៥. កូដទន្តសុត្តវណ្ណនា

៣២៣. ឯវំ សោណទណ្ឌសុត្តំ សំវណ្ណេត្វា ឥទានិ កូដទន្តសុត្តំ សំវណ្ណេន្តោ យថានុបុព្ពំ សំវណ្ណនោកាសស្ស បត្តភាវំ វិភាវេតុំ, សោណទណ្ឌ សុត្តស្សានន្តរំ សង្គីតស្ស សុត្តស្ស កូដទន្តសុត្តភាវំ វា បកាសេតុំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ…បេ… មគធេសូតិ កូដទន្តសុត្ត’’ន្តិ អាហ. ‘‘មគធា នាម ជនបទិនោ រាជកុមារា’’តិអាទីសុ អម្ពដ្ឋសុត្តេ កោសលជនបទវណ្ណនាយំ អម្ហេហិ វុត្តនយោ យថារហំ នេតព្ពោ. អយំ បនេត្ថ វិសេសោ – មគេន សទ្ធិំ ធាវន្តីតិ មគធា, រាជកុមារា, មំសេសុ វា គិជ្ឈន្តីតិ មគធា និរុត្តិនយេន. រុឡ្ហិតោ, បច្ចយលោបតោ ច តេសំ និវាសភូតេបិ ជនបទេ វុទ្ធិ ន ហោតីតិ នេរុត្តិកា. ជនបទនាមេយេវ ពហុវចនំ, ន ជនបទសទ្ទេ ជាតិសទ្ទត្តាតិ វុត្តំ ‘‘តស្មិំ មគធេសុ ជនបទេ’’តិ. ឥតោ បរន្តិ ‘‘មគធេសូ’’តិ បទតោ បរំ ‘‘ចារិកំ ចរមានោ’’តិអាទិវចនំ. បុរិមសុត្តទ្វយេតិ អម្ពដ្ឋសោណទណ្ឌសុត្តទ្វយេ. វុត្តនយមេវាតិ យំ តត្ថ អាគតសទិសំ ឥធាគតំ, តំ អត្ថវណ្ណនាតោ វុត្តនយមេវ, តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘តរុណោ អម្ពរុក្ខោ អម្ពលដ្ឋិកា’’តិ ព្រហ្មជាលសុត្តវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២) វុត្តត្តា ‘‘អម្ពលដ្ឋិកា ព្រហ្មជាលេ វុត្តសទិសាវា’’តិ អាហ.

យញ្ញាវាដំ សម្បាទេត្វា មហាយញ្ញំ ឧទ្ទិស្ស សវិញ្ញាណកានិ, អវិញ្ញាណកានិ ច យញ្ញូបករណានិ ឧបដ្ឋបិតានីតិ អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘មហាយញ្ញោ ឧបក្ខដោ’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ, តំ បនេតំ ឧបករណំ តេសំ តថា សជ្ជនមេវាតិ ទស្សេតិ ‘‘សជ្ជិតោ’’តិ ឥមិនា. វច្ឆតរសតានីតិ យុវភាវប្បត្តានិ ពលវវច្ឆសតានិ. វច្ឆានំ វិសេសាតិ ហិ វច្ឆតរា, តេ បន វច្ឆា ឯវ ហោន្តិ, ន ទម្មា, ន ច ពលីពទ្ទាតិ អាហ ‘‘វច្ឆសតានី’’តិ. អយំ អាចរិយមតិ (ទី. និ. ដី. ១.៣២៣). តរ-សទ្ទោ វា អនត្ថកោតិ វុត្តំ ‘‘វច្ឆសតានី’’តិ. ឯវញ្ហិ សព្ពោបិ វច្ឆប្បភេទោ សង្គហិតោ ហោតិ. ឯតេតិ ឧសភាទយោ ឧរព្ភបរិយោសានា. អនេកេសន្តិ អនេកជាតិកានំ. មិគបក្ខីនន្តិ មហិំសរុរុបសទកុរុង្គគោកណ្ណមិគានញ្ចេវ មោរកបិញ្ជរវដ្ដកតិត្តិរ លាបាទិបក្ខីនញ្ច. សង្ខ្យាវសេន អនេកតំ សត្តសតគ្គហណេន បរិច្ឆិន្ទិតុំ ‘‘សត្តសត្តសតានី’’តិ វុត្តំ, សត្តសតានិ, សត្តសតានិ ចាតិ អត្ថោ. ថូណន្តិ យញ្ញោបករណានំ មិគបក្ខីនំ ពន្ធនត្ថម្ភំ. យូបោតិបិ តស្ស នាមំ. តេនាហ ‘‘យូបសង្ខាត’’ន្តិ.

៣២៨. វិធាតិ វិប្បដិសារវិនោទនា. យោ ហិ យញ្ញសង្ខាតស្ស បុញ្ញស្ស ឧបក្កិលេសោ, តស្ស វិធមនតោ និវារណតោ និរោធនតោ វិធា វុច្ចន្តិ វិប្បដិសារវិនោទនា, តា ឯវ បុញ្ញាភិសន្ទំ អវិច្ឆិន្ទិត្វា ឋបេន្តីតិ ‘‘ឋបនា’’តិ ច វុត្តា. អវិប្បដិសារតោ ឯវ ហិ ឧបរូបរិ បុញ្ញាភិសន្ទប្បវត្តីតិ. ឋបនា ចេតា យញ្ញស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេន តីសុ កាលេសុ បវត្តិយា តិប្បការាតិ អាហ ‘‘តិដ្ឋបន’’ន្តិ. បរិក្ខារសទ្ទោ ចេត្ថ បរិវារបរិយាយោ ‘‘បរិករោន្តិ យញ្ញំ អភិសង្ខរោន្តី’’តិ កត្វា. តេនាហ ‘‘សោឡសបរិវារ’’ន្តិ.

មហាវិជិតរាជយញ្ញកថាវណ្ណនា

៣៣៦. បុព្ពេ ភូតំ ភូតបុព្ពំ យថា ‘‘ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ អាហ ‘‘បុព្ពចរិត’’ន្តិ, អត្តនោ បុរិមជាតិសម្ភូតំ ពោធិសម្ភារភូតំ បុញ្ញចរិយន្តិ អត្ថោ. តថា ហិ តស្ស អនុគាមិនិធិស្ស ថាវរនិធិនា និទស្សនំ ឧបបន្នំ ហោតិ. សទ្ទវិទូ បន វទន្តិ ‘‘ភូតបុព្ពន្តិ ឥទំ កាលសត្តមិយា នេបាតិកបទ’’ន្តិ. អតីតកាលេតិ ហិ តេសំ មតេន អត្ថោ. អស្សាតិ អនេន. មហន្តំ បថវីមណ្ឌលំ វិជិតន្តិ សម្ពន្ធោ. មហន្តំ វា វិជិតំ បថវីមណ្ឌលមស្ស អត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘អន្តោរដ្ឋេតិ យស្ស វិជិតេ វិហរតិ, តស្ស រដ្ឋេ’’តិអាទីសុ វិយ ហិ វិជិតសទ្ទោ រជ្ជេ បវត្តតិ, ឥមិនា តស្ស ឯករាជភាវំ ទីបេតិ, ន ចក្កវត្តិរាជភាវំ សត្តរតនសម្បន្នតាអវចនតោ. បាឡិយំ ន យេន កេនចិ សន្តកមត្តេន អឌ្ឍតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អឌ្ឍោ’’តិ វត្វា ‘‘មហទ្ធនោ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘យោ កោចី’’តិអាទិ. អឌ្ឍតា ហិ នាម វិភវសម្បន្នត្តា សា ច តំ តទុបាទាយ វុច្ចតិ. តថា មហទ្ធនតាបីតិ តំ ថាមប្បត្តំ ឧក្កំសគតំ ទស្សេតុំ ‘‘អបរិមាណសង្ខ្យេនា’’តិ អាហ. ភុញ្ជិតព្ពដ្ឋេន វិសេសតោ កាមា ឥធ ភោគា នាមាតិ ទស្សេតិ. ‘‘បញ្ចកាមគុណវសេនា’’តិ ឥមិនា. បិណ្ឌបិណ្ឌវសេនាតិ ភាជនាលង្ការាទិវិភាគំ អហុត្វា កេវលំ ខណ្ឌខណ្ឌវសេន.

រូបំ អប្បេត្វា, អនប្បេត្វា វា មាសប្បមាណេន កតោ មាសកោ. អាទិសទ្ទេន ថាលកាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. អនេកកោដិសង្ខ្យេនាតិ កហាបណានំ កោដិសតាទិប្បមាណំ សន្ធាយ វុត្តំ ហេដ្ឋិមន្តេន កោដិសតប្បមាណេនេវ ខត្តិយមហាសាលភាវប្បត្តិតោ.

តុដ្ឋីតិ សុមនតា. ឧបករណសទ្ទោ ចេត្ថ ការណបរិយាយោ. កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘នានាវិធាលង្ការសុវណ្ណរជតភាជនាទិភេទ’’ន្តិ. អាទិសទ្ទេន វត្ថសេយ្យាវសថាទីនិ សង្គយ្ហន្តិ, សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាវេឡុរិយវជិរបវាឡានិ សត្ត រតនានីតិ វទន្តិ. យថាហុ –

‘‘សុវណ្ណំ រជតំ មុត្តា, មណិវេឡុរិយានិ ច;

វជិរញ្ច បវាឡន្តិ, សត្តាហុ រតនានិមេ’’តិ.

សាលិវីហិអាទិ សត្តធញ្ញំ សានុលោមំ បុព្ពន្នំ នាម បុរេក្ខតំ សស្សផលន្តិ កត្វា. តព្ពិបរិយាយតោ មុគ្គមាសាទិ តទវសេសំ អបរន្នំ នាម. អបរន្នតោ បុព្ពេ បវត្តមន្នំ បុព្ពន្នំ, តតោ អបរស្មិំ បវត្តមន្នំ អបរន្នំ. ន្ន-ការស្ស បន ណ្ណ-ការេ កតេ បុព្ពណ្ណំ, អបរណ្ណញ្ចាតិ នេរុត្តិកា. បុព្ពាបរភាវោ បនេតេសំ អាទិកប្បេ សម្ភវាសម្ភវវសេន វេទិតព្ពោ. បុរិមំ ‘‘អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ បហូតជាតរូបរជតោ’’តិ វចនំ ទេវសិកំ បរិព្ពយទានគហណាទិវសេន, បរិវត្តនធនធញ្ញវសេន ច វុត្តំ, ឥទំ បន ‘‘បហូតធនធញ្ញោ’’តិ វចនំ និធានគតធនវសេន, សង្គហិតធញ្ញវសេន ចាតិ ឥមំ វិសេសំ សន្ធាយ អយំ នយោ ទស្សិតោ. វីសកហាបណម្ពណាទិទេវសិកវឡញ្ជនម្បិ ហិ មហាសាលលក្ខណំ.

ឥទានិ តព្ពិបរីតវសេន វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា ទុតិយនយោ អារទ្ធោ. ឥមិនា ឯវ ហិ បុរិមវចនំ និធានគតធនវសេន, សង្គហិតធញ្ញវសេន ច វុត្តន្តិ អត្ថតោ សិទ្ធំ ហោតិ. តត្ថ ឥទន្តិ ‘‘បហូតធនធញ្ញោ’’តិ វចនំ. អស្សាតិ មហាវិជិតរញ្ញោ. ទិវសេ ទិវសេ បរិភុញ្ជិតព្ពំ ទេវសិកំ, ភាវនបុំសកមេតំ. ទាសកម្មករបោរិសាទីនំ វេត្តនានុប្បទានំ បរិព្ពយទានំ. ឥណសោធនាទិវសេន ធនធញ្ញានមាទានំ គហណំ. អាទិសទ្ទេន ឥណទានាទីនំ សង្គហោ. បរិវត្តនធនធញ្ញវសេនាតិ កយវិក្កយករណេន បរិវត្តិតព្ពានំ ធនធញ្ញានំ វសេន. កត្ថចិ បន សមុច្ចយវិរហិតបាឋោ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘បរិព្ពយទានគ្គហណាទិវសេនា’’តិ ឥទំ បរិវត្តនបទេន សម្ពន្ធំ កត្វា តាទិសេន វិធិនា ឥតោ ចិតោ ច បរិវត្តេតព្ពានំ ធនធញ្ញានំ វសេនាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កោដ្ឋំ វុច្ចតិ ធញ្ញដ្ឋបនដ្ឋានំ, តទេវ អគារំ តថា. តេនាហ ‘‘ធញ្ញេន បរិបុណ្ណកោដ្ឋាគារោ’’តិ. ឯវំ សារគព្ភំ កោសោ, ធញ្ញដ្ឋបនដ្ឋានំ កោដ្ឋាគារន្តិ ទស្សេត្វា ឥទានិ តតោ អញ្ញថាបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថា អសិនោ តិក្ខភាវបរិហារតោ បរិច្ឆទោ ‘‘កោសោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ រញ្ញោ តិក្ខភាវបរិហារកត្តា ចតុរង្គិនី សេនា ‘‘កោសោ’’តិ អាហ ‘‘ចតុព្ពិធោ កោសោ’’តិអាទិ. ‘‘ទ្វាទសបុរិសោ ហត្ថី’’តិអាទិនា (បាចិ. ៣១៤) វុត្តលក្ខណេន ចេត្ថ ហត្ថិអាទយោ គហេតព្ពា. វត្ថកោដ្ឋាគារគ្គហណេនេវ សព្ពស្សបិ កុប្បភណ្ឌដ្ឋបនដ្ឋានស្ស គហិតត្តា ‘‘កោដ្ឋាគារំ តិវិធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ជាតរូបរជតតោ ហិ អញ្ញំ លោហអយទារុវិសាណវត្ថាទិកមសារទព្ពំ គោបេតព្ពតោ គ-ការស្ស ក-ការំ កត្វា កុប្បំ វុច្ចតិ. ជាតរូបរជតនិធានំ ធនកោដ្ឋាគារំ. តត្ថ តត្ថ រតនំ វិលោកេត្វា ចរណំ រតនវិលោកនចារិកា. កាមំ តមត្ថំ រាជា ជានាតិ, ភណ្ឌាគារិកេន បន កថាបេត្វា បរិសាយ និស្សទ្ទភាវាបាទនត្ថមេវ ឯវំ បុច្ឆតិ. តថា កថាបនេ ហិ អសតិ បរិសា សទ្ទំ ករិស្សតិ ‘‘កស្មា រាជា បរម្បរាគតំ កុលធនំ វិនាសេតី’’តិ, តតោ ច បកតិក្ខោភោ ភវិស្សតិ, សតិ បន តថា កថាបនេ ‘‘ឯតំការណា តំ ឆឌ្ឌេតី’’តិ និស្សទ្ទភាវមាបជ្ជិស្សតិ. តតោ ច បកតិក្ខោភោ ន ភវិស្សតិ, តស្មា តថា បុច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. មរណវសន្តិ មរណស្ស, មរណសង្ខាតំ វា វិសយំ.

៣៣៧. បាឡិយំ ‘‘អាមន្តេត្វា’’តិ ឯតស្ស មន្តិតុកាមោ ហុត្វាតិ អត្ថំ វិញ្ញាបេតុំ ‘‘ឯកេន បណ្ឌិតេន សទ្ធិំ មន្តេត្វា’’តិ វុត្តំ. ធាត្វត្ថានុវត្តកោ ហេត្ថ ឧបសគ្គោ, បករណាធិគតោ ច កត្ថចិ អត្ថវិសេសោ យថា ‘‘សិក្ខមានេន ភិក្ខវេ ភិក្ខុនា អញ្ញាតព្ពំ បរិបុច្ឆិតព្ពំ បរិបញ្ហិតព្ព’’ន្តិ (បាចិ. ៤៣៤). តថា ហិស្ស បទភាជនេ វុត្តំ ‘‘សិក្ខមានេនាតិ សិក្ខិតុកាមេន. អញ្ញាតព្ពន្តិ ជានិតព្ព’’ន្តិអាទិ (បាចិ. ៤៣៦). អាមន្តេសីតិ មន្តិតុកាមោសិ. ជនបទស្ស អនុបទ្ទវត្ថំ, យញ្ញស្ស ច ចិរានប្បវត្តនត្ថំ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសីតិ អាហ ‘‘អយំ រាជា’’តិអាទិ. អាហរន្តានំ មនុស្សានំ គេហានីតិ សម្ពន្ធោ, អនាទរេ វា ឯតំ សាមិវចនំ.

៣៣៨. សត្តានំ ហិតសុខស្ស វិទូសនតោ, អហិតទុក្ខស្ស ច អាវហនតោ កណ្ដកសទិសតាយ ចោរា ឯវ ឥធ ‘‘កណ្ដកា’’តិ វុត្តំ ‘‘ចោរកណ្ដកេហិ សកណ្ដកោ’’តិ. យថា គាមវាសីនំ ឃាតកា គាមឃាតកា អភេទវសេន, ឧបចារេន ច និស្សយនាមស្ស និស្សិតេបិ បវត្តនតោ, ឯវំ បន្ថិកានំ ទុហនា ពាធនា បន្ថទុហា. ធម្មតោ អបេតស្ស អយុត្តស្ស ករណសីលោ អធម្មការី, យោ វា អត្តនោ វិជិតេ ជនបទាទីនំ តតោ តតោ អនត្ថតោ តាយនេន ខត្តិយេន កត្តព្ពធម្មោ, តស្ស អករណសីលោតិ អត្ថោ. ទស្សូតិ ចោរានមេតំ អធិវចនំ. ទំសេន្តិ វិទ្ធំសេន្តីតិ ហិ ទស្សវោ និគ្គហីតលោបេន, តេ ឯវ ខីលសទិសត្តា ខីលន្តិ ទស្សុខីលំ. យថា ហិ ខេត្តេ ខីលំ កសនាទីនំ សុខប្បវត្តិំ, មូលសន្តានេន សស្សបរិពុទ្ធិញ្ច វិពន្ធតិ, ឯវំ ទស្សវោបិ រជ្ជេ រាជាណាយ សុខប្បវត្តិំ, មូលវិរុឡ្ហិយា ជនបទបរិពុទ្ធិញ្ច វិពន្ធន្តី. បាណចាគំ ទស្សេតុំ ‘‘មារណេនា’’តិ វុត្តំ, ហិំសនំ ទស្សេតុំ ‘‘កោដ្ដនេនា’’តិ. វធសទ្ទោ ហិ ហិំសនត្ថោបិ ហោតិ ‘‘វធតិ ន រោទតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៨៨០) វិយ, កប្បរាទីហិ បោថនេនាតិ អត្ថោ. អទ្ទុ នាម ទារុក្ខន្ធេន កតោ ពន្ធនោបករណវិសេសោ, តេន ពន្ធនំ តថា. អាទិសទ្ទេន រជ្ជុពន្ធនសង្ខលិកពន្ធនឃរពន្ធនាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. ហា-ធាតុយា ជានិបទនិប្ផត្តិំ ទស្សេតិ ‘‘ហានិយា’’តិ ឥមិនា, សា ច ធនហាយនមេវាតិ វុត្តំ ‘‘សតំ គណ្ហថា’’តិអាទិ.

បញ្ចសិខមត្តំ ឋបេត្វា មុណ្ឌាបនំ បញ្ចសិខមុណ្ឌករណំ. តំ ‘‘កាកបក្ខករណ’’ន្តិបិ វោហរន្តិ. សីសេ ឆកណោទកាវសេចនំ គោមយសិញ្ចនំ. កុទណ្ឌកោ នាម ចតុហត្ថតោ ឩនោ រស្សទណ្ឌកោ, យោ ‘‘គទ្ទុលោ’’តិបិ វុច្ចតិ, តេន ពន្ធនំ កុទណ្ឌកពន្ធនំ. អាទិសទ្ទេន ខុរមុណ្ឌំ ករិត្វា ភស្មបុដវធនាទីនំ សង្គហោ. សម្មាសទ្ទោ ញាយត្ថោតិ អាហ ‘‘ហេតុនា’’តិអាទិ, បរិយាយវចនមេតំ. ឩហនិស្សាមីតិ ឧទ្ធរិស្សាមិ, អបនេស្សាមីតិ អត្ថោ. បុព្ពេ តត្ថ កតបរិចយតាយ ឧស្សាហំ ករោន្តិ. ‘‘អនុប្បទេតូ’’តិ ឯតស្ស អនុ អនុ បទេតូតិ អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ទិន្នេ អប្បហោន្តេ’’តិអាទិ វុត្តំ. កសិឧបករណភណ្ឌំ ផាលបាជនយុគនង្គលាទិ, ឥមិនា បាឡិយំ ពីជភត្តមេវ និទស្សនវសេន វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. សក្ខិករណបណ្ណារោបននិពន្ធនំ វឌ្ឍិយា សហ វា វិនា វា បុន គហេតុកាមស្ស ទានេ ហោតិ, ឥធ បន តទុភយម្បិ នត្ថិ បុន អគ្គហេតុកាមត្តាតិ វុត្តំ ‘‘សក្ខិំ អកត្វា’’តិអាទិ. តេនាហ ‘‘មូលច្ឆេជ្ជវសេនា’’តិ. សក្ខិន្តិ តទា បច្ចក្ខកជនំ. បណ្ណេ អនារោបេត្វាតិ តាលាទិបណ្ណេ យថាចិណ្ណំ លិខនវសេន អនារោបេត្វា. អញ្ញត្ថ បណ្ណាការេបិ បាភតសទ្ទោ, ឥធ បន ភណ្ឌមូលេយេវាតិ អាហ ‘‘ភណ្ឌមូលស្សា’’តិអាទិ. ភណ្ឌមូលញ្ហិ បការតោ ឧទយភណ្ឌានិ អាភរតិ សំហរតិ ឯតេនាតិ បាភតំ. ឧទយធនតោ បគេវ អាភតំ បាភតន្តិ សទ្ទវិទូ, បណ្ណាការោ បន តំ តទត្ថំ បត្ថេន្តេហិ អាភរីយតេតិ បាភតំ. បត្ថនត្ថជោតកោ ហិ អយំ ប-សទ្ទោ.

‘‘យថាហា’’តិអាទិនា បាភតសទ្ទស្ស មូលភណ្ឌត្ថតំ ចូឡសេដ្ឋិជាតកបាឋេន (ជា. ១.១.៤) សាធេតិ. តត្រាយមដ្ឋកថា (ជា. អដ្ឋ. ១.១.៤) ‘‘អប្បកេនបីតិ ថោកេនបិ បរិត្តកេនបិ. មេធាវីតិ បញ្ញវា. បាភតេនាតិ ភណ្ឌមូលេន. វិចក្ខណោតិ វោហារកុសលោ. សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានន្តិ មហន្តំ ធនញ្ច យសញ្ច ឧប្បាទេត្វា តត្ថ អត្តានំ សណ្ឋាបេតិ បតិដ្ឋាបេតិ. យថា កិំ? អណុំ អគ្គិំវ សន្ធមំ, យថា បណ្ឌិតបុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ អនុក្កមេន គោមយចុណ្ណាទីនិ បក្ខិបិត្វា មុខវាតេន ធមន្តោ សមុដ្ឋាបេតិ វឌ្ឍេតិ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ ករោតិ, ឯវមេវ បណ្ឌិតោ ថោកម្បិ បាភតំ លភិត្វា នានាឧបាយេហិ បយោជេត្វា ធនញ្ច យសញ្ច វឌ្ឍេតិ, វឌ្ឍេត្វា ច បន តត្ថ អត្តានំ បតិដ្ឋាបេតិ, តាយ ឯវ វា បន ធនយសមហន្តតាយ អត្តានំ សមុដ្ឋាបេតិ, អភិញ្ញាតំ បាកដំ ករោតីតិ អត្ថោ’’តិ.

ទិវសេ ទិវសេ ទាតព្ពំ ទេវសិកំ. មាសេ មាសេ ទាតព្ពំ មាសិកំ. អាទិសទ្ទេន អនុបោសថិកាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. តស្ស តស្ស បុរិសស្ស. កុសលានុរូបេន, កម្មានុរូបេន សូរភាវានុរូបេនាតិ ទ្វន្ទតោ បរំ សុយ្យមានោ អនុរូបសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. ឆេកភាវានុរូបតា ចេត្ថ កុសលានុរូបំ. កត្ថចិ កុលសទ្ទោ ទិស្សតិ, សោ ច ជាណុសោណិអាទិកុលានមិវ កុលានុរូបម្បិ ទាតព្ពតោ យុជ្ជតេវ. សេនាបច្ចាទិ ឋានន្តរំ, ឥមិនា ភត្តវេតនំ និទ្ទិដ្ឋមត្តន្តិ ទស្សេតិ. សកកម្មបសុតត្តា, អនុបទ្ទវត្តា ច ធនធញ្ញានំ រាសិកោ រាសិការភូតោ. ខេមេន ឋិតាតិ អនុបទ្ទវេន បវត្តា. តេនាហ ‘‘អភយា’’តិ, កុតោចិបិ ភយរហិតាតិ អត្ថោ. មោទា មោទមានាតិ មោទាយ មោទមានា, សោមនស្សេនេវ មោទមានា, ន សំសន្ទនមត្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣៨១) ហិ មុទសទ្ទោ សំសន្ទនេបិ បវត្តតិ, អញ្ញេ មោទា ហុត្វា អបរេបិ មោទមានា វិហរន្តីតិ វា អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ បមុទិតចិត្តាតិ, អសញ្ញោគេបិ វត្តិច្ឆាយេវ វុទ្ធីតិ ទ្វិធា បាឋោ វុត្តោ. ឥទ្ធផីតភាវន្តិ សមិទ្ធវេបុល្លភាវំ.

ចតុបរិក្ខារវណ្ណនា

៣៣៩. តស្មិំ តស្មិំ កិច្ចេ អនុយន្តិ អនុវត្តន្តីតិ អនុយន្តា. តេយេវ អានុយន្តា យថា ‘‘អនុភាវោ ឯវ អានុភាវោ’’តិ, ‘‘អានុយុត្តា’’តិបិ បាឋោ, តស្មិំ តស្មិំ កិច្ចេ អនុយុជ្ជន្តីតិ ហិ អានុយុត្តា វុត្តនយេន. អស្សាតិ រញ្ញោ. តេតិ អានុយន្តខត្តិយាទយោ. ‘‘អម្ហេ ឯត្ថ ពហិ ករោតី’’តិ អត្តមនា ន ភវិស្សន្តិ. ‘‘និពន្ធវិបុលាយាគមោ គាមោ និគមោ. វិវឌ្ឍិតមហាអាយោ មហាគាមោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.៣៣៨) អាចរិយេន វុត្តំ. ‘‘អបាការបរិក្ខេបោ សាបណោ និគមោ, សបាការាបណំ នគរំ, តំ តព្ពិបរីតោ គាមោ’’តិ (កង្ខាវិតរណី អភិនវដីកាយំ សង្ឃាទិសេសកណ្ឌេ កុលទូសកសិក្ខាបទេ បស្សិតព្ពំ) វិនយដីកាសុ. គសន្តិ មទន្តិ ឯត្ថាតិ គាមោ, ស្វេវ បាកដោ ចេ, និគមោ នាម អតិរេកោ គាមោតិ កត្វា. ភុសត្ថោ ហេត្ថ នី-សទ្ទោ, សញ្ញាសទ្ទត្តា ច រស្សោតិ សទ្ទវិទូ. ជនបទត្ថោ វុត្តោវ. ‘‘សាម្យាមច្ចោ សខា កោសោ, ទុគ្គញ្ច វិជិតំ ពល’’ន្តិ វុត្តាសុ សត្តសុ រាជបកតីសុ រញ្ញោ តទវសេសានំ ឆន្នំ វសេន ហិតសុខាតិវុទ្ធិ, តទេកទេសា ច អានុយន្តាទយោតិ អាហ ‘‘យំ តុម្ហាក’’ន្តិអាទិ.

តំតំកិច្ចេសុ រញ្ញា អមា សហ ភវន្តីតិ អមច្ចា. ‘‘អមាវាសី’’តិអាទីសុ វិយ ហិ សមកិរិយាយ អមាតិ អព្យយបទំ, ច-បច្ចយេន តទ្ធិតសិទ្ធីតិ នេរុត្តិកា. រជ្ជកិច្ចវោសាសនកាលេ បន តេ រញ្ញា បិយា, សហបវត្តនកា ច ភវន្តីតិ ទស្សេតិ ‘‘បិយសហាយកា’’តិ ឥមិនា. រញ្ញោ បរិសតិ ភវា ‘‘បារិសជ្ជា. កេ បន តេតិ វុត្តំ ‘‘សេសា អាណត្តិការកា’’តិ, យថាវុត្តានុយុត្តខត្តិយាទីហិ អវសេសា រញ្ញោ អាណាករាតិ អត្ថោ. សតិបិ ទេយ្យធម្មេ អានុភាវសម្បត្តិយា, បរិវារសម្បត្តិយា ច អភាវេ តាទិសំ ទាតុំ ន សក្កា. វុទ្ធកាលេ ច តាទិសានម្បិ រាជូនំ តទុភយំ ហាយតេវ, ទេយ្យធម្មេ បន អសតិ បគេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទេយ្យធម្មស្មិញ្ហី’’តិអាទិមាហ. ទេយ្យធម្មស្មិំ អសតិ ច មហល្លកកាលេ ច ទាតុំ ន សក្កាតិ យោជនា. ឯតេនាតិ យថាវុត្តការណទ្វយេន. អនុមតិយាតិ អនុជាននេន. បក្ខាតិ សបក្ខា យញ្ញស្ស អង្គភូតា. យញ្ញំ បរិករោន្តីតិ បរិក្ខារា, សម្ភារា, តេ ច តស្ស យញ្ញស្ស អង្គភូតត្តា បរិវារា វិយ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘បរិវារា ភវន្តី’’តិ. ‘‘រថោ’’តិអាទិនា ឥធានធិប្បេតមត្ថំ និសេធេតិ.

‘‘រថោ សេតបរិក្ខារោ, ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ;

ឧបេក្ខា ធុរសមាធិ, អនិច្ឆា បរិវារណ’’ន្តិ. (សំ. និ. ៥.៤);

ហិ សំយុត្តមហាវគ្គបាឡិ. តត្ថ រថោតិ ព្រហ្មយានសញ្ញិតោ អដ្ឋង្គិកមគ្គរថោ. សេតបរិក្ខារោតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលាលង្ការោ. ‘‘សីលបរិក្ខារោ’’តិបិ បាឋោ. ឈានក្ខោតិ វិបស្សនាសម្បយុត្តានំ បញ្ចន្នំ ឈានង្គានំ វសេន ឈានមយអក្ខោ. ចក្កវីរិយោតិ វីរិយចក្កោ. ឧបេក្ខា ធុរសមាធីតិ ឧបេក្ខា ទ្វិន្នំ ធុរានំ សមតា. អនិច្ឆា បរិវារណន្តិ អលោភោ សីហធម្មាទីនិ វិយ បរិវារណំ.

អដ្ឋបរិក្ខារវណ្ណនា

៣៤០. ឧភតោ សុជាតាទីហិ វុច្ចមានេហិ. យសសាតិ បញ្ចវិធេន អានុភាវេន. តេនាហ ‘‘អាណាឋបនសមត្ថតាយា’’តិ. ‘‘សទ្ធោ’’តិ ឯតស្ស ‘‘ទាតាទានស្ស ផលំ បច្ចនុភោតិ បត្តិយាយតី’’តិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ទានស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទានេ សូរោតិ ទានសូរោ, ទេយ្យធម្មេ ឦសកម្បិ សង្គំ អកត្វា មុត្តចាគោ, តព្ភាវោ បន កម្មស្សកតាញាណស្ស តិក្ខវិសទភាវេន វេទិតព្ពោ. តស្ស ហិ តិក្ខវិសទភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘សទ្ទោ’’តិ វត្វា ‘‘ទានសូរោ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘ន សទ្ធាមត្តកេនា’’តិអាទិ. យស្ស ហិ កម្មស្សកតា បច្ចក្ខមិវ ឧបដ្ឋាតិ, សោ ឯវំ វុត្តោ. យំ ទានំ ទេតីតិ យំ ទេយ្យធម្មំ បរស្ស ទេតិ. តស្ស បតិ ហុត្វាតិ តព្ពិសយំ លោភំ សុដ្ឋុមភិភវន្តោ តស្ស អធិបតិ ហុត្វា ទេតិ. ការណោបចារវចនញ្ហេតំ. បរតោបិ ឯសេវ នយោ. តព្ពិសយេន លោភេន អនាកឌ្ឍនីយត្តា ន ទាសោ, ន សហាយោ.

តទេវត្ថំ ព្យតិរេកតោ, អន្វយតោ ច វិវរិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិមាហ. ឥធានធិប្បេតស្ស ហិ ទាសាទិទ្វយស្ស ព្យតិរេកតោ ទស្សនំ. ខាទនីយភោជនីយាទីសុ មធុរស្សេវ បណីតត្តា ‘‘មធុរំ ភុញ្ជតី’’តិ វុត្តំ, និទស្សនមត្តំ វា ឯតំ, បណីតំ បរិភុញ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទាសោ ហុត្វា ទេតិ តណ្ហាយ ទាសព្យតំ ឧបគតត្តា. សហាយោ ហុត្វា ទេតិ តស្ស បិយភាវានិស្សជ្ជនតោ. សាមី ហុត្វា ទេតិ តត្ថ តណ្ហាទាសព្យតោ អត្តានំ មោចេត្វា អភិភុយ្យ បវត្តនតោ. យំ បនេតំ អាចរិយេន វុត្តំ ‘‘សាមិបរិភោគសទិសា’’តិ, (ទី. និ. ដី. ១.៣៤០) តំ តណ្ហាទាសព្យមតិក្កន្តតាសាមញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ ខីណាសវស្ស បរិភោគោ សាមិបរិភោគោ វិយ ខីណាសវស្សេវ ទានំ ទានសាមីតិ អត្ថោ ឧបបន្នោ ហោតិ, បច្ឆា វា បមាទលិខិតមេតំ. តាទិសោតិ ទានសាមិសភាវោ.

សមិតបាបសមណពាហិតបាបព្រាហ្មណា ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេនេត្ថ វុត្តា, បព្ពជ្ជាមត្តសមណជាតិមត្តព្រាហ្មណា វា កបណាទិគ្គហណេន គហិតាតិ វេទិតព្ពំ. ទុគ្គតាតិ ទុក្ករំ ជីវិកមុបគតា កសិរវុត្តិកា. តេនាហ ‘‘ទលិទ្ទមនុស្សា’’តិ. បថាវិនោតិ មគ្គគាមិនោ. វណិព្ពកាតិ ទាយកានំ គុណកិត្តនវសេន, កម្មផលកិត្តនមុខេន ច យាចនកា សេយ្យថាបិ នគ្គចរិយាទយោតិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ឥដ្ឋំ ទិន្ន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តទុភយេនេវ ហិ ទានស្ស វណ្ណថោមនា សម្ភវតិ. យេ វិចរន្តិ, តេ វណិព្ពកា នាមាតិ យោជេតព្ពំ. បសតមត្តន្តិ វីហិតណ្ឌុលាទិវសេន វុត្តំ, សរាវមត្តន្តិ យាគុភត្តាទិវសេន. ឱបានំ វុច្ចតិ ឱគាហេត្វា បាតព្ពតោ នទីតឡាកាទីនំ សព្ពសាធារណំ តិត្ថំ, ឱបានមិវភូតោតិ ឱបានភូតោ. តេនាហ ‘‘ឧទបានភូតោ’’តិអាទិ. ហុត្វាតិ ភាវតោ. សុតមេវ សុតជាតន្តិ ជាតសទ្ទស្ស អនត្ថន្តរវាចកត្តមាហ យថា ‘‘កោសជាត’’ន្តិ.

អតីតាទិអត្ថចិន្តនសមត្ថតា នាម តស្ស រញ្ញោ អនុមានវសេន, ឥតិកត្តព្ពតាវសេន ច វេទិតព្ពា, ន ពុទ្ធានំ វិយ តត្ថ បច្ចក្ខទស្សិតាយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អតីតេ’’តិអាទិ វុត្តំ. បុញ្ញាបុញ្ញានិសំសចិន្តនញ្ចេត្ថ បករណាធិគតវសេន វេទិតព្ពំ. បុញ្ញស្សាតិ យញ្ញបុញ្ញស្ស. ទាយកចិត្តម្បីតិ ទាយកានំ, ទាយកំ វា ចិត្តម្បិ, ទាតុកម្យតាចិត្តម្បីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមេសុ បន អដ្ឋសុ អង្គេសុ អឌ្ឍតាទយោ បញ្ច យញ្ញស្ស តាវ បរិក្ខារា ហោន្តុ តេហិ វិនា តស្ស អសិជ្ឈនតោ, សុជាតតា, បន សូរូបតា ច កថំ យញ្ញស្ស បរិក្ខារោ សិយា តទុភយេន វិនាបិ តស្ស សិជ្ឈនតោតិ ចោទនាយ សព្ពេសម្បិ អដ្ឋន្នមង្គានំ បរិក្ខារភាវំ អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេ ហិ កិរា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច កេចិ ឯវំ វទន្តិ ‘‘យថា អឌ្ឍតាទយោ បញ្ច យញ្ញស្ស ឯកំសតោវ អង្គានិ, ន ឯវំ សុជាតតា, សុរូបតា ច, តទុភយំ បន អនេកំសតោវ អង្គន្តិ ទីបេតុំ អរុចិសូចកស្ស កិរសទ្ទស្ស គហណំ កត’’ន្តិ. តេ ហិ ‘‘អយំ ទុជ្ជាតោតិអាទិវចនស្ស អនេកំសិកតំ មញ្ញមានា តថា វទន្តិ, តយិទំ អសារំ. សព្ពសាធារណវសេន ហេតំ ព្យតិរេកតោ យញ្ញស្ស អង្គភាវទស្សនំ តត្ថ សិយា កេសញ្ចិ តថា បរិវិតក្កោ’’តិ តស្សាបិ អវកាសាភាវទស្សនត្ថមេវ ឯវំ វុត្តត្តា, តទុភយសាធារណវសេនេវ អនេកំសតោ អង្គភាវស្ស អទស្សនតោ ច. កិរសទ្ទោ បនេត្ថ តទា ព្រាហ្មណស្ស ចិន្តិតាការសូចនត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវមនេន ចិន្តេត្វា ‘‘ឥមានិបិ អដ្ឋង្គានិ តស្សេវ យញ្ញស្ស បរិក្ខារា ភវន្តីតិ វុត្តានី’’តិ កិរសទ្ទេន តស្ស ចិន្តិតាការោ សូចិតោ ហោតិ. ឯវមាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ‘‘អយំ វិរូបោ កិត្តកំ…បេ… ឧបច្ឆិន្ទិស្សតិ, អយំ ទលិទ្ទោ, អប្បេសក្ខោ, អស្សទ្ធោ, អប្បស្សុតោ, ន អត្ថញ្ញូ, ន មេធាវី កិត្តកំ…បេ… ឧបច្ឆិន្ទិស្សតី’’តិ ឯតេសំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ.

ចតុបរិក្ខារាទិវណ្ណនា

៣៤១. ‘‘សុជំ បគ្គណ្ហន្តាន’’ន្តិ ឯត្ថ សោណទណ្ឌសុត្តវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣១១-៣១៣) វុត្តេសុ ទ្វីសុ វិកប្បេសុ ទុតិយវិកប្បំ និសេធេន្តោ ‘‘មហាយាគ’’ន្តិអាទិមាហ, តេន ច បុរោហិតស្ស សយមេវ កដច្ឆុគ្គហណជោតនេន ឯវំ សហត្ថា សក្កច្ចំ ទានេ យុត្តបយុត្តតា ឥច្ឆិតព្ពាតិ ទស្សេតិ. ឯវំ ទុជ្ជាតស្សាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘សុជាតតាយ អនេកំសតោ អង្គភាវទស្សនមេវិទ’’ន្តិ អគ្គហេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សព្ពសាធារណវសេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. អាទិសទ្ទេន ហិ ‘‘ឯវំ អនជ្ឈាយកស្ស…បេ… ទុស្សីលស្ស…បេ… ទុប្បញ្ញស្ស សំវិធានេន បវត្តទានំ កិត្តកំ កាលំ បវត្តិស្សតី’’តិ ឯតេសំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មាតិ តទុភយការណតោ.

តិស្សោវិធាវណ្ណនា

៣៤២. តិណ្ណំ ឋានានន្តិ ទានស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានសង្ខាតានំ តិស្សន្នំ ភូមីនំ, អវត្ថានានន្តិ អត្ថោ. ចលន្តីតិ កម្បន្តិ បុរិមាការេន ន តិដ្ឋន្តិ. ករណត្ថេតិ តតិយាវិភត្តិអត្ថេ. ករណីយសទ្ទាបេក្ខាយ ហិ កត្តរិ ឯវ ឯតំ សាមិវចនំ, ន ករណេ. យេភុយ្យេន ហិ ករណជោតកវចនស្ស អត្ថភាវតោ អនុត្តកត្តាវ ករណត្ថោតិ ឥធាធិប្បេតោ. បច្ឆានុតាបស្ស អករណូបាយំ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ព…បេ… បតិដ្ឋបេតព្ពា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អចលាតិ ទឡ្ហា កេនចិ អសំហីរា. បតិដ្ឋបេតព្ពាតិ សុប្បតិដ្ឋិតា កាតព្ពា. តថា បតិដ្ឋាបនូបាយម្បិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តថា បតិដ្ឋាបនេន ហិ យថា តំ ទានំ សម្បតិ យថាធិប្បាយំ និប្បជ្ជតិ, ឯវំ អាយតិម្បិ វិបុលផលតាយ មហប្ផលំ ហោតិ វិប្បដិសារេន អនុបក្កិលិដ្ឋភាវតោ. ទ្វីសុ ឋានេសូតិ យជមានយិដ្ឋដ្ឋានេសុ. វិប្បដិសារោ…បេ… ន កត្តព្ពោតិ អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តំ. មុញ្ចចេតនាតិ បរិច្ចាគចេតនា, តស្សា និច្ចលភាវោ នាម មុត្តចាគតា បុព្ពាភិសង្ខារវសេន ឧឡារភាវោ. បច្ឆាសមនុស្សរណចេតនាតិ បរចេតនា, តស្សា បន និច្ចលភាវោ ‘‘អហោ មយា ទានំ ទិន្នំ សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ ទានស្ស សក្កច្ចំ បច្ចវេក្ខណវសេន វេទិតព្ពោ. តទុភយចេតនានំ និច្ចលករណូបាយំ ព្យតិរេកតោ ទស្សេតុំ ‘‘តថា…បេ… ហោតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តថា អករោន្តស្សាតិ មុញ្ចចេតនំ, បច្ឆាសមនុស្សរណចេតនញ្ច និច្ចលមករោន្តស្ស, វិប្បដិសារំ, ឧប្បាទេន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘នាបិ ឧឡារេសុ ភោគេសុ ចិត្តំ នមតី’’តិ ឥទំ បន បច្ឆាសមនុស្សរណចេតនាយ ឯវ ព្យតិរេកតោ និច្ចលករណូបាយទស្សនំ. ឯវញ្ហិ យថានិទ្ទិដ្ឋនិទស្សនំ ឧបបន្នំ ហោតិ. តត្ថ ឧឡារេសុ ភោគេសូតិ ខេត្តវិសេសេ បរិច្ចាគស្ស កតត្តា លទ្ធេសុបិ ឧឡារេសុ ភោគេសុ. នាបិ ចិត្តំ នមតិ បច្ឆា វិប្បដិសារេន ឧបក្កិលិដ្ឋភាវតោ. យថា កថន្តិ អាហ ‘‘មហារោរុវ’’ន្តិអាទិ. តស្ស ហិ សេដ្ឋិស្ស គហបតិនោ វត្ថុ កោសលសំយុត្តេ, (សំ. និ. ១.១៣១) មយ្ហកជាតកេ (ជា. អដ្ឋ. ៣.៦.មយ្ហកជាតកវណ្ណនា) ច អាគតំ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘ភូតបុព្ពំ សោ មហារាជ សេដ្ឋិ គហបតិ តគរសិខិំ នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ បិណ្ឌបាតេន បដិបាទេសិ, ‘ទេថ សមណស្ស បិណ្ឌបាត’ន្តិ វត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ, ទត្វា ច បន បច្ឆា វិប្បដិសារី អហោសិ ‘‘វរមេតំ បិណ្ឌបាតំ ទាសា វា កម្មករា វា ភុញ្ជេយ្យុ’’’ន្តិអាទិ.

សោ កិរ អញ្ញេសុបិ ទិវសេសុ តំ បច្ចេកពុទ្ធំ បស្សតិ, ទាតុំ បនស្ស ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ បន ទិវសេ អយំ បទុមវតិយា ទេវិយា តតិយបុត្តោ តគរសិខី បច្ចេកពុទ្ធោ គន្ធមាទនបព្ពតេ ផលសមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេត្វា បុព្ពណ្ហសមយេ វុដ្ឋាយ អនោតត្តទហេ មុខំ ធោវិត្វា មនោសិលាតលេ និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា បត្តចីវរមាទាយ អភិញ្ញាបាទកំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឥទ្ធិយា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា នគរទ្វារេ ឱរុយ្ហ ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តមាទាយ នគរវាសីនំ ឃរទ្វារេសុ សហស្សភណ្ឌិកំ ឋបេន្តោ វិយ បាសាទិកេហិ អភិក្កមនាទីហិ អនុបុព្ពេន សេដ្ឋិនោ ឃរទ្វារំ សម្បត្តោ, តំ ទិវសញ្ច សេដ្ឋិ បាតោវ ឧដ្ឋាយ បណីតំ ភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឃរទ្វារកោដ្ឋកេ អាសនំ បញ្ញបេត្វា ទន្តន្តរានិ សោធេន្តោ និសិន្នោ ហោតិ. សោ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា តំ ទិវសំ បាតោវ ភុត្វា និសិន្នត្តា ទានចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ភរិយំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥមស្ស សមណស្ស បិណ្ឌបាតំ ទេហី’’តិ វត្វា រាជុបដ្ឋានត្ថំ បក្កាមិ. សេដ្ឋិភរិយា សម្បជញ្ញជាតិកា ចិន្តេសិ ‘‘មយា ឯត្តកេន កាលេន ឥមស្ស ‘ទេថា’តិ វចនំ ន សុតបុព្ពំ, ទាបេន្តោបិ ច អជ្ជ ន យស្ស វា តស្ស វា ទាបេតិ, វីតរាគទោសមោហស្ស វន្តកិលេសស្ស ឱហិតភារស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ទាបេតិ, យំ វា តំ វា អទត្វា បណីតំ បិណ្ឌបាតំ ទស្សាមី’’តិ ឃរា និក្ខម្ម បច្ចេកពុទ្ធំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បត្តំ អាទាយ អន្តោនិវេសនេ បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា សុបរិសុទ្ធេហិ សាលិតណ្ឌុលេហិ ភត្តំ សម្បាទេត្វា តទនុរូបំ ខាទនីយំ, ព្យញ្ជនំ, សូបេយ្យញ្ច អភិសង្ខរិត្វា បត្តំ បូរេត្វា ពហិ គន្ធេហិ អលង្ករិត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេសុ បតិដ្ឋបេត្វា វន្ទិ. បច្ចេកពុទ្ធោ ‘‘អញ្ញេសម្បិ បច្ចេកពុទ្ធានំ សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ អបរិភុញ្ជិត្វាវ អនុមោទនំ វត្វា បក្កាមិ. សោបិ ខោ សេដ្ឋិ រាជុបដ្ឋានំ កត្វា អាគច្ឆន្តោ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា អាហ ‘‘មយំ តុម្ហាកំ បិណ្ឌបាតំ ទេថា’’តិ វត្វា បក្កន្តា, អបិ វោ លទ្ធោ បិណ្ឌបាតោ’’តិ? អាម, សេដ្ឋិ លទ្ធោតិ. ‘‘បស្សាមា’’តិ គីវំ ឧក្ខិបិត្វា ឱលោកេសិ, អថស្ស បិណ្ឌបាតគន្ធោ ឧដ្ឋហិត្វា នាសបុដំ បហរិ. សោ ចិត្តំ សំយមេតុំ អសក្កោន្តោ បច្ឆា វិប្បដិសារី អហោសិ, តស្ស បន វិប្បដិសារស្ស ឧប្បន្នាការោ ‘‘វរមេត’’ន្តិអាទិនា បាឡិយំ វុត្តោយេវ. បិណ្ឌបាតទានេន បនេស សត្តក្ខត្តុំ សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបន្នោ, សត្តក្ខត្តុមេវ ច សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តោ, អយញ្ចស្ស សត្តមោ ភវោ, បច្ឆា វិប្បដិសារេន បន នាបិ ឧឡារេសុ ភោគេសុ ចិត្តំ នមតិ. វុត្តញ្ហេតំ សំយុត្តវរលញ្ឆកេ –

‘‘យំ ខោ សោ មហារាជ សេដ្ឋិ គហបតិ ទត្វា បច្ឆា វិប្បដិសារី អហោសិ ‘វរមេតំ បិណ្ឌបាតំ ទាសា វា កម្មករា វា ភុញ្ជេយ្យុ’ន្តិ, តស្ស កម្មស្ស វិបាកេន នាស្សុឡារាយ ភត្តភោគាយ ចិត្តំ នមតិ, នាស្សុឡារាយ វត្ថភោគាយ, យានភោគាយ, នាស្សុឡារានំ បញ្ចន្នំ កាមគុណានំ ភោគាយ ចិត្តំ នមតី’’តិ (សំ. និ. ១.១៣១).

មយ្ហកជាតកេបិ វុត្តំ –

‘‘ឥតិ មហារាជ អាគន្តុកសេដ្ឋិ តគរសិខិបច្ចេកពុទ្ធស្ស ទិន្នបច្ចយេន ពហុំ ធនំ លភិ, ទត្វា អបរចេតនំ បណីតំ កាតុំ អសមត្ថតាយ បណីតេ ភោគេ ភុញ្ជិតុំ នាសក្ខី’’តិ (ជា. អដ្ឋ. ៣.៦.មយ្ហកជាតកវណ្ណនា).

ភាតុ បនេស ឯកំ បុត្តំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣៥៤) សាបតេយ្យស្ស ការណា ជីវិតំ វោរោបេសិ, តេន កម្មេន ពហូនិ វស្សានិ និរយេ បច្ចិត្ថ, សត្តក្ខត្តុញ្ច អបុត្តកោ ជាតោ, ឥទានិបិ តេនេវ កម្មេន មហារោរុវំ ឧបបន្នោ. តេន វុត្តំ ‘‘មហារោរុវំ ឧបបន្នស្ស សេដ្ឋិគហបតិនោ វិយា’’តិ, បុរិមបច្ឆិមចេតនាវសេន ចេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯកា ហិ ចេតនា ទ្វេ បដិសន្ធិយោ ន ទេតីតិ.

ទសអាការវណ្ណនា

៣៤៣. អាករោតិ អត្តនោ អនុរូបតាយ សមរិយាទបរិច្ឆេទំ ផលំ និព្ពត្តេតីតិ អាការោ, ការណន្តិ អាហ ‘‘ទសហិ ការណេហី’’តិ. មរិយាទត្ថោ ហេត្ថ អា-សទ្ទោ. ន ទុស្សីលេស្វេវ, អថ ខោ សីលវន្តេសុបិ វិប្បដិសារំ ឧប្បាទេស្សតិ. តទុភយេបិ ន ឧប្បាទេតព្ពោតិ ហិ ទស្សេតុំ អបិ-សទ្ទេន, បិ-សទ្ទេន វា សម្បិណ្ឌនំ ករោតិ. បដិគ្គាហកតោវ ឧប្បជ្ជតីតិ ពលវតរំ វិប្បដិសារំ សន្ធាយ វុត្តំ, ទុព្ពលោ បន ទេយ្យធម្មតោ, បរិវារជនតោបិ ឧប្បជ្ជតេវ. ឧប្បជ្ជិតុំ យុត្តន្តិ ឧប្បជ្ជនារហំ. វិប្បដិសារម្បិ វិនោទេសីតិ សម្ពន្ធោ. តេសំយេវាតិ បាណាតិបាតីនមេវ. យជនំ នាមេត្ថ ទានមេវាធិប្បេតំ, ន អគ្គិជុហនន្តិ អាហ ‘‘ទេតុ ភវ’’ន្តិ. វិស្សជ្ជតូតិ មុត្តចាគវសេន ចជតុ. អព្ភន្តរន្តិ អជ្ឈត្តំ សកសន្តានេ.

សោឡសាការវណ្ណនា

៣៤៤. អនុមតិបក្ខាទយោ ឯវ ហេដ្ឋា យញ្ញស្ស វត្ថុំ កត្វា ‘‘សោឡសបរិក្ខារា’’តិ វុត្តា, ឥធ បន សន្ទស្សនាទិវសេន អនុមោទនាយ អារទ្ធត្តា វុត្តំ ‘‘សោឡសហិ អាការេហី’’តិ. ទស្សេត្វាតិ អត្តនោ ទេសនានុភាវេន បច្ចក្ខមិវ ផលំ ទស្សេត្វា, អនេកវារំ បន ទស្សនតោ ‘‘ទស្សេត្វា ទស្សេត្វា’’តិ ព្យាបនវចនំ, តទេវ អាភុសោ មេឌនដ្ឋេន អាមេឌិតវចនន្តិ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.៣៤៤) វុត្តំ. ‘‘សមាទបេត្វា សមាទបេត្វា’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តមត្ថន្តិ ទានផលវសេន កម្មផលសម្ពន្ធមត្ថំ. សមាទបេត្វាតិ សុតមត្តំ អកត្វា យថា រាជា តមត្ថំ សម្មទេវ អាទិយតិ ចិត្តេ ករោន្តោ សុគ្គហិតំ កត្វា គណ្ហាតិ, តថា សក្កច្ចំ អាទាបេត្វា.

‘‘វិប្បដិសារវិនោទនេនា’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ. លោភទោសមោហឥស្សាមច្ឆរិយមានាទយោបិ ហិ ទានចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា, តេសំ វិនោទនេនបិ តំ វោទាបិតំ សមុត្តេជិតំ នាម ហោតិ តិក្ខវិសទភាវាបត្តិតោ, អាសន្នតរភាវតោ បន វិប្បដិសារវិនោទនមេវ គហិតំ. បវត្តិតេ ហិ ទានេ តស្ស សម្ភវោតិ. យាថាវតោ វិជ្ជមានេហិ គុណេហិ ហដ្ឋបហដ្ឋភាវាបាទនំ សម្បហំសនន្តិ អាហ ‘‘សុន្ទរ’’ន្តិអាទិ. ធម្មតោតិ សច្ចតោ. តទត្ថមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មេន សមេន ការណេនា’’តិ វុត្តំ. សច្ចញ្ហិ ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មំ, ឧបសមចរិយភាវតោ សមំ, យុត្តភាវេន ការណន្តិ ច វុច្ចតិ.

៣៤៥. តស្មិំ យញ្ញេ រុក្ខតិណច្ឆេទោបិ នាម នាហោសិ, កុតោ បាណវធោតិ បាណវធាភាវស្សេវ ទឡ្ហីករណត្ថំ, សព្ពសោ វិបរីតគ្គាហេហិ អវិទូសិតតាទស្សនត្ថញ្ច បាឡិយំ ‘‘នេវ គាវោ ហញ្ញិំសូ’’តិអាទីនិ វត្វាបិ ‘‘ន រុក្ខា ឆិជ្ជិំសូ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ យូបនាមកេ’’តិអាទិមាហ. ពរិហិសត្ថាយាតិ បរិច្ឆេទត្ថាយ. វនមាលាសង្ខេបេនាតិ វនបុប្ផេហិ គន្ធិតមាលានិយាមេន. ឯវំ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.៣៤៥) វុត្តំ, វនបន្តិអាការេនាតិ អត្ថោ. ភូមិយំ វា បត្ថរន្តីតិ វេទិភូមិំ បរិក្ខិបន្តា តត្ថ តត្ថ បត្ថរន្តិ. មន្តាទិនា ហិ បរិសង្ខតា ភូមិ វិន្ទតិ អស្ស លាភសក្ការេតិ កត្វា ‘‘វេទី’’តិ វុច្ចតិ. តេបិ រុក្ខា តេបិ ទព្ពាតិ សម្ពន្ធោ, កម្មកត្តា ចេតំ ទ្វយំ, អភិហិតកម្មំ វា. វត្តិច្ឆាយ ហិ យថាសត្តិំ ការកា ភវន្តិ. វុត្តនយេន បាណវធាភាវស្ស ទឡ្ហីករណត្ថំ, វិបរីតគ្គាហេន អវិទូសិតភាវទស្សនត្ថញ្ចេតន្តិ ទស្សេតិ កិំ បនា’’តិអាទិនា. អន្តោគេហទាសោ អន្តោជាតោ. អាទិសទ្ទេន ធនក្កីតករមរានីតសាមំទាសព្យូបគតានំ សង្គហោ. បុព្ពមេវាតិ ភតិករណតោ បគេវ. ធនំ គហេត្វាតិ ទិវសេ ទិវសេ យថាកម្មំ គហេត្វា. ភត្តវេតនន្តិ ទេវសិកំ ភត្តញ្ចេវ មាសិកាទិបរិព្ពយញ្ច. វុត្តោវាយមត្ថោ. តជ្ជិតាតិ សន្តជ្ជិតា. បរិកម្មានីតិ សព្ពភាគិយានិ កម្មានិ, ឧច្ចាវចានិ កម្មានីតិ អត្ថោ. បិយសមុទាចារេនេវាតិ ឥដ្ឋវចនេនេវ. យថានាមវសេនេវាតិ បាកដនាមានុរូបេនេវ. សប្បិតេលនវនីតទធិមធុផាណិតេន ចេវាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ, តេន បណីតបណីតានំ នានប្បការានំ ខាទនីយភោជនីយាទីនញ្ចេវ វត្ថយានមាលាគន្ធវិលេបនសេយ្យាវសថាទីនញ្ច សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, តេនាហ ‘‘បណីតេហិ សប្បិតេលាទិសម្មិស្សេហេវា’’តិអាទិ. តស្ស តស្ស កាលស្ស អនុរូបេហិ យាគុ…បេ… បានកាទីហីតិ សម្ពន្ធោ. សប្បិអាទីនន្តិ សប្បិអាទីហិ.

៣៤៦. បដិសាមេតព្ពតោ, អត្តនោ អត្តនោ សន្តកភាវតោ ច សំ នាម ធនំ វុច្ចតិ, តស្ស បតីតិ សបតិ និគ្គហិតលោបេន, ធនវា, ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកហិតាវហត្តា តស្ស ហិតន្តិ សាបតេយ្យំ, តទេវ ធនំ. តេនាហ ‘‘បហូតំ ធន’’ន្តិ. អក្ខយធម្មមេវាតិ អខយសភាវមេវ. គាមភាគេនាតិ សំកិត្តនវសេន គាមេ វា គហេតព្ពភាគេន, ឯវំ អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.៣៤៦) វុត្តំ, បច្ចេកំ សភាគគាមកោដ្ឋាសេនាតិបិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៣៤៧. យញ្ញាវាដោតិ ខណិតាវាដស្ស អស្សមេធាទិយញ្ញយជនដ្ឋានស្សេតំ អធិវចនំ, តព្ពោហារេន បន ឥធ ទានសាលាយ ឯវ, តាយ ច បុរត្ថិមនគរទ្វារេ កតាយ បុរត្ថិមភាគេ ឯវាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘បុរត្ថិមតោ នគរទ្វារេ’’តិអាទិនា. តំ បន ឋានំ រញ្ញោ ទានសាលាយ នាតិទូរេ ឯវាតិ អាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. យតោ តត្ថ បាតរាសំ ភុញ្ជិត្វា អកិលន្តរូបាយេវ សាយន្ហេ រញ្ញោ ទានសាលំ សម្បាបុណន្តិ. ‘‘ទក្ខិណេន យញ្ញាវាដស្សា’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យាគុំ បិវិត្វាតិ ហិ យាគុសីសេន បាតរាសភោជនមាហ.

៣៤៨. មធុរន្តិ សាទុរសំ. ឧបរិ វត្តព្ពមត្ថន្តិ ‘‘អបិច មេ ភោ ឯវំ ហោតី’’តិអាទិនា វុច្ចមានមត្ថំ. បរិហារេនាតិ ភគវន្តំ គរុំ កត្វា អគារវបរិហារេន, ឧជុកភាវាបនយនេន វា, ឧជុកវុត្តិំ បរិហរិត្វា វង្កវុត្តិយាវ យថាចិន្តិតមត្ថំ បុច្ឆន្តោ ឯវមាហាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឧជុកមេវ បុច្ឆយមានោ អគារវោ វិយ ហោតី’’តិ.

និច្ចទានអនុកុលយញ្ញវណ្ណនា

៣៤៩. ឧដ្ឋាយាតិ ទានេ ឧដ្ឋានវីរិយមាហ, សមុដ្ឋាយាតិ តស្ស សាតច្ចកិរិយំ. កសិវាណិជ្ជាទិកម្មានិ អករោន្តោ ទលិទ្ទិយាទិអនត្ថាបត្តិយា នស្សិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. អប្បសម្ភារតរោ ចេវ មហប្ផលតរោ ចាតិ សង្ខេបតោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ បាឡិយំ បន ‘‘អប្បត្ថតរោ ច អប្បសមារម្ភតរោ ច មហប្ផលតរោ ច មហានិសំសតរោ ចា’’តិ បាឋោ. តត្ថ អប្បសម្ភារតរោតិ អតិវិយ បរិត្តសម្ភារោ, អសមារព្ភិយសម្ភារោ. អប្បត្ថតរោតិ បន អតិវិយ អប្បកិច្ចោ, អត្ថោ ចេត្ថ កិច្ចំ, ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា ‘‘អប្បដ្ឋតរោ’’តិបិ បាឋោ. សម្មា អារភីយតិ យញ្ញោ ឯតេនាតិ សមារម្ភោ, សម្ភារសម្ភរណវសេន បវត្តសត្តបីឡា, អប្បោ សមារម្ភោ ឯតស្សាតិ តថា, អយំ បនាតិសយេនាតិ អប្បសមារម្ភតរោ. វិបាកសញ្ញិតំ មហន្តំ សទិសំ ផលមេតស្សាតិ មហប្ផលោ, អយំ បនាតិសយេនាតិ មហប្ផលតរោ. ឧទយសញ្ញិតំ មហន្តំ និស្សន្ទាទិផលមេតស្សាតិ មហានិសំសោ, អយំ បនាតិសយេនាតិ មហានិសំសតរោ.ធុវទានានីតិ ធុវានិ ថិរានិ អវិច្ឆិន្នានិ កត្វា ទាតព្ពទានានិ. និច្ចភត្តានីតិ ឯត្ថ ភត្តសីសេន ចតុបច្ចយគ្គហណំ. អនុកុលយញ្ញានីតិ អនុកុលំ កុលានុក្កមំ ឧបាទាយ ទាតព្ពទានានិ. តេនាហ ‘‘អម្ហាក’’ន្តិអាទិ. យានិ បវត្តេតព្ពានិ, តានិ អនុកុលយញ្ញានិ នាមាតិ យោជេតព្ពំ. និពទ្ធទានានីតិ និពន្ធេត្វា និយមេត្វា បវេណីវសេន បវត្តិតទានានិ.

ហត្ថិទន្តេន កតា ទន្តមយសលាកា, យត្ថ ទាយកានំ នាមំ អង្កន្តិ, ឥមិនា តំ និច្ចភត្តំ សលាកទានវសេនាតិ ទស្សេតិ. តំ កុលន្តិ អនាថបិណ្ឌិកកុលំ. ទាលិទ្ទិយេនាតិ ទលិទ្ទភាវេន. ‘‘ឯកសលាកតោ ឧទ្ធំ ទាតុំ នាសក្ខី’’តិ ឥមិនា ឯកេនបិ សលាកទានេន និពទ្ធទានំ ឧបច្ឆិន្ទិតុមទត្វា អនុរក្ខណមាហ. រញ្ញោតិ សេតវាហនរញ្ញោ.

អាទីនិ វត្វាតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ‘‘កស្មា សេនោ វិយ មំសបេសិំ បក្ខន្ទិត្វា គណ្ហាសី’’តិ ឯវមាទីនំ សមសមទានេ ឧស្សុក្កនវចនានំ សង្គហោ. គលគ្គាហាតិ គលគ្គហណា. ‘‘កម្មច្ឆេទវសេនា’’តិ ឥមិនា អត្តនោ អត្តនោ កម្មោកាសាទានម្បិ បីឡាយេវាតិ ទស្សេតិ. សមារម្ភសទ្ទោ ចេត្ថ បីឡនត្ថោតិ អាហ ‘‘បីឡាសង្ខាតោ សមារម្ភោ’’តិ. បុព្ពចេតនាមុញ្ចចេតនាអបរចេតនាសម្បត្តិយា ទាយកវសេន តីណិ អង្គានិ, វីតរាគតាវីតទោសតាវីតមោហតាបដិបត្តិយា ទក្ខិណេយ្យវសេន ច តីណីតិ ឯវំ ឆឡង្គសមន្នាគតា ហោតិ ទក្ខិណា, ឆឡង្គុត្តរេ នន្ទមាតាសុត្តញ្ច (អ. និ. ៦.៣៧) តស្សត្ថស្ស សាធកំ. អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនកចេតនាវសេន មហានទី វិយ, មហោឃោ វិយ ច ឥតោ ចិតោ ច អភិសន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា បវត្តិតោ បុញ្ញមេវ បុញ្ញាភិសន្ទោ. តថាវិធន្តិ បមាណស្ស កាតុំ អសុករត្តមាហ. ការណមហត្តេន ផលមហត្តម្បិ វេទិតព្ពំ ឧបរិ នជ្ជា វុដ្ឋិយា មហោឃោ វិយាតិ វុត្តំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

៣៥០. នវនវោតិ សព្ពទា អភិនវោ, ទិវសេ ទិវសេ ទាយកស្ស ព្យាបារាបជ្ជនតោ កិច្ចបរិយោសានំ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ឯកេនា’’តិអាទិ. យថារទ្ធស្ស អាវាសស្ស កតិបយេនាបិ កាលេន បរិសមាបេតព្ពតោ កិច្ចបរិយោសានំ អត្ថីតិ អាហ ‘‘បណ្ណសាល’’ន្តិអាទិ. មហាវិហារេបិ កិច្ចបរិយោសានស្ស អត្ថិតាឧបាយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកវារំ ធនបរិច្ចាគំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. សុត្តន្តបរិយាយេនាតិ សព្ពាសវសុត្តន្តាទិបាឡិនយេន. នវានិសំសាតិ សីតបដិឃាតាទយោ បដិសល្លានារាមបរិយោសានា យថាបច្ចវេក្ខណំ គណិតា នវ ឧទយា, អប្បមត្តតាយ ចេតេ វុត្តា.

យស្មា បន អាវាសំ ទេន្តេន នាម សព្ពម្បិ បច្ចយជាតំ ទិន្នមេវ ហោតិ. យថាហ សំយុត្តាគមវរលញ្ឆកេ ‘‘សោ ច សព្ពទទោ ហោតិ យោ ទទាតិ ឧបស្សយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៤២), សទា បុញ្ញបវឌ្ឍនូបាយញ្ច ឯតំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថេវ ‘‘យេ ទទន្តិ ឧបស្សយំ, តេសំ ទិវា ច រត្តោ ច, សទា បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ១.៤៧) តថា ហិ ទ្វេ តយោ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កិញ្ចិ អលទ្ធា អាគតស្សាបិ ឆាយូទកសម្បន្នំ អារាមំ បវិសិត្វា នហាយិត្វា បតិស្សយេ មុហុត្តំ និបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ និសិន្នស្ស កាយេ ពលំ អាហរិត្វា បក្ខិត្តំ វិយ ហោតិ. ពហិ វិចរន្តស្ស ច កាយេ វណ្ណធាតុ វាតាតបេហិ កិលមតិ, បតិស្សយំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ មុហុត្តំ និបន្នស្ស វិសភាគសន្តតិ វូបសម្មតិ, សភាគសន្តតិ បតិដ្ឋាតិ, វណ្ណធាតុ អាហរិត្វា បក្ខិត្តា វិយ ហោតិ. ពហិ វិចរន្តស្ស ច បាទេ កណ្ដកោ វិជ្ឈតិ, ខាណុ បហរតិ, សរីសបាទិបរិស្សយា ចេវ ចោរភយញ្ច ឧប្បជ្ជតិ, បតិស្សយំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ និបន្នស្ស សព្ពេ តេ បរិស្សយា ន ហោន្តិ, សជ្ឈាយន្តស្ស ធម្មបីតិសុខំ, កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តស្ស ឧបសមសុខញ្ច ឧប្បជ្ជតិ ពហិទ្ធា វិក្ខេបាភាវតោ. ពហិ វិចរន្តស្ស ច កាយេ សេទា មុច្ចន្តិ អក្ខីនិ ផន្ទន្តិ, សេនាសនំ បវិសនក្ខណេ មញ្ចបីឋាទីនិ ន បញ្ញាយន្តិ, មុហុត្តំ និបន្នស្ស បន អក្ខិបសាទោ អាហរិត្វា បក្ខិត្តោ វិយ ហោតិ, ទ្វារវាតបានមញ្ចបីឋាទីនិ បញ្ញាយន្តិ. ឯតស្មិញ្ច អាវាសេ វសន្តំ ទិស្វា មនុស្សា ចតូហិ បច្ចយេហិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាវាសំ ទេន្តេន…បេ… ហោតី’’តិ ‘‘សទា បុញ្ញបវឌ្ឍនូបាយញ្ច ឯត’’ន្តិ ច, តស្មា ឯតេ យថាវុត្តា សព្ពេបិ អានិសំសា វេទិតព្ពា.

ខន្ធកបរិយាយេនាតិ សេនាសនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ២៩៤) អាគតវិនយបាឡិនយេន. តត្ថ ហិ អាគតា –

‘‘សីតំ ឧណ្ហំ បដិហន្តិ, តតោ វាឡមិគានិ ច;

សរីសបេ ច មកសេ, សិសិរេ ចាបិ វុដ្ឋិយោ.

តតោ វាតាតបោ ឃោរោ, សញ្ជាតោ បដិហញ្ញតិ;

លេណត្ថញ្ច សុខត្ថញ្ច, ឈាយិតុញ្ច វិបស្សិតុំ.

វិហារទានំ សង្ឃស្ស, អគ្គំ ពុទ្ធេន វណ្ណិតំ;

តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោ, សម្បស្សំ អត្ថមត្តនោ.

វិហារេ ការយេ រម្មេ, វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេ;

តេសំ អន្នញ្ច បានញ្ច, វត្ថសេនាសនានិ ច.

ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

តេ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តិ, សព្ពទុក្ខបនូទនំ;

យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយ, បរិនិព្ពាតិ អនាសវោ’’តិ. –

រាជគហសេដ្ឋាទីនំ វិហារទានេន អនុមោទនាគាថាយោ បេយ្យាលវសេន ទស្សិតា. តត្ថ សីតំ ឧណ្ហន្តិ ឧតុវិសភាគវសេន វុត្តំ. សិសិរេ ចាបិ វុដ្ឋិយោតិ ឯត្ថ សិសិរោតិ សម្ផុសិតកវាតោ វុច្ចតិ. វុដ្ឋិយោតិ ឧជុកមេឃវុដ្ឋិយោ ឯវ. ឯតានិ សព្ពានិ ‘‘បដិហន្តី’’តិ ឥមិនាវ បទេន យោជេតព្ពានិ.

បដិហញ្ញតីតិ វិហារេន បដិហញ្ញតិ. លេណត្ថន្តិ និលីយនត្ថំ. សុខត្ថន្តិ សីតាទិបរិស្សយាភាវេន សុខវិហារត្ថំ. ‘‘ឈាយិតុញ្ច វិបស្សិតុ’’ន្តិ ឥទម្បិ បទទ្វយំ ‘‘សុខត្ថញ្ចា’’តិ ឥមិនាវ បទេន យោជេតព្ពំ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – សុខត្ថញ្ច វិហារទានំ, កតមសុខត្ថំ? ឈាយិតុំ, វិបស្សិតុញ្ច យំ សុខំ តទត្ថំ. អថ វា បរបទេនបិ យោជេតព្ពំ – ឈាយិតុញ្ច វិបស្សិតុញ្ច វិហារទានំ, ‘‘ឥធ ឈាយិស្សតិ វិបស្សិស្សតី’’តិ ទទតោ វិហារទានំ សង្ឃស្ស អគ្គំ ពុទ្ធេន វណ្ណិតំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សោ ច សព្ពទទោ ហោតិ, យោ ទទាតិ ឧបស្សយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៤២).

យស្មា ច អគ្គំ វណ្ណិតំ, តស្មា ហិ បណ្ឌិតោ បោសោតិ គាថា. វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេតិ ឯត្ថ វិហារេ បរិយត្តិពហុស្សុតេ ច បដិវេធពហុស្សុតេ ច វាសេយ្យ. តេសំ អន្នញ្ចាតិ យំ តេសំ អនុច្ឆវិកំ អន្នញ្ច បានញ្ច វត្ថានិ ច មញ្ចបីឋាទិសេនាសនានិ ច, តំ សព្ពំ តេសុ ឧជុភូតេសុ អកុដិលចិត្តេសុ. ទទេយ្យាតិ និទហេយ្យ. តញ្ច ខោ វិប្បសន្នេន ចេតសា, ន ចិត្តប្បសាទំ វិរាធេត្វា. ឯវំ វិប្បសន្នចិត្តស្ស ហិ តេ តស្ស ធម្មំ ទេសេន្តិ…បេ… បរិនិព្ពាតិ អនាសវោតិ អយមេត្ថ អដ្ឋកថានយោ.

អយំ បន អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន (ទី. និ. ដី. ១.៣៥០) ចេវ អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេន (សារត្ថ. ដី. ៣.២៩៥) ច សំវណ្ណិតោ ដីកានយោ – សីតន្តិ អជ្ឈត្តំ ធាតុក្ខោភវសេន វា ពហិទ្ធា ឧតុវិបរិណាមវសេន វា ឧប្បជ្ជនកសីតំ. ឧណ្ហន្តិ អគ្គិសន្តាបំ, តស្ស វនឌាហាទីសុ សម្ភវោ ទដ្ឋព្ពោ. បដិហន្តីតិ បដិពាធតិ យថា តទុភយវសេន កាយចិត្តានំ ពាធនំ ន ហោតិ, ឯវំ ករោតិ. សីតុណ្ហព្ភាហតេ ហិ សរីរេ វិក្ខិត្តចិត្តោ ភិក្ខុ យោនិសោ បទហិតុំ ន សក្កោតិ, វាឡមិគានីតិ សីហព្យគ្ឃាទិចណ្ឌមិគេ. គុត្តសេនាសនញ្ហិ អារញ្ញកម្បិ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ និសិន្នស្ស តេ បរិស្សយា ន ហោន្តិ. សរីសបេតិ យេ កេចិ សរន្តេ គច្ឆន្តេ ទីឃជាតិកេ សប្បាទិកេ. មកសេតិ និទស្សនមត្តមេតំ, ដំសាទីនម្បិ ឯតេនេវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សិសិរេតិ សិសិរកាលវសេន, សត្តាហវទ្ទលិកាទិវសេន ច ឧប្បន្នេ សិសិរសម្ផស្សេ. វុដ្ឋិយោតិ យទា តទា ឧប្បន្នា វស្សវុដ្ឋិយោ បដិហន្តីតិ យោជនា.

វាតាតបោ ឃោរោតិ រុក្ខគច្ឆាទីនំ ឧម្មូលភញ្ជនាទិវសេន បវត្តិយា ឃោរោ សរជអរជាទិភេទោ វាតោ ចេវ គិម្ហបរិឡាហសមយេសុ ឧប្បត្តិយា ឃោរោ សូរិយាតបោ ច បដិហញ្ញតិ បដិពាហីយតិ. លេណត្ថន្តិ នានារម្មណតោ ចិត្តំ និវត្តេត្វា បដិសល្លានារាមត្ថំ. សុខត្ថន្តិ វុត្តបរិស្សយាភាវេន ផាសុវិហារត្ថំ. ឈាយិតុន្តិ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ យត្ថ កត្ថចិ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធិត្វា ឧបនិជ្ឈាយិតុំ. វិបស្សិតុន្តិ អនិច្ចាទិតោ សង្ខារេ សម្មសិតុំ.

វិហារេតិ បតិស្សយេ. ការយេតិ ការាបេយ្យ. រម្មេតិ មនោរមេ និវាសសុខេ. វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេតិ ការេត្វា បន ឯត្ថ វិហារេ ពហុស្សុតេ សីលវន្តេ កល្យាណធម្មេ និវាសេយ្យ, តេ និវាសេន្តោ បន តេសំ ពហុស្សុតានំ យថា បច្ចយេហិ កិលមថោ ន ហោតិ, ឯវំ អន្នញ្ច បានញ្ច វត្ថសេនាសនានិ ច ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ អជ្ឈាសយសម្បន្នេសុ កម្មកម្មផលានំ, រតនត្តយគុណានញ្ច សទ្ទហនេន វិប្បសន្នេន ចេតសា.

ឥទានិ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ អញ្ញមញ្ញូបការិតំ ទស្សេតុំ ‘‘តេ តស្សា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ តេតិ ពហុស្សុតា. តស្សាតិ ឧបាសកស្ស. ធម្មំ ទេសេន្តីតិ សកលវដ្ដទុក្ខបនូទនំ សទ្ធម្មំ ទេសេន្តិ. យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយាតិ សោ ឧបាសកោ យំ សទ្ធម្មំ ឥមស្មិំ សាសនេ សម្មាបដិបជ្ជនេន ជានិត្វា អគ្គមគ្គាធិគមនេន អនាសវោ ហុត្វា បរិនិព្ពាតិ ឯកាទសគ្គិវូបសមេន សីតិ ភវតីតិ.

សីតបដិឃាតាទិកា វិបស្សនាវសានា តេរស, អន្នាទិលាភោ, ធម្មស្សវនំ, ធម្មាវពោធោ, បរិនិព្ពានន្តិ ឯវមេត្ថ សត្តរស អានិសំសា វុត្តា.

បដិគ្គហណកានំ វិហារវសេន ឧប្បន្នផលានុរូបម្បិ ទាយកានំ វិហារទានផលំ វេទិតព្ពំ. យេភុយ្យេន ហិ កម្មសរិក្ខកផលំ លភន្តីតិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ‘‘សង្ឃស្ស បន បរិច្ចត្តត្តា’’តិ ឥមិនា សង្ឃិកវិហារមេវ បធានវសេន វទតិ, សង្ឃិកវិហារោ នាមេស ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស កតវិហារោ, យំ សន្ធាយ បទភាជនិយំ វុត្តំ ‘‘សង្ឃិកោ នាម វិហារោ សង្ឃស្ស ទិន្នោ ហោតិ បរិច្ចត្តោ’’តិ. យត្ថ ហិ ចេតិយំ បតិដ្ឋិតំ ហោតិ, ធម្មស្សវនំ ករីយតិ, ចតូហិ ទិសាហិ ភិក្ខូ អាគន្ត្វា អប្បដិបុច្ឆិត្វាយេវ បាទេ ធោវិត្វា កុញ្ចិកាយ ទ្វារំ វិវរិត្វា សេនាសនំ បដិជគ្គិត្វា យថាផាសុកំ គច្ឆន្តិ, សោ អន្តមសោ ចតុរតនិកាបិ បណ្ណសាលា ហោតុ, ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស កតវិហារោត្វេវ វុច្ចតិ.

៣៥១. លោភំ និគ្គណ្ហិតុំ អសក្កោន្តស្ស ទុប្បរិច្ចជា. ‘‘ឯកភិក្ខុស្ស វា’តិអាទិ ឧបាសកានំ តថា សមាទានេ អាចិណ្ណំ, ទឡ្ហតរំ សមាទានញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ, សរណំ បន តេសំ សាមំ សមាទិន្នម្បិ សមាទិន្នមេវ ហោតី’’តិ វទន្តិ. សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា សន្តិកេតិ យោជនា. តត្ថាតិ យថាគហិតេ សរណេ, ‘‘តស្សា’’តិបិ បាឋោ, យថាគហិតសរណស្សាតិ អត្ថោ. នត្ថិ បុនប្បុនំ កត្តព្ពតាតិ វិញ្ញូជាតិកេ សន្ធាយ វុត្តំ. វិញ្ញូជាតិកានមេវ ហិ សរណាទិអត្ថកោសល្លានំ សុវណ្ណឃដេ សីហវសា វិយ អកុប្បំ សរណគមនំ តិដ្ឋតិ. ‘‘ជីវិតបរិច្ចាគមយំ បុញ្ញ’’ន្តិ ច ឥទំ ‘‘សចេ ត្វំ យថាគហិតំ សរណំ ន ភិន្ទិស្សតិ, ឯវាហំ តំ មារេមី’’តិ កាមំ កោចិ តិណ្ហេន សត្ថេន ជីវិតា វោរោបេយ្យ, តថាបិ ‘‘នេវាហំ ពុទ្ធំ ‘ន ពុទ្ធោ’តិ, ធម្មំ ‘ន ធម្មោ’តិ, សង្ឃំ ‘ន សង្ឃោ’តិ វទាមី’’តិ ទឡ្ហតរំ កត្វា គហិតសរណស្ស វសេន វុត្តំ. ‘‘សគ្គសម្បត្តិំ ទេតី’’តិ និទស្សនមត្តមេតំ. ផលានិសំសានិ បនស្ស សរណគមនវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៥០ សរណគមនកថា) វុត្តានេវ.

៣៥២. វក្ខមាននយេន វេរហេតុតាយ វេរំ វុច្ចតិ បាណាតិបាតាទិបាបធម្មោ, តំ មណតិ ‘‘មយិ ឥធ ឋិតាយ កថមាគច្ឆសី’’តិ តជ្ជេន្តី វិយ និវារេតីតិ វេរមណី, តតោ វា បាបធម្មតោ វិរមតិ ឯតាយាតិ ‘‘វិរមណី’’តិ វត្តព្ពេ និរុត្តិនយេន ឥ-ការស្ស ឯ-ការំ កត្វា ‘‘វេរមណី’’តិ វុត្តំ. ខុទ្ទកបាឋដ្ឋកថាយំ បនាហ ‘‘វេរមណិសិក្ខាបទំ, វិរមណិសិក្ខាបទន្តិ ទ្វិធាសជ្ឈាយំ ករោន្តី’’តិ (ខុ. បា. អដ្ឋ. សាធារណវិភាវនា) កុសលចិត្តសម្បយុត្តាវេត្ថ វិរតិ អធិប្បេតា, ន ផលសម្បយុត្តា យញ្ញាធិករណតោ. អសមាទិន្នសីលស្ស សម្បត្តតោ យថូបដ្ឋិតវីតិក្កមិតព្ពវត្ថុតោ វិរតិ សម្បត្តវិរតិ. សមាទានវសេន ឧប្បន្នា វិរតិ សមាទានវិរតិ. សេតុ វុច្ចតិ អរិយមគ្គោ, តប្បរិយាបន្នា ហុត្វា បាបធម្មានំ សមុច្ឆេទវសេន ឃាតនប្បវត្តា វិរតិ សេតុឃាតវិរតិ. អញ្ញត្រ ‘‘សមុច្ឆេទវិរតី’’តិបិ វុត្តា. ឥទានិ តា សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ជាតិ…បេ… ទីនីតិ អបទិសិតព្ពជាតិគោត្តកុលាទីនិ. អាទិសទ្ទេន វយពាហុសច្ចាទីនំ សង្គហោ. បរិហរតីតិ អវីតិក្កមវសេន បរិវជ្ជេតិ, សីហឡទីបេ ចក្កនឧបាសកស្ស វិយ សម្បត្តវិរតិ វេទិតព្ពា.

‘‘បាណំ ន ហនាមី’’តិអាទីសុ អាទយត្ថេន ឥតិ-សទ្ទេន, វិកប្បត្ថេន វា-សទ្ទេន វា ‘‘អទិន្នំ នាទិយាមិ, អទិន្នាទានា វិរមាមិ, វេរមណិំ សមាទិយាមី’’តិ ឯវមាទីនំ បច្ចេកមត្ថានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សិក្ខាបទ’’ មិច្ចេវ អវត្វា ‘‘សិក្ខាបទានី’’តិ វុត្តំ. បាណាតិបាតា វេរមណិន្តិ សម្ពន្ធោ. សមាទិយាមីតិ សម្មា អាទិយាមិ, អវីតិក្កមាធិប្បាយេន, អខណ្ឌា’ ឆិទ្ទា’ កម្មាសា’ សពលការិតាយ ច គណ្ហាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧត្តរវឌ្ឍមានបព្ពតវាសិឧបាសកស្ស (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៨៩ កុសលកម្មបថវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១០៩-១១១; ធ. ស. អដ្ឋ. កុសលកម្មបថវណ្ណនា) វិយ សមាទានវិរតិ វេទិតព្ពា.

មគ្គសម្បយុត្តាតិ សម្មាទិដ្ឋិយាទិមគ្គសម្បយុត្តា. ឥទានិ តត្ថា តត្ថាគតេសុ ធម្មតោ, កោដ្ឋាសតោ, អារម្មណតោ, វេទនាតោ, មូលតោ, អាទានតោ, ភេទតោតិអាទិនា អនេកធា វិនិច្ឆយេសុ សង្ខេបេនេវ អារម្មណតោ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. បុរិមា ទ្វេតិ សម្បត្តសមាទានវិរតិយោ. ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយាទិវត្ថូ’’តិ បរមត្ថតោ បាណោ វុត្តោ, បញ្ញត្តិតោ បន ‘‘សត្តាទិវត្ថូ’’តិ វត្តព្ពំ, ឯវញ្ហិ ‘‘សត្តេយេវ អារភិត្វា បាណាតិបាតា, អព្រហ្មចរិយា ច វិរមតី’’តិ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ឯកតានានតាទិវិនិច្ឆយ) ខុទ្ទកាគមដ្ឋកថាវចនេន សំសន្ទតិ សមេតីតិ. អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ សត្តសង្ខារវសេន អទិន្នវត្ថុ, តថា ផោដ្ឋព្ពវត្ថុ, វិតថវត្ថុ, សង្ខារវសេនេវ សុរាមេរយវត្ថូតិ ឯតេសំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តន្តីតិ យថាវុត្តំ វីតិក្កមវត្ថុំ អាលម្ពិត្វា វីតិក្កមនចេតនាសង្ខាតវិរមិតព្ពវត្ថុតោ វិរមណវសេន បវត្តន្តិ. បច្ឆិមាតិ សេតុឃាតវិរតិ. និព្ពានារម្មណាវ តថាបិ កិច្ចសាធនតោ. ឥមិនា បន តត្ថេវ អាគតេសុ តីសុ អាចរិយវាទេសុ ទ្វេ បដិពាហិត្វា ឯកស្សេវានុជាននំ វេទិតព្ពំ.

‘‘សម្បត្តវិរតិ, ហិ សមាទានវិរតិ ច យទេវ បជហតិ, តំ អត្តនោ បាណាតិបាតាទិអកុសលមេវារម្មណំ កត្វា បវត្តតី’’តិ កេចិ វទន្តិ. ‘‘សមាទានវិរតិ យតោ វិរមតិ, តំ អត្តនោ វា បរេសំ វា បាណាតិបាតាទិអកុសលមេវាលម្ពណំ កត្វា បវត្តតិ. សម្បត្តវិរតិ បន យតោ វិរមតិ, តេសំ បាណាតិបាតាទីនំ អាលម្ពណានេវ អារម្មណំ កត្វា បវត្តតី’’តិ អបរេ. ‘‘ទ្វយម្បិ ចេតំ យតោ បាណាតិបាតាទិអកុសលតោ វិរមតិ, តេសមារម្មណភូតំ វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុមេវាលម្ពណំ កត្វា បវត្តតិ. បុរិមបុរិមបទត្ថញ្ហិ វីតិក្កមវត្ថុមាលម្ពណំ កត្វា បច្ឆិមបច្ឆិមបទត្ថតោ វិរមិតព្ពវត្ថុតោ វិរមតី’’តិ អញ្ញេ. បឋមវាទោ ចេត្ថ អយុត្តោយេវ. កស្មា? តស្ស អត្តនោ បាណាតិបាតាទិអកុសលស្ស បច្ចុប្បន្នាភាវតោ, អពហិទ្ធាភាវតោ ច. សិក្ខាបទវិភង្គេ ហិ បញ្ចន្នំ សិក្ខាបទានំ បច្ចុប្បន្នារម្មណតា, ពហិទ្ធារម្មណតា ច វុត្តា. តថា ទុតិយវាទោបិ អយុត្តោយេវ. កស្មា? បុរិមវាទេន សម្មិស្សត្តា, បរេសំ បាណាតិបាតាទិអកុសលារម្មណភាវេ ច អនេកន្តិ កត្តា, ទ្វិន្នំ អាលម្ពណប្បភេទវចនតោ ច. តតិយវាទោ បន យុត្តោ សព្ពភាណកានមភិមតោ, តស្មា តទេវ អនុជានាតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘តីសុ អាចរិយវាទេសុ ទ្វេ បដិពាហិត្វា ឯកស្សេវានុជាននំ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ឯត្ថាហ – យជ្ជេតំ វិរតិទ្វយំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិវីតិក្កមិតព្ពវត្ថុមេវាលម្ពណំ កត្វា បវត្តេយ្យ, ឯវំ សតិ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ ករេយ្យ, យញ្ច បជហតិ, តំ ន ជានេយ្យាតិ អយ’មនធិប្បេតោ អត្ថោ អាបជ្ជតីតិ? វុច្ចតេ – ន ហិ កិច្ចសាធនវសេន បវត្តេន្តោ ‘‘អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ ករោតី’’តិ វា ‘‘យញ្ច បជហតិ, តំ ន ជានាតី’’តិ វា វុច្ចតិ. យថា បន អរិយមគ្គោ និព្ពានារម្មណោវ កិលេសេ បជហតិ, ឯវំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិវត្ថារម្មណម្បេតំ វិរតិទ្វយំ បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សីល្យានិ បជហតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘អារភិត្វាន អមតំ, ជហន្តោ សព្ពបាបកេ;

និទស្សនញ្ចេត្ថ ភវេ, មគ្គដ្ឋោរិយបុគ្គលោ’’តិ. (ខុ. បា. អដ្ឋ. ឯកតានានតាវិនិច្ឆយ);

ឥទានិ សង្ខេបេនេវ អាទានតោ, ភេទតោ វា វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បញ្ចង្គសមន្នាគតំ សីលំ សមាទិយាមី’’តិអាទិនា ឯកតោ ឯកជ្ឈំ គណ្ហាតិ. ឯវម្បិ ហិ កិច្ចវសេន ឯតាសំ បញ្ចវិធតា វិញ្ញាយតិ. សព្ពានិបិ ភិន្នានិ ហោន្តិ ឯកជ្ឈំ សមាទិន្នត្តា. ន ហិ តទា បញ្ចង្គិកត្តំ សីលស្ស សម្បជ្ជតិ. យំ តុ វីតិក្កន្តំ, តេនេវ កម្មពទ្ធោ. ‘‘បាណាតិបាតា វេរមណិសិក្ខាបទំ សមាទិយាមី’’តិអាទិនា ឯកេកំ វិសុំ វិសុំ គណ្ហាតិ. ‘‘វេរមណិសិក្ខាបទ’’ន្តិ ច ឥទំ សមាសភាវេន ខុទ្ទកបាឋដ្ឋកថាយំ (ខុ. បា. អដ្ឋ. សាធារណវិភាវនា) វុត្តំ, បាឡិបោត្ថកេសុ បន ‘‘វេរមណិ’’ន្តិ និគ្គហិតន្តមេវ ព្យាសភាវេន ទិស្សតិ. គហដ្ឋវសេន ចេតំ វុត្តំ. សាមណេរានំ បន យថា តថា វា សមាទានេ ឯកស្មិំ ភិន្នេ សព្ពានិបិ ភិន្នានិ ហោន្តិ បារាជិកាបត្តិតោ. ឥតិ ឯកជ្ឈំ, បច្ចេកញ្ច សមាទានេ វិសេសោ ឥធ វុត្តោ, ខុទ្ទកាគមដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯកជ្ឈំ សមាទិយតោ ឯកាយេវ វិរតិ ឯកាវ ចេតនា ហោតិ, កិច្ចវសេន បនេតាសំ បញ្ចវិធត្តំ វិញ្ញាយតិ. បច្ចេកំ សមាទិយតោ បន បញ្ចេវ វិរតិយោ, បញ្ច ច ចេតនា ហោន្តី’’តិ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ឯកតានានតាទិវិនិច្ឆយ) អយំ វិសេសោ វុត្តោ. ភេទេបិ ‘‘យថា តថា វា សមាទិយន្តុ, សាមណេរានំ ឯកស្មិំ ភិន្នេ សព្ពានិបិ ភិន្នានិ ហោន្តិ. បារាជិកដ្ឋានិយានិ ហិ តានិ តេសំ. យំ តុ វីតិក្កន្តំ ហោតិ, តេនេវ កម្មពទ្ធោ. គហដ្ឋានំ បន ឯកស្មិំ ភិន្នេ ឯកមេវ ភិន្នំ ហោតិ, យតោ តេសំ តំសមាទានេនេវ បុន បញ្ចង្គិកត្តំ សីលស្ស សម្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. យថាវុត្តោបិ ទីឃភាណកានំ វាទោ អបរេវាទោ នាម តត្ថ កតោ.

សេតុឃាតវិរតិយា បន ភេទោ នាម នត្ថិ បដិបក្ខសមុច្ឆិន្ទនេន អកុប្បសភាវត្តា. តទេវត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘ភវន្តរេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ភវន្តរេបី’’តិ ឥមិនា អត្តនោ អរិយភាវំ អជានន្តោបីតិ អត្ថំ វិញ្ញាបេតិ. ជីវិតហេតុបិ, បគេវ អញ្ញហេតុ. ‘‘នេវ បាណំ ហនតិ, ន សុរំ បិវតី’’តិ ឥទំ មជ្ឈេបេយ្យាលនិទ្ទិដ្ឋំ, មិគបទវឡញ្ជននយេន វា វុត្តំ. សុរន្តិ ច និទស្សនមត្តំ. សព្ពម្បិ ហិ សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានានុយោគំ ន ករោតិ. ‘‘មជ្ជន្តិ តទេវ ឧភយំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ សុរាសវវិនិមុត្តំ មទនីយ’’ន្តិ (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១១៣៤) សំយុត្តមហាវគ្គដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ខុទ្ទកបាឋដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘តទុភយមេវ មទនីយដ្ឋេន មជ្ជំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អត្ថិ មទនីយំ, យេន បីតេន មត្តោ ហោតិ បមត្តោ, ឥទំ វុច្ចតិ មជ្ជ’’ន្តិ (ខុ. បា. អដ្ឋ. បុរិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘សចេ បិស្សា’’តិអាទិនា តត្ថេវ វិសេសទស្សនំ, អជានន្តស្សបិ ខីរមេវ មុខំ បវិសតិ,ន សុរា, បគេវ ជានន្តស្ស. កោញ្ចសកុណានន្តិ កុន្តសកុណានំ. សចេបិ មុខេ ខីរមិស្សកេ ឧទកេ បក្ខិបន្តីតិ យោជេតព្ពំ. ‘‘ន ចេត្ថ ឧបមោបមេយ្យានំ សម្ពទ្ធតា សិយា កោញ្ចសកុណានំ យោនិសិទ្ធត្តា’’តិ កោចិ វទេយ្យាតិ អាហ ‘‘ឥទ’’ន្តិអាទិ. យោនិសិទ្ធន្តិ មនុស្សតិរច្ឆានានំ ឧទ្ធំ តិរិយមេវ ទីឃតា វិយ, ពកានំ មេឃសទ្ទេន, កុក្កុដីនំ វាតេន គព្ភគ្គហណំ វិយ ច ជាតិសិទ្ធំ, ឥតិ កោចិ វទេយ្យ ចេតិ អត្ថោ. ‘‘ចេវា’’តិបិ បាឋំ វត្វា សមុច្ចយត្ថមិច្ឆន្តិ កេចិ. ធម្មតាសិទ្ធន្តិ ពោធិសត្តេ កុច្ឆិគតេ ពោធិសត្តមាតុ សីលំ វិយ, វិជាតេ តស្សា ទិវង្គមនំ វិយ ច សភាវេន សិទ្ធំ, មគ្គធម្មតាយ វា អរិយមគ្គានុភាវេន សិទ្ធន្តិ វេទិតព្ពន្តិ វិស្សជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ.

ទិដ្ឋិជុករណំ នាម ភារិយំ ទុក្ករំ, តស្មា សរណគមនំ សិក្ខាបទសមាទានតោ មហដ្ឋតរមេវ, ន អប្បដ្ឋតរន្តិ អធិប្បាយោ. ឯតន្តិ សិក្ខាបទំ. យថា វា តថា វា គណ្ហន្តស្សាបីតិ អាទរំ គារវមកត្វា សមាទិយន្តស្សាបិ. សាធុកំ គណ្ហន្តស្សាបីតិ សក្កច្ចំ សីលានិ សមាទិយន្តស្សាបិ អប្បដ្ឋតរមេវ, អប្បសមារម្ភតរញ្ច, ន ទិគុណំ ឧស្សាហោ ករណីយោតិ វុត្តំ ហោតិ. សីលំ ឥធ អភយទានតាយ ទានំ, អនវសេសំ វា សត្តនិកាយំ ទយតិ រក្ខតីតិ ទានំ. អយមេត្ថ អដ្ឋកថាមុត្តកនយោ – សរណំ ឧបគតេន កាយវាចាចិត្តេហិ សក្កច្ចំ វត្ថុត្តយបូជា កាតព្ពា, តត្ថ ច សំកិលេសោ សាធុកំ បរិហរិតព្ពោ, សិក្ខាបទានិ បន សមាទានមត្តំ, សម្បត្តវត្ថុតោ វិរមណមត្តញ្ចាតិ សរណគមនតោ សីលស្ស អប្បដ្ឋតរតា, អប្បសមារម្ភតរតា ច វេទិតព្ពា. សព្ពេសំ សត្តានំ ជីវិតទានាទិនា ទណ្ឌនិធានតោ, សកលលោកិយលោកុត្តរ គុណាធិដ្ឋានតោ ចស្ស មហប្ផលតរតា, មហានិសំសតរតា ច ទដ្ឋព្ពាតិ.

តមត្ថំ បាឡិយា សាធេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អគ្គានី’’តិ ញាតត្តា អគ្គញ្ញានិ. ចិររត្តតាយ ញាតត្តា រត្តញ្ញានិ. ‘‘អរិយានំ សាធូនំ វំសានី’’តិ ញាតត្តា វំសញ្ញានិ. បុរិមកានំ អាទិបុរិសានំ ឯតានីតិ បោរាណានិ. សព្ពសោ កេនចិបិ បការេន សាធូហិ ន កិណ្ណានិ ន ឆឌ្ឌិតានីតិ អសំកិណ្ណានិ. អយញ្ច នយោ នេសំ យថា អតីតេ, ឯវំ ឯតរហិ, អនាគតេ ចាតិ អាហ ‘‘អសំកិណ្ណបុព្ពានី’’តិអាទិ. អតីតេ ហិ កាលេ អសំកិណ្ណភាវស្ស ‘‘អសំកិណ្ណបុព្ពានី’’តិ និទស្សនំ, បច្ចុប្បន្នេ ‘‘ន សង្កិយន្តី’’តិ, អនាគតេ ‘‘ន សង្កិយិស្សន្តី’’តិ. អតោយេវ អប្បដិកុដ្ឋានិ ន បដិក្ខិត្តានិ. ន ហិ កទាចិបិ វិញ្ញូ សមណព្រាហ្មណា ហិំសាទិបាបធម្មំ អនុជានន្តិ. អបរិមាណានំ សត្តានំ អភយំ ទេតីតិ សព្ពេសុ ភូតេសុ និហិតទណ្ឌត្តា សកលស្សបិ សត្តនិកាយស្ស ភយាភាវំ ទេតិ. ន ហិ អរិយសាវកតោ កស្សចិ ភយំ ហោតិ. អវេរន្តិ វេរាភាវំ. អព្យាបជ្ឈន្តិ និទ្ទុក្ខតំ. ‘‘អបរិមាណានំ សត្តានំ អភយំ ទត្វា’’តិអាទិ អានិសំសទស្សនំ, ហេតុម្បិ ចេត្ថ ត្វា-សទ្ទោ យថា ‘‘មាតរំ សរិត្វា រោទតី’’តិ.

យំ កិញ្ចិ ចជនលក្ខណំ, សព្ពំ តំ យញ្ញោតិ អាហ ‘‘ឥទញ្ច បនា’’តិអាទិ. ន នុ ច បញ្ចសីលំ សព្ពកាលិកំ. អពុទ្ធុប្បាទកាលេបិ ហិ វិញ្ញូ តំ សមាទិយន្តិ, ន ច ឯកន្តតោ វិមុត្តាយតនំ ពាហិរកានម្បិ សមាទិន្នត្តា. សរណគមនំ បន ពុទ្ធុប្បាទហេតុកំ, ឯកន្តតោ ច វិមុត្តាយតនំ, កថំ តត្ថ សរណគមនតោ បញ្ចសីលស្ស មហប្ផលតាតិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ជេដ្ឋកន្តិ មហប្ផលភាវេន ឧត្តមំ. ‘‘សរណគមនេយេវ បតិដ្ឋាយា’’តិ ឥមិនា តស្ស សីលស្ស សរណគមនេន អភិសង្ខតត្តា តតោ មហប្ផលតំ, តថា អនភិសង្ខតស្ស ច សីលស្ស អប្បផលតំ ទស្សេតិ.

៣៥៣. ឦទិសមេវាតិ ឯវំ សំកិលេសបដិបក្ខមេវ ហុត្វា. ននុ ច បឋមជ្ឈានាទិយញ្ញាយេវ ទេសេតព្ពា, កស្មា ពុទ្ធុប្បាទតោ បដ្ឋាយ ទេសនមារភតីតិ អនុយោគំ បរិហរិតុំ ‘‘តិវិធ…បេ… ទស្សេតុកាមោ’’តិ វុត្តំ. តិវិធសីលបារិបូរិយំ ឋិតស្ស ហិ នេសំ យញ្ញានំ អប្បដ្ឋតរតា, មហប្ផលតរតា ច ហោតិ, តស្មា តំ ទស្សេតុកាមត្តា ពុទ្ធុប្បាទតោ បដ្ឋាយ ទេសនំ អារភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ហេដ្ឋា វុត្តេហិ គុណេហីតិ ឯត្ថ ‘‘សោ តំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៩១) ហេដ្ឋា វុត្តា សរណគមនំ, សីលសម្បទា, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតាតិ ឯវមាទយោ គុណា វេទិតព្ពា. បឋមំ ឈានំ និព្ពត្តេន្តោ ន កិលមតីតិ យោជនា. តានីតិ បឋមជ្ឈានាទីនិ. ‘‘បឋមំ ឈាន’’ន្តិអាទិនា បាឡិយំ បណីតានមេវ ឈានានំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ កតោតិ មន្តវា ‘‘ឯកំ កប្បំ, អដ្ឋ កប្បេ’’តិអាទិ វុត្តំ, មហាកប្បវសេន ចេត្ថ អត្ថោ. ហីនំ បន បឋមំ ឈានំ អសង្ខ្យេយ្យកប្បស្ស តតិយភាគំ អាយុំ ទេតិ. មជ្ឈិមំ ឧបឌ្ឍកប្បំ. ហីនំ ទុតិយំ ឈានំ ទ្វេ កប្បានិ, មជ្ឈិមំ ចត្តារីតិអាទិនា អត្ថោ នេតព្ពោ. អបិច យស្មា បណីតានិយេវេត្ថ ឈានានិ អធិប្បេតានិ មហប្ផលតរភាវទស្សនបរត្តា ទេសនាយ, តស្មា ‘‘បឋមំ ឈានំ ឯកំ កប្ប’’ន្តិអាទិនា បណីតានេវ ឈានានិ និទ្ទិដ្ឋានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តទេវាតិ ចតុត្ថជ្ឈានមេវ. ចតុក្កនយេន ហិ ទេសនា អាគតា. យទិ ឯវំ កថំ អារុប្បតាតិ អាហ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនាទិសមាបត្តិវសេន ភាវិត’’ន្តិ, តថា ភាវិតត្តា ចតុត្ថជ្ឈានមេវ អារុប្បំ ហុត្វា វីសតិកប្បសហស្សាទីនិ អាយុំ ទេតីតិ អធិប្បាយោ. អយំ អាចរិយស្ស មតិ. អថ វា តទេវាតិ អារុប្បសង្ខាតំ ចតុត្ថជ្ឈានមេវ, តំ បន កស្មា វីសតិកប្បសហស្សាទីនិ អាយុំ ទេតីតិ វុត្តំ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនាទិសមាបត្តិវសេន ភាវិត’’ន្តិ, តថា ភាវិតត្តា ឯវំ ទេតីតិ អធិប្បាយោ. អបរោ នយោ ‘‘តទេវា’’តិ វុត្តេ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានមេវាតិ អត្ថោ អាបជ្ជេយ្យាតិ តំ និវត្តេតុំ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនាទិសមាបត្តិវសេន ភាវិត’’ន្តិ អាហ, តថា ភាវិតំ អង្គសមតាយ ចតុត្ថជ្ឈានសង្ខាតំ អារុប្បជ្ឈានមេវាធិប្បេតន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

សម្មទេវ និច្ចសញ្ញាទិបដិបក្ខវិធមនវសេន បវត្តមានា បុព្ពភាគិយេ ឯវ ពោធិបក្ខិយធម្មេ សមានេន្តី វិបស្សនា វិបស្សកបុគ្គលស្ស អនប្បកំ បីតិសោមនស្សំ សមាវហតីតិ វុត្តំ ‘‘វិបស្សនាសុខសទិសស្ស បន សុខស្ស អភាវា មហប្ផល’’ន្តិ. យថាហ ធម្មរាជា ធម្មបទេ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤);

យស្មា បនាយំ ទេសនា ឥមិនា អនុក្កមេន ឥមានិ ញាណានិ និព្ពត្តេន្តស្ស វសេន បវត្តិតា, តស្មា ‘‘វិបស្សនាញាណេ បតិដ្ឋាយា’’តិអាទិនា ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមំ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស បតិដ្ឋាភូតំ កត្វា វុត្តំ. សមានរូបនិម្មានំ នាម មនោមយិទ្ធិយា អញ្ញេហិ អសាធារណកិច្ចន្តិ អាហ ‘‘អត្តនោ…បេ… មហប្ផលា’’តិ. ហត្ថិអស្សាទិវិវិធរូបករណំ វិកុព្ពនំ, តស្ស ទស្សនសមត្ថតាយ. ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ នាម បុរិមជាតីសុ ឥច្ឆិតិច្ឆិតោ ខន្ធបទេសោ. អរហត្តមគ្គេនេវ មគ្គសុខំ និដ្ឋិតន្តិ វុត្តំ ‘‘អតិ…បេ… មហប្ផល’’ន្តិ. សមាបេន្តោតិ បរិយោសាបេន្តោ.

កូដទន្តឧបាសកត្តបដិវេទនាទិកថាវណ្ណនា

៣៥៤-៨. ‘‘អភិក្កន្តំ ភោ គោតមា’’តិអាទិ ទេសនាយ បសាទវចនំ, ‘‘ឯសាហំ ភវន្ត’’ន្តិអាទិ បន សរណគមនវចនន្តិ តទុភយសម្ពន្ធំ ទស្សេន្តោ ‘‘ទេសនាយា’’តិអាទិមាហ. តនូតិ មន្ទោ កាយិកចេតសិកសុខសមុបព្យូហតោ. សព្ពេ តេ បាណយោតិ ‘‘សត្ត ច ឧសភសតានី’’តិអាទិនា វុត្តេ សព្ពេ តេ បាណិនោ. តំ បវត្តិន្តិ តេសំ បាណីនំ មោចនាការំ. អាកុលភាវោតិ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មស្ស សុតត្តា បាណីសុ អនុទ្ទយំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឋិតស្ស ‘‘កថញ្ហិ នាម មយា តាវ ពហូ បាណិនោ មារណត្ថាយ ពន្ធាបិតា’’តិ ចិត្តេ បរិព្យាកុលភាវោ, យស្មា អត្ថិ, តស្មា ន ទេសេតីតិ យោជនា, ‘‘ឧទបាទី’’តិបិ បាឋោ. សុត្វាតិ ‘‘មុត្តា ភោ តេ បាណយោ’’តិ អារោចិតវចនំ សុត្វា. ចិត្តចារោតិ ចិត្តប្បវត្តិ. ‘‘កល្លចិត្តំ មុទុចិត្តំ វិនីវរណចិត្តំ ឧទគ្គចិត្តំ បសន្នចិត្ត’’ន្តិ ឥទំ បទបញ្ចកំ សន្ធាយ‘‘កល្លចិត្តន្តិអាទី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ទានកថំ សីលកថ’’ន្តិអាទិនា វុត្តាយ អនុបុព្ពិកថាយ អានុភាវេន. កាមច្ឆន្ទវិគមេន កល្លចិត្តតា អរោគចិត្តតា, ព្យាបាទវិគមេន មេត្តាវសេន មុទុចិត្តតា អកថិនចិត្តតា, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចវិគមេន វិក្ខេបាភាវតោ វិនីវរណចិត្តតា តេហិ អមលីនចិត្តតា, ថិនមិទ្ធវិគមេន សម្បគ្គហណវសេន ឧទគ្គចិត្តតា អមលីនចិត្តតា, វិចិកិច្ឆាវិគមេន សម្មាបដិបត្តិយា អវិមុត្តតាយ បសន្នចិត្តតា អនាវិលចិត្តតា ច ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុបុព្ពិកថានុភាវេន វិក្ខម្ភិតនីវរណតំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ បរមសុខុមគម្ភីរទុរនុពោធត្ថបរិទីបនាយ សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយជននាយ សាធុវិលាសិនិយា នាម លីនត្ថបកាសនិយា កូដទន្តសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថបកាសនា.

កូដទន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.