៨. មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនា

អចេលកស្សបវត្ថុវណ្ណនា

៣៨១. ឯវំ ជាលិយសុត្តំ សំវណ្ណេត្វា ឥទានិ មហាសីហនាទសុត្តំ សំវណ្ណេន្តោ យថានុបុព្ពំ សំវណ្ណនោកាសស្ស បត្តភាវំ វិភាវេតុំ, ជាលិយសុត្តស្សានន្តរំ សង្គីតស្ស សុត្តស្ស មហាសីហនាទសុត្តភាវំ វា បកាសេតុំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ…បេ… ឧរុញ្ញាយំ វិហរតីតិ មហាសីហនាទសុត្ត’’ន្តិ អាហ. ឯតទេវ នាមន្តិ យស្មិំ រដ្ឋេ តំ នគរំ, តស្ស រដ្ឋស្សបិ យស្មិំ នគរេ ភគវា វិហាសិ, តស្ស នគរស្សបិ ‘‘ឧរុញ្ញា’’ត្វេវ នាមំ, តស្មា ឧរុញ្ញាយន្តិ ឧរុញ្ញានាមជនបទេ ឧរុញ្ញានាមនគរេតិ អាវុត្តិអាទិនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – ន សព្ពត្ថ និយតបុល្លិង្គបុថុវចនាវ ជនបទវាចី សទ្ទា, កត្ថចិ អនិយតបុល្លិង្គបុថុវចនាបិ យថា ‘‘អាឡវិយំ វិហរតី’’តិ (បាចិ. ៨៤, ៨៩) កេចិ ជនបទមេវត្ថំ វទន្តិ, តំ អបនេតុំ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. រមណីយោតិ មនោហរភូមិភាគតាយ, ឆាយូទកសម្បត្តិយា, ជនវិវិត្តតាយ ច មនោរមោ. មិគានំ អភយំ ទេតិ ឯត្ថាតិ មិគទាយោ. តេនាហ ‘‘សោ’’តិអាទិ. ចេលំ វត្ថំ, តំ នត្ថិ អស្សាតិ អចេលោតិ វុត្តំ ‘‘នគ្គបរិព្ពាជកោ’’តិ. នាមន្តិ គោត្តនាមំ. តបនំ សន្តបនំ កាយស្ស ខេទនំ តបោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ តបស្សី. យស្មា តថាភូតោ តបំ និស្សិតោ, តបោ ច តំ និស្សិតោ ហោតិ, តស្មា ‘‘តបនិស្សិតក’’ន្តិ អាហ. មុត្តាចារាទីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន បរតោ បាឡិយ (ទី. និ. ១.៣៩៧) មាគតា ហត្ថាបលេខនាទយោ សង្គហិតា. លូខំ ផរុសំ សាធុសម្មតាចារវិរហតោ អបសាទនីយំ អាជីវតិ វត្តតីតិ លូខាជីវីតិ អដ្ឋកថាមុត្តកនយោ. ឧប្បណ្ឌេតីតិ ឧហសនវសេន បរិភាសតិ. ឧបវទតីតិ អវញ្ញាបុព្ពកំ អបវទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ហីឡេតិ វម្ភេតី’’តិ. ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ វិយ ធម្មសទ្ទោ ហេតុបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ការណស្ស អនុការណ’’ន្តិ. តថាវុត្តសទ្ទត្ថោយេវេត្ថ ការណសទ្ទស្ស ហេតុភាវតោ. អត្ថវសា បយុត្តោ ហិ សទ្ទបយោគោ. សោយេវ ច សទ្ទត្ថោ បរេហិ វុច្ចមានោ អនុការណំ តទនុរូបំ តស្សទិសំ វា តតោ បច្ឆា វា វុត្តការណភាវតោ. បរេហីតិ យេសំ តុម្ហេហិ ឥទំ វុត្តំ, តេហិ បរេហិ. វុត្តការណេនាតិ យថា តេហិ វុត្តំ, តថា ចេ តុម្ហេហិ ន វុត្តំ, ឯវំ សតិ តេហិ វុត្តការណេន សការណោ ហុត្វា តុម្ហាកំ វាទោ វា តតោ បរំ តស្ស អនុវាទោ វា កោចិ អប្បមត្តកោបិ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពំ ការណំ ឋានំ នាគច្ឆេយ្យ, កិមេវំ នាគច្ឆតីតិ យោជនា. ‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិនា តទេវត្ថំ សង្ខេបតោ ទស្សេតិ.

៣៨២. ឥទានិ យំ វិភជ្ជវាទំ សន្ធាយ ភគវតា ‘‘ន មេតេ វុត្តវាទិនោ’’តិ សង្ខេបេន វត្វា តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឥធាហំ កស្សបា’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ វិភាគេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធេកច្ចោ’’តិអាទិមាហ. ភគវា ហិ និរត្ថកំ អនុបសមសំវត្តនិកំ កាយកិលមថំ ‘‘អត្តកិលមថានុយោគោ ទុក្ខោ អនរិយោ អនត្ថសំហិតោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣). គរហតិ, សាត្ថកំ បន ឧបសមសំវត្តនិកំ កាយកិលមថំ ‘‘អារញ្ញិកោ ហោតិ, បំសុកូលិកោ ហោតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៥.១៨១, ១៨២; បរិ. ៣២៥) វណ្ណេតិ. អប្បបុញ្ញតាយាតិ អបុញ្ញតាយ. អប្បសទ្ទោ ចេត្ថ ‘‘ទ្វត្តិឆទនស្ស បរិយាយំ អប្បហរិតេ ឋិតេន អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិអាទីសុ (បាចិ. ១៣៥) វិយ អភាវត្ថោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិភាវតោ កម្មផលំ បដិក្ខិបន្តេន ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១៧១; ម. និ. ១.៤៤៥; ២.៩៤, ២២៥; ៣.៩១, ១១៦, ១៣៦; សំ. និ. ៣.២១០; អ. និ. ៣.១១៨; ១០.១៧៦; ធ. ស. ១២២១; វិភ. ៩០៧) មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា ជីវិតវុត្តិហេតុ តថា តថា ទុច្ចរិតបូរណំ សន្ធាយ ‘‘តីណិ ទុច្ចរិតានិ បូរេត្វា’’តិ វុត្តំ.

ភិយ្យោសោមត្តាយាតិ មត្តតោ អតិរេកំ. ‘‘ភិយ្យោសោ’’តិ ហិ ឥទំ ភិយ្យោសទ្ទេន សមានត្ថំ នេបាតិកំ. អនេសនវសេនាតិ កោហញ្ញេ ឋត្វា អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ យថា តថា តបំ កត្វា អនេសិតព្ពមេសនាវសេន មិច្ឆាជីវេនាតិ អត្ថោ. យថាវុត្តនយេន ជីវិតវុត្តិហេតុ តីណិ ទុច្ចរិតានិ បូរេត្វា.ឥមេ ទ្វេតិ ‘‘អប្បបុញ្ញោ, បុញ្ញវា’’តិ ច វុត្តេ ទុច្ចរិតការិនោ ទ្វេ បុគ្គលេ.

ទុតិយនយេ ឥមេ ទ្វេតិ ‘‘អប្បបុញ្ញោ, បុញ្ញវា’’តិ ច វុត្តេ សុចរិតការិនោ ទ្វេ បុគ្គលេ.

បឋមទុតិយនយេសុ វុត្តនយេនេវ តតិយចតុត្ថនយេសុបិ យថាក្កមំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បឋមតតិយនយេសុ ចេត្ថ អហេតុកអកិរិយវាទិនោ. ទុតិយចតុត្ថនយេសុ បន កម្មកិរិយវាទិនោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អប្បទុក្ខវិហារីតិ អប្បកំ ទុក្ខេន វិហារី. ពាហិរកាចារយុត្តោតិ សាសនាចារតោ ពាហិរកេន តិត្ថិយាចារេន យុត្តោ. អត្តានំ សុខេត្វាតិ អធម្មិកេន អនេសនាយ លទ្ធបច្ចយនិមិត្តេន សុខេន អត្តានំ សុខេត្វា សុខំ កត្វា, ‘‘សុខេ ឋបេត្វា’’តិ អធុនា បាឋោ.

‘‘ន ទានិ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិអាទិនា តណ្ហាមានទិដ្ឋិសង្ខាតានំ តិស្សន្នំ មញ្ញនានំ វសេន ទុច្ចរិតបូរណមាហ. លាភសក្ការំ វា ឧប្បាទេន្តោ តីណិ ទុច្ចរិតានិ បុរេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេនាតិ ‘‘នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’’តិ ឯវំ បវត្តមិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន. បរិព្ពាជិកាយាតិ ពាហិរបព្ពជ្ជមុបគតាយ តាបសទារិកាយ, ឆន្នបរិព្ពាជិកាយ ច. ‘‘អបរោ’’តិ ឯត្ថាបិ ហិ ‘‘តាបសោ វា ឆន្នបរិព្ពាជកោ វា’’តិ អធិការោ. ទហរាយាតិ តរុណាយ. មុទុកាយាតិ សុខុមាលាយ. លោមសាយាតិ តនុតម្ពលោមតាយ អប្បលោមវតិយា. លោមំ ឯតិស្សា អត្ថីតិ លោមសា. លិង្គត្តយេបិ ហិ ស-បច្ចយេន បទសិទ្ធិមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ. កាមេសូតិ វត្ថុកាមេសុ. បាតព្ពតន្តិ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. បរិភោគត្ថោ ហេត្ថ បា-សទ្ទោ, តព្ពសទ្ទោ ច ភាវសាធនោ. តា-សទ្ទោ បន សកត្ថេ យថា ‘‘ទេវតា’’តិ, បាតព្ពតន្តិ វា បរិភុញ្ជនកតំ, កត្តុសាធនោ ចេត្ថ តព្ពសទ្ទោ យថា ឧបរិបណ្ណាសកេ បញ្ចត្តយសុត្តេ ‘‘យេ ហិ កេចិ ភិក្ខវេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពសង្ខារមត្តេន ឯតស្ស អាយតនស្ស ឧបសម្បទំ បញ្ញបេន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.២៤) តថា ហិ តទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘វិជានាតីតិ វិញ្ញាតព្ពំ, ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតមត្តេន បញ្ចទ្វារិកសញ្ញាបវត្តិមត្តេនាតិ អយញ្ហិ ឯត្ថ អត្ថោ’’តិ, (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២៤) តដ្ដីកាយញ្ច ‘‘យថា និយ្យន្តីតិ និយ្យានិកាតិ ពហុលំ វចនតោ កត្តុសាធនោ និយ្យានិកសទ្ទោ, ឯវំ ឥធ វិញ្ញាតព្ពសទ្ទោតិ អាហ ‘វិជានាតីតិ វិញ្ញាតព្ព’ន្តិ,’’ តា-សទ្ទោ បន ភាវេ. អស្សាទិយមានបក្ខេ ឋិតោ កិលេសកាមោបិ វត្ថុកាមបរិយាបន្នោយេវ, តស្មា តេសុ យថារុចិ បរិភុញ្ជន្តោតិ អត្ថោ.

ឥទន្តិ នយចតុក្កវសេន វុត្តំ អត្ថប្បភេទវិភជនំ. ‘‘តិត្ថិយវសេន អាគតំ អដ្ឋកថាយំ តថា វិភត្តត្តា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.៣៨២) អាចរិយេន វុត្តំ, តថាយេវ បន បាឡិយម្បិ វិភត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សាសនេបីតិ ឥមស្មិំ សាសនេបិ.

កថំ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ឯកច្ចោ ហី’’តិអាទិ. យស្មា ន លភតិ, តស្មា អនេសនំ កត្វាតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. អរហត្តំ វា អត្តនិ អសន្តំ ‘‘អត្ថិ មេ’’តិ យថារុតំ បដិជានិត្វា. សាមន្តជប្បនបច្ចយបដិសេវនឥរិយាបថសន្និស្សិតសង្ខាតានិ តីណិ វា កុហនវត្ថូនិ បដិសេវិត្វា.

តាទិសោវាតិ ធុតង្គ (វិសុទ្ធិ. ១.២២; ថេរគា. អដ្ឋ. ២.៨៤៤ អាទយោ) សមាទានវសេន លូខាជីវី ឯវ. អនេសនវសេនាតិ និទស្សនមត្តំ. ‘‘អរហត្តបដិជាននេនា’’តិអាទិបិ ហិ វត្តព្ពំ.

ទុល្លភសុខោ ភវិស្សាមិ ទុគ្គតីសុ ឧបបត្តិយាតិ អធិប្បាយោ. អសក្កោន្តោតិ ឯត្ថ អន្តសទ្ទោ ភាវលក្ខណេ, អសក្កុណមានេ សតីតិ អត្ថោ.

៣៨៣. អសុកដ្ឋានតោតិ អសុកភវតោ. អាគតាតិ ឧបបត្តិវសេន ឥធាគតា. ឥទានិ គន្តព្ពដ្ឋានញ្ចាតិ ឧបបត្តិវសេនេវ អាយតិំ គមិតព្ពភវញ្ច. តតោតិ អតីតភវតោ. បុន ឧបបត្តិន្តិ អាយតិំ អនន្តរភវេ បុន ឧបបត្តិំ, តតោ អនន្តរភវេបិ បុន ឧបបត្តិន្តិ បុនប្បុនំ និព្ពត្តិំ. កេន ការណេន គរហិស្សាមីតិ ឯត្ថ យថាភូតមជានន្តោ ឥច្ឆាទោសវសេន យំ កិញ្ចិ គរហេយ្យ, ន តថា ចាហំ, អហំ បន យថាភូតំ ជានន្តោ សព្ពម្បេតំ កេន ការណេន គរហិស្សាមិ, សព្ពស្សបេតស្ស តបស្ស គរហាយ ការណំ នត្ថីតិ ឥមមធិប្បាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘គរហិតព្ពមេវា’’តិអាទិមាហ. ភណ្ឌិកន្តិ បុដភណ្ឌិកំ. ឧបមាបក្ខេ បរិសុទ្ធតាយ ធោតំ, តថា អធោតញ្ច, ឧបមេយ្យបក្ខេ បន បសំសិតព្ពគុណតាយ ធោតំ បរិសុទ្ធំ, តថា អធោតញ្ចាតិ អត្ថោ. តមត្ថន្តិ គរហិតព្ពស្ស ចេវ គរហណំ, បសំសិតព្ពស្ស ច បសំសនំ.

៣៨៤. ទិដ្ឋធម្មិកស្ស, សម្បរាយិកស្ស ច អត្ថស្ស សាធនវសេន បវត្តិយា គរុកត្តា ន កោចិ ន សាធូតិ វទតិ. បញ្ចវិធំ វេរន្តិ បាណាតិបាតាទិបញ្ចវិធវេរំ. តញ្ហិ បញ្ចវិធស្ស សីលស្ស បដិបក្ខភាវតោ, សត្តានំ វេរហេតុតាយ ច ‘‘វេរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តតោ ឯវ ច តំ ន កោចិ ‘‘សាធូ’’តិ វទតិ តថា ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថានមសាធនតោ, សត្តានំ សាធុភាវស្ស ទូសនតោ ច. ន និរុន្ធិតព្ពន្តិ រូបគ្គហណេ ន និវារេតព្ពំ. ទស្សនីយទស្សនត្ថោ ហិ ចក្ខុបដិលាភោតិ តេសមធិប្បាយោ. អយមេវ នយោ សោតាទីសុបិ. យទគ្គេន តេសំ បញ្ចទ្វារេ អសំវរោ សាធុ, តទគ្គេន តត្ថ សំវរោ ន សាធូតិ អធិប្បាយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បុន…បេ… អសំវរ’’ន្តិ.

អយមេត្ថ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ – យំ តេ ឯកច្ចំ វទន្តិ ‘‘សាធូ’’តិ តេ ‘‘ឯកេ សមណព្រាហ្មណា’’តិ វុត្តា តិត្ថិយា យំ អត្តកិលមថានុយោគាទិំ ‘‘សាធូ’’តិ វទន្តិ, តំ មយំ ន ‘‘សាធូ’’តិ វទាម. យំ តេ…បេ… ‘‘ន សាធូ’’តិ យំ បន តេ អនវជ្ជបច្ចយបរិភោគំ, សុនិវត្ថសុបារុតាទិសម្មាបដិបត្តិញ្ច ‘‘ន សាធូ’’តិ វទន្តិ, តំ មយំ ‘‘សាធូ’’តិ វទាមាតិ.

ឥតិ យំ បរវាទមូលកំ ចតុក្កំ ទស្សិតំ, តទេវ បុន សកវាទមូលកំ ចតុក្កំ កត្វា ទស្សិតន្តិ វិញ្ញាបេតុំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យញ្ហិ កិញ្ចិ កេនចិ សមានំ, តេនបិ តំ សមានមេវ. យញ្ច កិញ្ចិ កេនចិ អសមានំ, តេនបិ តំ អសមានមេវាតិ អាហ ‘‘សមានាសមានត’’ន្តិ. ឯត្ថ ច សមានតន្តិ សមានតាមត្តំ. អនវសេសតោ ហិ បហាតព្ពធម្មានំ បហានំ, ឧបសម្បាទេតព្ពធម្មានំ ឧបសម្បាទនញ្ច សកវាទេវ ទិស្សតិ, ន បរវាទេ. តេន វុត្តំ ‘‘ត្យាហំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ វទាមី’’តិអាទិ. សកវាទបរវាទានុរូបំ វុត្តនយេន បញ្ចសីលាទិវសេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សមនុយុញ្ជាបនកថាវណ្ណនា

៣៨៥. អន្តមិតិ អាណត្តិយំ បញ្ចមីអត្តនោបទំ. លទ្ធិំ បុច្ឆន្តោតិ ‘‘កិំ សមណោ គោតមោ សំកិលេសធម្មេ អនវសេសំ បហាយ វត្តតិ, ឧទាហុ បរេ គណាចរិយា, ឯត្ថ តាវ អត្តនោ លទ្ធិំ វទេហី’’តិ ឯវំ បដិញ្ញាតំ សិទ្ធន្តំ បុច្ឆន្តោ. ការណំ បុច្ឆន្តោតិ ‘‘សមណោវ គោតមោ សំកិលេសធម្មេ អនវសេសំ បហាយ វត្តតី’’តិ វុត្តេ ‘‘ការណេនបិ ឯតមត្ថំ គាហយា’’តិ ឯវំ ហេតុំ បុច្ឆន្តោ. ឧភយំ បុច្ឆន្តោតិ ‘‘ឥទំ នាមេត្ថ ការណ’’ន្តិ ការណំ វត្វា បដិញ្ញាតេ អត្ថេ សាធិយមានេ អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច ការណំ សមត្ថេតុំ សទិសាសទិសប្បភេទំ ឧបមោទាហរណទ្វយំ បុច្ឆន្តោ. អបិច ហេតុបមោទាហរណវសេន តិលក្ខណសម្បត្តិយា យថាបដិញ្ញាតេ អត្ថេ សាធិតេ សម្មទេវ អនុ បច្ឆា ភាសន្តោ និគមេន្តោបិ សមនុភាសតិ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឧបសំហរិត្វា’’តិ បាឋសេសោ. ‘‘កិំ តេ’’តិអាទិ ឧបសំហរណាការទស្សនំ. ទុតិយបទេបីតិ ‘‘សង្ឃេន វា សង្ឃ’’ន្តិ បទេបិ. វចនសេសំ, ឧបសំហរណាការញ្ច សន្ធាយ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តំ.

តមត្ថន្តិ តំ បហាតព្ពធម្មានំ អនវសេសំ បហាយ វត្តនសង្ខាតំ, សមាទាតព្ពធម្មានំ អនវសេសំ សមាទាយ វត្តនសង្ខាតញ្ច អត្ថំ. យោជេត្វាតិ អកុសលាទិបទេហិ យោជេត្វា. អកោសល្លសម្ភូតាទិអត្ថេន អកុសលា ចេវ តតោយេវ អកុសលាតិ ច សង្ខាតា,សង្ខាតសទ្ទោ ចេត្ថ ញាតត្ថោ, កោដ្ឋាសត្ថោ ច យុជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ញាតា, កោដ្ឋាសំ វា កត្វា ឋបិតា’’តិ, បុរិមេន ចេត្ថ បទេន ឯកន្តាកុសលេ វទតិ, បច្ឆិមេន តំ សហគតេ, តប្បដិបក្ខិយេ ច. ឯវញ្ហិ កោដ្ឋាសករណេន ឋបនំ ឧបបន្នំ ហោតិ. អកុសលបក្ខិកភាវេន ហិ វវត្ថាបនំ កោដ្ឋាសករណំ. អវជ្ជសទ្ទោ ទោសត្ថោ គារយ្ហបរិយាយត្តា, អ-សទ្ទស្ស ច តព្ភាវវុត្តិតោតិ អាហ ‘‘សទោសា’’តិ. អរិយា នាម និទ្ទោសា. ឥមេ បន អកុសលា កថញ្ចិបិ និទ្ទោសា ន ហោន្តីតិ និទ្ទោសដ្ឋេន អរិយា ភវិតុំ នាលំ អសមត្ថា.

៣៨៦-៣៩២. ‘‘យ’’ន្តិ ឯតំ ការណេ បច្ចត្តវចនន្តិ ទស្សេតិ ‘‘យេនា’’តិ ឥមិនា. យំ វា បនាតិ អសម្ភាវនាវចនមេតំ, យំ វា បន កិញ្ចីតិ អត្ថោ. បហាយ វត្តន្តីតិ ច អត្ថវសា បុថុវចនវិបរិណាមោតិ វុត្តំ ‘‘យំ វា តំ វា អប្បមត្តកំ បហាយ វត្តន្តី’’តិ. គណាចរិយា ចេត្ថ បូរណមក្ខលិអាទយោ. សត្ថុបភវត្តា សង្ឃស្ស សង្ឃសម្បត្តិយាបិ សត្ថុសម្បត្តិ វិភាវីយតីតិ អាហ ‘‘សង្ឃ…បេ… សិទ្ធិតោ’’តិ, សា បន បសំសា បសាទហេតុកាតិ បសាទមុខេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘បសីទមានាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សម្បិណ្ឌនត្ថេន បិ-សទ្ទេន អប្បសីទមានាបិ ឯវមេវ ន បសីទន្តីតិ សម្បិណ្ឌេតិ. យថា ហិ អន្វយតោ សត្ថុសម្បត្តិយា សាវកេសុ, សាវកសម្បត្តិយា ច សត្ថរិ បសាទោ សមុច្ចីយតិ, ឯវំ ព្យតិរេកតោ សត្ថុវិបត្តិយា សាវកេសុ, សាវកវិបត្តិយា ច សត្ថរិអប្បសាទោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ តព្ពិវរណំ. សរីរសម្បត្តិន្តិ រូបសម្បត្តិំ, រូបកាយបារិបូរិន្តិ អត្ថោ. រូបប្បមាណេ សត្តេ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ, ‘‘ធម្មទេសនំ វា សុត្វា’’តិ ឥទន្តុ ឃោសប្បមាណេ, ធម្មប្បមាណេ ច, ‘‘ភិក្ខូនំ បនាចារគោចរ’’ន្តិអាទិំ បន ធម្មប្បមាណេ, លូខប្បមាណេ ច. អាចារគោចរាទីហិ ធម្មោ, សម្មាបដិបត្តិយា លូខោ ច ហោតិ. តស្មា ‘‘ភវន្តិ វត្តារោ’’តិ បឋមបទេ រូបប្បមាណា, ឃោសប្បមាណា, ធម្មប្បមាណា ច, ទុតិយបទេ ធម្មប្បមាណាវ យោជេតព្ពា. កីវរូបោតិ កិត្តកជាតិកោ. យា សង្ឃស្ស បសំសាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ, អយមេវ វា បាឋោ.

តត្ថ យា ពុទ្ធានំ, ពុទ្ធសាវកានមេវ ច បាសំសតា, អញ្ញេសញ្ច តទភាវោ ជោតិតោ, តំ វិរតិប្បហានសំវរុទ្ទេសវសេន នីហរិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អយមធិប្បាយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សេតុឃាតវិរតិយា អរិយមគ្គសម្បយុត្តត្តា ‘‘សព្ពេន សព្ពំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋសមាបត្តិវសេន វិក្ខម្ភនប្បហានមត្តំ, វិបស្សនាមត្តវសេន តទង្គប្បហានមត្តន្តិ យថាលាភំ យោជេតព្ពំ. វិបស្សនាមត្តវសេនាតិ ច ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ វា ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វា វិវិធំ ទស្សនមត្តវសេន, ន បន នាមរូបវវត្ថានបច្ចយបរិគ្គណ្ហនបុព្ពកំ លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា សង្ខារានំ សម្មសនវសេន. នាមរូបបរិច្ឆេទោ, ហិ អនត្តានុបស្សនា ច ពាហិរកានំ នត្ថិ. ឥតរានិ សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណប្បហានានិ តីណិ សព្ពេន សព្ពំ នត្ថិ មគ្គផលនិព្ពានត្តា. លោកិយបញ្ចសីលតោ អញ្ញោ សព្ពោបិ សីលសំវរោ, ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤; ៣.១៥៩; អ. និ. ៤.១១៤) វុត្តោ សុបរិសុទ្ធោ ខន្តិសំវរោ, ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធិយ្យរេ’’តិអាទិនា (សុ. និ. ១០៤១; ចូឡនិ. ៦០) វុត្តោ កិលេសានំ សមុច្ឆេទកោ មគ្គញាណសង្ខាតោ ញាណសំវរោ, មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ បិទហនវសេន បវត្តោ សុបរិសុទ្ធោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ, ‘‘អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៤០៣; ម. និ. ១.១៣៥; សំ. និ. ៥.៨; វិភ. ២០៥) វុត្តោ សម្មប្បធានសង្ខាតោ វីរិយសំវរោតិ ឥមំ សំវរបញ្ចកំ សន្ធាយ ‘‘សេសំ សព្ពេន សព្ពំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ.

‘‘បញ្ច ខោ បនិមេ បាតិមោក្ខុទ្ទេសា’’តិអាទិនា យថាវុត្តសីលស្សេវ បុន គហណំ សាសនេ សីលស្ស ពហុភាវំ ទស្សេត្វា តទេកទេសេ ឯវ បរេសំ អវដ្ឋានទស្សនត្ថំ. ‘‘ឧបោសថុទ្ទេសា’’តិ អធុនា បាឋោ. បញ្ញាយតីតិ បតិដ្ឋិតភាវេន បាកដោ ហោតិ, តស្មា មយា ហិ…បេ… នត្ថីតិ យោជេតព្ពំ. សីហនាទន្តិ សេដ្ឋនាទំ, អភីតនាទំ កេនចិ អប្បដិវត្តិយវាទំ. យំ បន វទន្តិ –

‘‘ឧត្តរស្មិំ បទេ ព្យគ្ឃ-បុង្គវោសភកុញ្ជរ;

សីហសទ្ទូលនាគាទ្យា, បុមេ សេដ្ឋត្ថគោចរា’’តិ.

តំ យេភុយ្យវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គវណ្ណនា

៣៩៣. ‘‘អយំ បន យថាវុត្តោ មម វាទោ អវិបរីតោវ, តស្សេវំ អវិបរីតភាវោ ឥមំ មគ្គំ បដិបជ្ជិត្វា អបរប្បច្ចយតោ ជានិតព្ពោ’’តិ ឯវំ អវិបរីតភាវាវពោធនត្ថំ. បាឡិយំ ‘‘អត្ថិ កស្សបា’’តិអាទីសុ អយំ យោជនា – យំ មគ្គំ បដិបន្នោ សាមំយេវ អត្តបច្ចក្ខតោ ឯវំ ញស្សតិ ទក្ខតិ ‘‘សមណោ គោតមោ វទន្តោ យុត្តបត្តកាលេ តថភាវតោ ភូតំ, ឯកំសេន ហិតាវហភាវតោ អត្ថំ, ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មំ, វិនយយោគតោ, បរេសញ្ច វិនយនតោ វិនយំ វទតី’’តិ, សោ មយា សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទិតោ សកលវដ្ដទុក្ខនិស្សរណភូតោ អត្ថិ កស្សប មគ្គោ, តស្ស ច អធិគមូបាយភូតា បុព្ពភាគបដិបទាតិ, តេន ‘‘សមណោ គោតមោ ឥមេ ធម្មេ អនវសេសំ បហាយ វត្តតី’’តិអាទិ នយប្បវត្តោ វាទោ កេនចិ អសម្បកម្បិតោ យថាភូត សីហនាទោតិ ទស្សេតិ. ទក្ខតីតិ ចេត្ថ ស្សតិ-សទ្ទេន បទសិទ្ធិ ‘‘យត្រ ហិ នាម សាវកោ ឯវរូបំ ញស្សតិ វា ទក្ខតិ វា សក្ខិំ ករិស្សតី’’តិអាទីសុ វិយ.

‘‘ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតី’’តិអាទិ សុត្តបទេសុ (អ. និ. ៣.១៣៤) វិយ ច មគ្គញ្ច បដិបទញ្ច ឯកតោ កត្វា ទស្សេន្តោ. ‘‘អយមេវា’’តិ សាវធារណវចនំ មគ្គស្ស បុថុភាវបដិក្ខេបត្ថំ, សព្ពអរិយសាធារណភាវទស្សនត្ថំ, សាសនេ បាកដភាវទស្សនត្ថញ្ច. តេនាហ ‘‘ឯកាយនោ អយំ ភិក្ខវេ មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា’’តិ (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១០៦; សំ. និ. ៥.៣៦៧, ៣៨៤).

‘‘ឯសេវ មគ្គោ នត្ថញ្ញោ, ទស្សនស្ស វិសុទ្ធិយា’’តិ, (ធ. ប. ២៧៤) –

‘‘ឯកាយនំ ជាតិខយន្តទស្សី,

មគ្គំ បជានាតិ ហិតានុកម្បី;

ឯតេន មគ្គេន អតរិំ សុ បុព្ពេ,

តរិស្សន្តិ យេ ច តរន្តិ ឱឃ’’ន្តិ. (សំ. និ. ៥.៣៨៤, ៤០៩; ចូឡនិ. ១០៧, ២១១; នេត្តិ. ១៧០) ច –

សព្ពេសុ ចេវ សុត្តបទេសេសុ, អភិធម្មបទេសេសុ (វិភ. ៣៥៥) ច ឯកោវាយំ មគ្គោ បាកដោតិ.

តបោបក្កមកថាវណ្ណនា

៣៩៤. តបោយេវ ឧបក្កមិតព្ពតោ, អារភិតព្ពតោ តបោបក្កមាតិ អាហ ‘‘តបារម្ភា’’តិ, អារម្ភនញ្ចេត្ថ តបករណមេវាតិ ទស្សេតិ ‘‘តបោកម្មានី’’តិ ឥមិនា. សមណកម្មសង្ខាតាតិ សមណេហិ កត្តព្ពកម្មសញ្ញិតា. ព្រាហ្មណកម្មសង្ខាតាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. និច្ចោលោតិ និស្សដ្ឋចោលោ សព្ពេន សព្ពំ បដិក្ខិត្តចោលោ. ចេលំ, ចោលោតិ ច បរិយាយវចនំ. កោចិ ឆិន្នភិន្នបដបិលោតិកធរោបិ ទសន្តយុត្តស្ស វត្ថស្ស អភាវតោ ‘‘និច្ចោលោ’’តិ វត្តព្ពតំ លភេយ្យាតិ តំ និវត្តេតុំ ‘‘នគ្គោ’’តិ វុត្តំ, នគ្គិយវតសមាទានេន សព្ពថា នគ្គោតិ អត្ថោ. លោកិយកុលបុត្តាចារវិរហិតតាវ វិស្សដ្ឋាចារតាតិ ទស្សេតិ ‘‘ឧច្ចារកម្មាទីសូ’’តិអាទិនា. កថំ វិរហិតោតិ អាហ ‘‘ឋិតកោវា’’តិអាទិ, ឥទញ្ច និទស្សនមត្តំ វមិត្វា មុខវិក្ខាលនាទិអាចារស្សបិ តេន វិស្សដ្ឋត្តា. អបលិខតីតិ ឧទកេន អធោវនតោ អបលិហតិ. សោ កិរ ទណ្ឌកំ ‘‘សត្តោ’’តិ បញ្ញបេតិ, តស្មា តំ បដិបទំ បូរេន្តោ ឯវំ ករោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧច្ចារំ វា’’តិអាទិ. តត្ថ អបលិខតីតិ អបកសតិ.

‘‘ឯហិ ភទន្តោ’’តិ វុត្តេ ឧបគមនសង្ខាតោ វិធិ ឯហិភទ្ទន្តោ, តំ ចរតីតិ ឯហិភទ្ទន្តិកោ, រុឡ្ហិសទ្ទេន ចេត្ថ តទ្ធិតសិទ្ធិ យថា ‘‘ឯហិបស្សិកោ’’តិ, (ម. និ. ១.៧៤) តប្បដិក្ខេបេន នឯហិភទ្ទន្តិកោ, តទេវត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ភិក្ខាគហណត្ថ’’ន្តិអាទិនា. ន ឯតីតិ ន អាគច្ឆតិ. ឯវំ នតិដ្ឋភទ្ទន្តិកោតិ ឯត្ថាបិ. សមណេន នាម សយំវចនករេនេវ ភវិតព្ពំ, ន បរវចនករេនាតិ អធិប្បាយេន តទុភយម្បិ…បេ… ន ករោតិ. បុរេតរន្តិ តំ ឋានំ អត្តនា ឧបគមនតោ បឋមតរំ, តំ កិរ សោ ‘‘ភិក្ខុនា នាម យាទិច្ឆកី ឯវ ភិក្ខា គហេតព្ពា’’តិ អធិប្បាយេន ន គណ្ហាតិ. ឧទ្ទិស្សកតំ បន ‘‘មម និមិត្តភាវេន ពហូ ខុទ្ទកា បាណា សង្ឃាដមាបាទិតា’’តិ អធិប្បាយេន នាធិវាសេតិ. និមន្តនម្បិ ‘‘ឯវំ តេសំ វចនំ កតំ ភវិស្សតី’’តិ អធិប្បាយេន ន សាទិយតិ. កុម្ភីតិ បក្កភិក្ខាបក្ខិត្តកុម្ភោ. ឧក្ខលីតិ ភិក្ខាបចនកុម្ភោ. បច្ឆីតិ ភិក្ខាបក្ខិត្តបិដកំ. តតោបីតិ កុម្ភីកឡោបិតោបិ. កុម្ភីអាទីសុបិ សោ សត្តសញ្ញីតិ អាហ ‘‘កុម្ភីកឡោបិយោ’’តិអាទិ. ‘‘អយំ ម’’ន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អន្តរន្តិ ឧភិន្នមន្តរាឡំ.

កពឡន្តរាយោតិ អាលោបស្ស អន្តរាយោ. ឯត្ថាបិ សោ សត្តសញ្ញី. បុរិសន្តរគតាយាតិ បុរិសសមីបគតាយ. រតិអន្តរាយោតិ កាមរតិយា អន្តរាយោ. គាមសភាគាទិវសេន សង្គម្ម កិត្តេន្តិ ឯតិស្សាតិ សំកិត្តិ. តថា សំហដតណ្ឌុលាទិសញ្ចយោ តេន កតភត្តមិធាធិប្បេតន្តិ វុត្តំ ‘‘សំកិត្តេត្វា កតភត្តេសូ’’តិ. មជ្ឈិមនិកាយេ មហាសីហនាទសុត្តន្តដីកាយំ បន អាចរិយេនេវ ឯវំ វុត្តំ ‘‘សំកិត្តយន្តិ ឯតាយាតិ សំកិត្តិ, គាមវាសីហិ សមុទាយវសេន កិរិយមានកិរិយា, ឯត្ថ បន ភត្តសំកិត្តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘សំកិត្តេត្វា កតភត្តេសូ’តិ’’. ឥទំ បន តស្ស ឧក្កដ្ឋបដិបទាតិ ទស្សេតិ ‘‘ឧក្កដ្ឋោ’’តិអាទិនា. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ‘‘នឯហិភទ្ទន្តិកោ’’តិអាទីសុបិ ឧក្កដ្ឋបដិបទាទស្សនំ វេទិតព្ពំ. សាសទ្ទោ សុនខបរិយាយោ. តស្សាតិ សុនខស្ស. តត្ថាតិ តស្មិំ ឋានេ. សមូហសមូហចារិនីតិ សង្ឃសង្ឃចារិនី. មនុស្សាតិ វេយ្យាវច្ចករមនុស្សា.

សោវីរកន្តិ កញ្ជិកំ. ‘‘លោណសោវីរក’’ន្តិ កេចិ, តទយុត្តមេវ, ‘‘សព្ពសស្សសម្ភារេហិ កត’’ន្តិ វុត្តត្តា. លោណសោវីរកញ្ហិ សព្ពមច្ឆមំសបុប្ផផលាទិសម្ភារកតំ. សុរាបានមេវាតិ មជ្ជលក្ខណប្បត្តាយ សុរាយ បានមេវ. មេរយម្បេត្ថ សង្គហិតំ លក្ខណហារេន, ឯកសេសនយេន វា. សព្ពេសុបីតិ សាវជ្ជានវជ្ជេសុបិ កញ្ជិកសុរាទីសុ. ឯកាគារមេវ ភិក្ខាចរិយាយ ឧបគច្ឆតីតិ ឯកាគារិកោ. និវត្តតីតិ បច្ចាគច្ឆតិ, សតិ ភិក្ខាលាភេ តទុត្តរិ ន គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកាលោបេនេវ វត្តតីតិ ឯកាលោបិកោ. ទីយតិ ឯតាយាតិ ទត្តិ, ទ្វត្តិអាលោបមត្តគ្គាហិ ខុទ្ទកំ ភិក្ខាទានភាជនំ. តេនាហ ‘‘ខុទ្ទកបាតី’’តិ. អគ្គភិក្ខន្តិ អនាមដ្ឋភិក្ខំ, សមាភិសង្ខតតាយ វា ឧត្តមភិក្ខំ. អភុញ្ជនវសេន ឯកោ ហោ ឯតស្សាតិ ឯកាហិកោ, អាហារោ, តំ អាហារំ អាហារេតីតិ អត្ថោ. សោ បន អត្ថតោ ឯកទិវសលង្ឃកោតិ វុត្តំ ‘‘ឯកទិវសន្តរិក’’ន្តិ. ឯស នយោ ‘‘ទ្វាហិក’’ន្តិអាទីសុបិ. អបិច ឯកាហំ អភុញ្ជិត្វា ឯកាហំ ភុញ្ជនំ, ឯកាហវារោ វា ឯកាហិកំ. ទ្វីហំ អភុញ្ជិត្វា ទ្វីហំ ភុញ្ជនំ, ទ្វីហវារោ វា ទ្វាហិកំ. សេសទ្វយេបិ អយំ នយោ. ឧក្កដ្ឋោ ហិ បរិយាយភត្តភោជនិកោ ទ្វីហំ អភុញ្ជិត្វា ឯកាហមេវ ភុញ្ជតិ. ឯវំ សេសទ្វយេបិ. មជ្ឈិមាគមដីកាយំ បន ‘‘ឯកាហំ អន្តរភូតំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឯកាហិកំ. សេសបទេសុបិ ឯស នយោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ថេរា ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឱវទន្តិ បរិយាយេនា’’តិអាទីសុ វិយ វារត្ថោ បរិយាយ សទ្ទោ. ឯកាហវារេនាតិ ឯកាហិកវារេន. ‘‘ឯកាហិក’’ន្តិអាទិនា វុត្តវិធិមេវ បដិបាដិយា បវត្តភាវេន ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘ឥតិ ឯវរូប’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៩៥. សាមាកោ នាម គោធុមោ. សយំជាតា វីហិជាតីតិ អរោបិមវីហិជាតិ. យទេវ ‘‘វីហី’’តិ វទន្តិ. លិខិត្វាតិ កសិត្វា. សិលេសោបីតិ កណិការាទិរុក្ខនិយ្យាសោបិ. កុណ្ឌកន្តិ តនុតរំ តណ្ឌុលសកលំ, តណ្ឌុលខណ្ឌកន្តិ អត្ថោ. ឱទនេន កតំ កញ្ជិយំ ឱទនកញ្ជិយំ. ‘‘វាសិតកេន បិញ្ញាកេន នហាយេយ្យា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ១២០៣) វិយ បិញ្ញាក សទ្ទោ តិលបិដ្ឋបរិយាយោ. យថាហ ‘‘បិញ្ញាកំ នាម តិលបិដ្ឋំ វុច្ចតី’’តិ. ‘‘តរុណកទលិក្ខន្ធមេវ បិញ្ញាក’’ន្តិ កេចិ, ន គហេតព្ពមេតំ កត្ថចិបិ តថា អវចនតោ.

៣៩៦. សណេហិ សណវាកេហិ និព្ពត្តិតានិ សាណានិ, អញ្ញេហិ មិស្សកានិ សាណានិ ឯវ មសាណានិ និរុត្តិនយេន, ន ឆចីវរបរិយាបន្នានិ ភង្គានិ. កេចិ បន ‘‘មសាណានិ នាម ចោឡវិសេសានីតិ បរិកប្បេត្វា មស្សកចោឡានី’’តិ បឋន្តិ, តទយុត្តមេវ បោរាណេហិ តថា អវុត្តត្តា. ឯរកតិណាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន អក្កមកចិកទលិវាកាទីនំ សង្គហោ, ឯរកាទីហិ កតានិ ហិ ឆវានិ លាមកានិ ទុស្សានីតិ វត្តព្ពតំ លភន្តិ. ឆវសទ្ទោ ហេត្ថ ហីនវាចកោ, បុរិមវិកប្បេ បន មតសរីរវាចកោ. ឆឌ្ឌិតនន្តកានីតិ ឆឌ្ឌិតបិលោតិកានិ. អជិនស្សេទន្តិ អជិនំ, បកតិអជិនមិគចម្មំ, តទេវ មជ្ឈេ ផាលិតកញ្ចេ, អជិនស្ស ខិបំ ផាលិតមុបឌ្ឍន្តិ អជិនក្ខិបំ. ‘‘សខុរកន្តិបិ វទន្តី’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៥៥) បបញ្ចសូទនិយំ វុត្តំ, ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា សមុទិតញ្ចេ, អជិនក្ខិបន្តិ តេសមធិប្បាយោ. វិនយសំវណ្ណនាសុ បន ‘‘អជិនមេវ អភេទតោ អជិនក្ខិប’’ន្តិ វុត្តំ. កន្ទិត្វាតិ ឧជ្ជវុជ្ជវេន កន្ទិត្វា. ‘‘គន្ថេត្វា’’តិបិ បាឋោ, វដ្ដេត្វា ពន្ធិត្វាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ ផលកចីរេ និទស្សនំ ឧបបន្នំ ហោតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អជិតវាទស្ស បដិកិដ្ឋតរភាវេ ឧបមាទស្សនត្ថំ យទេវ កេសកម្ពលំ សន្ធាយ អង្គុត្តរាគមេ (អ. និ. ៣.១៣៨) វុត្តំ.

តន្តាវុតានីតិ តន្តំ បសារេត្វា វីតានិ. បដិកិដ្ឋោតិ ហីនោ. កស្មាតិ វុត្តំ ‘‘កេសកម្ពលោ’’តិអាទិ. បាឡិយំ ឧព្ភដ្ឋកោ’’តិ ឯតស្ស ‘‘ឧទ្ធំ ឋិតកោ’’តិ អត្ថោ មជ្ឈិមាគមដ្ឋកថាយំ មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២១៥) វុត្តោ. ឧព្ភសទ្ទោ ហិ ឧបរិអត្ថេ នេបាតិកោ យថា ‘‘ឧព្ភជាណុមណ្ឌល’’ន្តិ. អនេកបរិមាណា, ហិ និបាតា, អនេកត្ថា ច.

មិច្ឆាវាយាមវសេនេវ ឧក្កុដិកវតានុយោគោតិ អាហ ‘‘ឧក្កុដិកវីរិយំ អនុយុត្តោ’’តិ. ន កេវលំ និសិន្នោយេវ ឧក្កុដិកោ, អថ ខោ គច្ឆន្តោបិ…បេ… គច្ឆតិ. អយកណ្ដកេតិ អយោមយកណ្ដកេ. បកតិកណ្ដកេតិ សលាកកណ្ដកេ. ឧច្ចភូមិយំ ថណ្ឌិលសទ្ទោតិ វុត្តំ ‘‘ឧច្ចេ ភូមិដ្ឋានេ’’តិ. អយំ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ – ថណ្ឌិលន្តិ សមាបកតិភូមិ វុច្ចតិ ‘‘បត្ថណ្ឌិលេ បាតុរហោសី’’តិអាទីសុ វិយ. អមរកោសេបិ ហិ និឃណ្ដុសត្ថេ វុត្តំ ‘‘វេទី បរិក្ខតា ភូមិ, សមេ ថណ្ឌិលំ ចាតុរេ’’តិ (សត្តរសមវគ្គេ ១៨ គាថាយំ) តស្មា ថណ្ឌិលេ អនន្តរហិតាយ បកតិភូមិយំ សេយ្យម្បិ កប្បេតីតិ អត្ថោ. យំ សន្ធាយ តត្ថេវ និឃណ្ដុសត្ថេ វុត្តំ ‘‘យោ ថណ្ឌិលេ វត វសា, សេតេ ថណ្ឌិលសាយិ សោ’’តិ (សត្តរសមវគ្គេ ៤៤ គាថាយំ) រជោ ឯវ ជល្លំ មលីនំ រជោជល្លំ. តេន វុត្តំ ‘‘សរីរ’’ន្តិអាទិ. លទ្ធំ អាសនន្តិ និសីទិតុំ យថាលទ្ធមាសនំ. អកោបេត្វាតិ អញ្ញត្ថ អនុបគន្ត្វា. តថា ចាហ ‘‘តត្ថេវ និសីទនសីលោ’’តិ. ឯវំ និសីទន្តោ ហិ តំ អកោបេន្តោ នាម ហោតិ. ចតូសុ មហាវិកដេសុ គូថមេវិធាធិប្បេតន្តិ វុត្តំ ‘‘គូថំ វុច្ចតី’’តិ. តញ្ហិ អាសយវសេន វិរូបំ កដត្តា ‘‘វិកដ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សាយំ តតិយន្តិ សាយន្ហសមយសង្ខាតំ តតិយសមយំ. អស្សាតិ ឧទកោរោហនានុយោគស្ស. បាតោបទមិវ សាយំបទំ នេបាតិកំ. អនុសារលោបេន បន ‘‘សាយតតិយក’’ន្តិបិ បាឋោ ទិស្សតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘អចេលកោ ហោតី’’តិអាទីនិ យាវ ‘‘ថុសោទកំ បិវតី’’តិ ឯតានិ វតបទានិ ឯកវារានិ, ‘‘ឯកាគារិកោ វា ហោតី’’តិអាទីនិ បន នានាវារានិ, នានាកាលិកានិ វា. តថា ‘‘សាកភក្ខោ វា ហោតី’’តិអាទីនិ, ‘‘សាណានិបិ ធារេតិ, មសាណានិបិ ធារេតី’’តិអាទីនិ ច. តថា ហេត្ថ វា-សទ្ទគ្គហណំ, បិ-សទ្ទគ្គហណញ្ច កតំ. បិ-សទ្ទោបិ ឥធ វិកប្បត្ថោ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. បុរិមេសុ បន វតបទេសុ តទុភយម្បិ ន កតំ, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អចេលកោ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘សាណានិបិ ធារេតី’’តិអាទិវចនស្ស, ‘‘រជោជល្លធរោបិ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទកោរោហនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតី’’តិ វចនស្ស ច អវិរោធោ សិទ្ធោ ហោតិ. អថ វា កិមេត្ថ អវិរោធចិន្តាយ. ឧម្មត្តកបច្ឆិសទិសោ ហិ តិត្ថិយវាទោ. អបិច ‘‘អចេលកោ ហោតី’’តិ អារភិត្វា តប្បសង្គេន សព្ពម្បិ អញ្ញមញ្ញវិរោធមេវ អត្តកិលមថានុយោគំ ទស្សេន្តេន តេន អចេលកស្សបេន ‘‘សាណានិបិ ធារេតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

តបោបក្កមនិរត្ថកតាវណ្ណនា

៣៩៧. សីលសម្បទាទីហីតិ សីលសម្បទា, សមាធិសម្បទា, បញ្ញាសម្បទាតិ ឥមាហិ លោកុត្តរាហិ សម្បទាហិ. វិនាតិ វិរហិតត្តា, វិនា វា តាហិ ន កទាចិបិ សាមញ្ញំ វា ព្រហ្មញ្ញំ វា សម្ភវតិ, តស្មា តេសំ តបោបក្កមានំ និរត្ថកតំ ទស្សេន្តោតិ សបាឋសេសយោជនា. ទោសវេរវិរហិតន្តិ ទោសសង្ខាតវេរតោ វិរហិតំ. ឥទញ្ហិ ទោសស្ស មេត្តាយ ឧជុបដិបក្ខតោ វុត្តំ. យំ បន អាចរិយេន វុត្តំ ‘‘ទោសគ្គហណេន វា សព្ពេបិ ឈានបដិបក្ខា សំកិលេសធម្មា គហិតា. វេរគ្គហណេន បច្ចត្ថិកភូតា សត្តា. យទគ្គេន ហិ ទោសរហិតំ, តទគ្គេន វេររហិត’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ១.៣៩៧), តទេតំ បាឡិយំ វេរសទ្ទស្សេវ វិជ្ជមានត្តា, អដ្ឋកថាយញ្ច តទត្ថមេវ ទស្សេតុំ ទោសសទ្ទស្ស វុត្តត្តា វិចារេតព្ពំ.

៣៩៨. ឯត្តកមត្តន្តិ នគ្គចរិយាទិមត្តំ. បាកដភាវេន កាយតិ អត្ថំ គមេតីតិ បកតិ, លោកសិទ្ធវាទោ. តេនាហ ‘‘បកតិកថា ឯសា’’តិ. ‘‘មត្តា សុខបរិច្ចាគា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២៩០) វិយ មត្តាសទ្ទោ អប្បត្តំ អន្តោនីតំ កត្វា បមាណវាចកោតិ អាហ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិ. តេន បន បមាណេន បហាតព្ពោ ឯវ បដិបត្តិក្កមោ បករណប្បត្តោ. ឥមិនា ‘‘តបោបក្កមេនា’’តិ សទ្ទន្តរេន វា អធិគតោតិ ទស្សេតិ ‘‘បដិបត្តិក្កមេនា’’តិ ឥមិនា. តតោតិ តស្មា សាមញ្ញព្រហ្មញ្ញស្ស អប្បមត្តកេនេវ បដិបត្តិក្កមេន សុទុក្ករភាវតោ. ឥមំ ហេតុសម្ពន្ធំ សន្ធាយ ‘‘បទសម្ពន្ធេន សទ្ធិ’’ន្តិ វុត្តំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពវារេសុ.

៣៩៩. អញ្ញថាតិ យទិ អចេលកភាវាទិនា សាមញ្ញំ វា ព្រហ្មញ្ញំ វា អភវិស្ស, ឯវំ សតិ សុវិជានោវ សមណោ, សុវិជានោ ព្រាហ្មណោ. យស្មា បន តុម្ហេ ឥតោ អញ្ញថាវ សាមញ្ញំ, អញ្ញថា ព្រហ្មញ្ញំ វទថ, តស្មា ទុជ្ជានោវ សមណោ ទុជ្ជានោ ព្រាហ្មណោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឥទំ សន្ធាយាហា’’តិ. តំ បកតិវាទំ បដិក្ខិបិត្វាតិ យំ បុព្ពេ បាកតិកំ សាមញ្ញំ, ព្រហ្មញ្ញញ្ច ហទយេ ឋបេត្វា តេន អចេលកស្សបេន ‘‘ទុក្ករំ សុទុក្ករ’’ន្តិ វុត្តំ, ភគវតា ច តមេវ សន្ធាយ ‘‘បកតិ ខោ ឯសា’’តិអាទិ ភាសិតំ, តមេវ ឥធ បាកតិកសាមញ្ញព្រហ្មញ្ញវិសយំ កថំ បដិសំហរិត្វា. សភាវតោវ បរមត្ថតោ ឯវ សមណស្ស, ព្រាហ្មណស្ស ច ទុជ្ជានភាវំ អាវិករោន្តោ បុនបិ ‘‘បកតិ ខោ’’តិអាទិមាហ. តត្រាបីតិ សមណព្រាហ្មណវាទេបិ. បទសម្ពន្ធន្តិ ហេតុបទេន សទ្ធិំ បុព្ពាបរវាក្យសម្ពន្ធំ.

សីលសមាធិបញ្ញាសម្បទាវណ្ណនា

៤០០-១. បណ្ឌិតោតិ ហេតុសម្បត្តិសិទ្ធេន បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ. កថំ ឧគ្គហេសីតិ បរិបក្កញាណត្តា ឃដេ បទីបេន វិយ អព្ភន្តរេ សមុជ្ជលន្តេន បញ្ញាវេយ្យត្តិយេន តត្ថ តត្ថ ភគវតា ទេសិតមត្ថំ បរិគ្គណ្ហន្តោ តំ ទេសនំ ឧបធារេសិ. យស្មា ឧគ្គហេសិ, តស្មា…បេ… វិទិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តស្ស ចាតិ យោ អចេលកោ ហោតិ, យាវ ឧទកោរោហនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ, តស្ស ច. តស្ស ចេតិ វា បទច្ឆេទោ, អភាវិតា អសច្ឆិកតា ហោតិ ចេតិ យោជនា. តា សម្បត្តិយោ បុច្ឆាមិ, យាហិ សមណោ ច ព្រាហ្មណោ ច ហោតីតិ អធិប្បាយោ. សីលសម្បទាទិវិជាននត្ថន្តិ សីលសម្បទាទិវិជាននហេតុ. ‘‘កស្មា បុច្ឆតី’’តិ ហិ វុត្តំ. អថ-សទ្ទោ ចេត្ថ ការណេ. ឯវមីទិសេសុ. សីលសម្បទាយាតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ អាទិអត្ថោ, ឧបលក្ខណនិទ្ទេសោ វាយំ, តេន ‘‘ចិត្តសម្បទាយ, បញ្ញាសម្បទាយា’’តិ បទទ្វយំ សង្គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘សីលចិត្តបញ្ញាសម្បទាហិ អញ្ញា’’តិ. ឥមេហិ ច អសេក្ខសីលាទិក្ខន្ធត្តយំ សង្គហិតន្តិ វុត្តំ ‘‘អរហត្តផលមេវា’’តិ. តត្ថ ការណំ ទស្សេតិ ‘‘អរហត្តផលបរិយោសាន’’ន្តិអាទិនា. ឥទញ្ហិ កាកោលោកនមិវ ឧភយាបេក្ខវចនំ.

សីហនាទកថាវណ្ណនា

៤០២. អនុត្តរន្តិ អនញ្ញសាធារណតាយ, អនញ្ញសាធារណត្ថវិសយតាយ ច អនុត្តរំ. មហាសីហនាទន្តិ មហន្តំ ពុទ្ធសីហនាទំ. អតិវិយ អច្ចន្តវិសុទ្ធតាយ បរមវិសុទ្ធំ. ‘‘បរមន្តិ ឧក្កដ្ឋំ. តេនាហ ‘ឧត្តម’ន្តិ’’ អាចរិយេន វុត្តំ, ឧក្កដ្ឋបរិយាយោ ច បរមសទ្ទោ អត្ថីតិ តស្សាធិប្បាយោ. សីលមេវាតិ លោកិយសីលមត្តត្តា សីលសាមញ្ញមេវ. យថា អនញ្ញសាធារណំ ភគវតោ លោកុត្តរសីលំ សវាសនបដិបក្ខធម្មវិទ្ធំសនតោ, ឯវំ លោកិយសីលម្បិ អនញ្ញសាធារណមេវ តទនុច្ឆវិកភាវេន បវត្តត្តា. ឯវញ្ហិ ‘‘នាហំ តត្ថា’’តិ បាឡិវចនំ ឧបបន្នំ ហោតិ. ‘‘យាវតា កស្សប អរិយំ បរមំ សីល’’ន្តិ ឥទំ ‘‘សីលស្ស វណ្ណំ ភាសន្តី’’តិ ឯត្ថ អាការទស្សនំ. ‘‘យទិទំ អធិសីល’’ន្តិ ឥទំ បន ‘‘តត្ថា’’តិ បទទ្វយេ អនិយមវចនំ. ‘‘យទិទំ អធិសីល’’ន្តិ ច លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធម្បិ ពុទ្ធសីលំ ឯកជ្ឈំ កត្វា វុត្តំ, តស្មា ត-សទ្ទេនបិ ឧភយស្សេវ បរាមសនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ សីលេបិ បរមសីលេបី’’តិអាទិមាហ. សមសមន្តិ សមេន វិសេសនភូតេន សីលេន សមន្តិ អត្ថំ វិញ្ញាបេតុំ ‘‘មម សីលសមេន សីលេន មយា សម’’ន្តិ វុត្តំ. តស្មិំ សីលេតិ ទុវិធេបិ សីលេ. ឥតិ ឥមន្តិ ឯវំ ឥមំ សីលវិសយំ. បឋមន្តិ ឧប្បត្តិក្កមតោ បឋមំ បវត្តត្តា បឋមភូតំ.

តបតីតិ កិលេសេ សន្តប្បតិ, វិធមតីតិ អត្ថោ. ‘‘តទេវា’’តិ ឥមិនា តុល្យាធិករណសមាសមាហ. ជិគុច្ឆតីតិ ហីឡេតិ លាមកតោ ឋបេតិ. អារកា កិលេសេហីតិ កត្វា និទ្ទោសត្តា អរិយា. អារម្ភវត្ថុវសេនាតិ អដ្ឋារម្ភវត្ថុវសេន. វិបស្សនាវីរិយសង្ខាតាតិ វិបស្សនាសម្បយុត្តវីរិយសង្ខាតា. លោកិយមត្តត្តា តបោជិគុច្ឆាវ. មគ្គផលសម្បយុត្តា វីរិយសង្ខាតា តបោជិគុច្ឆាតិ អធិការវសេន សម្ពន្ធោ. សព្ពុក្កដ្ឋភាវតោ បរមា នាម. យថា យុវិនោ ភាវោ យោព្ពនំ, ឯវំ ជិគុច្ឆិនោ ភាវោ ជេគុច្ឆំ. យទិទំ អធិជេគុច្ឆន្តិ សីលេ វិយ លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធម្បិ ពុទ្ធជេគុច្ឆំ. តត្ថាតិ ជេគុច្ឆេបិ អធិជេគុច្ឆេបិ. កម្មស្សកតាបញ្ញាតិ ‘‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៤១; វិភ. ៧៩៣) នយប្បវត្តំ ញាណំ. យថាហ វិភង្គេ –

‘‘តត្ថ កតរំ កម្មស្សកតាញាណំ, អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ, អត្ថិ ហុតំ, អត្ថិ សុកដទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ…បេ… ឋបេត្វា សច្ចានុលោមិកំ ញាណំ សព្ពាបិ សាសវា កុសលា បញ្ញា កម្មស្សកតាញាណ’’ន្តិ (វិភ. ៧៩៣).

សព្ពម្បិ ហិ អកុសលំ អត្តនោ វា ហោតុ, បរស្ស វា, ន សកំ នាម. កស្មា? អត្ថភញ្ជនតោ, អនត្ថជននតោ ច. តថា សព្ពម្បិ កុសលំ សកំ នាម. កស្មា? អនត្ថភញ្ជនតោ, អត្ថជននតោ ច. ឯវំ កម្មស្សកភាវេ បវត្តា បញ្ញា កម្មស្សកតាបញ្ញា នាម. វិបស្សនាបញ្ញាតិ មគ្គសច្ចស្ស, បរមត្ថសច្ចស្ស ច អនុលោមនតោ សច្ចានុលោមិកសញ្ញិតា វិបស្សនាបញ្ញា, លោកិយមត្តតោ បញ្ញាវ. ឥត្ថិលិង្គស្ស នបុំសកលិង្គវិបរិយាយោ ឥធ លិង្គវិបល្លាសោ. យាយំ អធិបញ្ញាតិ សីលេ វិយ លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធាបិ ពុទ្ធបញ្ញា. តត្ថាតិ បញ្ញាយបិ អធិបញ្ញាយបិ. យថារហំ បរិត្តមហគ្គតភាវតោ វិមុត្តិយេវ នាម. មគ្គផលវសេន កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនបដិប្បស្សម្ភនានិ សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិយោ. អថ វា សម្មាវាចាទិវិរតីនំ អធិសីលគ្គហណេន, សម្មាវាយាមស្ស អធិជេគុច្ឆគ្គហណេន, សម្មាទិដ្ឋិយា អធិបញ្ញាគ្គហណេន គហិតត្តា អគ្គហិតគ្គហណេន សម្មាសង្កប្បសតិសមាធយោ មគ្គផលបរិយាបន្នា សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិយោ ទដ្ឋព្ពា. និស្សរណវិមុត្តិ បន និព្ពានមេវ. យា អយំ អធិវិមុត្តីតិ សីលេ វុត្តនយេន ទុវិធាបិ អធិវិមុត្តិ. តត្ថាតិ វិមុត្តិយាបិ អធិវិមុត្តិយាបិ.

៤០៣. យំ កិញ្ចិ ជនវិវិត្តដ្ឋានំ សុញ្ញាគារមិធាធិប្បេតំ. តត្ថ នទន្តេន វិនា អញ្ញោ ជនោ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកកោវា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋសុ បរិសាសូតិ ខត្តិយបរិសា, ព្រាហ្មណគហបតិសមណចាតុមហារាជិកតាវតិំសមារព្រហ្មបរិសាតិ ឥមាសុ អដ្ឋសុ បរិសាសុ.

តទត្ថំ មជ្ឈិមាគមវរេ មហាសីហនាទសុត្តបទេន (ម. និ. ១.១៥០) សាធេន្តោ ‘‘ចត្តារិមានី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វេសារជ្ជានីតិ វិសារទភាវា, ញាណប្បហានអន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មទេសនានិមិត្តំ កុតោចិបិ អសន្តស្សនភាវា និព្ភយភាវាតិ អត្ថោ. ‘‘វេសារជ្ជ’’ន្តិ ហិ ចតូសុ ឋានេសុ សារជ្ជាភាវំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នសោមនស្សមយញាណស្សេតំ នាមំ. អញ្ញេហិ បន អសាធារណតំ ទស្សេតុំ ‘‘តថាគតស្ស តថាគតវេសារជ្ជានី’’តិ វុត្តំ. ‘‘យថា វា បុព្ពពុទ្ធានំ វេសារជ្ជានិ បុញ្ញុស្សយសម្បត្តិយា អាគតានិ, តថា អាគតវេសារជ្ជានី’’តិ វា ទុតិយស្ស តថាគតសទ្ទស្ស តុល្យាធិករណត្តា ឯវំ វុត្តំ. អយំ អដ្ឋកថានយោ. នេរុត្តិកា បន វទន្តិ ‘‘សមាសេ សិទ្ធេ សាមញ្ញត្តា, សញ្ញាសទ្ទត្តា ច តថា វុត្ត’’ន្តិ. អាសភំ ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋានំ ឧត្តមដ្ឋានំ. សព្ពញ្ញុតំ បដិជាននវសេន អភិមុខំ គច្ឆន្តិ, អដ្ឋបរិសំ ឧបសង្កមន្តីតិ វា អាសភា, ពុទ្ធា, តេសំ ឋានន្តិបិ អត្ថោ.

អបិច តយោ បុង្គវា – គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ. វជសតជេដ្ឋកោ វា ឧសភោ, វជសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ. ឯកគាមខេត្តេ វា ជេដ្ឋោ ឧសភោ, ទ្វីសុ គាមខេត្តេសុ ជេដ្ឋោ វសភោ, សព្ពគវសេដ្ឋោ សព្ពត្ថ ជេដ្ឋោ សព្ពបរិស្សយសហោ សេតោ បាសាទិកោ មហាភារវហោ អសនិសតសទ្ទេហិបិ អកម្បនីយោ និសភោតិ. និសភោវ ឥធ ‘‘ឧសភោ’’តិ អធិប្បេតោ. ឥទម្បិ ហិ តស្ស បរិយាយវចនំ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ, ឥទំ បន អាសភំ វិយាតិ អាសភំ. យថេវ ហិ និសភសង្ខាតោ ឧសភោ ឧសភពលេន សមន្នាគតោ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ តថាគតោបិ ទសតថាគតពលេន សមន្នាគតោ ចតូហិ វេសារជ្ជបាទេហិ អដ្ឋបរិសាបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន អកម្បិយោ អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ. ឯវំ តិដ្ឋមានោវ តំ អាសភំ ឋានំ បដិវិជានាតិ ឧបគច្ឆតិ ន បច្ចក្ខាតិ អត្តនិ អារោបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាសភំ ឋានំ បដិជានាតី’’តិ.

សីហនាទំ នទតីតិ ‘‘សេដ្ឋនាទំ អភីតនាទំ នទតី’’តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. អថ វា សីហនាទសទិសំ នាទំ នទតិ. អយមត្ថោ ខន្ធវគ្គសំយុត្តេ អាគតេន សីហនាទសុត្តេន (សំ. និ. ៣.៧៨) ទីបេតព្ពោ. យថា វា សីហោ មិគរាជា បរិស្សយានំ សហនតោ, គោណមហិំ សមត្តវារណាទីនំ ហននតោ ច ‘‘សីហោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ តថាគតោ មុនិរាជា លោកធម្មានំ សហនតោ, បរប្បវាទានំ ហននតោ ច ‘‘សីហោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ វុត្តស្ស សីហស្ស នាទំ នទតិ. តត្ថ យថា មិគសីហោ សីហពលេន សមន្នាគតោ សព្ពត្ថ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ សីហនាទំ នទតិ, ឯវំ តថាគតសីហោ ទសតថាគតពលេន សមន្នាគតោ អដ្ឋសុ បរិសាសុ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ ‘‘ឥតិ រូប’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៧៨; អ. និ. ៨.២) នយេន នានាវិធទេសនាវិលាសសម្បន្នំ សីហនាទំ នទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បរិសាសុ សីហនាទំ នទតី’’តិ.

បញ្ហំ អភិសង្ខរិត្វាតិ ញាតុមិច្ឆិតំ អត្ថំ អត្តនោ ញាណពលានុរូបំ អភិសង្ខរិត្វា. តង្ខណញ្ញេវាតិ បុច្ឆិតក្ខណេយេវ ឋានុប្បត្តិកបដិភានេន វិស្សជ្ជេតិ. អជ្ឈាសយានុរូបំ, អត្ថធម្មានុរូបញ្ច វិស្សជ្ជនតោ ចិត្តំ បរិតោសេតិយេវ. អស្សាតិ សមណស្ស គោតមស្ស. សោតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ អដ្ឋក្ខណវជ្ជិតេន នវមេន ខណេន លព្ភមានត្តា ‘‘យំ នោ សត្ថា សាសតិ, តំ មយំ សោស្សាមា’’តិ អាទរភាវជាតា មហន្តេនេវ ឧស្សាហេន សោតព្ពំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ មញ្ញតិ. កល្លចិត្តា មុទុចិត្តាតិ បសាទាភិវុទ្ធិយា វិគតុបក្កិលេសតាយ កល្លចិត្តា មុទុចិត្តា ហោន្តិ. មុទ្ធប្បសន្នាតិ តុច្ឆប្បសន្នា និរត្ថកប្បសន្នា. បសន្នាការោ នាម បសន្នេហិ កាតព្ពសក្ការោ, សោ ទុវិធោ ធម្មាមិសបូជាវសេន, តត្ថ អាមិសបូជំ ទស្សេន្តោ ‘‘បណីតានី’’តិអាទិមាហ. ធម្មបូជា បន បាឡិយមេវ ‘‘តថត្តាយ បដិបជ្ជន្តី’’តិ ឥមិនា ទស្សិតា. តថាភាវាយាតិ យថាភាវាយ យស្ស វដ្ដទុក្ខនិស្សរណស្ស អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោ, តថាភាវាយ. តទេវត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មានុធម្មបដិបត្តិបូរណត្ថាយា’’តិ វុត្តំ. ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ ហិ វដ្ដទុក្ខនិស្សរណបរិយោសានា, សា ច ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ យាយ អនុបុព្ពិយា បដិបជ្ជិតព្ពា, បដិបជ្ជន្តានញ្ច សតិ អជ្ឈត្តិកង្គសមវាយេ ឯកំសិកា តស្សា បារិបូរីតិ តំ អនុបុព្ពិំ ទស្សេន្តោ ‘‘កេចិ សរណេសូ’’តិអាទិមាហ. យថា បូរេន្តា បូរេតុំ សក្កោតិ នាម, តថា បូរណំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពាការេន បន បូរេន្តី’’តិ វុត្តំ.

ឥមស្មិំ បនោកាសេតិ ‘‘បដិបន្នា ច អារាធេន្តី’’តិ សីហនាទកិច្ចបារិបូរិដ្ឋបនេ បាឡិបទេសេ. សមោធានេតព្ពាតិ សង្កលយិតព្ពា. ឯកច្ចំ…បេ… បស្សាមីតិ ភគវតោ ឯកោ សីហនាទោ អសាធារណោ អញ្ញេហិ អប្បដិវត្តិយោ សេដ្ឋនាទោ អភីតនាទោតិ កត្វា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អបរំ តបស្សិន្តិ អធិការោ. បុរិមានំ ទសន្នន្តិ ‘‘ឯកច្ចំ តបស្សិំ និរយេ និព្ពត្តំ បស្សាមី’’តិ វុត្តសីហនាទតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘វិមុត្តិយា មយ្ហំ សទិសោ នត្ថី’’តិ វុត្តសីហនាទា បុរិមកានំ ទសន្នំ សីហនាទានំ, និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. តេនាហ ‘‘ឯកេកស្សា’’តិ. ‘‘បរិសាសុ ច នទតី’’តិ អាទយោ ‘‘បដិបន្នា ច មំ អារាធេន្តី’’តិ បរិយោសានា ទស ទស សីហនាទា បរិវារា. ‘‘ឯកច្ចំ តបស្សិំ និរយេ និព្ពត្តំ បស្សាមី’’តិ ហិ សីហនាទំ នទន្តោ ភគវា បរិសាសុ នទតិ វិសារទោ ហុត្វា នទតិ, តត្ថ ច បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, វិស្សជ្ជនេន បរស្ស ចិត្តំ អារាធេតិ, សុត្វា សោតព្ពំ មញ្ញន្តិ, សុត្វា ច ភគវតោ បសីទន្តិ, បសន្នា ច បសន្នាការំ ករោន្តិ, យំ បដិបត្តិំ ទេសេតិ, តថត្តាយ បដិបជ្ជន្តិ, បដិបន្នា ច មំ អារាធេន្តីតិ ឯវំ បរិវារេត្វា អត្ថយោជនា សម្ភវតិ. អយមេវ នយោ សេសេសុបិ នវសុ.

‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនា យថាវុត្តានំ សីហនាទានំ សង្កលយិត្វា ទស្សនំ. តេ ទសាតិ ‘‘បរិសាសុ ច នទតី’’តិ អាទយោ ទស សីហនាទា. បុរិមានំ ទសន្នន្តិ យថាវុត្តានំ មូលភូតានំ បុរិមកានំ ទសសីហនាទានំ. បរិវារវសេនាតិ មូលិំ កត្វា បច្ចេកំ បរិវារវសេន យោជិយមានា សតំ សីហនាទា. បុរិមា ច ទសាតិ មូលមូលិយោ កត្វា បរិវារវសេន អយោជិយមានា បុរិមកា ច ទសាតិ ឯវំ ទសាធិកំ សីហនាទសតំ ហោតិ. អញ្ញស្មិំ បន សុត្តេតិ មជ្ឈិមាគមចូឡសីហនាទសុត្តាទិម្ហិ (ម. និ. ១.១៩៣) តេនាតិ សង្ខ្យាមហត្តេន. មហាសីហនាទត្តា ឥទំ សុត្តំ ‘‘មហាសីហនាទ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន បន មជ្ឈិមនិកាយេ មហាសីហនាទសុត្តមិវ ចូឡសីហនាទសុត្តមុបាទាយាតិ អធិប្បាយោ.

តិត្ថិយបរិវាសកថាវណ្ណនា

៤០៤. បដិសេធេត្វាតិ តថា ភាវាភាវទស្សនេន បដិក្ខិបិត្វា. យំ ភគវា បាថិកវគ្គេ ឧទុម្ពរិកសុត្តេ (ទី. និ. ៣.៥៧) ‘‘ឥធ និគ្រោធ តបស្សី’’តិអាទិនា ឧបក្កិលេសវិភាគំ, បារិសុទ្ធិវិភាគញ្ច ទស្សេន្តោ សបរិសស្ស និគ្រោធបរិព្ពាជកស្ស បុរតោ សីហនាទំ នទតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិ វុត្តំ. នទិតបុព្ពន្តិ ឧទុម្ពរិកសុត្តេ អាគតនយេន បុព្ពេ និគ្រោធបរិព្ពាជកស្ស នទិតំ. តបព្រហ្មចារីតិ ឧត្តមតបចារី, តបេន វា វីរិយេន ព្រហ្មចារី. ឥទន្តិ ‘‘រាជគហេ…បេ… បញ្ហំ អបុច្ឆី’’តិ បាឡិយំ អាគតវចនំ. អាចរិយេន (ទី. និ. ដី. ១.៤០៣) បន យថាវុត្តំ អដ្ឋកថាវចនមេវ បច្ចាមដ្ឋំ. ឯត្ថ ច កាមំ យទា និគ្រោធោ បញ្ហមបុច្ឆិ, ភគវា ចស្ស វិស្សជ្ជេសិ, ន តទា ភគវា គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ វិហរតិ, រាជគហសមីបេយេវ ឧទុម្ពរិកាយ ទេវិយា ឧយ្យានេ វិហរតិ តត្ថេវ តថា បុច្ឆិតត្តា, វិស្សជ្ជិតត្តា ច, តថាបិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ ភគវតោ វិហារោ ន តាវ វិច្ឆិន្នោ, តស្មា បាឡិយំ ‘‘តត្រ ម’’ន្តិអាទិវចនំ, អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘តត្រ រាជគហេ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ វិហរន្តំ ម’’ន្តិអាទិវចនំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថម្បិ ‘‘យំ តំ ភគវា’’តិអាទិនា វិញ្ញាបេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ’’តិ ឥទំ តត្ថ កតវិហារំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ ‘‘គិជ្ឈកូដេ មហាវិហារេ’’តិ ឥមិនា. ឧទុម្ពរិកាយាតិ តន្នាមិកាយ. ឧយ្យានេតិ តត្ថ កតបរិព្ពាជការាមំ សន្ធាយ វទតិ. និគ្រោធោ នាម ឆន្នបរិព្ពាជកោ. សន្ធានោ នាម បញ្ចឧបាសកសតបរិវារោ អនាគាមិឧបាសកោ. កថាសល្លាបន្តិ ‘‘យគ្ឃេ គហបតិ ជានេយ្យាសិ, កេន សមណោ គោតមោ សទ្ធិំ សល្លបតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៥៣) សល្លាបកថំ. បរន្តិ អតិសយត្ថេ និបាតោ. វិយាតិ បទបូរណមត្តេ យថា តំ ‘‘អតិវិយា’’តិ. អន្ធពាលន្តិ បញ្ញាចក្ខុនា អន្ធំ ពាលជនំ. យោគេតិ នយេ, ទុក្ខនិស្សរណូបាយេតិ អត្ថោ.

៤០៥. អនេនាតិ ភគវតា. ខន្ធកេតិ មហាវគ្គេ បព្ពជ្ជខន្ធកេ (មហាវ. ៩៦) យំ បរិវាសំ បរិវសតីតិ យោជនា. ‘‘បុព្ពេ អញ្ញតិត្ថិយោ ភូតោតិ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. ៧៦) អាចរិយសារិបុត្តត្ថេរេន វុត្តំ. បឋមំ បព្ពជ្ជំ គហេត្វាវ បរិវសតីតិ អាហ ‘‘សាមណេរភូមិយំ ឋិតោ’’តិ. តន្តិ ទ្វីហិ អាការេហិ វុត្តំ បរិវាសំ. បព្ពជ្ជន្តិ ‘‘អាកង្ខតិ បព្ពជ្ជំ, អាកង្ខតិ ឧបសម្បទ’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តំ បព្ពជ្ជគ្គហណំ. ‘‘ឧត្តរិទិរត្តតិរត្តំ សហសេយ្យំ កប្បេយ្យា’’តិ (បាចិ. ៥១) ឯត្ថ ទិរត្តគ្គហណំ វិយ វចនសិលិដ្ឋតាវសេនេវ វុត្តំ. យស្មា បន សាមណេរភូមិយំ ឋិតេនេវ បរិវសិតព្ពំ, ន គិហិភូតេន, តស្មា អបរិវសិត្វាយេវ បព្ពជ្ជំ លភតិ. ន គាមប្បវេសនាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន នវេសិយាវិធវាថុល្លកុមារិកបណ្ឌកភិក្ខុនិគោចរតា, សព្រហ្មចារីនំ កិំ ករណីយេសុ ទក្ខានលសាទិតា, ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីសុ តិព្ពច្ឆន្ទតា, យស្ស តិត្ថាយតនតោ ឥធាគតោ, តស្ស អវណ្ណភណនេ អត្តមនតា, ពុទ្ធាទីនំ អវណ្ណភណនេ អនត្តមនតា, យស្ស តិត្ថាយតនតោ ឥធាគតោ, តស្ស វណ្ណភណនេ អនត្តមនតា, ពុទ្ធាទីនំ វណ្ណភណនេ អត្តមនតាតិ ឥមេសំ សត្តវត្តានំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បូរេន្តេន បរិវសិតព្ពន្តិ យទា បរិវសតិ, តទា បូរមានេន បរិវសិតព្ពំ. អដ្ឋវត្តបូរណេនាតិ យថាវុត្តានំ អដ្ឋន្នំ វត្តានំ បូរណេន. ឯត្ថាតិ បរិវាសេ, ឧបសម្បទាយ វា. ឃំសិត្វា កោដ្ដេត្វាតិ អជ្ឈាសយវីមំសនវសេន សុវណ្ណំ វិយ ឃំសិត្វា កោដ្ដេត្វា. បព្ពជ្ជាយាតិ និទស្សនមត្តំ. ឧបសម្បទាបិ ហិ តេន សង្គយ្ហតិ.

‘‘គណមជ្ឈេ និសីទិត្វាតិ ឧបសម្បទាកម្មស្ស គណប្បហោនកានំ ភិក្ខូនំ មជ្ឈេ សង្ឃត្ថេរោ វិយ តស្ស អនុគ្គហត្ថំ និសីទិត្វា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.៤០៥) អាចរិយេន វុត្តំ, ឥទានិ បន ពហូសុបិ បោត្ថកេសុ ‘‘តំ និសីទាបេត្វា’’តិ ការិតវសេន បាឋោ ទិស្សតិ. អចិរមុបសម្បន្នស្ស អស្សាតិ អចិរូបសម្បន្នោ, អត្ថមត្តំ បន ទស្សេតុំ ‘‘ឧបសម្បន្នោ ហុត្វា នចិរមេវា’’តិ អាហ. កាយចិត្តវិវេកាវ ឥធាធិប្បេតា ឧបធិវិវេកត្ថំ បដិបជ្ជនាធិការត្តាតិ វុត្តំ ‘‘កាយេន ចេវ ចិត្តេន ចា’’តិ. វូបកដ្ឋោតិ វិវិត្តោ. តាទិសស្ស សីលវិសោធនេ អប្បមាទោ អវុត្តសិទ្ធោតិ កម្មដ្ឋានេ អប្បមាទមេវ ទស្សេតិ. បេសិតចិត្តោតិ និព្ពានំ បតិ បេសិតចិត្តោ, តន្និន្នោ តប្បោណោ តប្បព្ភារោតិ វុត្តំ ហោតិ, ឯវំភូតោ ច តថា អនបេក្ខតាយ វិស្សជ្ជិតកាយោ នាមាតិ អធិប្បាយមាវិកាតុំ ‘‘វិស្សដ្ឋអត្តភាវោ’’តិ វុត្តំ. អត្តាតិ ចេត្ថ ចិត្តំ វុច្ចតិ រូបកាយស្ស អវិសយត្តា. យស្សាតិ អរហត្តផលស្ស. ជាតិកុលបុត្តាបិ អាចារសម្បន្នា ឯវ អរហត្តាធិគមាយ បព្ពជ្ជាបេក្ខា ហោន្តីតិ តេបិ ជាតិកុលបុត្តេ តេហេវ អាចារកុលបុត្តេហិ ឯកសង្គហេ ករោន្តោ ‘‘អាចារកុលបុត្តា’’តិ អាហ. ឥមិនា ហិ អាចារសម្បន្នា ជាតិកុលបុត្តាបិ សង្គហិតា ហោន្តិ. អាចារសម្បន្នានមេវាធិប្បេតភាវោ ច ‘‘សម្មទេវា’’តិ សទ្ទន្តរេន វិញ្ញាយតិ. ‘‘ឱតិណ្ណោម្ហិ ជាតិយា’’តិអាទិនា នយេន ហិ សំវេគបុព្ពិកំ យថានុសិដ្ឋំ បព្ពជ្ជំ សន្ធាយ ‘‘សម្មទេវា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ហេតុនាវ ការណេនេវា’’តិ. តត្ថ ហេតុនាតិ នយេន ឧបាយេន. ការណេនេវាតិ តព្ពិវរណវចនំ. តន្តិ អរហត្តផលំ. តទេវ ហិ ‘‘អនុត្តរំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’ន្តិ វត្តុមរហតិ អញ្ញេសំ តថា អភាវតោ. ‘‘យំតំសទ្ទា និច្ចសម្ពន្ធា’’តិ សទ្ទនយេនបិ តទត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិនា. ‘‘យស្សត្ថាយ…បេ… បព្ពជ្ជន្តី’’តិ បុព្ពេ វុត្តស្ស តស្ស អរហត្តផលស្ស អត្ថាយ កុលបុត្តា បព្ពជន្តិ, តស្មា អរហត្តផលមិធាធិប្បេតន្តិ វិញ្ញាយតីតិ អធិប្បាយោ. នត្ថិ បរោ ជនោ តថា សច្ឆិករណេ បច្ចយោ យស្សាតិ អបរប្បច្ចយោ, តំ. ឧប-សទ្ទោ វិយ សំ-សទ្ទោបិ ធាតុសទ្ទានុវត្តកោតិ វុត្តំ ‘‘បាបុណិត្វា’’តិ, បត្វា អធិគន្ត្វាតិ អត្ថោ. ឧប-សទ្ទោ វា ធាតុសទ្ទានុវត្តកោ, សំ-សទ្ទោ បន ធាតុវិសេសកោតិ អាហ ‘‘សម្បាទេត្វា’’តិ, អសេក្ខា សីលសមាធិបញ្ញាយោ និប្ផាទេត្វា, បរិបូរេត្វាវាតិ អត្ថោ.

និដ្ឋាបេតុន្តិ និគមនវសេន បរិយោសាបេតុំ. ‘‘ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ…បេ… វិហាសី’’តិ ឥមិនា ឯវ ហិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនា បរិយោសាបិតា, តំ បន និគមេតុំ ‘‘អញ្ញតរោ…បេ… អហោសី’’តិ ធម្មសង្គាហកេហិ វុត្តំ. ឯកតោវ ឥធ អញ្ញតរោ, ន បន នាមគោត្តាទីហិ អបាកដតោ. អរហន្តានន្តិ ឧព្ពាហនេ ចេតំ សាមិវចនំ. តថា ឧព្ពាហិតត្តា ច តេសមព្ភន្តរោតិ អត្ថោ អាបន្នោតិ អធិប្បាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវតោ’’តិអាទិមាហ. កេចិ បន ឯវំ វទន្តិ – អរហន្តានន្តិ ចេតំ សម្ពន្ធេយេវ សាមិវចនំ, អតោ ចេត្ថ សហ បាឋសេសេន អធិប្បាយមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ បរមសុខុមគម្ភីរទុរនុពោធត្ថបរិទីបនាយ សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយជននាយ សាធុវិលាសិនិយា នាម លីនត្ថប្បកាសនិយា មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថបកាសនា.

មហាសីហនាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.