបាសកភាវំ បដិវេទេសីតិ អាហ ‘‘តំ ទិវស’’ន្តិអាទិ.

កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយំ និរុត្តិនយេន, អតោយេវ ឧត្តមតា បរិសុទ្ធតាតិ វុត្តំ ‘‘ឧត្តមំ បរិសុទ្ធ’’ន្តិ. អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលំ, ន សុខវិបាកដ្ឋេន តស្ស អរហតមសម្ភវតោ. កុសលសីលេនាតិ អនវជ្ជេនេវ វិទ្ធស្តសវាសនកិលេសេន សីលេន. ឯវញ្ច កត្វា បទចតុក្កម្បេតំ អធិប្បេតត្ថតោ វិសិដ្ឋំ ហោតិ, សទ្ទត្ថមត្តំ បន សន្ធាយ ‘‘ឥទមស្ស វេវចន’’ន្តិ វុត្តំ.

កត្ថចិ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានិ, កត្ថចិ អបរិមាណាបិ ទេវមនុស្សាតិ អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ភគវតោ ឯកេកាយ ធម្មទេសនាយា’’តិអាទិមាហ. មហាសមយសុត្ត (ទី. និ. ២.៣៣១ អាទយោ) មង្គលសុត្ត- (ខុ. បា. ៥.១ អាទយោ; សុ. និ. ២៦១ អាទយោ) ទេសនាទីសុ ហិ ចតុវីសតិយា ឋានេសុ អសង្ខ្យេយ្យា អបរិមេយ្យា ទេវមនុស្សា មគ្គផលាមតំ បិវិំសុ. កោដិសតសហស្សាទិបរិមាណេនបិ ពហូ ឯវ, និទស្សនវសេន បនេវំ វុត្តំ. តស្មា អនុត្តរសិក្ខាបកភាវេន ភគវា ពហូនំ អាចរិយោ, តេសំ អាចរិយភូតានំ សាវកានមាចរិយភាវេន សាវកវេនេយ្យានំ បាចរិយោ. ភគវតា ហិ ទិន្ននយេ ឋត្វា សាវកា វេនេយ្យំ វិនេន្តិ, តស្មា ភគវាវ តេសំ បធានោ អាចរិយោតិ.

វទន្តស្សាធិប្បេតោវ អត្ថោ បមាណំ, ន លក្ខណហារាទិវិសយោតិ អាហ ‘‘ព្រាហ្មណោ បនា’’តិអាទិ. ‘‘ឥមស្ស វា បូតិកាយស្សា’’តិ បាឋាវសានេ បេយ្យាលំ កត្វា ‘‘កេលនា បដិកេលនា’’តិ វុត្តំ. អយញ្ហិ ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គបាឡិ (វិភ. ៨៥៤) ‘‘ពាហិរានំ វា បរិក្ខារានំ មណ្ឌនា’’តិអាទិ បេយ្យាលវសេន គយ្ហតិ. តត្ថ ឥមស្ស វា បូតិកាយស្សាតិ ឥមស្ស វា មនុស្សសរីរស្ស. យថា ហិ តទហុជាតោបិ សិង្គាលោ ‘‘ជរសិង្គាលោ’’ ត្វេវ, ឩរុប្បមាណាបិ ច គលោចិលតា ‘‘បូតិលតា’’ ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, ឯវំ សុវណ្ណវណ្ណោបិ មនុស្សសរីរោ ‘‘បូតិកាយោ’’ ត្វេវ, តស្ស មណ្ឌនាតិ អត្ថោ. កេលនាតិ កីឡនា. ‘‘កេលាយនា’’តិបិ បឋន្តិ. បដិកេលនាតិ បដិកីឡនា. ចបលស្ស ភាវោ ចាបល្យំ, ចាបល្លំ វា, យេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ វស្សសតិកោបិ សមានោ តទហុជាតទារកោ វិយ ហោតិ, តស្សេទមធិវចនន្តិ វេទិតព្ពំ.

អបាបេ បុរេ ករោតិ, ន វា បាបំ បុរេ ករោតីតិ អបាបបុរេក្ខារោតិ យុត្តាយុត្តសមាសេន ទុវិធមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបាបេ នវលោកុត្តរធម្មេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អបាបេតិ ច បាបបដិបក្ខេ, បាបវិរហិតេ វា. ព្រហ្មនិ សេដ្ឋេ ភគវតិ ភវា តស្ស ធម្មទេសនាវសេន អរិយាយ ជាតិយា ជាតត្តា, ព្រហ្មុនោ វា ភគវតោ អបច្ចំ គរុករណាទិនា, យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិយា ច, ព្រហ្មំ វា សេដ្ឋំ អរិយមគ្គំ ជានាតីតិ ព្រហ្មញ្ញា, អរិយសាវកសង្ខាតា បជា. តេនាហ ‘‘សារិបុត្តមោគ្គល្លានា’’តិអាទិ. ព្រាហ្មណបជាយាតិ ពហិតបាបបជាយ. ‘‘អបាបបុរេក្ខារោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘បុរេក្ខារោ’’តិ បទមធិការោតិ ទស្សេតិ ‘‘ឯតិស្សាយ ច បជាយ បុរេក្ខារោ’’តិ ឥមិនា. ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ ‘‘ន កេវលំ អបាបបុរេក្ខារោ ឯវ, អថ ខោ ព្រហ្មញ្ញាយ ច បជាយ សម្ពន្ធភូតាយ បុរេក្ខារោ’’តិ. ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ អធិប្បាយមត្តទស្សនំ. ‘‘អបាបបុរេក្ខារោ’’តិ ឥទំ ‘‘ព្រហ្មញ្ញាយ បជាយា’’តិ ឥមិនាវ សម្ពន្ធិតព្ពំ, ន ច បច្ចេកមត្ថទីបកំ, បកតិព្រាហ្មណជាតិវសេនបិ ចេតស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. អយុត្តសមាសោ ចាយំ. បាបន្តិ បាបកម្មំ, អហិតំ ទុក្ខន្តិ អត្ថោ. តស្ស សម្ពន្ធិបេក្ខត្តា កស្សា អបាបបុរេក្ខារោតិ បុច្ឆាយ ឯវមាហាតិ ទស្សេតុំ ‘‘កស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អត្តនា’’តិអាទិ តទត្ថវិវរណំ. ព្រាហ្មណបជាយាតិ ព្រាហ្មណជាតិបជាយ.

រញ្ជន្តិ អដ្ដំ ភជន្តិ រាជានោ ឯតេនាតិ រដ្ឋំ, ឯកស្ស រញ្ញោ រជ្ជភូតកាសិកោសលាទិមហាជនបទា. ជនា បជ្ជន្តិ សុខជីវិកំ បាបុណន្តិ ឯត្ថាតិ ជនបទោ, ឯកស្ស រញ្ញោ រជ្ជេ ឯកេកកោដ្ឋាសភូតា ឧត្តរបថទក្ខិណបថាទិខុទ្ទកជនបទា. តត្ថាតិ តថា អាគតេសុ. បុច្ឆាយាតិ អត្តនា អភិសង្ខតាយ បុច្ឆាយ. វិស្សជ្ជនាសម្បដិច្ឆនេតិ វិស្សជ្ជនាយ អត្តនោ ញាណេន សម្បដិគ្គហណេ. កេសញ្ចិ ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ, ញាណបរិបាកំ, ចិត្តាចារញ្ច ញត្វា ភគវាវ បុច្ឆាយ ឧស្សាហំ ជនេត្វា វិស្សជ្ជេតីតិ អធិប្បាយោ.

‘‘តត្ថ កតមំ សាខល្យ’’ន្តិអាទិ និក្ខេបកណ្ឌបាឡិ (ធ. ស. ១៣៥០). អទ្ធានទរថន្តិ ទីឃមគ្គាគមនបរិស្សមំ. អស្សាតិ ភគវតោ, មុខបទុមន្តិ សម្ពន្ធោ. ពាលាតបសម្ផស្សនេនេវាតិ អភិនវុគ្គតសូរិយរំសិសម្ផស្សនេន ឥវ. តថា ហិ សូរិយោ ‘‘បទ្មពន្ធូ’’តិ លោកេ បាកដោ, ចន្ទោ បន ‘‘កុមុទពន្ធូ’’តិ. បុណ្ណចន្ទស្ស សិរិយា សមានា សិរី ឯតស្សាតិ បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកំ. កថំ និក្កុជ្ជិតសទិសតាតិ អាហ ‘‘សម្បត្តាយា’’តិអាទិ. ឯត្ថ បន ‘‘ឯហិ ស្វាគតវាទី’’តិ ឥមិនា សុខសម្ភាសបុព្ពកំ បិយវាទិតំ ទស្សេតិ, ‘‘សខិលោ’’តិ ឥមិនា សណ្ហវាចតំ, ‘‘សម្មោទកោ’’តិ ឥមិនា បដិសន្ធារកុសលតំ, ‘‘អព្ភាកុដិកោ’’តិ ឥមិនា សព្ពត្ថេវ វិប្បសន្នមុខតំ, ‘‘ឧត្តានមុខោ’’តិ ឥមិនា សុខសល្លាបតំ, ‘‘បុព្ពភាសី’’តិ ឥមិនា ធម្មានុគ្គហស្ស ឱកាសករណេន ហិតជ្ឈាសយតំ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ.

យត្ថ កិរាតិ ឯត្ថ កិរ-សទ្ទោ អរុចិសូចនេ –

‘‘ខណវត្ថុបរិត្តត្តា, អាបាថំ ន វជន្តិ យេ;

តេ ធម្មារម្មណា នាម, យេ’សំ រូបាទយោ កិរា’’តិ. –

អាទីសុ (អភិធម្មាវតារ-អដ្ឋកថាយំ អារម្មណវិភាគេ ឆដ្ឋអនុច្ឆេទេ – ៧៧) វិយ, តេន ភគវតា អធិវុត្ថបទេសេ ន ទេវតានុភាវេន មនុស្សានំ អនុបទ្ទវតា, អថ ខោ ពុទ្ធានុភាវេនាតិ ទស្សេតិ. ពុទ្ធានុភាវេនេវ ហិ តា អារក្ខំ គណ្ហន្តិ. បំសុបិសាចកាទយោតិ បំសុនិស្សិតបិសាចកាទយោ. អាទិសទ្ទេន ភូតរក្ខសាទីនំ គហណំ. ឥទានិ ពុទ្ធានុភាវមេវ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

អនុសាសិតព្ពោ សង្ឃោ នាម សព្ពោបិ វេនេយ្យជនសមូហោ. សយំ ឧប្បាទិតោ សង្ឃោ នាម និព្ពត្តិតអរិយបុគ្គលសមូហោ. ‘‘តាទិសោ’’តិ ឥមិនា ‘‘សយំ វា ឧប្បាទិតោ’’តិ វុត្តវិកប្បោ ឯវ បច្ចាមដ្ឋោ អនន្តរស្ស វិធិ បដិសេធោវាតិ កត្វា, តស្មា ‘‘បុរិមបទស្សេវ វា’’តិ វិកប្បន្តរគហណន្តិ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.៣០៤) វុត្តំ. តត្រាយមធិប្បាយោ – កាមំ ‘‘គណី’’តិ ឥទំ ‘‘សង្ឃី’’តិ បទស្សេវ វេវចនំ, អត្ថមត្តំ បន ទស្សេតុំ យថាវុត្តវិកប្បទ្វយេ ទុតិយវិកប្បមេវ បច្ចាមសិត្វា ‘‘តាទិសោវស្ស គណោ អត្ថី’’តិ វុត្តត្តា អវសិដ្ឋស្សបិ បឋមវិកប្បស្ស សង្គហណត្ថំ ‘‘បុរិមបទស្សេវ វា វេវចនមេត’’ន្តិ វុត្តន្តិ. ឯវម្បិ វទន្តិ – ធម្មសេនាបតិត្ថេរាទីនំ បច្ចេកគណីនំ គណំ, សុត្តន្តិកាទិគណំ វា សន្ធាយ ‘‘តាទិសោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាបិ ហិ សព្ពោវ ភិក្ខុគណោ អនុសាសិតព្ពោ នាម, និព្ពត្តិតអរិយគណោ បន សយំ ឧប្បាទិតោ នាម, តស្មា ‘‘តាទិសោ’’តិ ឥមិនា វិកប្បទ្វយស្សាបិ បច្ចាមសនំ ឧបបន្នំ ហោតិ. ឯវំ បទទ្វយស្ស វិសេសត្ថតំ ទស្សេត្វា សព្ពថា សមានត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘បុរិមបទស្សេវា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ. បូរណមក្ខលិអាទីនំ ពហូនំ តិត្ថករានំ, និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. អចេលកាទិមត្តកេនបិ ការណេនាតិ និច្ចោឡតាទិមត្តកេនបិ អប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋតាទិសមារោបនលក្ខណេន ការណេន.

នវកាតិ អភិនវា. បាហុនកាតិ បហេណកំ បដិគ្គណ្ហិតុមនុច្ឆវិកា, ឯតេន ទុវិធេសុ អាគន្តុកេសុ បុរេតរមាគតវសេន ឥធ អតិថិនោ, ន ភោជនវេលាយមាគតវសេន អព្ភាគតាតិ ទស្សេតិ. បរិយាបុណាមីតិ បរិច្ឆិន្ទិតុំ ជានាមិ, ធាត្វត្ថមត្តំ បន ទស្សេតុំ ‘‘ជានាមី’’តិ វុត្តំ.

កប្បម្បីតិ អាយុកប្បម្បិ, ភណេយ្យ ចេតិ សម្ពន្ធោ. ចិរំ ចិរកាលេ កប្បោ ខីយេថ, ទីឃមន្តរេ ទីឃកាលន្តរេបិ តថាគតស្ស វណ្ណោ ន ខីយេថាតិ យោជនា. ‘‘ចិរ’’ន្តិ ចេត្ថ វត្តព្ពេបិ ឆន្ទហានិភយា រស្សត្ថំ និគ្គហិតលោបោ, អតិទីឃកាលំ វា សន្ធាយ ‘‘ចិរទីឃមន្តរេ’’តិ វុត្តំ, ឧភយត្ថ សម្ពន្ធិតព្ពមេតំ, កិរិយារហាទិយោគេ វិយ ច អន្តរយោគេ អធិកក្ខរបាទោ អនុបវជ្ជោ, អយញ្ច គាថា អភូតបរិកប្បនាវសេន អដ្ឋកថាសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៤; ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២៥; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៤.៤; ចរិយា. អដ្ឋ. និទានកថា, បកិណ្ណកកថា; អប. អដ្ឋ. ២.៧.២០) វុត្តា តថា ភាសមានស្ស អភាវតោ.

៣០៥. នន្តិ អាចរិយំ. អលំ-សទ្ទោ ឥធ អរហត្ថោ ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១៣៤, ១៤៣) វិយាតិ អាហ ‘‘យុត្តមេវា’’តិ. បុដេន នេត្វា អសិតព្ពតោ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ បុដោសំ វុច្ចតិ បាថេយ្យំ. ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ ទស្សេតិ ‘‘តំ គហេត្វា’’តិ ឥមិនា. បាឡិយំ បុដំសេនបិ កុលបុត្តេនាតិ សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘តេន បុដំសេនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អំសេនា’’តិអាទិ អធិប្បាយមត្តទស្សនំ, វហន្តេន កុលបុត្តេន ឧបសង្កមិតុំ អលមេវាតិ អត្ថោ.

សោណទណ្ឌបរិវិតក្កវណ្ណនា

៣០៦-៧. ន ឥធ តិរោ-សទ្ទោ ‘‘តិរោកុឌ្ឌេ វា តិរោបាការេ វា ឆឌ្ឌេយ្យ វា ឆឌ្ឌាបេយ្យ វា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៨២៥) វិយ ពហិអត្ថោតិ អាហ ‘‘អន្តោវនសណ្ឌេ គតស្សា’’តិ. តត្ថ វិហារោបិ វនសណ្ឌបរិយាបន្នោតិ ទស្សេតិ ‘‘វិហារព្ភន្តរំ បវិដ្ឋស្សា’’តិ ឥមិនា. ឯតេ អញ្ជលិំ បណាមេត្វា និសិន្នា មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន ឧភតោបក្ខិកា, ‘‘ឥតរេ បន សម្មាទិដ្ឋិវសេន ឯកតោបក្ខិកា’’តិ អត្ថតោ អាបន្នោ ហោតិ. ទលិទ្ទត្តា, ញាតិបារិជុញ្ញាទិនា ជិណ្ណត្តា ច នាមគោត្តវសេន អបាកដា ហុត្វា បាកដា ភវិតុកាមា ឯវមកំសូតិ អធិប្បាយោ. កេរាដិកាតិ សឋា. តត្ថាតិ ទ្វីសុ ជនេសុ. តតោតិ វិស្សាសតោ, ទានតោ វា.

ព្រាហ្មណបញ្ញត្តិវណ្ណនា

៣០៩. អនោនតកាយវសេន ថទ្ធគត្តោ, ន មានវសេន. តេន បាឡិយំ វក្ខតិ ‘‘អព្ភុន្នាមេត្វា’’តិ. ចេតោវិតក្កំ សន្ធាយ ចិត្តសីសេន ‘‘ចិត្តំ អញ្ញាសី’’តិ វុត្តំ. វិឃាតន្តិ ចិត្តទុក្ខំ.

៣១១. សកសមយេតិ ព្រាហ្មណលទ្ធិយំ. មីយមានោតិ មរិយមានោ. ទិដ្ឋិសញ្ជាននេនេវាតិ អត្តនោ លទ្ធិសញ្ជាននេនេវ. សុជន្តិ ហោមទព្ពិំ, និព្ពចនំ វុត្តមេវ. គណ្ហន្តេសូតិ ជុហនត្ថំ គណ្ហនកេសុ, ឥរុវិជ្ជេសូតិ អត្ថោ. ឥរុវេទវសេន ហោមករណតោ ហិ យញ្ញយជកា ‘‘ឥរុវិជ្ជា’’តិ វុច្ចន្តិ. បឋមោ វាតិ តត្ថ សន្និបតិតេសុ សុជាកិរិយាយំ សព្ពបធានោ វា. ទុតិយោ វាតិ តទនន្តរិកោ វា. ‘‘សុជ’’ន្តិ ឥទំ ករណត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘សុជាយា’’តិ. អគ្គិហុត្តមុខតាយ យញ្ញស្ស យញ្ញេ ទិយ្យមានំ សុជាមុខេន ទិយ្យតិ. វុត្តញ្ច ‘‘អគ្គិហុត្តមុខា យញ្ញា, សាវិត្តី ឆន្ទសោ មុខ’’ន្តិ (ម. និ. ២.៤០០). តស្មា ‘‘ទិយ្យមាន’’ន្តិ អយំ បាឋសេសោ វិញ្ញាយតីតិ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.៣១១) វុត្តំ. អបិច សុជាយ ទិយ្យមានំ សុជន្តិ តទ្ធិតវសេន អត្ថំ ទស្សេតុំ ឯវមាហ. បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា. បុរិមវាទេ ចេត្ថ ទានវសេន បឋមោ វា ទុតិយោ វា, បច្ឆិមវាទេ អាទានវសេនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. វិសេសតោតិ វិជ្ជាចរណវិសេសតោ, ន ព្រាហ្មណេហិ ឥច្ឆិតវិជ្ជាចរណមត្តតោ. ឧត្តមព្រាហ្មណស្សាតិ អនុត្តរទក្ខិណេយ្យតាយ ឧក្កដ្ឋព្រាហ្មណស្ស. យថាធិប្បេតស្ស ហិ វិជ្ជាចរណវិសេសទីបកស្ស ‘‘កតមំ បន តំ ព្រាហ្មណសីលំ, កតមា សា បញ្ញា’’តិអាទិវចនស្ស ឱកាសករណត្ថមេវ ‘‘ឥមេសំ បន ព្រាហ្មណ បញ្ចន្នំ អង្គាន’’ន្តិអាទិវចនំ ភគវា អវោច, តស្មា បធានវចនានុរូបមនុសន្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវា បនា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣១៣. អបវទតីតិ វណ្ណាទីនិ អបនេត្វា វទតិ, អត្ថមត្តំ បន ទស្សេតុំ ‘‘បដិក្ខិបតី’’តិ វុត្តំ. ឥទន្តិ ‘‘មា ភវំ សោណទណ្ឌោ ឯវំ អវចា’’តិអាទិវចនំ. ព្រាហ្មណសមយន្តិ ព្រាហ្មណសិទ្ធន្តំ. មា ភិន្ទីតិ មា វិនាសេសិ.

៣១៦. សមោយេវ ហុត្វា សមោតិ សមសមោ, សព្ពថា សមោតិ អត្ថោ. បរិយាយទ្វយញ្ហិ អតិសយត្ថទីបកំ យថា ‘‘ទុក្ខទុក្ខំ, រូបរូប’’ន្តិ. ឯកទេសមត្តតោ បន អង្គកេន មាណវេន តេសំ សមភាវតោ តំ និវត្តេន្តោ ‘‘ឋបេត្វា ឯកទេសមត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. កុលកោដិបរិទីបនន្តិ កុលស្ស អាទិបរិទីបនំ. យស្មា អត្តនោ ភគិនិយា…បេ… ន ជានិស្សតិ, តស្មា ន តស្ស មាតាបិតុមត្តំ សន្ធាយ វទតិ, កុលកោដិបរិទីបនំ បន សន្ធាយ វទតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អត្ថភញ្ជនក’’ន្តិ ឥមិនា កម្មបថបត្តំ វទតិ. គុណេតិ យថាវុត្តេ បញ្ចសីលេ. អថាបិ សិយាតិ យទិបិ តុម្ហាកំ ឯវំ បរិវិតក្កោ សិយា, ភិន្នសីលស្សាបិ បុន បកតិសីលេ ឋិតស្ស ព្រាហ្មណភាវំ វណ្ណាទយោ សាធេន្តីតិ ឯវំ សិយាតិ អត្ថោ. ‘‘សាធេតី’’តិ បាឋេ ‘‘វណ្ណោ’’តិ កត្តា អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.៣១៦) អជ្ឈាហដោ, និទស្សនញ្ចេតំ. មន្តជាតីសុបិ ហិ ឯសេវ នយោ. សីលមេវាតិ បុន បកតិភូតំ សីលមេវ ព្រាហ្មណភាវំ សាធេស្សតិ, កស្មាតិ ចេ ‘‘តស្មិំ ហិ…បេ… វណ្ណាទយោ’’តិ. តត្ថ សម្មោហមត្តំ វណ្ណាទយោតិ វណ្ណមន្តជាតិយោ ព្រាហ្មណភាវស្ស អង្គន្តិ សម្មោហមត្តមេតំ, អសមវេក្ខិត្វា កថិតមិទំ.

សីលបញ្ញាកថាវណ្ណនា

៣១៧. កថិតោ ព្រាហ្មណេន បញ្ហោតិ ‘‘សីលវា ច ហោតី’’តិអាទិនា ទ្វិន្នមេវ អង្គានំ វសេន យថាបុច្ឆិតោ បញ្ហោ យាថាវតោ វិស្សជ្ជិតោ. ឯត្ថាតិ យថាវិស្សជ្ជិតេ អត្ថេ, អង្គទ្វយេ វា. តស្សាតិ សោណទណ្ឌស្ស. យទិ ឯកមង្គំ ឋបេយ្យ, អថ បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កុណេយ្យ. យទិ បន ន ឋបេយ្យ, អថ សក្កុណេយ្យ, កិំ បនេស តថា សក្ខិស្សតិ នុ ខោ, នោតិ វីមំសនត្ថមេវ ឯវមាហ, ន តុ ឯកស្ស អង្គស្ស ឋបនីយត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ចាហ ‘‘ឯវមេតំ ព្រាហ្មណា’’តិអាទិ. ធោវិតត្តាវ បរិសុជ្ឈនន្តិ អាហ ‘‘សីលបរិសុទ្ធា’’តិ, សីលសម្បត្តិយា សព្ពសោ សុទ្ធា អនុបក្កិលិដ្ឋាតិ អត្ថោ. កុតោ ទុស្សីលេ បញ្ញា អសមាហិតត្តា តស្ស. កុតោ វា បញ្ញារហិតេ ជឡេ ឯឡមូគេ សីលំ សីលវិភាគស្ស, សីលបរិសោធនូបាយស្ស ច អជាននតោ. ឯឡា មុខេ គឡតិ យស្សាតិ ឯឡមូគោ ខ-ការស្ស គ-ការំ កត្វា, ឯលមុខោ, ឯលមូកោ វា. ឥតិ ពហុធា បាឋោតិ ភយភេរវសុត្តដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៤៨) វុត្តោ. បកដ្ឋំ ឧក្កដ្ឋំ ញាណំ បញ្ញាណន្តិ កត្វា បាកតិកំ ញាណំ និវត្តេតុំ ‘‘បញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. វិបស្សនាទិញាណញ្ហិ ឥធាធិប្បេតំ, តទេតំ បការេហិ ជាននតោ បញ្ញាវាតិ អាហ ‘‘បញ្ញាយេវា’’តិ.

ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន ធោតាតិ សមាធិបទដ្ឋានេន ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន សកលសំកិលេសមលវិសុទ្ធិយា ធោវិតា វិសុទ្ធា. តេនាហ ‘‘កថំ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ធោវតីតិ សុជ្ឈតិ. សដ្ឋិអសីតិវស្សានីតិ សដ្ឋិវស្សានិ វា អសីតិវស្សានិ វា. មរណកាលេបិ, បគេវ អញ្ញស្មិំ កាលេ. មហាសដ្ឋិវស្សត្ថេរោ វិយាតិ សដ្ឋិវស្សមហាថេរោ វិយ. វេទនាបរិគ្គហមត្តម្បីតិ ឯត្ថ វេទនាបរិគ្គហោ នាម យថាឧប្បន្នំ វេទនំ សភាវសរសតោ ឧបធារេត្វា បុន បទដ្ឋានតោ ‘‘អយំ វេទនា ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ, សោ ច ផស្សោ អនិច្ចោ ទុក្ខោ វិបរិណាមធម្មោ’’តិ លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា បវត្តិតវិបស្សនា. ឯវំ បស្សន្តេន ហិ សុខេន សក្កា សា វេទនា អធិវាសេតុំ ‘‘វេទនា ឯវ វេទយតី’’តិ. វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វាតិ យថាឧប្បន្នំ ទុក្ខវេទនំ អនុវត្តិត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា វីថិបដិបន្នាយ វិបស្សនាយ តំ វិនោទេត្វា. សំសុមារបតិតេនាតិ កុម្ភីលេន វិយ ភូមិយំ ឧរេន និបជ្ជមានេន. ‘‘នាហ’’ន្តិអាទិំ តថា សីលរក្ខណមេវ ទុក្ករន្តិ កត្វា វទតិ. សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ហិ អរហត្តំ ហត្ថគតំយេវ. យថាហ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ…បេ… វិជដយេ ជដ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ២.៩) ចតូសុ បុគ្គលេសុ ឧគ្ឃាដិតញ្ញុនោ ឯវាយំ វិសយោតិ អាហ ‘‘ឧគ្ឃាដិតញ្ញុតាយា’’តិ. បញ្ញាយ សីលំ ធោវិត្វាតិ សីលំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ អខណ្ឌាទិភាវាបាទនេន បញ្ញាយ សុវិសោធិតំ កត្វា. សន្តតិមហាមត្តវត្ថុ ធម្មបទេ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.សន្តិមហាមត្តវត្ថុ).

៣១៨. ‘‘កស្មា អាហា’’តិ ឧបរិទេសនាយ ការណំ បុច្ឆតិ. លជ្ជា នាម ‘‘សីលស្ស ច ជាតិយា ច គុណទោសប្បកាសនេន សមណេន គោតមេន បុច្ឆិតបញ្ហំ វិស្សជ្ជេសី’’តិ បរិសាយ បញ្ញាតតា, សា តថា វិស្សជ្ជិតុមសមត្ថតាយ ភិជ្ជិស្សតីតិ អត្ថោ, បឋមំ អលជ្ជមានោបិ ឥទានិ លជ្ជិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. បរមន្តិ បមាណំ. ‘‘ឯត្តកបរមា មយ’’ន្តិ បទានំ តុល្យាធិករណតំ ទស្សេតុំ ‘‘តេ មយ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘សីលបញ្ញាណ’’ន្តិ វចនមេវ អម្ហាកំ បរមំ, តទត្ថភូតានិ បញ្ចសីលានិ, វេទត្តយវិភាវនំ បញ្ញញ្ច លក្ខណាទិតោ និទ្ធារេត្វា ជាននំ នត្ថិ, កេវលំ តត្ថ វចីបរមាវ មយន្តិ. អយំ បនេត្ថ អដ្ឋកថាមុត្តកនយោ – ឯត្តកបរមាតិ ឯត្តកឧក្កំសកោដិកា, បឋមំ បញ្ហាវិស្សជ្ជនាវ អម្ហាកំ ឧក្កំសកោដីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មយា សកសមយវសេន បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ’’តិ. បរន្តិ អតិរេកំ. ភាសិតស្សាតិ វចនស្ស សទ្ទស្ស.

អយំ បន វិសេសោតិ សីលនិទ្ទេសេ និយ្យាតនមត្តំ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សីលមិច្ចេវ និយ្យាតិត’’ន្តិ. សាមញ្ញផលសុត្តេ (ទី. និ. ១.១៥០) ហិ សីលំ និយ្យាតេត្វាបិ បុន សាមញ្ញផលមិច្ចេវ និយ្យាតិតំ. សព្ពេសម្បិ មហគ្គតចិត្តានំ ញាណសម្បយុត្តត្តា, ឈានានញ្ច តំ សម្បយោគតោ ‘‘អត្ថតោ បញ្ញាសម្បទា’’តិ វុត្តំ. បញ្ញានិទ្ទេសេ ហិ ឈានបញ្ញំ អធិដ្ឋានំ កត្វា បឋមំ វិបស្សនាបញ្ញា និយ្យាតិតា. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាបញ្ញាយា’’តិអាទិ.

សោណទណ្ឌឧបាសកត្តបដិវេទនាកថាវណ្ណនា

៣២១. ទហរោ យុវាតិ ឯត្ថ ទហរវចនេន បឋមយោព្ពនភាវំ ទស្សេតិ. បឋមយោព្ពនកាលគតោ ហិ ‘‘ទហរោ’’តិ វុច្ចតិ. បុត្តស្ស បុត្តោ នត្តា នាម. នប្បហោតីតិ ន សម្បជ្ជតិ, បុត្តនត្តប្បមាណោបិ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘អាសនា មេ តំ វុដ្ឋាន’’ន្តិ ឯតស្ស អត្ថាបត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘មម អគារវេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯតន្តិ អញ្ជលិបគ្គហណំ. អយញ្ហិ យថា តថា អត្តនោ មហាជនស្ស សម្ភាវនំ ឧប្បាទេត្វា កោហញ្ញេន បរេ វិម្ហាបេត្វា លាភុប្បាទនំ និជិគីសន្តោ វិចរតិ, តស្មាស្ស អតិវិយ កុហកភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា កិរា’’តិអាទិំ វទតិ. អគារវំ នាម នត្ថីតិ អគារវវចនំ នាម នត្ថិ, នាយំ ភគវតិ អគារវេន ‘‘អហញ្ចេវ ខោ បនា’’តិអាទិមាហ, អថ ខោ អត្តនោ លាភបរិហានិភយេនេវាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣២២. តង្ខណានុរូបាយាតិ យាទិសី តទា តស្ស អជ្ឈាសយប្បវត្តិ, តទនុរូបាយាតិ មជ្ឈេបទលោបេន អត្ថោ. តទា តស្ស វិវដ្ដសន្និស្សិតស្ស តាទិសស្ស ញាណបរិបាកស្ស អភាវតោ កេវលំ អព្ភុទយសន្និស្សិតោ ឯវ អត្ថោ ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកំ អត្ថំ សន្ទស្សេត្វា’’តិ, បច្ចក្ខតោ វិភាវេត្វាតិ អត្ថោ. កុសលេ ធម្មេតិ តេភូមកេ កុសលធម្មេ, អយមេត្ថ និប្បរិយាយតោ អត្ថោ. បរិយាយតោ បន ‘‘ចតុភូមកេ’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ លោកុត្តរកុសលស្សបិ អាយតិំ លព្ភមានត្តា. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អាយតិំ និព្ពានត្ថាយ, វាសនាភាគិយាយ វា’’តិ. តត្ថាតិ កុសលេ ធម្មេ យថាសមាទបិតេ. នន្តិ សោណទណ្ឌព្រាហ្មណំ. សមុត្តេជេត្វាតិ សម្មទេវ ឧបរូបរិ និសានេត្វា បុញ្ញកិរិយាយ តិក្ខវិសទភាវមាបាទេត្វា. តំ បន អត្ថតោ តត្ថ ឧស្សាហជននមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សឧស្សាហំ កត្វា’’តិ. តាយ ច សឧស្សាហតាយាតិ ឯវំ បុញ្ញកិរិយាយ សឧស្សាហតា និយមតោ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថសម្បាទនីតិ យថាវុត្តាយ សឧស្សាហតាយ ច សម្បហំសេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញេហិ ច វិជ្ជមានគុណេហីតិ ឯវរូបា តេ គុណសមង្គិតា ច ឯកន្តេន ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថនិប្ផាទនីតិ តស្មិំ វិជ្ជមានេហិ, អញ្ញេហិ ច គុណេហិ សម្បហំសេត្វា សម្មទេវ ហដ្ឋតុដ្ឋភាវមាបាទេត្វាតិ អត្ថោ.

យទិ ភគវា ធម្មរតនវស្សំ វស្សិ, អថ កស្មា សោ វិសេសំ នាធិគច្ឆីតិ ចោទនំ សោធេតុំ ‘‘ព្រាហ្មណោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. កុហកតាយាតិ វុត្តនយេន កោហញ្ញកត្តា, ឥមិនា បយោគសម្បត្តិអភាវំ ទស្សេតិ. យជ្ជេវំ កស្មា ភគវា តស្ស តថា ធម្មរតនវស្សំ វស្សីតិ បដិចោទនម្បិ សោធេន្តោ ‘‘កេវលមស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កេវលន្តិ និព្ពេធាសេក្ខភាគិយេន អសម្មិស្សំ. និព្ពានត្ថាយាតិ និព្ពានាធិគមត្ថាយ, បរិនិព្ពានត្ថាយ វា. អាយតិំ វិសេសាធិគមនូបាយភូតា បុញ្ញកិរិយាសុ បរិចយសង្ខាតា វាសនា ឯវ ភាគោ, តស្មិំ ឧបាយភាវេន បវត្តាតិ វាសនាភាគិយា. ន ហិ ភគវតោ និរត្ថកា ចតុប្បទិកគាថាមត្តាបិ ធម្មទេសនា អត្ថិ. តេនាហ ‘‘សព្ពា បុរិមបច្ឆិមកថា’’តិ. អាទិតោ ចេត្ថ បភុតិ យាវ ព្រាហ្មណស្ស វិស្សជ្ជនាបរិយោសានំ, តាវ បុរិមកថា, ភគវតោ បន សីលបញ្ញាវិស្សជ្ជនា បច្ឆិមកថា. ព្រាហ្មណេន វុត្តាបិ ហិ ពុទ្ធគុណាទិបដិសញ្ញុត្តា កថា អាយតិំ និព្ពានត្ថាយ វាសនាភាគិយា ឯវាតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ បរមសុខុមគម្ភីរទុរនុពោធត្ថបរិទីបនាយ សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយជននាយ សាធុវិលាសិនិយា នាម លីនត្ថបកាសនិយា សោណទណ្ឌសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថបកាសនា.

សោណទណ្ឌសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.