៧. ជាលិយសុត្តវណ្ណនា

ទ្វេបព្ពជិតវត្ថុវណ្ណនា

៣៧៨. ឯវំ មហាលិសុត្តំ សំវណ្ណេត្វា ឥទានិ ជាលិយសុត្តំ សំវណ្ណេន្តោ យថានុបុព្ពំ សំវណ្ណនោកាសស្ស បត្តភាវំ វិភាវេតុំ, មហាលិសុត្តស្សានន្តរំ សង្គីតស្ស សុត្តស្ស ជាលិយសុត្តភាវំ វា បកាសេតុំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ…បេ… កោសម្ពិយន្តិ ជាលិយសុត្ត’’ន្តិ អាហ. ‘‘ឃោសិតេនា’’តិអាទិនា មជ្ឈេលោបសមាសំ ទស្សេតិ, ឃោសិតស្ស អារាមោតិបិ វត្តព្ពំ. ឯវម្បិ ហិ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣៤) វិយ ទាយកកិត្តនំ ហោតិ, ឯវំ បន កិត្តេន្តោ អាយស្មា អានន្ទោ អញ្ញេបិ តស្ស ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេ និយោជេតីតិ អញ្ញត្ថ វុត្តំ. តត្ថ កោយំ ឃោសិតសេដ្ឋិ នាម, កថញ្ចានេន អារាមោ ការិតោ, កថំ បន តត្ថ ភគវា វិហាសីតិ បុច្ឆាយ សព្ពំ តំ វិស្សជ្ជនំ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ សង្ខេបតោវ ទស្សេន្តោ ‘‘បុព្ពេ កិរា’’តិអាទិមាហ. អល្លកប្បរដ្ឋន្តិ ពហូសុ បោត្ថកេសុ ទិស្សតិ, កត្ថចិ បន ‘‘អទ្ទិលរដ្ឋ’’ន្តិ ច ‘‘ទមិឡរដ្ឋ’’ន្តិ ច លិខិតំ. តតោតិ អល្លកប្បរដ្ឋតោ. ‘‘បុត្តំ…បេ… អគមាសី’’តិ ឥទម្បិ ‘‘តស្សេតំ កម្ម’’ន្តិ ញាបេតុំ វុត្តំ. តទាតិ តេសំ គាមំ បវិដ្ឋទិវសេ. ពលវបាយាសន្តិ គរុតរំ ពហុបាយាសំ. ជីរាបេតុន្តិ សមវេបាកិនិយា គហណិយា បក្កាបេតុំ. អសន្និហិតេតិ គេហតោ ពហិ អញ្ញំ គតេ. ភុស្សតីតិ នទតិ, ‘‘ភុភុ’’ឥតិ សុនខសទ្ទំ ករោតីតិ អត្ថោ. ឥទម្បិស្ស ឯកំ កម្មំ. បច្ចេកពុទ្ធេ បន ចីវរកម្មត្ថាយ អញ្ញំ ឋានំ គតេ សុនខស្ស ហទយំ ផាលិតំ. តិរច្ឆានា នាមេតេ ឧជុជាតិកា ហោន្តិ អកុដិលា, មនុស្សា បន អញ្ញំ ហទយេន ចិន្តេតិ, អញ្ញំ មុខេន កថេន្តិ. តេនេវាហ ‘‘គហនញ្ហេតំ ភន្តេ យទិទំ មនុស្សា, ឧត្តានកញ្ហេតំ ភន្តេ យទិទំ បសវោ’’តិ (ម. និ. ២.៣).

ឥតិ សោ តាយ បច្ចេកពុទ្ធេ សិនេហវសេន ឧជុទិដ្ឋិតាយ អកុដិលតាយ កាលង្កត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តោ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘សោ…បេ… និព្ពត្តី’’តិ. តស្ស បន កណ្ណមូលេ កថេន្តស្ស សទ្ទោ សោឡសយោជនដ្ឋានំ ផរតិ, បកតិកថាសទ្ទោ បន សកលំ ទសយោជនសហស្សំ ទេវនគរំ, ឯវំ សរឃោសសម្បត្តិយា ‘‘ឃោសកទេវបុត្តោ’’ ត្វេវ នាមំ អហោសិ. អយមស្ស បច្ចេកពុទ្ធេ សិនេហេន ភុក្ករណស្ស និស្សន្ទោ. ចវិត្វាតិ អាហារក្ខយេន ចវិត្វា. ទេវលោកតោ ហិ ទេវបុត្តា អាយុក្ខយេន, បុញ្ញក្ខយេន, អាហារក្ខយេន, កោបេនាតិ ចតូហិ ការណេហិ ចវន្តិ. ឥមស្ស បន កាមគុណេ បរិភុញ្ជតោ មុដ្ឋស្សតិស្ស អាហារក្ខយេន ចវនំ ហោតិ. សោ កោសម្ពិយំ នគរសោភិនិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. នគរសោភិនិយោ កិរ ធីតរំ បដិជគ្គន្តិ, ន បុត្តំ. ធីតរោ ហិ តាសំ បវេណិំ ឃដយន្តិ, តស្មា សាបិ តំ សង្ការកូដេ ឆឌ្ឌាបេតិ. អយមស្ស បុព្ពេ បុត្តឆឌ្ឌនកម្មស្ស និស្សន្ទោ. បាបកម្មញ្ហិ នាមេតំ ‘‘អប្បក’’ន្តិ នាវមញ្ញិតព្ពំ. តមេកោ មនុស្សោ កាកសុនខបរិវារិតំ ទិស្វា ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ គេហំ នេសិ, តស្ស បន ហត្ថតោ កោសម្ពកសេដ្ឋិ កហាបណសហស្សំ ទត្វា អគ្គហេសិ, តមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘កោសម្ពិយំ ឯកស្ស កុលស្ស ឃរេ និព្ពត្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. សត្តក្ខត្តុំ ឃាតាបនត្ថំ ឧបក្កមករណម្បិ បុត្តឆឌ្ឌនកម្មស្សេវ និស្សន្ទោ. សេដ្ឋិធីតាយាតិ ជនបទសេដ្ឋិនោ ធីតាយ. វេយ្យត្តិយេនាតិ បញ្ញាវេយ្យត្តិយេន. សា ហិ តស្ស បិតរា បេសិតំ មារាបនបណ្ណំ ផាលេត្វា វិវាហបណ្ណំ ពន្ធិត្វា ជីវិតលាភំ ករោតិ. តាយេវ សរសម្បត្តិយា ឃោសិតសេដ្ឋិ នាម ជាតោ.

សរីរសន្តប្បនត្ថន្តិ ហិមវន្តេវ មូលផលាហារតាយ កិលន្តសរីរស្ស លោណម្ពិលសេវនេន បីននត្ថំ. តសិតាតិ បិបាសិតា. កិលន្តាតិ បរិស្សន្តកាយា. វដរុក្ខន្តិ មហានិគ្រោធរុក្ខំ. តេ កិរ តំ បត្វា តស្ស មូលេ និសីទិំសុ. អថ ជេដ្ឋកតាបសោ និគ្រោធរុក្ខស្ស សោភាសម្បត្តិំ បស្សិត្វា ‘‘មហានុភាវោ មញ្ញេ ឯត្ថ អធិវុត្ថា ទេវតា. សាធុ វតាយំ ទេវតា ឥសិគណស្ស បានីយាទិទានេន អទ្ធានបរិស្សមំ វិនោទេយ្យា’’តិ ចិន្តេសិ. ទេវតាបិ តថា ចិន្តិតំ ឧត្វា ឥសិគណស្ស បានីយន្ហានកភោជនានិ អទាសិ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ជេដ្ឋកតាបសស្ស បន តថា ចិន្តនំ អវិសេសតោ សព្ពត្ថ អារោបេត្វា ‘‘សង្គហំ បច្ចាសិសន្តា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ហត្ថំ បសារេត្វា’’តិ ឥមិនា ហត្ថប្បសារណមត្តេន តស្សា យថិច្ឆិតនិប្ផត្តិំ ទស្សេតិ. ទេវតា អាហាតិ សា អត្តនោ បុញ្ញស្ស បរិត្តកត្តា លជ្ជាយ កថេតុំ អវិសហន្តីបិ បុនប្បុនំ និប្បីឡិយមានា ឯវមាហ. សោតិ អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ. ភតកានន្តិ ភតិយា វេយ្យាវច្ចំ ករោន្តានំ ទាសបេសកម្មករានំ. បកតិភត្តវេតនមេវាតិ បកតិយា ទាតព្ពភត្តវេតនមេវ. តទា ឧបោសថិកត្តា កម្មំ អករោន្តានម្បិ កម្មករណទិវសេ ទាតព្ពភត្តវេតនមេវ, ន តតោ ឩនន្តិ អត្ថោ. ធម្មបទដ្ឋកថាយំ ខុទ្ទកភាណកានំ មតេន ‘‘សាយមាសត្ថាយ អាគតោ’’តិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.២.សាមាវតីវត្ថុ) វុត្តំ, ឥធ បន ទីឃភាណកានំ មតេន ‘‘មជ្ឈន្ហិកេ បាតរាសត្ថាយ អាគតោ’’តិ. កញ្ចីតិ កញ្ចិបិ ភតកំ, កិញ្ចិបិ ភតកកម្មន្តិ វា សម្ពន្ធោ. មជ្ឈន្ហិកកាលត្តា ‘‘ឧបឌ្ឍទិវសោ គតោ’’តិ អាហ, តេន ឧបឌ្ឍទិវសមេវ សមាទិន្នត្តា ‘‘ឧបឌ្ឍូបោសថោ’’តិ តំ វោហរន្តីតិ ទស្សេតិ. ធម្មបទដ្ឋកថាយំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.២ សាមាវតីវត្ថុ) រត្តិភាគេន ឧបឌ្ឍូបោសថោ វុត្តោ, ឥធ បន មជ្ឈន្ហិកតោ បដ្ឋាយ ទិវសភាគេនេវ, តទវសេសទិវសរត្តិភាគេន វា. អសមេបិ ហិ ភាគេ ឧបឌ្ឍសទ្ទោ បវត្តតិ. តទហេវាតិ អរុណុគ្គមនកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘ឃោសោបិ ខោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ យទិទំ ពុទ្ធោ’’តិ សញ្ជាតបីតិបាមោជ្ជោ. តទហេវាតិ កោសម្ពិំ បត្តទិវសតោ ទុតិយទិវសេយេវ. តុរិតាត្ថាតិ តុរិតា អត្ថ, សីឃយាយិនោ ភវថាតិ អត្ថោ. ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជំ សន្ធាយ ‘‘បព្ពជិត្វា’’តិ វុត្តំ. អរហត្តន្តិ ចតុបដិសម្ភិទាសមលង្កតំ អរហន្តភាវំ. តេបិ សេដ្ឋិនោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ អឌ្ឍមាសមត្តំ ទានានិ ទត្វា បច្ចាគម្ម តយោ វិហារេ ការេសុំ. ភគវា បន ទេវសិកំ ឯកេកស្មិំ វិហារេ វសតិ. យស្ស ច វិហារេ វុត្ថោ, តស្សេវ ឃរេ បិណ្ឌាយ ចរតិ, តទា បន ឃោសិតស្ស វិហារេ វិហរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘កោសម្ពិយំ វិហរតិ ឃោសិតារាមេ’’តិ.

ពាហិរសមយមត្តេន ឧបជ្ឈាយោ, ន សាសនេ វិយ ឧបជ្ឈាយលក្ខណេន. ឧបេច្ច បរស្ស វាចាយ អារម្ភនំ ពាធនំ ឧបារម្ភោ, ទោសទស្សនវសេន ឃដ្ដនន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វាទំ អារោបេតុកាមា ហុត្វា’’តិ. វទន្តិ និន្ទាវសេន កថេន្តិ ឯតេនាតិ ហិ វាទោ, ទោសោ, តមារោបេតុកាមា ឧបរិ បតិដ្ឋបេតុកាមា ហុត្វាតិ អត្ថោ. កថមារោបេតុកាមាតិ អាហ ‘‘ឥតិ កិរា’’តិអាទិ. តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ យំ វត្ថុ ជីវសញ្ញិតំ, តទេវ សរីរសញ្ញិតំ. ឥទញ្ហិ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ វុត្តវាទំ គហេត្វា វទន្តិ. រូបញ្ច អត្តានញ្ច អទ្វយំ ឯកីភាវំ កត្វា សមនុបស្សនវសេន, ‘‘សត្តោ’’តិ វា ពាហិរកបរិកប្បិតំ អត្តានំ សន្ធាយ វទន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ឥធេវ សត្តោ ភិជ្ជតី’’តិ. អស្សាតិ សមណស្ស គោតមស្ស. ភិជ្ជតីតិ និរុទយវិនាសវសេន វិនស្សតិ. តេន ជីវិតសរីរានំ អនញ្ញត្តានុជាននតោ, សរីរស្ស ច ភេទទស្សនតោ. ន ហេត្ថ យថា ទិដ្ឋភេទវតា សរីរតោ អនញ្ញត្តា អទិដ្ឋោបិ ជីវស្ស ភេទោ វុត្តោ, ឯវំ អទិដ្ឋភេទវតា ជីវតោ អនញ្ញត្តា សរីរស្សាបិ អភេទោតិ សក្កា វត្តុំ តស្ស ភេទស្ស បច្ចក្ខសិទ្ធត្តា, ភូតុបាទាយរូបវិនិមុត្តស្ស ច សរីរស្ស អភាវតោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឧច្ឆេទវាទោ ហោតី’’តិ.

អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ អញ្ញទេវ វត្ថុ ជីវសញ្ញិតំ, អញ្ញំ សរីរសញ្ញិតំ. ឥទញ្ហិ ‘‘រូបវន្តំ អត្តានំ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនយប្បវត្តវាទំ គហេត្វា វទន្តិ. រូបភេទស្សេវ ទិដ្ឋត្តា, អត្តនិ ច តទភាវតោ ‘‘អត្តា និច្ចោ’’តិ អយមត្ថោ អាបន្នោ វាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘សត្តោ សស្សតោ អាបជ្ជតី’’តិ.

៣៧៩-៣៨០. តយិទំ នេសំ វញ្ឈាបុត្តស្ស ទីឃរស្សតាទិបរិកប្បនសទិសំ, តស្មាយំ បញ្ហោ ឋបនីយោ. ន ហេស អត្ថនិស្សិតោ, ន ធម្មនិស្សិតោ, នាទិព្រហ្មចរិយកោ, ន និព្ពិទាទិអត្ថាយ សំវត្តតិ. បោដ្ឋបាទសុត្តញ្ចេត្ថ និទស្សនំ. តំ តត្ថ រាជនិមីលនំ កត្វា ‘‘តេន ហាវុសោសុណាថា’’តិអាទិនា សត្ថា នេសំ ឧបរិ ធម្មទេសនមារភីតិ អាហ ‘‘អថ ភគវា’’តិអាទិ. សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ ទ្វេ អន្តា. អរិយមគ្គោ មជ្ឈិមា បដិបទា. តស្សាយេវ បដិបទាយាតិ មិច្ឆាបដិបទាយ ឯវ.

សទ្ធាបព្ពជិតស្សាតិ សទ្ធាយ បព្ពជិតស្ស ‘‘ឯវមហំ ឥតោ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរិស្សាមី’’តិ បព្ពជ្ជមុបគតស្ស, តទនុរូបញ្ច សីលំ បូរេត្វា បឋមជ្ឈានេន សមាហិតចិត្តស្ស. ឯតន្តិ កិលេសវដ្ដបរិវុទ្ធិទីបនំ ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិអាទិកំ ទិដ្ឋិសំកិលេសនិស្សិតវចនំ. និព្ពិចិកិច្ឆោ ន ហោតីតិ ធម្មេសុ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ ន ហោតិ, តត្ថ តត្ថ អាសប្បនបរិសប្បនវសេន បវត្តតីតិ អត្ថោ.

ឯតមេវំ ជានាមីតិ យេន សោ ភិក្ខុ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ឯតំ សសម្បយុត្តំ ធម្មំ ‘‘មហគ្គតចិត្ត’’ន្តិ ឯវំ ជានាមិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘មហគ្គតចិត្តមេតន្តិ សញ្ញំ ឋបេសិ’’ន្តិ. នោ ច ឯវំ វទាមីតិ យថា ទិដ្ឋិគតិកា តំ ធម្មជាតំ សនិស្សយំ អភេទតោ គណ្ហន្តា ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិ, តទុភយំ វា ភេទតោ គណ្ហន្តា ‘‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញ សរីរ’’ន្តិ អត្តនោ មិច្ឆាគាហំ បវេទេន្តិ, ឯវមហំ ន វទាមិ តស្ស ធម្មស្ស សុបរិញ្ញាតត្តា. តេនាហ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិ. ពាហិរកា យេភុយ្យេន កសិណជ្ឈានានិ ឯវ និព្ពត្តេន្តីតិ វុត្តំ ‘‘កសិណបរិកម្មំ ភាវេន្តស្សា’’តិ. យស្មា ភាវនានុភាវេន ឈានាធិគមោ, ភាវនា ច បថវីកសិណាទិសញ្ជាននមុខេន ហោតីតិ កត្វា សញ្ញាសីសេន និទ្ទិសីយតិ, តស្មា ‘‘សញ្ញាពលេន ឧប្បន្ន’’ន្តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘បថវីកសិណមេកោ សញ្ជានាតី’’តិអាទិ. យស្មា បន ភគវតា តត្ថ តត្ថ វារេ ‘‘អថ ច បនាហំ ន វទាមី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ភគវតោ វចនមុបទេសំ កត្វា ន វត្តព្ពំ កិរេតំ កេវលិនា ឧត្តមបុរិសេនាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ន កល្លំ តស្សេត’’ន្តិ អាហំសុ, ន សយំ បដិភានេនាតិ ទស្សេតុំ ‘‘មញ្ញមានា វទន្តី’’តិ វុត្តំ. សេសំ អនន្តរសុត្តេ វុត្តនយត្តា, បាកដត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ បរមសុខុមគម្ភីរទុរនុពោធត្ថបរិទីបនាយ សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយជននាយ សាធុវិលាសិនិយា នាម លីនត្ថបកាសនិយា ជាលិយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថបកាសនា.

ជាលិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.