៦. មហាលិសុត្តវណ្ណនា

ព្រាហ្មណទូតវត្ថុវណ្ណនា

៣៥៩. ឯវំ កូដទន្តសុត្តំ សំវណ្ណេត្វា ឥទានិ មហាលិសុត្តំ សំវណ្ណេន្តោ យថានុបុព្ពំ សំវណ្ណនោកាសស្ស បត្តភាវំ វិភាវេតុំ, កូដទន្តសុត្តស្សានន្តរំ សង្គីតស្ស សុត្តស្ស មហាលិសុត្តភាវំ វា បកាសេតុំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ…បេ… វេសាលិយន្តិ មហាលិសុត្ត’’ន្តិ អាហ. បុនប្បុនំ វិសាលភាវូបគមនតោតិ ឯត្ថាយំ សង្ខេបោ – ពារាណសិរញ្ញោ កិរ អគ្គមហេសិយា មំសបេសិគព្ភេន ទ្វេ ទារកា និព្ពត្តា ធីតា ច បុត្តោ ច, តេសំ អញ្ញមញ្ញំ វិវាហេន សោឡសក្ខត្តុំ បុត្តធីតុវសេន ទ្វេ ទ្វេ ទារកា វិជាតា. តតោ តេសំ ទារកានំ យថាក្កមំ វឌ្ឍេន្តានំ បច្ចេកំ សបរិវារានំ អារាមុយ្យាននិវាសដ្ឋានបរិវារសម្បត្តិំ គហេតុំ អប្បហោនកតាយ នគរំ តិក្ខត្តុំ គាវុតន្តរេន គាវុតន្តរេន បរិក្ខិបិំសុ, ឯវំ តស្ស បុនប្បុនំ តិបាការបរិក្ខេបេន វិសាលភាវមុបគតត្តា ‘‘វេសាលី’’ត្វេវ នាមំ ជាតំ. តេន វុត្តំ ‘‘បុនប្បុនំ វិសាលភាវូបគមនតោ វេសាលីតិ លទ្ធនាមកេ នគរេ’’តិ. វិត្ថារកថា ចេត្ថ មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនាយ, (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៦) រតនសុត្តវណ្ណនាយ (ខុ. បា. អដ្ឋ. វេសាលិវត្ថុ; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.រតនសុត្តវណ្ណនា) ច គហេតព្ពា. ពហិនគរេតិ នគរតោ ពហិ, ន អម្ពបាលិវនំ វិយ អន្តោនគរស្មិំ. សយំជាតន្តិ សយមេវ ជាតំ អរោបិមំ. មហន្តភាវេនាតិ រុក្ខគច្ឆានំ, ឋិតោកាសស្ស ច មហន្តភាវេន. តេនេវាហ ‘‘ហិមវន្តេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធំ ហុត្វា’’តិ. យំ បន វេនយិកានំ មតេន វិនយដ្ឋកថាយំ វុត្តំ –

‘‘តត្ថ មហាវនំ នាម សយំជាតំ អរោបិមំ សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនំ. កបិលវត្ថុសាមន្តា បន មហាវនំ ហិមវន្តេន សហ ឯកាពទ្ធំ អបរិច្ឆេទំ ហុត្វា មហាសមុទ្ទំ អាហច្ច ឋិតំ, ឥទំ តាទិសំ ន ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៦២).

តំ មជ្ឈិមភាណកសំយុត្តភាណកានម្បិ សមានកថា. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយញ្ហិ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៥២) សំយុត្តដ្ឋកថាយញ្ច (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.៣៧) តថេវ វុត្តំ. ឥធ បន ទីឃភាណកានំ មតេន ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ច ‘‘អហុត្វា’’តិ កត្ថចិ បាឋោ ទិស្សតិ, ឯវំ សតិ សព្ពេសម្បិ សមានវាទោ សិយាតិ. កូដាគារសាលាសង្ខេបេនាតិ ហំសមណ្ឌលាការសង្ខាតហំសវដ្ដកច្ឆន្នេន កូដាគារសាលានិយាមេន, តថា កតត្តា បាសាទោយេវ ‘‘កូដាគារសាលា’’តិ វុត្តោ, តព្ពោហារេន បន សកលោបិ សង្ឃារាមោតិ វុត្តំ ហោតិ. វិនយដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៦២) តុ ឯវំ វុត្តំ –

‘‘កូដាគារសាលា បន មហាវនំ និស្សាយ កតេ អារាមេ កូដាគារំ អន្តោកត្វា ហំសវដ្ដកច្ឆទនេន កតា សព្ពាការសម្បន្នា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ គន្ធកុដិ វេទិតព្ពា’’តិ.

កោសលេសុ ជាតា, ភវា, តេ វា និវាសោ ឯតេសន្តិ កោសលកា. ឯវំ មាគធកា. ជនបទវាចិនោ ហិ បាយតោ បុល្លិង្គបុថុវចនា. យស្ស អករណេ បុគ្គលោ មហាជានិយោ ហោតិ, តំ ករណំ អរហតីតិ ករណីយន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘អវស្សំ កត្តព្ពកម្មេនា’’តិ. អកាតុម្បិ វដ្ដតិ អសតិ សមវាយេ, តស្មា សមវាយេ សតិ កត្តព្ពតោ តំ កិច្ចន្តិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ.

៣៦០. យា ពុទ្ធានំ ឧប្បជ្ជនារហា នានត្តសញ្ញា, តាសំ វសេន ‘‘នានារម្មណចារតោ’’តិ វុត្តំ, នានារម្មណប្បវត្តិតោតិ អត្ថោ. សម្ភវន្តស្សេវ ហិ បដិសេធោ, ន អសម្ភវន្តស្ស. បដិក្កម្មាតិ និវត្តេត្វា តថា ចិត្តំ អនុប្បាទេត្វា. សល្លីនោតិ ឈានសមាបត្តិយា ឯកត្តារម្មណំ អល្លីនោ. និលីនោតិ តស្សេវ វេវចនំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកីភាវ’’ន្តិអាទិ. សបរិវារត្តា អនេកោបិ តទា ឯកោ វិយ ភវតីតិ ឯកីភាវោ, តំ ឯកីភាវំ. យេនាយស្មា នាគិតោ, តំ សន្ធាយ ‘‘តស្មា ឋានា’’តិ វុត្តំ.

ឱដ្ឋទ្ធលិច្ឆវិវត្ថុវណ្ណនា

៣៦១. អទ្ធោដ្ឋតាយាតិ ឧបឌ្ឍោដ្ឋតាយ. តស្ស កិរ ឧត្តរោដ្ឋស្ស អប្បកតាយ តិរិយំ ផាលេត្វា អទ្ធមបនីតំ វិយ ខាយតិ ចត្តារោ ទន្តេ, ទ្វេ ច ទាឋា ន ឆាទេតិ, តេន នំ ‘‘ឱដ្ឋទ្ធោ’’តិ វោហរតិ. កេចិ បន ‘‘អធោ-សទ្ទេន បាឋំ បរិកប្បេត្វា ហេដ្ឋា ឱដ្ឋស្ស ឱលម្ពកតាយ ‘‘ឱដ្ឋាធោ’’តិ អត្ថំ វទន្តិ, តទយុត្តមេវ តថា បាឋស្ស អទិស្សនតោ, អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.៣៦១) ច អវណ្ណិតត្តា. អយំ កិរ ឧបោសថិកោ ទាយកោ ទានបតិ សទ្ធោ បសន្នោ ពុទ្ធមាមកោ ធម្មសង្ឃមាមកោ. តេនាហ ‘‘បុរេភត្ត’’ន្តិអាទិ. ខន្ធកេ, (មហាវ. ២៨៩) មហាបរិនិព្ពានសុត្តេ (ទី. និ. ២.១៦១) ច អាគតនយេន ‘‘នីលបីតាទិ…បេ… តាវតិំសបរិសសប្បដិភាគាយា’’តិ វុត្តំ. អយំ បន វេសាលី ភគវតោ កាលេ ឥទ្ធា ចេវ វេបុល្លប្បត្តា ច អហោសិ. តត្ថ ហិ រាជូនមេវ សត្ត សហស្សានិ, សត្ត សតានិ, សត្ត ច រាជានោ អហេសុំ, តថា យុវរាជសេនាបតិភណ្ឌាគារិកបភុតីនម្បិ, បាសាទកូដាគារអារាមបោក្ខរណិអាទយោបិ តប្បរិមាណាយេវ, ពហុជនា, អាកិណ្ណមនុស្សា, សុភិក្ខា ច. តេន វុត្តំ ‘‘មហតិយា លិច្ឆវិបរិសាយា’’តិ. តស្ស បន កុលស្ស អាទិភូតានំ យថាវុត្តានំ មំសបេសិយា និព្ពត្តទារកានំ តាបសេន បាយិតំ យំ ខីរំ ឧទរំ បវិសតិ, សព្ពំ តំ មណិភាជនគតំ វិយ ទិស្សតិ, ចរិមកភវេ ពោធិសត្តេ កុច្ឆិគតេ ពោធិសត្តមាតុ វិយ ឧទរច្ឆវិយា អតិវិប្បសន្នតាយ តេ និច្ឆវី អហេសុំ. អបរេ បនាហុ ‘‘សិព្ពេត្វា ឋបិតា វិយ នេសំ អញ្ញមញ្ញំ លីនា ឆវិ អហោសី’’តិ. ឯវំ តេ និច្ឆវិតាយ វា លីនច្ឆវិតាយ វា លិច្ឆវីតិ បញ្ញាយិំសុ, និរុត្តិនយេន ចេត្ថ បទសិទ្ធិ, តព្ពំសេ ឧប្បន្នា សព្ពេបិ លិច្ឆវយោ នាម ជាតា. តេនាហ ‘‘លិច្ឆវិបរិសាយា’’តិ, លិច្ឆវិរាជូនំ, លិច្ឆវិវំសភូតាយ វា បរិសាយាតិ អត្ថោ. មហន្តំ យសំ លាតិ គណ្ហាតីតិ មហាលិ យថា ‘‘ភទ្ទាលី’’តិ. មូលនាមន្តិ មាតាបិតូហិ កតនាមំ.

៣៦២. សាសនេ យុត្តបយុត្តោតិ ភាវនមនុយុត្តោ. សព្ពត្ថ សីហសមានវុត្តិនោបិ ភគវតោ បរិសាយ មហត្តេ សតិ តទជ្ឈាសយានុរូបំ បវត្តិយមានាយ ធម្មទេសនាយ វិសេសោ ហោតីតិ អាហ ‘‘មហន្តេន ឧស្សាហេន ធម្មំ ទេសេស្សតី’’តិ.

‘‘វិស្សាសិកោ’’តិ វត្វា តមស្ស វិស្សាសិកភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ថូលសរីរោតិ វឋរសរីរោ. ថេរស្ស ខីណាសវភាវតោ ‘‘អាលសិយភាវោ អប្បហីនោ’’តិ ន វត្តព្ពោ, វាសនាលេសំ បន ឧបាទាយ ‘‘ឦសកំ អប្បហីនោ វិយ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ន ហិ សាវកានំ ពុទ្ធានមិវ សវាសនា កិលេសា បហីយន្តិ. យថាវុត្តំ បាសាទមេវ សន្ធាយ ‘‘កូដាគារមហាគេហា’’តិ វុត្តំ. បាចីនមុខាតិ បាចីនបមុខា.

៣៦៣. វិនេយ្យជនានុបរោធេន ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ បដិហារិយវិជម្ភនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិ. គន្ធកុដិតោ និក្ខមនវេលាយញ្ហិ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ អាវេឡាវេឡា យមលា យមលា ហុត្វា សវិសេសំ បភស្សរា វិនិច្ឆរិំសុ. តាហិ ‘‘ភគវា និក្ខមតី’’តិ សមារោចិតមិវ និក្ខមនំ សញ្ជានិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘សំសូចិតនិក្ខមនោ’’តិ.

៣៦៤. ‘‘អជ្ជា’’តិ វុត្តទិវសតោ អតីតមនន្តរំ ហិយ្យោទិវសំ បុរិមំ នាម, តថា ‘‘ហិយ្យោ’’តិ វុត្តទិវសតោ បរំ បុរិមតរំ អតិសយេន បុរិមត្តា. ឥតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ ទិវសេសុ វវត្ថិតោ យថាក្កមំ បុរិមបុរិមតរភាវោ. ឯវំ សន្តេបិ យទេត្ថ ‘‘បុរិមតរ’’ន្តិ វុត្តំ, តតោ បភុតិ យំ យំ ឱរំ, តំ តំ បុរិមំ. យំ យំ បរំ, តំ តំ បុរិមតរន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិមាហ. ឱរបារភាវស្ស វិយ, ហិ ទិសាវិទិសាភាវស្ស វិយ ច បុរិមបុរិមតរភាវស្ស អបេក្ខាសិទ្ធិ. មូលទិវសតោតិអាទិទិវសតោ. អគ្គេតិ ឧបយោគត្ថេ ភុម្មវចនំ, ឧបយោគវចនស្ស វា ឯ-ការាទេសោតិ ទស្សេតិ ‘‘អគ្គ’’ន្តិ ឥមិនា, បឋមន្តិ អត្ថោ. តំ បនេត្ថ បរា អតីតា កោដិយេវាតិ អាហ ‘‘បរកោដិំ កត្វា’’តិ. យំ-សទ្ទោ បរិច្ឆេទេ និបាតោ, តប្បយោគេន ចាយំ ‘‘វិហរាមី’’តិ វត្តមានបយោគោ, អត្ថោ បន អតីតវសេន វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យាវ វិហាសិ’’ន្តិ វុត្តំ. តស្សាតិ ទិវសស្ស. បឋមវិកប្បេ ‘‘វិហរាមី’’តិ ឥមស្ស ‘‘យទគ្គេ’’តិ ឥមិនា ឧជុកំ តាវ សម្ពន្ធិត្វា បច្ឆា ‘‘នចិរំ តីណិ វស្សានី’’តិ បមាណវចនំ យោជេតព្ពំ. ទុតិយវិកប្បេ បន ‘‘នចិរំ តីណិ វស្សានី’’តិ ឥមេហិបិ កុដិលំ សម្ពន្ធោ កត្តព្ពោ. នចិរន្តិ ចេតំ ភាវនបុំសកំ, អច្ចន្តសញ្ញោគំ វា. តញ្ហិ បមាណតោ វិសេសេតុំ ‘‘តីណិ វស្សានី’’តិ វទតិ. តេនាហ ‘‘នចិរំ វិហាសិំ តីណិយេវ វស្សានី’’តិ.

អយន្តិ សុនក្ខត្តោ. បិយជាតិកានីតិ ឥដ្ឋសភាវានិ. សាតជាតិកានីតិ មធុរសភាវានិ. មធុរសទិសតាយ ហិ ‘‘មធុរ’’ន្តិ មនោរមំ វុច្ចតិ. អារម្មណំ ករោន្តេន កាមេន ឧបសំហិតានីតិ កាមូបសំហិតានិ, កាមនីយានិ. តេនាហ ‘‘កាមស្សាទយុត្តានី’’តិ, អារម្មណិកេន កាមសង្ខាតេន អស្សាទេន សញ្ញុត្តានិ, កាមសង្ខាតស្ស វា អស្សាទស្ស យោគ្យានីតិ អត្ថោ. សរីរសណ្ឋានេតិ សរីរពិម្ពេ, អាធារេ ចេតំ ភុម្មំ. តស្មា សទ្ទេនាតិ តំ និស្សាយ តតោ ឧប្បន្នេន សទ្ទេនាតិ អត្ថោ. អបិច វិនា បាឋសេសំ ភវិតព្ពបទេនេវ សម្ពន្ធិតព្ពំ. មធុរេនាតិ ឥដ្ឋេន សាតេន. កណ្ណសក្ខលិយន្តិ កណ្ណបដ្ដិកាយំ.

ឯត្តាវតាតិ ទិព្ពសោតញាណបរិកម្មស្ស អកថនមត្តេន. ‘‘អត្តនា ញាតម្បិ ន កថេតិ, កិំ ឥមស្ស សាសនេ អធិដ្ឋានេនា’’តិ កុជ្ឈន្តោ ភគវតិ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា, សហ កុជ្ឈនេនេវ ចេស ឈានាភិញ្ញា បរិហាយិ. ចិន្តេសីតិ ‘‘កស្មា នុ ខោ សោ មយ្ហំ តំ បរិកម្មំ ន កថេសី’’តិ បរិវិចារេន្តោ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជនវសេន ចិន្តេសិ. អនុក្កមេនាតិ បាថិកសុត្តេ, (ទី. និ. ៣.៣ អាទយោ) មហាសីហនាទសុត្តេ (ទី. និ. ១.៣៨១) ច អាគតនយេន តំ តំ អយុត្តមេវ ចិន្តេន្តោ, ភាសន្តោ, ករោន្តោ ច អនុក្កមេន ភគវតិ ពទ្ធាឃាតតាយ សាសនេ បតិដ្ឋំ អលភន្តោ គិហិភាវំ បត្វា តមត្ថំ កថេតិ.

ឯកំសភាវិតសមាធិវណ្ណនា

៣៦៦-៣៧១. ឯកំសាយាតិ តទត្ថេ ចតុត្ថីវចនំ, ឯកំសត្ថន្តិ អត្ថោ. អំសសទ្ទោ ចេត្ថ កោដ្ឋាសបរិយាយោ, សោ ច អធិការតោ ទិព្ពរូបទស្សនទិព្ពសទ្ទសវនវសេន វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឯកកោដ្ឋាសាយា’’តិអាទិ. វា-សទ្ទោ ចេត្ថ វិកប្បនេ ឯកំសស្សេវាធិប្បេតត្តា. អនុទិសាយាតិ បុរត្ថិមទក្ខិណាទិភេទាយ ចតុព្ពិធាយ អនុទិសាយ. ឧភយកោដ្ឋាសាយាតិ ទិព្ពរូបទស្សនត្ថំ, ទិព្ពសទ្ទសវនត្ថញ្ច. ភាវិតោតិ យថា ទិព្ពចក្ខុញាណំ, ទិព្ពសោតញាណញ្ច សមធិគតំ ហោតិ, ឯវំ ភាវិតោ. តយិទំ វិសុំ វិសុំ បរិកម្មករណេន ឥជ្ឈន្តីសុ វត្តព្ពំ នត្ថិ, ឯកជ្ឈំ ឥជ្ឈន្តីសុបិ កមេនេវ កិច្ចសិទ្ធិ ភវតិ ឯកជ្ឈំ កិច្ចសិទ្ធិយា អសម្ភវតោ. បាឡិយម្បិ ហិ ‘‘ទិព្ពានញ្ច រូបានំ ទស្សនាយ, ទិព្ពានញ្ច សទ្ទានំ សវនាយា’’តិ ឥទំ ឯកស្ស ឧភយសមត្ថតាសន្ទស្សនមេវ, ន ឯកជ្ឈំ កិច្ចសិទ្ធិសម្ភវសន្ទស្សនំ. ‘‘ឯកំសភាវិតោ សមាធិ ហេតូ’’តិ ឥមិនា សុនក្ខត្តោ ទិព្ពចក្ខុញាណាយ ឯវ បរិកម្មស្ស កតត្តា វិជ្ជមានម្បិ ទិព្ពសទ្ទំ នាស្សោសីតិ ទស្សេតិ.

៣៧២. ទិព្ពចក្ខុញាណតោ ទិព្ពសោតញាណមេវ សេដ្ឋន្តិ មញ្ញមានោ មហាលិ ឯតមត្ថំ បុច្ឆតីតិ អាហ ‘‘ឥទំ ទិព្ពសោតេន…បេ… មញ្ញេ’’តិ. អបណ្ណកន្តិ អវិរជ្ឈនកំ, អនវជ្ជំ វា. សមាធិយេវ ភាវេតព្ពដ្ឋេន សមាធិភាវនា. ‘‘ទិព្ពសោតញាណំ សេដ្ឋ’’ន្តិ មញ្ញមានេន ច តេន ទិព្ពចក្ខុញាណម្បិ ទិព្ពសោតេនេវ សហ គហេត្វា ‘‘ឯតាសំ នូន ភន្តេ’’តិអាទិនា បុថុវចនេន បុច្ឆិតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧភយំសភាវិតានំ សមាធីន’’ន្តិ វុត្តំ. ពាហិរា ឯតា សមាធិភាវនា អនិយ្យានិកត្តា. តា ហិ ឥតោ ពាហិរកានម្បិ ឥជ្ឈន្តិ. ន អជ្ឈត្តិកា ភគវតា សាមុក្កំសិកភាវេន អប្បវេទិតត្តា. ន ហិ តេ សច្ចានិ វិយ សាមុក្កំសិកា. យទត្ថន្តិ យេសំ អត្ថាយ, អភេទេបិ ភេទវចនមេតំ, យស្ស វា វិសេសនភូតស្ស អត្ថាយ. តេតិ អរិយផលធម្មេ. ‘‘ត’’ន្តិបិ អធុនា បាឋោ. តេ ហិ សច្ឆិកាតព្ពា, ‘‘អត្ថិ ខោ មហាលិ អញ្ញេវ ធម្មា…បេ… យេសំ សច្ឆិកិរិយាហេតុ ភិក្ខូ មយិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តី’’តិ សច្ឆិកាតព្ពធម្មា ច ឥធ វុត្តា.

ចតុអរិយផលវណ្ណនា

៣៧៣. សំយោជេន្តីតិ ពន្ធេន្តិ. តស្មាតិ យស្មា វដ្ដទុក្ខភយេ សំយោជនតោ តត្ថ សត្តេ សំយោជេន្តិ នាម, តស្មា. កត្ថចិ ‘‘វដ្ដទុក្ខមយេ រថេ’’តិ បាឋោ, ន បោរាណោ តថា អាចរិយេន អវណ្ណិតត្តា. មគ្គសោតំ អាបន្នោ, ន បសាទាទិសោតំ. ‘‘សោតោតិ ភិក្ខវេ អរិយមគ្គស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. អាបន្នោតិ ច អាទិតោ បត្តោតិ អត្ថោ អា-ឧបសគ្គស្ស អាទិកម្មនិ បវត្តនតោ, ឥទំ បន ផលដ្ឋវសេន វទតិ. អតីតកាលវចនញ្ហេតំ, មគ្គក្ខណេ បន មគ្គសោតំ អាបជ្ជតិ នាម. តេនេវាហ ទក្ខិណវិភង្គេ ‘‘សោតាបន្នេ ទានំ ទេតិ, សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នេ ទានំ ទេតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧៩) អបតនធម្មោតិ អនុបបជ្ជនសភាវោ. ធម្មនិយាមេនាតិ ឧបរិមគ្គធម្មនិយាមេន. ហេដ្ឋិមន្តេន សត្តមភវតោ ឧបរិ អនុបបជ្ជនធម្មតាយ វា និយតោតិ អដ្ឋកថាមុត្តកនយោ. បរំ អយនំ បរាគតិ អស្ស អត្ថីតិ អត្ថោ. អនេនាតិ បុន តតិយសមាសវចនំ, វា-សទ្ទោ ចេត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ.

តនុត្តំ នាម បវត្តិយា មន្ទតា, វិរឡតា ចាតិ វុត្តំ ‘‘តនុត្តា’’តិអាទិ. ករហចីតិ និបាតមត្តំ, បរិយាយវចនំ វា. ‘‘ឱរេន ចេ មាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ វស្សិកសាដិកចីវរំ បរិយេសេយ្យា’’តិអាទីសុ (បារា. ៦២៧) វិយ ឱរ-សទ្ទោ ន អតិរេកត្ថោតិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋាភាគិយាន’’ន្តិ, ហេដ្ឋាភាគស្ស កាមភវស្ស បច្ចយភាវេន ហិតានន្តិ អត្ថោ. ‘‘សុទ្ធាវាសភូមិយ’’ន្តិ តេសំ ឧបបត្តិដ្ឋានទស្សនំ. ឱបបាតិកោតិ ឧបបាតិកោ ឧបបាតនេ សាធុការី. តេនាហ ‘‘សេសយោនិបដិក្ខេបវចនមេត’’ន្តិ បរិនិព្ពានធម្មោតិ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានសភាវោ. វិមុច្ចតីតិ វិមុត្តិ, ចិត្តមេវ វិមុត្តិ ចេតោវិមុត្តីតិ វុត្តំ ‘‘ចិត្តវិសុទ្ធិ’’ន្តិអាទិ. ចិត្តសីសេន ចេត្ថ សមាធិ គហិតោ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ១.១.៩) វិយ. បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តេនាហ ‘‘អរហត្តផលបញ្ញាវ បញ្ញាវិមុត្តី’’តិ. សាមន្តិ អត្តនាវ, អបរប្បច្ចយេនាតិ អត្ថោ. ‘‘អភិជានិត្វា’’តិ ឥមិនា ត្វាទិបច្ចយការិយស្ស យ-ការស្ស លោបោ ទស្សិតោ. ‘‘អភិញ្ញាយា’’តិ ឥមិនា បន នា-វចនការិយស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សច្ឆីតិ បច្ចក្ខត្ថេ នេបាតិកំ. បច្ចក្ខករណំ នាម អនុស្សវាការបរិវិតក្កាទិកេ មុញ្ចិត្វា សរូបតោ អារម្មណករណំ.

អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គវណ្ណនា

៣៧៤-៥. ឧប្បតិត្វាតិ អាកាសមគ្គេន ឌេត្វា. បដិបជ្ជតិ អរិយាសាវកោ និព្ពានំ, អរិយផលញ្ច ឯតាយាតិ បដិបទា, សា ច តស្ស បុព្ពភាគោ ឯវាតិ អរិយមគ្គោ បុព្ពភាគបដិបទានាមេន ឥធ វុត្តោ. អាតតវិតតាទិវសេន បញ្ចង្គិកំ. ទិសាវិទិសានិវិដ្ឋបទេសេន អដ្ឋង្គិកោ. អដ្ឋង្គតោ មុត្តោ អញ្ញោ កោចិ អដ្ឋង្គិកោ នាម មគ្គោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អដ្ឋង្គមត្តោយេវា’’តិអាទិនា. ន ហិ អវយវវិនិមុត្តោ សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថីតិ. តស្មា ‘‘អដ្ឋ អង្គានិ អស្សាតិ អញ្ញបទត្ថសមាសំ អកត្វា ‘អដ្ឋ អង្គានិ អដ្ឋង្គានិ, តានិ អស្ស សន្តីតិ អដ្ឋង្គិកោ’តិ សមាសគព្ភតទ្ធិតវសេន បទសិទ្ធិ កាតព្ពា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.៣៧៤, ៣៧៥) អាចរិយេន វុត្តំ, អធិប្បាយោ ចេត្ថ ចិន្តេតព្ពោ. អញ្ញបទត្ថសមាសេ ហិ កតេ ន សក្កា អដ្ឋង្គអដ្ឋង្គិកានំ ភេទោ អញ្ញមញ្ញំ វិបរិយាយំ កត្វាបិ និយមេតុំ ព្យាសេ ឧភយបទត្ថបរភាវេន សហេវ សង្ខ្យាបរិច្ឆេទេន អត្ថាបត្តិតោ. សមាសគព្ភេ បន តទ្ធិតេ កតេ សក្កា ឯវ តេសំ ភេទោ អញ្ញមញ្ញំ វិបរិយាយំ កត្វា និយមេតុំ សមាសេ ឧត្តរបទត្ថបរភាវេន វិនាវ សង្ខ្យាបរិច្ឆេទេន អត្ថាបត្តិតោ. ឯកត្ថិភាវលក្ខណោ ហិ សមាសោតិ. ធម្មទាយាទសុត្តន្តដីកាយំ បន អាចរិយេនេវ ឯវំ វុត្តំ ‘‘យស្មា មគ្គង្គសមុទាយេ មគ្គវោហារោ ហោតិ, សមុទាយោ ច សមុទាយីហិ សមន្នាគតោ, តស្មា អត្តនោ អវយវភូតានិ អដ្ឋ អង្គានិ ឯតស្ស សន្តីតិ អដ្ឋង្គិកោ’’តិ. បឋមនយេ ចេត្ថ អង្គិនា អង្គស្ស អដ្ឋង្គិកភាវោ វុត្តោ, ទុតិយនយេ បន អង្គេន អង្គិនោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

ឥទានិ អដ្ឋង្គិកមគ្គេ លក្ខណតោ, កិច្ចខណារម្មណភេទកមតោ ច វិនិច្ឆយំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. សម្មាទស្សនលក្ខណាតិ អវិបរីតំ យាថាវតោ ចតុន្នមរិយសច្ចានំ បច្ចក្ខមេវ ទស្សនសភាវា. សម្មា អភិនិរោបនលក្ខណោតិ និព្ពានារម្មណេ ចិត្តស្ស អវិបរីតមភិនិរោបនសភាវោ. សម្មា បរិគ្គហណលក្ខណាតិ ចតុរង្គសមន្នាគតា វាចា ជនេ សង្គណ្ហាតីតិ តព្ពិបក្ខតោ វិរតិសភាវា សម្មាវាចា ភេទករមិច្ឆាវាចប្បហានេន ជនេ, សម្បយុត្តធម្មេ ច បរិគ្គណ្ហនកិច្ចវតី ហោតិ, ឯវំ អវិបរីតំ បរិគ្គហណសភាវា. សម្មា សមុដ្ឋាបនលក្ខណោតិ យថា ចីវរកម្មាទិកោ កម្មន្តោ ឯកំ កាតព្ពំ សមុដ្ឋាបេតិ, តំតំកិរិយានិប្ផាទកោ វា ចេតនាសង្ខាតោ កម្មន្តោ ហត្ថបាទចលនាទិកំ កិរិយំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឯវំ សាវជ្ជកត្តព្ពកិរិយាសមុដ្ឋាបកមិច្ឆាកម្មន្តប្បហានេន សម្មាកម្មន្តោ និរវជ្ជសមុដ្ឋាបនកិច្ចវា ហោតិ, សម្បយុត្តេ ច សមុដ្ឋាបេន្តោ ឯវ បវត្តតីតិ អវិបរីតំ សមុដ្ឋាបនសភាវោ. សម្មា វោទាបនលក្ខណោតិ កាយវាចានំ, ខន្ធសន្តានស្ស ច សំកិលេសភូតមិច្ឆាជីវប្បហានេន អវិបរីតំ វោទាបនសភាវោ. សម្មា បគ្គហលក្ខណោតិ សសម្បយុត្តធម្មស្ស ចិត្តស្ស សំកិលេសបក្ខេ បតិតុមទត្វា អវិបរីតំ បគ្គហណសភាវោ. សម្មា ឧបដ្ឋានលក្ខណាតិ តាទិភាវលក្ខណេន អវិបរីតំ តត្ថ ឧបដ្ឋានសភាវោ. សម្មា សមាធានលក្ខណោតិ វិក្ខេបវិទ្ធំសនេន អវិបរីតំ ចិត្តស្ស សមាទហនសភាវោ.

សហជេកដ្ឋតាយ ទិដ្ឋេកដ្ឋា អវិជ្ជាទយោ មិច្ឆាទិដ្ឋិតោ អញ្ញេ អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសា នាម. បស្សតីតិ បកាសេតិ កិច្ចបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ. តេនាហ ‘‘តប្បដិ…បេ… អសម្មោហតោ’’តិ. ឥទញ្ហិ តស្សា បស្សនាការទស្សនំ. តេនេវ ហិ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតេន អង្គេន តត្ថ បច្ចវេក្ខណា បវត្តតិ. បុរិមានិ ទ្វេ កិច្ចានិ សព្ពេសមេវ សាធារណានីតិ អាហ ‘‘សម្មាសង្កប្បាទយោបី’’តិអាទិ. ‘‘តថេវា’’តិ ឥមិនា ‘‘អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ ឥទមនុកឌ្ឍតិ.

បុព្ពភាគេតិ ឧបចារក្ខណេ. ឧបចារភាវនាវសេន អនេកវារំ បវត្តចិត្តក្ខណិកត្តា នានក្ខណា. អនិច្ចាទិលក្ខណវិសយត្តា នានារម្មណា. មគ្គស្ស ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា ឯកក្ខណា. និព្ពានារម្មណត្តា ឯការម្មណា. កិច្ចតោតិ បុព្ពភាគេ ទុក្ខាទិញាណេហិ កត្តព្ពេន ឥធ សាតិសយំ និព្ពត្តេន កិច្ចេន, ឥមស្សេវ វា ញាណស្ស ទុក្ខាទិប្បកាសនកិច្ចេន. ចត្តារិ នាមានិ លភតិ ចតូសុ សច្ចេសុ កាតព្ពកិច្ច និព្ពត្តិតោ.តីណិ នាមានិ លភតិ កាមសង្កប្បាទិប្បហាននិព្ពត្តិតោ. សិក្ខាបទវិភង្គេ ‘‘វិរតិចេតនា, សព្ពេ សម្បយុត្តធម្មា ច សិក្ខាបទានី’’តិ (វិភ. ៧០៤) វុច្ចន្តិ. តត្ថ បន បធានានំ វិរតិចេតនានំ វសេន ‘‘វិរតិយោបិ ហោន្តិ ចេតនាយោបី’’តិ វុត្តំ, មុសាវាទាទីហិ វិរមណកាលេ វា វិរតិយោ, សុភាសិតាទិវាចាភាសនាទិកាលេ ចេតនាយោ ហោន្តីតិ យោជេតព្ពា. ចេតនានំ អមគ្គង្គត្តា ‘‘មគ្គក្ខណេ បន វិរតិយោវា’’តិ អាហ. ឯកស្សេវ ញាណស្ស ទុក្ខាទិញាណតា វិយ, ឯកាយេវ វិរតិយា មុសាវាទាទិវិរតិភាវោ វិយ ច ឯកាយ ឯវ ចេតនាយ សម្មាវាចាទិកិច្ចត្តយសាធនាសម្ភវេន សម្មាវាចាទិភាវាសិទ្ធិតោ, តំសិទ្ធិយញ្ច អង្គត្តយត្តាសិទ្ធិតោ ច ឯវំ វុត្តន្តិបិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមិនា ចេតាសំ ទុវិធតំ, អភេទតញ្ច ទស្សេតិ. សម្មប្បធានសតិបដ្ឋានវសេនាតិ ចតុសម្មប្បធានចតុសតិបដ្ឋានភាវវសេន.

យទិបិ សមាធិឧបការកានំ អភិនិរោបនា នុមជ្ជនសម្បិយាយនុ បព្រូហនសន្តានំ វិតក្កវិចារបីតិសុខោបេក្ខានំ វសេន ចតូហិ ឈានេហិ សម្មាសមាធិ វិភត្តោ, តថាបិ វាយាមោ វិយ អនុប្បន្នាកុសលានុប្បាទនាទិចតុវាយាមកិច្ចំ, សតិ វិយ ច អសុភាសុខានិច្ចានត្តភូតេសុ កាយាទីសុ សុភាទិសញ្ញាបហានចតុសតិកិច្ចំ ឯកោវ សមាធិ ចតុក្កជ្ឈានសមាធិកិច្ចំ ន សាធេតិ. តស្មា បុព្ពភាគេបិ បឋមជ្ឈានសមាធិ បឋមជ្ឈានសមាធិ ឯវ. តថា មគ្គក្ខណេបិ បុព្ពភាគេបិ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ ឯវ. តថា មគ្គក្ខណេបិ បុព្ពភាគេបិ តតិយជ្ឈានសមាធិ តតិយជ្ឈានសមាធិ ឯវ. តថា មគ្គក្ខណេបិ បុព្ពភាគេបិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ ឯវ. តថា មគ្គក្ខណេបីតិ អាហ ‘‘បុព្ពភាគេបិ មគ្គក្ខណេបិ សម្មាសមាធិយេវា’’តិ.

តស្មាតិ បញ្ញាបជ្ជោតត្តា អវិជ្ជាន្ធការំ វិធមិត្វា បញ្ញាសត្ថត្តា កិលេសចោរេ ឃាតេន្តោតិ យថារហំ យោជេតព្ពំ. យស្មា បន អនាទិមតិ សំសារេ ឥមិនា យោគិនា កទាចិបិ អសមុគ្ឃាដិតបុព្ពោ កិលេសគណោ, តស្ស សមុគ្ឃាដកោ ច អរិយមគ្គោ. អយញ្ចេត្ថ សម្មាទិដ្ឋិ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន បវត្តិយា បុព្ពង្គមា ហោតិ ពហូបការា, តស្មា. តទេវ ពហូបការតំ ការណភាវេន ទស្សេតុំ ‘‘យោគិនោ ពហូបការត្តា’’តិ វុត្តំ.

តស្សាតិ សម្មាទិដ្ឋិយា. ‘‘ពហូបការោ’’តិ វត្វា តំ ពហូបការតំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. អយំ តម្ពកំសាទិមយត្តា កូដោ. តំបរិហរណតោ មហាសារតាយ ឆេកោ. ឯវន្តិ យថា ហេរញ្ញិកស្ស ចក្ខុនា ទិស្វា កហាបណវិភាគជាននេ កិរិយាសាធកតមភាវេន ករណន្តរំ ពហុការំ យទិទំ ហត្ថោ, ឯវំ យោគិនោ បញ្ញាយ ឱលោកេត្វា ធម្មវិភាគជាននេ បុព្ពចារីភាវេន ធម្មន្តរំ ពហុការំ យទិទំ វិតក្កោ វិតក្កេត្វាវ បញ្ញាយ តទវពោធតោ. តស្មា សម្មាសង្កប្បោ សម្មាទិដ្ឋិយា ពហុការោតិ អធិប្បាយោ. ទុតិយឧបមាយំ ឯវន្តិ យថា តច្ឆកោ បរេន បរិវត្តេត្វា បរិវត្តេត្វា ទិន្នំ ទព្ពសម្ភារំ វាសិយា តច្ឆេត្វា គេហាទិករណកម្មេ ឧបនេតិ, ឯវំ យោគី វិតក្កេន លក្ខណាទិតោ វិតក្កេត្វា ទិន្នធម្មេ យាថាវតោ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិញ្ញាភិសមយាទិកម្មេ ឧបនេតីតិ យោជនា. វចីភេទស្ស ឧបការកោ វិតក្កោ សាវជ្ជានវជ្ជវចីភេទេ និវត្តនបវត្តនករាយ សម្មាវាចាយបិ ឧបការកោវាតិ អាហ ‘‘ស្វាយ’’ន្តិអាទិ. ‘‘យថាហា’’តិអាទិនា ធម្មទិន្នាយ ភិក្ខុនិយា វិសាខស្ស នាម គហបតិនោ វុត្តំ ចូឡវេទល្លសុត្តបទំ (ម. និ. ១.៤៦៤) សាធកភាវេន ទស្សេតិ. ភិន្ទតីតិ និច្ឆារេតិ.

វចីភេទនិយាមិកា វាចា កាយិកកិរិយានិយាមកស្ស កម្មន្តស្ស ឧបការិកាតិ តទត្ថំ លោកតោ បាកដំ កាតុំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧភយំ សុចរិតន្តិ កាយសុចរិតំ, វចីសុចរិតញ្ច. អាជីវដ្ឋមកសីលំ នាម ចតុព្ពិធវចីសុចរិតតិវិធកាយសុចរិតេហិ សទ្ធិំ សម្មាអាជីវំ អដ្ឋមំ កត្វា វុត្តំ អាទិព្រហ្មចរិយកសីលំ. យញ្ហិ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតី’’តិ. តទុភយានន្តរន្តិ ទុច្ចរិតទ្វយប្បហាយកស្ស សុចរិតទ្វយបារិបូរិហេតុភូតស្ស សម្មាវាចាសម្មាកម្មន្តទ្វយស្ស អនន្តរំ. សុត្តបមត្តេនាតិ អប្បោស្សុក្កំ សុត្តេន, បមត្តេន ច. ឥទំ វីរិយន្តិ ចតុព្ពិធំ សម្មប្បធានវីរិយំ. កាយាទីសូតិ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ. ឥន្ទ្រិយសមតាទយោ សមាធិស្ស ឧបការកា. តព្ពិធុរា ធម្មា អនុបការកា. គតិយោតិ និប្ផត្តិយោ, កិច្ចាទិសភាវេ វា. សមន្វេសិត្វាតិ ឧបធារេត្វា, ហេតុម្ហិ ចាយំ ត្វាបច្ចយោ.

ទ្វេបព្ពជិតវត្ថុវណ្ណនា

៣៧៦-៧. កស្មា អារទ្ធន្តិ អនុសន្ធិការណំ បុច្ឆិត្វា តំ វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘អយំ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ តេន អជ្ឈាសយានុសន្ធិវសេនាយំ ឧបរិ ទេសនា បវត្តាតិ ទស្សេតិ. តេនាតិ តថាលទ្ធិកត្តា. អស្សាតិ លិច្ឆវិរញ្ញោ. ទេសនាយន្តិ សណ្ហសុខុមាយ សុញ្ញតបដិសញ្ញុត្តាយ យថាទេសិតទេសនាយ. នាធិមុច្ចតីតិ ន សទ្ទហតិ ន បសីទតិ. តន្តិធម្មំ នាម កថេន្តោតិ យេសំ អត្ថាយ ធម្មោ កថីយតិ, តត្ថ តេសំ អសតិបិ មគ្គបដិវេធេ កេវលំ សាសនេ បវេណីភូតំ, បរិយត្តិភូតំ វា តន្តិធម្មំ កត្វា កថេន្តោ, តេន តទា តេសំ មគ្គបដិវេធាភាវំ ទស្សេតិ. ឯវរូបស្សាតិ សម្មាសម្ពុទ្ធត្តា អវិបរីតទេសនតាយ ឯវំបាកដធម្មកាយស្ស សត្ថុនោ. អស្សាតិ បឋមជ្ឈានាទិសមធិគមេន សមាហិតចិត្តស្ស កុលបុត្តស្ស ឯតំ ‘‘តំ ជីវ’’ន្តិអាទិនា ឧច្ឆេទាទិគហណំ អបិ នុ យុត្តន្តិ បុច្ឆតិ, លទ្ធិយា បន ឈានាធិគមមត្តេន ន តាវ វិវេចិតត្តា ‘‘យុត្តមស្សេត’’ន្តិ តេហិ វុត្តេ ឈានលាភិនោបេតំ គហណំ អយុត្តមេវាតិ តំ ឧច្ឆេទវាទំ, សស្សតវាទំ វា ‘‘អហំ ខោ…បេ… ន វទាមី’’តិអាទិនា បដិក្ខិបិត្វាតិ សាធិប្បាយត្ថោ. ឯតន្តិ បឋមជ្ឈានាទិកំ. ឯវន្តិ យថាវុត្តនយេន. អថ ច បនាតិ ឯវំ ជាននតោ, បស្សនតោ ច. កាមំ វិបស្សកាទិទស្សនម្បិ បាឡិយំ កតំ, អរហត្តកូដេន បន ទេសនា និដ្ឋាបិតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧត្តរិ ខីណាសវំ ទស្សេត្វា’’តិ វុត្តំ. តេ ហិ ទ្វេ បព្ពជិតា វិបស្សកតោ បដ្ឋាយ ‘‘ន កល្លំ តស្សេតំ វចនាយា’’តិ អវោចុំ. ឥមស្សាតិ ខីណាសវស្ស. កិញ្ចាបិ ‘‘អត្តមនា អហេសុ’’ន្តិ បាឡិយំ ន វុត្តំ, ‘‘ន កល្ល’’ន្តិអាទិនា បន វិស្សជ្ជនាវចនេនេវ តេសំ អត្តមនតា វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘តេ មមា’’តិអាទិ. តត្ថ យស្មា ខីណាសវោ វិគតសម្មោហោ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ, តស្មា តស្ស តថា វត្តុមយុត្តន្តិ ឧប្បន្ននិច្ឆយតាយ តំ មម វចនំ សុត្វា អត្តមនា អហេសុន្តិ អត្ថោ. សោបិ ខោ លិច្ឆវិ រាជា តេ វិយ តថាសញ្ជាតនិច្ឆយត្តា អត្តមនោ អហោសិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ វុត្តេ សោបិ អត្តមនោ អហោសី’’តិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ បរមសុខុមគម្ភីរទុរនុពោធត្ថបរិទីបនាយ សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយជននាយ សាធុវិលាសិនិយា នាម លីនត្ថបកាសនិយា មហាលិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថបកាសនា.

មហាលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.