៩. បោដ្ឋបាទសុត្តវណ្ណនា

បោដ្ឋបាទបរិព្ពាជកវត្ថុវណ្ណនា

៤០៦. ឯវំ មហាសីហនាទសុត្តំ សំវណ្ណេត្វា ឥទានិ បោដ្ឋបាទសុត្តំ សំវណ្ណេន្តោ យថានុបុព្ពំ សំវណ្ណនោកាសស្ស បត្តភាវំ វិភាវេតុំ, មហាសីហនាទសុត្តស្សានន្តរំ សង្គីតស្ស សុត្តស្ស បោដ្ឋបាទសុត្តភាវំ វា បកាសេតុំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ…បេ… សាវត្ថិយន្តិ បោដ្ឋបាទសុត្ត’’ន្តិ អាហ. ‘‘សាវត្ថិយ’’ន្តិ ឥទំ សមីបត្ថេ ភុម្មន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សាវត្ថិំ ឧបនិស្សាយា’’តិ វុត្តំ, ចីវរាទិបច្ចយបដិពទ្ធតាយ ឧបនិស្សយំ កត្វាតិ អត្ថោ. ជេតោ នាម រាជកុមារោ, តេន រោបិតត្តា សំវឌ្ឍិតត្តា បរិបាលិតត្តា ជេតស្ស វនំ ឧបវនន្តិ អត្ថមាហ ‘‘ជេតស្ស កុមារស្ស វនេ’’តិ. សុទត្តោ នាម គហបតិ អនាថានំ បិណ្ឌស្ស ទាយកត្តា អនាថបិណ្ឌិកោ. តេន ជេតស្ស ហត្ថតោ អដ្ឋារសហិរញ្ញកោដិសន្ថរណេន តំ កិណិត្វា អដ្ឋារសហិរញ្ញកោដីហេវ សេនាសនំ ការាបេត្វា អដ្ឋារសហិរញ្ញកោដីហេវ វិហារមហំ និដ្ឋាបេត្វា ឯវំ ចតុបញ្ញាសហិរញ្ញកោដិបរិច្ចាគេន សោ អារាមោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាតិតោ. តេនាហ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា អារាមោ ការិតោ’’តិ. បុប្ផផលបល្លវាទិគុណសម្បត្តិយា, បាណិនោ និវាសផាសុតាទិនា វា វិសេសេន បព្ពជិតា តតោ តតោ អាគម្ម រមន្តិ អនុក្កណ្ឋិតា ហុត្វា និវសន្តិ ឯត្ថាតិ អារាមោ. អថ វា យថាវុត្តគុណសម្បត្តិយា តត្ថ តត្ថ គតេបិ អត្តនោ អព្ភន្តរេ អានេត្វា រមេតីតិ អារាមោ.

ផោដោ យស្ស បាទេសុ ជាតោតិ បោដ្ឋបាទោ. ផោដោ បោដ្ឋោតិ ហិ បរិយាយោ. បរិព្ពាជកោ ទុវិធោ ឆន្នបរិព្ពាជកោ, អច្ឆន្នបរិព្ពាជកោ ច. តត្ថ អច្ឆន្នបរិព្ពាជកោបិ អចេលកោ អាជីវកោតិ ទុវិធោ. តេសុ អចេលកោ សព្ពេន សព្ពំ នគ្គោ, អាជីវកោ បន ឧបរិ ឯកមេវ វត្ថំ ឧបកច្ឆកន្តរេ បវេសេត្វា បរិហរតិ, ហេដ្ឋា នគ្គោ. អយំ បន ទុវិធោបេស ន ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឆន្នបរិព្ពាជកោ’’តិ, វត្ថច្ឆាយាឆាទនបព្ពជ្ជូបគតត្តា ឆន្នបរិព្ពាជកសង្ខ្យំ គតោតិ អត្ថោ. ព្រាហ្មណមហាសាលោតិ មហាវិភវតាយ មហាសារតំ បត្តោ ព្រាហ្មណោ. គណាចរិយោតិ សាបេក្ខតាយ សមាសោ. សមយន្តិ សាមញ្ញនិទ្ទេសោ, ឯកសេសនិទ្ទេសោ វា, តំ តំ សមយន្តិ អត្ថោ. បវទន្តីតិ បការតោ វទន្តិ, អត្តនា អត្តនា ឧគ្គហិតនិយាមេន យថា តថា សមយំ វទន្តីតិ អត្ថោ. តារុក្ខោតិ តស្ស នាមំ. បភុតិ សទ្ទេន តោទេយ្យជាណុសោណីសោណទណ្ឌកូដទន្តាទិកេ សង្គណ្ហាតិ, អាទិសទ្ទេន បន ឆន្នបរិព្ពាជកាទិកេ. តិន្ទុកោ នាម កាឡក្ខន្ធរុក្ខោ. ចីរន្តិ បន្តិ. តិន្ទុកា ចីរំ ឯត្ថ សន្តីតិ តិន្ទុកចីរោ. តថា ឯកា សាលា ឯត្ថាតិ ឯកសាលកោ. ភូតបុព្ពគតិយា តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា’’តិអាទិមាហ. ឥតិ កត្វាតិ ឥមិនា ការណេន. ‘‘តស្មិ’’ន្តិអាទិនា យថាបាឋំ វិភត្យន្តទស្សនំ.

អនេកាការានវសេសញេយ្យត្ថវិភាគតោ, អបរាបរុប្បត្តិតោ ច ភគវតោ ញាណំ លោកេ បត្ថដមិវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បត្ថរិត្វា’’តិ, យតោ តស្ស ញាណជាលតា វុច្ចតិ. វេនេយ្យានំ តទន្តោគធភាវោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ. វេនេយ្យសត្តបរិគ្គណ្ហនត្ថំ សមន្នាហារេ កតេ បឋមំ នេសំ វេនេយ្យភាវេនេវ ឧបដ្ឋានំ ហោតិ, អថ សរណគមនាទិវសេន កិច្ចនិប្ផត្តិ វីមំសីយតីតិ អាហ ‘‘កិន្នុ ខោ ភវិស្សតីតិ ឧបបរិក្ខន្តោ’’តិ. និរោធន្តិ សញ្ញានិរោធំ. និរោធា វុដ្ឋានន្តិ តតោ និរោធតោ វុដ្ឋានំ សញ្ញុប្បត្តិំ. សព្ពពុទ្ធានំ ញាណេន សំសន្ទិត្វាតិ យថា តេ និរោធំ, និរោធតោ វុដ្ឋានញ្ច ព្យាករិំសុ, ព្យាករិស្សន្តិ ច, តថា ព្យាករណវសេន សំសន្ទិត្វា. កតិបាហច្ចយេនាតិ ទ្វីហតីហច្ចយេន. បាឡិយមេវ ហិ ឥមមត្ថំ វក្ខតិ. សរណំ គមិស្សតីតិ ‘‘សរណ’’មិតិ គមិស្សតិ. ‘‘ហត្ថិសារិបុត្តោតិ ហត្ថិសារិនោ បុត្តោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.៤០៦) អាចរិយេន វុត្តំ. អធុនា បន ‘‘ចិត្តោ ហត្ថិសារិបុត្តោ’’ ត្វេវ បាឋោ ទិស្សតិ, ចិត្តោ នាម ហត្ថាចរិយស្ស បុត្តោតិ អត្ថោ.

សុរត្តទុបដ្ដន្តិ រជនេន សម្មា រត្តំ ទិគុណំ អន្តរវាសកំ បរិវត្តនវសេន និវាសេត្វា. ‘‘យុគន្ធរបព្ពតំ បរិក្ខិបិត្វា’’តិ ឥទំ បរិកប្បវចនំ ‘‘តាទិសោ អត្ថិ ចេ, តំ វិយា’’តិ. មេឃវណ្ណន្តិ រត្តមេឃវណ្ណំ, សញ្ឈាបភានុរញ្ជិតមេឃសង្កាសន្តិ អត្ថោ. បឋមេន ចេត្ថ សណ្ឋានសម្បត្តិំ ទស្សេតិ, ទុតិយេន វណ្ណសម្បត្តិំ. ឯកំសវរគតន្តិ វាមំសវរប្បវត្តំ. តថា ហិ សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយំ វង្គីសសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តំ ‘‘ឯកំសន្តិ ច វាមំសំ បារុបិត្វា ឋិតស្សេតំ អធិវចនំ. យតោ យថា វាមំសំ បារុបិត្វា ឋិតំ ហោតិ, តថា ចីវរំ កត្វាតិ ឯវមស្សត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ [សុ. និ. អដ្ឋ. និគ្រោធកប្បសុត្ត (វង្គីសសុត្ត) វណ្ណនា] តត្ថ ឯតន្តិ ‘‘ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា’’តិ វចនំ. យតោតិ យថាវុត្តវចនស្ស បារុបិត្វា ឋិតស្សេវ អធិវចនត្តា ឯវមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. បច្ចគ្ឃន្តិ ឯកំ កត្វា អនធិដ្ឋិតកាលេ បាដេក្កំ មហគ្ឃំ, បច្ចគ្ឃំ វា អភិនវំ, អព្ភុណ្ហេ តង្ខណេ និព្ពត្តន្តិ អត្ថោ. បុរិមញ្ចេត្ថ អត្ថវិកប្បំ កេចិ ន ឥច្ឆតិ. តថា ហិ អាចរិយេនេវ ឧទានដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘បច្ចគ្ឃេតិ អភិនវេ, បច្ចេកំ មហគ្ឃតាយ បច្ចគ្ឃេតិ កេចិ, តំ ន សុន្ទរំ. ន ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ មហគ្ឃំ បដិគ្គណ្ហន្តិ, បរិភុញ្ជន្តិ ចា’’តិ, ឥធាបិ តេន បច្ឆិមោយេវ អត្ថវិកប្បោ គហិតោ. អភិនវតាយ ‘‘បច្ចគ្ឃ’’ន្តិ ច ឥទំ អាទិតោ តថា លទ្ធវោហារេន, អនញ្ញបរិភោគតាយ ច វុត្តំ, តថា វា សត្ថុ អធិដ្ឋានេន តំ បត្តំ សព្ពកាលំ ‘‘បច្ចគ្ឃ’’ន្ត្វេវ វុច្ចតិ. សេលមយបត្តន្តិ មុគ្គវណ្ណសិលាមយំ ចតុមហារាជទត្តិយំ បត្តំ. អយមេវ ហិ ភគវតា និច្ចបរិភុត្តោ បត្តោ សមចិត្តសុត្តវណ្ណនាទីសុបិ (អ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៣៧) តថា វុត្តត្តា.

៤០៧. អត្តនោ រុចិវសេន អជ្ឈាសយវសេន, ន បរេហិ ឧស្សាហិតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អតិប្បគភាវមេវ ទិស្វា’’តិ ច ឥទំ ភូតកថនំ ន តាវ ភិក្ខាចរណវេលា សម្បត្តាតិ ទស្សនត្ថំ. ភគវា ហិ តទា កាលស្សេវ វិហារតោ និក្ខន្តោ ‘‘វាសនាភាគិយាយ ធម្មទេសនាយ បោដ្ឋបាទំ អនុគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ. បាឡិយំ អតិប្បគោ ខោតិ ឯត្ថ ‘‘បគោ’’តិ ឥទំ កច្ចាយនមតេន ប-ឥច្ចុបសគ្គតោ ឱ-ការគ-ការាគមនេ សិទ្ធំ. ប-សទ្ទោយេវ បាតោអត្ថំ វទតិ. អញ្ញេសំ បន សទ្ទវិទូនំ មតេន បាតោបទមិវ នេបាតិកំ. តេនេវ តត្ថ តត្ថ អដ្ឋកថាសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១) វុត្តំ ‘‘អតិប្បគោ ខោតិ អតិវិយ បាតោ’’តិ. អបិច បឋមំ គច្ឆតិ ទិវសភាវេន បវត្តតីតិ បគោតិ និព្ពចនំ ឥមិនា ទស្សិតំ. ទុវិធោ ខលុសទ្ទោ វិយ ហិ បគោតិ សទ្ទោ នាមនិបាតោបសគ្គវសេន តិវិធោ. ឯវញ្ហិ ឥធ ‘‘អតិប្បគភាវមេវ ទិស្វា’’តិ វចនំ ឧបបន្នំ ហោតិ.

យំនូនាតិ ឯស និបាតោ អញ្ញត្ថ សំសយបរិទីបនោ, ឥធ បន សំសយបតិរូបកបរិទីបនោវ. កស្មា ‘‘សំសយបរិទីបនេ’’តិ វុត្តំ, ននុ ពុទ្ធានំ សំសយោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធានញ្ចា’’តិអាទិ. សំសយោ នាម នត្ថិ ពោធិមូលេ ឯវ តស្ស សមុគ្ឃាដិតត្តា. បរិវិតក្កបុព្ពភាគោតិ អធិប្បេតកិច្ចស្ស បុព្ពភាគេ បវត្តបរិវិតក្កោ. ឯសាតិ ‘‘ករិស្សាម, ន ករិស្សាមា’’តិអាទិកោ ឯស ចិត្តាចារោ សព្ពពុទ្ធានំ លព្ភតិ សម្ភវតិ វិចារណវសេនេវ បវត្តនតោ, ន បន សំសយវសេន. តេនាហាតិ យេនេស សព្ពពុទ្ធានំ លព្ភតិ, តេន ភគវា ឯវមាហាតិ ឥមមេវ បាឡិំ ឥមស្ស អត្ថស្ស សាធកំ ករោតិ. អយំ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ – យំនូនាតិ បរិកប្បនេ និបាតោ. ‘‘ឧបសង្កមេយ្យ’’ន្តិ កិរិយាបទេន វុច្ចមានោយេវ ហិ អត្ថោ អនេន ជោតីយតិ. តស្មា អហំ យំនូន យទិ បន ឧបសង្កមេយ្យំ សាធុ វតាតិ យោជនា. ‘‘យទិ បនា’’តិ ឥទម្បិ តេន សមានត្ថន្តិ វុត្តំ ‘‘យទិ បនាហន្តិ អត្ថោ’’តិ.

៤០៨. អស្សាតិ បរិព្ពាជកបរិសាយ. ឧទ្ធំគមនវសេនាតិ ឧន្នតពហុលតាយ ឧគ្គន្ត្វា ឧគ្គន្ត្វា បវត្តនវសេន. ទិសាសុ បត្ថដវសេនាតិ វិបុលភាវេន ភូតបរម្បរាយ សព្ពទិសាសុ បត្ថរណវសេន. ឯត្ថ ច បាឡិយំ យថា ឧន្នតបាយោ សទ្ទោ ឧន្នាទោ, ឯវំ វិបុលភាវេន ឧបរូបរិ បវត្តោបិ ឧន្នាទោយេវាតិ តទុភយំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘ឧន្នាទិនិយា’’តិ វុត្តំ, បុន តទុភយមេវ វិភាគំ កត្វា ‘‘ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាយា’’តិ. អតោ បាឡិនយានុរូបមេវ អត្ថំ វិវរតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥទានិ បរិព្ពាជកបរិសាយ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទតាការណំ, តស្ស ច បវត្តិអាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេសញ្ហី’’តិអាទិមាហ. ពាលាតបេតិ អភិនវុគ្គតសូរិយាតបេ. កាមស្សាទោ នាម កាមគុណស្សាទោ. ភវស្សាទោ នាម កាមរាគាទិសហគតោ ភវេសុ អស្សាទោ.

សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនមិវ និប្បភតំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ខជ្ជោបនកូបមា ជាតា’’តិ. លាភសក្ការោបិ នោ បរិហីនោតិ អត្ថោ ពាវេរុជាតកេន (ជា. ១.៤.១៥៤) ទីបេតព្ពោ. បរិសទោសោតិ បរិសាយ បវត្តទោសោ.

៤០៩. សណ្ឋបេសីតិ សញ្ញមនវសេន សម្មទេវ ឋបេសិ. សណ្ឋបនញ្ចេត្ថ តិរច្ឆានកថាយ អញ្ញមញ្ញស្មិំ អគារវស្ស ចជាបនវសេន អាចារសិក្ខាបនំ, យថាវុត្តទោសស្ស និគូហនញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘សិក្ខាបេសី’’តិអាទិ. នន្តិ បរិសំ. អប្បសទ្ទន្តិ និស្សទ្ទំ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាភាវំ. ‘‘ឯកោ និសីទតី’’តិអាទិ អត្ថាបត្តិទស្សនំ. វុទ្ធិន្តិ លាភគុណវុទ្ធិំ. បត្ថយមានោតិ បត្ថយនហេតុ. មានន្តេ ហិ លក្ខណេ, ហេតុម្ហិ ច ឥច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារេតុំ ‘‘បរិព្ពាជកា កិរា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អបរទ្ធន្តិ អបរជ្ឈិតំ. នប្បមជ្ជន្តីតិ បមាទំ ន អាបជ្ជន្តិ, ន អគារវំ ករោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៤១០. នោ អាគតេ អានន្ទោតិ អម្ហាកំ ភគវតិ អាគតេ អានន្ទោ បីតិ ហោតិ. ‘‘ចិរស្សំ ខោ ភន្តេ ភគវា ឥមំ បរិយាយមកាសី’’តិ វចនំ បុព្ពេបិ តត្ថ អាគតបុព្ពត្តា វុត្តវចនមិវ ហោតីតិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេត្វា បរិហរន្តោ ‘‘កស្មា អាហា’’តិអាទិមាហ. បិយសមុទាចារាតិ បិយាលាបា. តស្មាតិ តថា បិយសមុទាចារស្ស បវត្តនតោ. ន កេវលំ អយមេវ, អថ ខោ អញ្ញេបិ បព្ពជិតា យេភុយ្យេន ភគវតោ អបចិតិំ ករោន្តេវាតិ តទញ្ញេសម្បិ ពាហុល្លកម្មេន តទត្ថំ សាធេតុំ ‘‘ភគវន្តញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឧច្ចាកុលីនតាយា’’តិ, មហាសម្មតរាជតោ បដ្ឋាយ អសម្ភិន្នខត្តិយកុលតាយាតិ អត្ថោ. តថា ហិ សោណទណ្ឌេន វុត្តំ ‘‘សមណោ ខលុ ភោ គោតមោ ឧច្ចាកុលា បព្ពជិតោ អសម្ភិន្នខត្តិយកុលា’’តិ, (ទី. និ. ១.៣០៤) តេន សាសនេ អប្បសន្នានម្បិ កុលគារវេន ភគវតិ អបចិតិំ ទស្សេតិ. ឯតស្មិំ អន្តរេ កា នាម កថាតិ យថាវុត្តបរិច្ឆេទព្ភន្តរេ កីទិសា នាម កថា. វិប្បកតាតិ អារទ្ធា ហុត្វា អបរិយោសិតា. ‘‘កា កថា វិប្បកតា’’តិ បន វទន្តោ អត្ថតោ តស្សា បរិយោសាបនំ បដិជានាតិ នាម. កា កថាតិ ច អវិសេសចោទនា, តស្មា យស្សា តស្សា សព្ពស្សាបិ កថាយ បរិយោសាបនំ បដិញ្ញាតំ ហោតិ, តញ្ច បដិជាននំ បទេសញ្ញុនោ អវិសំយន្តិ អាហ ‘‘យាវ…បេ… សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសី’’តិ. ឯសាតិ បរិព្ពាជកបរិសាយ កថិតា រាជកថាទិកា. និស្សារាតិ និរត្ថកភាវេន សាររហិតា.

អភិសញ្ញានិរោធកថាវណ្ណនា

៤១១. ‘‘តិដ្ឋតេសា’’តិ ឯតស្ស អាបន្នមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ’’តិអាទិមាហ. សុការណន្តិ សុន្ទរំ អត្ថាវហំ ហិតាវហំ ការណំ. យត្ថាតិ អញ្ញតរិស្សំ សាលាយំ. នានាតិត្ថសង្ខាតាសុ លទ្ធីសុ និយុត្តាតិ នានាតិត្ថិយាណិយសទ្ទេន. ណិកសទ្ទេន វា ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា យថា ‘‘អន្តិយោ’’តិ. ‘‘អយំ កិំ វទតិ អយំ កិំ វទតី’’តិ កុតូហលំ កោលាហលមេត្ថ អត្ថីតិ កោតូហលា, សា ឯវ សាលា កោតូហលសាលាតិ អាហ ‘‘កោតូហលុប្បត្តិដ្ឋានតោ’’តិ. ឧបសគ្គមត្តំ ធាត្វត្ថានុវត្តនតោ. សញ្ញាសីសេនាយំ ទេសនា, តស្មា សញ្ញាសហគតា សព្ពេបិ ធម្មា គយ្ហន្តិ, តត្ថ បន ចិត្តំ បធានន្តិ វុត្តំ ‘‘ចិត្តនិរោធេ’’តិ. បហានវសេន បន អច្ចន្តនិរោធស្ស តេហិ អនធិប្បេតត្តា, អវិសយត្តា ច ‘‘ខណិកនិរោធេ’’តិ អាហ. កាមំ សោបិ តេសំ អវិសយោវ, អត្ថតោ បន និរោធកថា វុច្ចមានា តត្ថេវ តិដ្ឋតិ, តស្មា អត្ថាបត្តិមត្តំ បតិ តថា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្សាតិ អភិសញ្ញានិរោធកថាយ. ‘‘កិត្តិឃោសោ’’តិ ‘អហោ ពុទ្ធានុភាវោ, ភវន្តរបដិច្ឆន្នម្បិ ការណំ ឯវំ ហត្ថាមលកំ វិយ បច្ចក្ខតោ ទស្សេតិ, សាវកេ ច ឯទិសេ សំវរសមាទានេ បតិដ្ឋាបេតី’តិ ថុតិឃោសោ យាវ ភវគ្គា បត្ថរតីតិ. អាចរិយេន វុត្តំ. ឥទានិ បន ‘‘សកលជម្ពុទីបេ ភគវតោ កថាកិត្តិឃោសោ បត្ថរតី’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ. បដិភាគកិរិយន្តិ បឡាសវសេន បដិភាគភូតំ បយោគំ. ភវន្តរសមយន្តិ តត្រ តត្រ វុដ្ឋានសមយំ អភូតបរិកប្បិតំ កិញ្ចិ ឧស្សារិយវត្ថុំ អត្តនោ សមយំ កត្វា កថេន្តិ. កិញ្ចិទេវ សិក្ខាបទន្តិ ‘‘ឯកមូលកេន ភវិតព្ពំ, ឯត្តកំ វេលំ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ និសីទិតព្ព’’ន្តិ ឯវមាទិកំ កិញ្ចិទេវ ការណំ សិក្ខាកោដ្ឋាសំ កត្វា បញ្ញបេន្តិ. និរោធកថន្តិ និរោធសមាបត្តិកថំ.

តេសូតិ កោតូហលសាលាយំ សន្និបតិតេសុ នានាតិត្ថិយសមណព្រាហ្មណេសុ. ឯកច្ចេតិ ឯកេ. បុរិមោតិ ‘‘អហេតូ អប្បច្ចយា បុរិសស្ស សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិបិ និរុជ្ឈន្តិបី’’តិអាទិនា វុត្តវាទី. ឯត្ថាតិ ចតូសុ វាទីសុ. យ្វាយំ ឥធ ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. សមាបត្តិន្តិ អសញ្ញីភវាវហំ វាយោកសិណបរិកម្មំ, អាកាសកសិណបរិកម្មំ វា រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិំ, បញ្ចមជ្ឈានសមាបត្តិំ វា. និរោធេតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សញ្ញានិរោធេ. ហេតុំ អបស្សន្តោតិ យេន ហេតុនា អសញ្ញីភវេ សញ្ញាយ និរោធោ សព្ពសោ អនុប្បាទោ, យេន ច តតោ ចុតស្ស ឥធ បញ្ចវោការភវេ សញ្ញាយ ឧប្បាទោ, តទុភយម្បិ ហេតុំ អវិសយតាយ អបស្សន្តោ.

ទុតិយោតិ ‘‘សញ្ញា ហិ ភោ បុរិសស្ស អត្តា’’តិអាទិនា វុត្តវាទី. នន្តិ បឋមវាទិំ. និសេធេត្វាតិ ‘‘ន ខោ បន មេតំ ភោ ឯវំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បដិក្ខិបិត្វា. មិគសិង្គតាបសស្សាតិ ឯវំនាមកតាបសស្ស. តស្ស កិរ មត្ថកេ មិគសិង្គាការេន ទ្វេ ចូឡា ឧដ្ឋហិំសុ, ‘‘ឥសិសិង្គោ’’តិបិ តស្ស នាមំ. អសញ្ញកភាវន្តិ មុញ្ឆាបត្តិយា កិរិយាមយសញ្ញាវសេន វិគតសញ្ញិភាវំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘វិសញ្ញី ហុត្វា’’តិ. ចត្តាលីសនិបាតេ អាគតនយេន មិគសិង្គតាបសវត្ថុំ សង្ខេបតោ ទស្សេតុំ ‘‘មិគសិង្គតាបសោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិក្ខម្ភនវសេន កិលេសានំ សន្តាបនតោ អត្តន្តបោ. ទុក្ករតបតាយ ឃោរតបោ តិព្ពតបោ. និព្ពិសេវនភាវាបាទនេន សព្ពសោ មិលាបិតចក្ខាទិតិក្ខិន្ទ្រិយតាយ បរមធិតិន្ទ្រិយោ.សក្កវិមានន្តិ បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ សន្ធាយាហ. តញ្ហិ តថារូបបច្ចយា កទាចិ ឧណ្ហំ, កទាចិ ថទ្ធំ, កទាចិ ចលិតំ ហោតិ. ‘‘សក្ក…បេ… បត្ថេតី’’តិ អយោនិសោ ចិន្តេត្វា បេសេសិ. ភគ្គោតិ ភញ្ជិតកុសលជ្ឈាសយោ, អធុនា បន ‘‘លគ្គោ’’តិ បាឋំ លិខន្តិ. តេន ទិព្ពផស្សេនាតិ ហត្ថគ្គហណមត្តទិព្ពផស្សេន. តន្តិ តថា សញ្ញាបដិលាភំ. ឯវមាហាតិ ឯវំ ‘‘សញ្ញា ហិ ភោ បុរិសស្ស អត្តា’’តិអាទិនា អាការេន សញ្ញានិរោធមាហ. ឥមិនាវ នយេន ឥតោ បរេសុបិ ទ្វីសុ ឋានេសុ បាឡិមាហរិត្វា យោជនា វេទិតព្ពា.

តតិយោតិ ‘‘សន្តិ ហិ ភោ សមណព្រាហ្មណា’’តិអាទិនា វុត្តវាទី. អាថព្ពណបយោគន្តិ អាថព្ពណវេទវិហិតំ អាថព្ពណិកានំ វិសញ្ញិភាវាបាទនប្បយោគំ. ឧបកឌ្ឍនំ អាហរណំ. អបកឌ្ឍនំ អបហរណំ. អាថព្ពណំ បយោជេត្វាតិ អាថព្ពណវេទេ អាគតំ អគ្គិជុហនបុព្ពកំ មន្តបទំ បយោជេត្វា សីសច្ឆិន្នតាទិទស្សនេន សញ្ញានិរោធមាហ. តស្សាតិ យស្ស សីសច្ឆិន្នតាទិ ទស្សិតំ, តស្ស.

ចតុត្ថោតិ ‘‘សន្តិ ហិ ភោ ទេវតា មហិទ្ធិកា’’តិអាទិនា វុត្តវាទី. យក្ខទាសីនន្តិ ទេវទាសីនំ, យា ‘‘យោគវតិយោ’’តិបិ វុច្ចន្តិ, យោគិនិយោតិបិ បាកដា. មទនិទ្ទន្តិ សុរាមទនិមិត្តកំ សុបនំ. ទេវតូបហារន្តិ នច្ចនគាយនាទិនា ទេវតានំ បូជំ. សុរាបាតិន្តិ បាតិបុណ្ណំ សុរំ. ទិវាតិ អតិទិវា, ឧស្សូរេតិ អត្ថោ. តន្តិ តថា សុបិត្វា វុដ្ឋហនំ. សុត្តកាលេ ទេវតានំ សញ្ញាបកឌ្ឍនវសេន និរោធំ សមាបន្នា, បពុទ្ធកាលេ សញ្ញុបកឌ្ឍនវសេន និរោធា វុដ្ឋិតាតិ មញ្ញមានោតិ អធិប្បាយោ.

ឯឡមូគកថា វិយាតិ ឥមេសំ បណ្ឌិតមានីនំ កថា អន្ធពាលកថាសទិសី. ចត្តារោ និរោធេតិ អញ្ញមញ្ញវិធុរេ ចត្តារោបិ និរោធេ. ឯកេន ភវិតព្ពន្តិ ឯកសភាវេនេវ ភវិតព្ពំ. ន ពហុនាតិ ន ច អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធេន ពហុវិធេន នានាសភាវេន ភវិតព្ពំ. តេនាបិ ឯកេនាតិ ឯកសភាវភូតេន តេនាបិ និរោធេន. អញ្ញេនេវាតិ តេហិ វុត្តាការតោ អញ្ញាការេនេវ ភវិតព្ពំ. សោតិ ឯកសភាវភូតោ និរោធោ. អញ្ញត្រ សព្ពញ្ញុនាតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធំ ឋបេត្វា. ឥធាតិ កោតូហលសាលាយំ. អយំ និរោធោ អយំ និរោធោតិ ទ្វិក្ខត្តុំ ព្យាបនិច្ឆាវចនំ សត្ថា អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន អនេកាការវោការំ និរោធំ វិភាវេស្សតីតិ ទស្សនត្ថំ កតំ. អហោ នូនាតិ ឯត្ថ អហោតិ អច្ឆរិយេ និបាតោ, នូនាតិ អនុស្សរណេ. តស្មា អហោ នូន ភគវាតិ អនញ្ញសាធារណទេសនត្តា ភគវា និរោធម្បិ អហោ អច្ឆរិយំ កត្វា អារាធេយ្យ មញ្ញេតិ អធិប្បាយោ. អហោ នូន សុគតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អច្ឆរិយវិភាវនតោ ឯវ ចេត្ថ ទ្វិក្ខត្តុំ អាមេឌិតវចនំ. អច្ឆរិយត្ថោបិ ហេស អហោសទ្ទោ អនុស្សរណមុខេនេវ បោដ្ឋបាទេន គហិតោ. តស្មា វុត្តំ ‘‘អនុស្សរណត្ថេ និបាតទ្វយ’’ន្តិ. តេនាតិ អនុស្សរណត្ថមុខេន បវត្តនតោ. ‘‘អហោ…បេ… សុគតោ’’តិ វចនេន ឯតទហោសីតិ យោជនា. ‘‘យំតំសទ្ទា និច្ចសម្ពន្ធា’’តិ សាធិប្បាយំ យោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ឯតេស’’ន្តិអាទិមាហ. កាលទេសបុគ្គលាទិវិភាគេន ពហុភេទត្តា ឥមេសំ និរោធធម្មានន្តិ ពហុត្តេ សាមិវចនំ, កុសលសទ្ទយោគេ ចេតំ ភុម្មត្ថេ ទដ្ឋព្ពំ. កុសលោ និបុណោ ឆេកោតិ បរិយាយវចនមេតំ. អហោ នូន កថេយ្យាតិ អច្ឆរិយំ កត្វា កថេយ្យ មញ្ញេ. សោ សុគតោតិ សម្ពន្ធោ. ចិណ្ណវសិតាយាតិ និរោធសមាបត្តិយំ ចិណ្ណវសីភាវត្តា. សភាវំ ជានាតីតិ និរោធសភាវំ យាថាវតោ ជានាតិ.

អហេតុកសញ្ញុប្បាទនិរោធកថាវណ្ណនា

៤១២. ឃរមជ្ឈេយេវ បក្ខលិតាតិ យថា ឃរតោ ពហិ គន្តុកាមា បុរិសា មគ្គំ អនោតរិត្វា ឃរវិវរេ សមតលេ វិវដង្គណេ ឯវ បក្ខលនំ បត្តា, ឯវំសម្បទមិទន្តិ អត្ថោ. អសាធារណោ ហេតុ, សាធារណោ បច្ចយោតិ ឯវមាទិវិភាគោ អញ្ញត្រ វុត្តោ, ឥធ បន តេន វិភាគេន បយោជនំ នត្ថិ សញ្ញាយ អការណភាវបដិក្ខេបបរត្តា ចោទនាយាតិ វុត្តំ ‘‘ការណស្សេវ នាម’’ន្តិ. យំ បន បាឡិយំ វុត្តំ ‘‘សហេតូ ហិ បោដ្ឋបាទ សប្បច្ចយា បុរិសស្ស សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិបិ និរុជ្ឈន្តិបី’’តិ, តត្ថ សហេតូ សប្បច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា បន និរុជ្ឈន្តិយេវ, ន តិដ្ឋន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘និរុជ្ឈន្តិបី’’តិ វចនំ, ន តុ និរោធស្ស សហេតុសបច្ចយតាទស្សនត្ថំ. ឧប្បាទោយេវ ហិ សហេតុកោ, ន និរោធោ. យទិ ហិ និរោធោបិ សហេតុកោ សិយា, តស្សបិ បុន និរោធេន ភវិតព្ពំ អង្កុរាទីនំ បុន អង្កុរាទិនា វិយ, ន ច តស្ស បុន និរោធោ អត្ថិ, តស្មា វុត្តនយេនេវ បាឡិយា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ច នយោ ខណនិរោធវសេន វុត្តោ. យោ បន យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន សព្ពសោ អនុប្បាទនិរោធោ, សោ ‘‘សហេតុកោ’’តិ វេទិតព្ពោ តថារូបាយ បដិបត្តិយា វិនា អភាវតោ. តេនាហ ភគវា ‘‘សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤១២) តតោ ឯវ ច អដ្ឋកថាយម្បិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤១៣) វុត្តំ ‘‘សញ្ញាយ សហេតុកំ ឧប្បាទនិរោធំ ទីបេតុ’’ន្តិ. ឯតញ្ហិ បាឡិវចនំ, អដ្ឋកថាវចនញ្ច អនុប្បាទនិរោធំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សិក្ខាតិ ហេត្វត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, យ-ការលោបោ វា ‘‘សង្ខ្យាបិ តម្ហា វនបត្តា បក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៩២) វិយ. ហេតុភាវោ ចស្សា ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ. ឯកសទ្ទោ ច អញ្ញបរិយាយោ, ន សង្ខ្យាវាចី ‘‘ឥត្ថេកេ សតោ សត្តស្សា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៨៥-៩១, ៩៤-៩៨; ម. និ. ៣.២១) វិយាតិ អាហ ‘‘សិក្ខាយ ឯកច្ចា សញ្ញា ជាយន្តី’’តិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៤១៣. វិត្ថារេតុកម្យតាតិ វិត្ថារេតុកាមតាយ. បុច្ឆាវសេនាតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាវសេន, វិត្ថារេតុកម្យតាបុច្ឆាវសេនាតិ វា សមាសោ. ‘‘បោដ្ឋបាទស្សេវាយំ បុច្ឆា’’តិ អាសង្កាយ ‘‘ភគវា អវោចា’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ. សញ្ញាយ…បេ… ទីបេតុំ តា ទស្សេន្តោតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថាតិ តស្សំ ឧបរិ វក្ខមានាយ ទេសនាយ. តតិយាតិ អធិបញ្ញាសិក្ខា អាគតាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អយំ…បេ… ទេសិតោតិ ឯត្ថ សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បវសេន អាគតា. កស្មាតិ ចេ? បរិយាបន្នត្តា, សភាវតោ, ឧបការតោ ច យថារហំ បញ្ញាក្ខន្ធេ អវរោធត្តា សង្គហិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. តថា ហិ ចូឡវេទល្លសុត្តេ វុត្តំ ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ សម្មាទិដ្ឋិ, យោ ច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) កាមញ្ចេត្ថ វុត្តនយេន តិស្សោបិ សិក្ខា អាគតា, តថាបិ អធិចិត្តសិក្ខាយ ឯវ អភិសញ្ញានិរោធោ ទស្សិតោ. ឥតរា បន តស្សា សម្ភារភាវេន អានីតាតិ អយមត្ថោ បាឡិវសេន វេទិតព្ពោ.

បញ្ចកាមគុណិករាគោតិ បញ្ច កាមកោដ្ឋាសេ អារព្ភ ឧប្បជ្ជនករាគោ. អសមុប្បន្នកាមចារោតិ វត្តមានុប្បន្នតាវសេន នសមុប្បន្នោ យោ កោចិ កាមចារោ, យា កាចិ លោភុប្បត្តិ. អធុនា បន ‘‘អសមុប្បន្នកាមរាគោ’’តិ បាឋោ, សោ អយុត្តោវ អត្ថតោ វិរុទ្ធត្តា. កាមរាគោ ចេត្ថ វិសយវសេន និយមិតត្តា កាមគុណារម្មណោវ លោភោ ទដ្ឋព្ពោ, កាមចារោ បន ឈាននិកន្តិភវរាគាទិប្បភេទោ សព្ពោបិ លោភចារោ. កាមនដ្ឋេន, កាមេសុ បវត្តនដ្ឋេន ច កាមចារោ. សព្ពេបិ ហិ តេភូមកធម្មា កាមនីយដ្ឋេន កាមា. យស្មា ឧភយេសម្បិ សហចរណញាយេន កាមសញ្ញាភាវោ ហោតិ, តស្មា ‘‘កាមសញ្ញា’’តិ បទុទ្ធារំ កត្វា តទុភយមេវ និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ អសមុប្បន្នកាមចារតោ បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស វិសេសទស្សនំ, អសមុប្បន្នកាមចារស្សេវ វា ឥធាធិប្បេតភាវទស្សនំ. កាមំ បញ្ចកាមគុណិករាគោបិ អសមុប្បន្នោ ឯវ អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាដីយតិ, តស្មិំ បន សមុគ្ឃាដិតេបិ ន សព្ពោ រាគោ សមុគ្ឃាដំ គច្ឆតិ តស្ស អគ្គមគ្គេន សមុគ្ឃាដិតត្តា. តស្មា បញ្ចកាមគុណិករាគគ្គហណេន ឥតរស្ស សព្ពស្ស គហណំ ន ហោតីតិ ឧភយត្ថសាធារណេន បរិយាយេន ឧភយមេវ សង្គហេត្វា បាឡិយំ កាមសញ្ញាគ្គហណំ កតំ, អតោ តទុភយំ សរូបតោ, វិសេសតោ ច ទស្សេត្វា សព្ពសង្គាហិកភាវតោ ‘‘អសមុប្បន្នកាមចារោ បន ឥមស្មិំ ឋានេ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តស្មាតិ អសមុប្បន្នកាមចារស្សេវ ឥធ វដ្ដនតោ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តស្សាតិ បឋមជ្ឈានសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស. សទិសត្តាតិ កាមសញ្ញាទិភាវេន សមានត្តា, ឯតេន បាឡិយំ ‘‘បុរិមា’’តិ ឥទំ សទិសកប្បនាវសេន វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. អនាគតា ហិ ឥធ ‘‘និរុជ្ឈតី’’តិ វុត្តា អនុប្បាទស្ស អធិប្បេតត្តា. តស្មា អនាគតមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អនុប្បន្នាវ នុប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ.

វិវេកជបីតិសុខសង្ខាតាតិ វិវេកជបីតិសុខេហិ សហ អក្ខាតា, ន វិវេកជបីតិសុខានីតិ អក្ខាតា. តំសម្បយុត្តា ហិ សញ្ញាយេវ ឥធាធិប្បេតា, ន វិវេកជបីតិសុខានិ. អថ វា វិវេកជបីតិសុខកោដ្ឋាសិកាតិ អត្ថោ. សង្ខាតសទ្ទោ ហេត្ថ កោដ្ឋាសត្ថោ ‘‘អទិន្នំ ថេយ្យសង្ខាតំ អាទិយេយ្យា’’តិអាទីសុ (បារា. ៨៩, ៩១) វិយ. កាមច្ឆន្ទាទិឱឡារិកង្គប្បហានវសេន នានត្ថសញ្ញាបដិឃសញ្ញាហិ និបុណតាយ សុខុមា. ភូតតាយ សច្ចា. តទេវត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘ភូតា’’តិ ឥមិនា. សុខុមភាវេន, បរមត្ថភាវេន ច អវិបរីតសភាវាតិ អត្ថោ. ឯវំ ព្យាសវសេន យថាបាឋមត្ថំ ទស្សេត្វា សមាសវសេនបិ យថាបាឋមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. សមាសព្យាសវសេន ហិ ទ្វិធា បាឋោ ទិស្សតិ. ‘‘កាមច្ឆន្ទាទិឱឡារិកង្គប្បហានវសេនា’’តិ ឥមិនា សម្បយុត្តធម្មានំ ភាវនានុភាវសិទ្ធា, សញ្ញាយ សណ្ហសុខុមតា នីវរណវិក្ខម្ភនវសេន វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេតិ. ភូតតាយាតិ សុខុមភាវេន, បរមត្ថភាវេន ច អវិបរីតតាយ, វិជ្ជមានតាយ វា. វិវេកជេហីតិ នីវរណវិវេកតោ ជាតេហិ. ឥទានិ ឈានសមង្គីវសេន វុត្តស្ស ទុតិយបទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សា អស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពវារេសុ.

សមាបជ្ជនាធិដ្ឋានំ វិយ វុដ្ឋានម្បិឈានេ បរិយាបន្នំ ហោតិ យថា តំ ធម្មានំ ភង្គក្ខណោ ធម្មេសុ, អាវជ្ជនបច្ចវេក្ខណានិ បន ន ឈានបរិយាបន្នានិ, តស្មា ឈានបរិយាបន្នមេវ វសីករណំ គហេត្វា ‘‘សមាបជ្ជន្តោ, អធិដ្ឋហន្តោ, វុដ្ឋហន្តោ ច សិក្ខតី’’តិ វុត្តំ. តន្តិ បឋមជ្ឈានំ. តេន…បេ… ឈានេនាតិ ឥទម្បិ ‘‘សិក្ខា’’តិ ឯតស្ស សំវណ្ណនាបទំ. តេនាតិ ច ហេតុម្ហិ ករណវចនំ, បឋមជ្ឈានេន ហេតុនាតិ អត្ថោ. ហេតុភាវោ ចេត្ថ ឈានស្ស វិវេកជបីតិសុខសុខុមសច្ចសញ្ញាយ ឧប្បត្តិយា សហជាតាទិបច្ចយភាវោ. កាមសញ្ញាយ បន និរោធស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយភាវោវ. សោ ច ខោ សុត្តន្តបរិយាយេន. តថា ចេវ ហេដ្ឋា សំវណ្ណិតំ ‘‘តថារូបាយ បដិបត្តិយា វិនា អភាវតោ’’តិ ឯតេនុបាយេនាតិ យ្វាយំ បឋមជ្ឈានតប្បដិបក្ខសញ្ញាវសេន ‘‘សិក្ខា ឯកា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សិក្ខា ឯកា សញ្ញា និរុជ្ឈតី’’តិ ឯត្ថ នយោ វុត្តោ, ឯតេន នយេន. សព្ពត្ថាតិ សព្ពវារេសុ.

៤១៤. ឥទានិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនបរមាយ ឯវ សញ្ញាយ ទស្សនេ ការណំ វិភាវេន្តោ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. យស្មា ឥទញ្ច…បេ… ឧទ្ធដន្តិ សម្ពន្ធោ. កេសំ បនិទំ អង្គតោ សម្មសនន្តិ វុត្តំ ‘‘អដ្ឋសមាបត្តិយា’’តិអាទិ. អង្គតោតិ ឈានង្គតោ. ឥទញ្ហិ អនុបទធម្មវិបស្សនាយ លក្ខណវចនំ. អនុបទធម្មវិបស្សនញ្ហិ ករោន្តោ សមាបត្តិំ បត្វា អង្គតោវ សម្មសនំ ករោតិ, ន ច សញ្ញា សមាបត្តិយា កិញ្ចិ អង្គំ ហោតិ. អថ ច បនេតំ វុត្តំ ‘‘ឥទញ្ច សញ្ញា សញ្ញាតិ ឯវំ អង្គតោ សម្មសនំ ឧទ្ធដ’’ន្តិ, តស្មា លក្ខណវចនមេតំ. អង្គតោតិ វា អវយវតោតិ អត្ថោ, អនុបទធម្មតោតិ វុត្តំ ហោតិ. កលាបតោតិ សមូហតោ. យស្មា បនេត្ថ សមាបត្តិវសេន តំតំសញ្ញានំ ឧប្បាទនិរោធេ វុច្ចមានេ អង្គវសេន សោ វុត្តោ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឥទញ្ចា’’តិអាទិនា អង្គតោវ សម្មសនំ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ. តស្មាតិ សញ្ញាវសេនេវ អង្គតោ សម្មសនស្ស ឧទ្ធដត្តា. តទេវាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនមេវ, ន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ តត្ថ បដុសញ្ញាភាវតោ.

‘‘យោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘យតោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យោ នាមា’’តិ យថា ‘‘អាទិម្ហី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អាទិតោ’’តិ វុច្ចតិ អត្ថេ បរិគ្គយ្ហមានេ យថាយុត្តវិភត្តិយាវ តោ-សទ្ទស្ស លព្ភនតោ. នាម-សទ្ទោ ចេត្ថ ខោ-សទ្ទោ វិយ វាចាសិលិដ្ឋតាមត្តំ. សស្សេទន្តិ សកំ, អត្តនា អធិគតឈានំ, តស្មិំ សញ្ញា សកសញ្ញា, សា ឯតស្សត្ថីតិ សកសញ្ញីតិ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ បឋមជ្ឈានសញ្ញាយ សញ្ញវា’’តិ. ឦការោ ចេត្ថ ឧបរិ វុច្ចមាននិរោធបាទកតាយ សាតិសយាយ ឈានសញ្ញាយ អត្ថិភាវជោតកោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘អនុបុព្ពេន សញ្ញគ្គំ ផុសតី’’តិអាទិ. តស្មា តត្ថ តត្ថ សកសញ្ញិតាគ្គហណេន តស្មិំ តស្មិំ ឈានេ សព្ពសោ សុចិណ្ណវសីភាវោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពំ.

លោកិយានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ, សាមិអត្ថេ ឯវ វា. យទគ្គេន ហិ តំ តេសុ សេដ្ឋំ, តទគ្គេន តេសម្បិ សេដ្ឋន្តិ. វិភត្តាវធិអត្ថេ វា សាមិវចនំ. ឯត្ថ បន ‘‘លោកិយាន’’ន្តិ វិសេសនំ លោកុត្តរសមាបត្តីហិ តស្ស អសេដ្ឋភាវតោ កតំ. សេសំ ‘‘កិច្ចការកសមាបត្តីន’’ន្តិ បន វិសេសនំ អកិច្ចការកសមាបត្តិតោ តស្ស អសេដ្ឋភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អកិច្ចការកតា ចស្សា ‘‘យថេវ ហិ តត្ថ សញ្ញា, ឯវំ ផស្សាទយោបី’’តិ, ‘‘យទគ្គេន ហិ តត្ថ ធម្មា សង្ខារាវសេសភាវប្បត្តិយា បកតិវិបស្សកានំ សម្មសិតុំ អសក្កុណេយ្យរូបេន ឋិតា, តទគ្គេន ហេដ្ឋិមសមាបត្តិធម្មា វិយ បដុកិច្ចករណសមត្ថាបិ ន ហោន្តី’’តិ ច អដ្ឋកថាសុ (វិសុទ្ធិ. ១.២៨៧) បដុសញ្ញាកិច្ចាភាវវចនតោ វិញ្ញាយតិ. ស្វាយមត្ថោ បរមត្ថមញ្ជូសាយ នាម វិសុទ្ធិមគ្គដីកាយ អារុប្បកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.២៨៦) អាចរិយេន សវិសេសំ វុត្តោ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. កេចិ បន ‘‘យថា ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា សមាបត្តិយោ ឧបរិមានំ ឧបរិមានំ សមាបត្តីនំ អធិដ្ឋានកិច្ចំ សាធេន្តិ, ន ឯវំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ កស្សចិបិ អធិដ្ឋានំ សាធេតិ, តស្មា សា អកិច្ចការិកា ឥតរា កិច្ចការិកា’’តិ វទន្តិ, តទយុត្តំ តស្សាបិ វិបស្សនាចិត្តបរិទមនាទីនំ អធិដ្ឋានកិច្ចសាធនតោ, តស្មា បុរិមោយេវ អត្ថោ យុត្តោ. កស្មា ចេតំ តេសមគ្គន្តិ អាហ ‘‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយ’’ន្តិអាទិ. ‘‘ឥតី’’តិ វត្វា ‘‘លោកិយានំ…បេ… អគ្គត្តា’’តិ តស្សត្ថោ វុត្តោ, ‘‘អគ្គត្តា’’តិ ឯត្ថ វា និទស្សនមេតំ.

បកប្បេតីតិ សំវិទហតិ. ឈានំ សមាបជ្ជន្តោ ហិ ឈានសុខំ អត្តនិ សំវិទហតិ នាម. អភិសង្ខរោតីតិ អាយូហតិ សម្បិណ្ឌេតិ. សម្បិណ្ឌនត្ថោ ហិ សមុទាយត្ថោ. យស្មា បន និកន្តិវសេន ចេតនាកិច្ចស្ស មត្ថកប្បត្តិ, តស្មា ផលូបចារេន ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘និកន្តិំ…បេ… នាមា’’តិ វុត្តំ. ឥមា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាតិ ឥទានិ លព្ភមានា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា. តំសមតិក្កមេនេវ ឧបរិឈានត្ថាយ ចេតនាភិសង្ខរណសម្ភវតោ និរុជ្ឈេយ្យុំ. អញ្ញាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាហិ អញ្ញា. ឱឡារិកាតិ តតោ ថូលតរា. កា បន តាតិ អាហ ‘‘ភវង្គសញ្ញា’’តិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនតោ វុដ្ឋាយ ឯវ ហិ ឧបរិឈានត្ថាយ ចេតនាភិសង្ខរណានិ ភវេយ្យុំ, ឯវញ្ច អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា និរុជ្ឈេយ្យុំ, វុដ្ឋានញ្ច ភវង្គវសេន ហោតិ, តតោ បរម្បិ យាវ ឧបរិឈានសមាបជ្ជនំ, តាវ អន្តរន្តរា ភវង្គសញ្ញា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តា ច អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាហិ ឱឡារិកាតិ អធិប្បាយោ.

ចេតេន្តោវាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជ្ឈានំ ឯកំ ទ្វេ ចិត្តវារេបិ សមាបជ្ជនវសេន បកប្បេន្តោ ឯវ. ន ចេតេតីតិ តថា ហេដ្ឋិមឈានេសុ វិយ វា បុព្ពាភោគាភាវតោ ន បកប្បេតិ នាម. បុព្ពាភោគវសេន ហិ ឈានំ បកប្បេន្តោ ឥធ ‘‘ចេតេតី’’តិ វុត្តោ. អភិសង្ខរោន្តោវាតិ តត្ថ អប្បហីននិកន្តិកតាវសេន អាយូហន្តោ ឯវ. នាភិសង្ខរោតីតិ តថា ហេដ្ឋិមឈានេសុ វិយ វា បុព្ពាភោគាភាវតោ នាយូហតិ នាម. ‘‘អហមេតំ ឈានំ និព្ពត្តេមិ ឧបសម្បាទេមិ សមាបជ្ជាមី’’តិ ហិ ឯវំ អភិសង្ខរណំ តត្ថ សាលយស្សេវ ហោតិ, ន អនាលយស្ស, តស្មា ឯកទ្វិចិត្តក្ខណិកម្បិ ឈានំ បវត្តេន្តោ តត្ថ អប្បហីននិកន្តិកតាយ ‘‘អភិសង្ខរោន្តោ ឯវា’’តិ វុត្តោ. យស្មា បនស្ស តថា ហេដ្ឋិមឈានេសុ វិយ វា តត្ថ បុព្ពាភោគោ នត្ថិ, តស្មា ‘‘ន អភិសង្ខរោតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឥមស្ស ភិក្ខុនោ’’តិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស វិវរណំ. តត្ថ យស្មា ឥមស្ស…បេ… អត្ថិ, តស្មា ‘‘ន ចេតេតិ, នាភិសង្ខរោតី’’តិ ច វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. អាភោគសមន្នាហារោតិ អាភោគសង្ខាតោ, អាភោគវសេន វា ចិត្តស្ស អារម្មណាភិមុខំ, អារម្មណស្ស វា ចិត្តាភិមុខំ អន្វាហារោ. ‘‘ស្វាយមត្ថោ’’តិអាទិនា តទេវត្ថំ ឧបមាយ បដិបាទេតិ. បុត្តឃរាចិក្ខណេនាតិ បុត្តឃរស្ស អារោចននយេន.

គន្ត្វា អាទាយ អាគតន្តិ សម្ពន្ធោ. បច្ឆាភាគេតិ អាសនសាលាយ បច្ឆិមទិសាយំ ឋិតស្ស បិតុឃរស្ស បច្ឆាភាគេ. តតោតិ បុត្តឃរតោ. លទ្ធឃរមេវាតិ យតោនេន ភិក្ខា លទ្ធា, តមេវ ឃរំ បុត្តគេហមេវ. អាសនសាលា វិយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ តតោ បិតុឃរបុត្តឃរដ្ឋានិយានំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតននិរោធសមាបត្តីនំ ឧបគន្តព្ពតោ. បិតុគេហំ វិយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ អមនសិកាតព្ពតោ, មជ្ឈេ ឋិតត្តា ច. បុត្តគេហំ វិយ និរោធសមាបត្តិ មនសិកាតព្ពតោ, បរិយន្តេ ឋិតត្តា ច. បិតុឃរំ អមនសិករិត្វាតិ បវិសិត្វា សមតិក្កន្តម្បិ បិតុឃរំ អមនសិករិត្វា. បុត្តឃរស្សេវ អាចិក្ខណំ វិយ ឯកំ ទ្វេ ចិត្តវារេ សមាបជ្ជិតព្ពម្បិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អមនសិករិត្វា បរតោ និរោធសមាបត្តត្ថាយ ឯវ មនសិការោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ អមនសិការសាមញ្ញេន, មនសិការសាមញ្ញេន ច ឧបមោបមេយ្យតា វុត្តា អាចិក្ខណេនបិ មនសិការស្សេវ ជោតនតោ. ន ហិ មនសិការេន វិនា អាចិក្ខណំ សម្ភវតិ.

តា ឈានសញ្ញាតិ ឯកំ ទ្វេ ចិត្តវារេ បវត្តា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈានសញ្ញា. និរោធសមាបត្តិយញ្ហិ យថារហំ ចតុត្ថារុប្បកុសលកិរិយជវនំ ទ្វិក្ខត្តុមេវ ជវតិ, ន តទុត្តរិ. និរុជ្ឈន្តីតិ សរសវសេនេវ និរុជ្ឈន្តិ, បុព្ពាភិសង្ខារពលេន បន ឧបរិ អនុប្បាទោ. យថា ច ឈានសញ្ញានំ, ឯវំ ឥតរសញ្ញានម្បីតិ អាហ ‘‘អញ្ញា ចា’’តិអាទិ. នុប្បជ្ជន្តិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលន្តិ អធិប្បាយោ. សោ ឯវំ បដិបន្នោ ភិក្ខូតិ យថាវុត្តេ សញ្ញគ្គេ ឋិតភាវេន បដិបន្នោ ភិក្ខុ, សោ ច ខោ អនាគាមី វា អរហា វា ទ្វីហិ ផលេហិ សមន្នាគមោ, តិណ្ណំ សង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិ, សោឡសវិធា ញាណចរិយា, នវវិធា សមាធិចរិយាតិ ឥមេសំ វសេន និរោធបដិបាទនបដិបត្តិំ បដិបន្នោតិ អត្ថោ. អនុបុព្ពនិរោធវសេន ចិត្តចេតសិកានំ អប្បវត្តិយេវ សញ្ញាវេទនាសីសេន ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធ’’ន្តិ វុត្តា. ផុសតីតិ ឯត្ថ ផុសនំ នាម វិន្ទនំ បដិលទ្ធីតិ ទស្សេតិ ‘‘វិន្ទតិ បដិលភតី’’តិ ឥមិនា. អត្ថតោ បន វុត្តនយេន យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ ចិត្តចេតសិកានំ សព្ពសោ អប្បវត្តិយេវ.

និរត្ថកតាយ ឧបសគ្គមត្តំ, តស្មា សញ្ញា ឥច្ចេវ អត្ថោ. និរោធបទេន អនន្តរិកំ កត្វា សមាបត្តិបទេ វត្តព្ពេ តេសំ ទ្វិន្នមន្តរេ សម្បជានបទំ ឋបិតន្តិ អាហ ‘‘និរោធបទេន អន្តរិកំ កត្វា វុត្ត’’ន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនុ…បេ… អត្ថោ’’តិ, តេន អយុត្តសមាសោយំ យថារុតបាឋោតិ ទស្សេតិ. តត្រាបីតិ តស្មិំ យថាបទមនុបុព្ពិឋបនេបិ អយំ វិសេសត្ថោតិ យោជនា. សម្បជានន្តស្សាតិ តំ តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ តត្ថ សង្ខារានំ សម្មសនវសេន បជានន្តស្ស បុគ្គលស្ស. អន្តេតិ យថាវុត្តាយ និរោធបដិបាទនបដិបត្តិយា បរិយោសានេ. ទុតិយវិកប្បេ សម្បជានន្តស្សាតិ សម្បជានការិនោ, ឥមិនា និរោធសមាបត្តិសមាបជ្ជនកស្ស ភិក្ខុនោ អាទិតោ បដ្ឋាយ សព្ពបាដិហារិកបញ្ញាយ សទ្ធិំ អត្ថសាធិកា បញ្ញា កិច្ចតោ ទស្សិតា ហោតិ. តេនាហ ‘‘បណ្ឌិតស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. វចនសេសាបេក្ខា’ នបេក្ខតា ទ្វិន្នំ វិកប្បានំ វិសេសោ.

សំវណ្ណនោកាសានុប្បត្តិតោ និរោធសមាបត្តិកថា កថេតព្ពា. សព្ពាការេនាតិ និរោធសមាបត្តិយា សរូបវិសេសោ, សមាបជ្ជនកោ, សមាបជ្ជនដ្ឋានំ, សមាបជ្ជនការណំ, សមាបជ្ជនាការោតិ ឯវមាទិនា សព្ពប្បការេន. តត្ថាតិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៧) កថិតតោវាតិ កថិតដ្ឋានតោ ឯវ, តេវីសតិមបរិច្ឆេទតោតិ អត្ថោ, ន ឥធ តំ វទាម បុនរុត្តិភាវតោ, គន្ថគរុកភាវតោ ចាតិ អធិប្បាយោ.

បាឡិយំ ឯវំ ខោ អហន្តិ ឯត្ថ អាការត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ ឧគ្គហិតាការទស្សនន្តិ កត្វា. ឯវំ បោដ្ឋបាទាតិ ឯត្ថ បន សម្បដិច្ឆនត្ថោ តថេវ អនុជាននន្តិ កត្វា. តេនាហ ‘‘សុឧគ្គតិតំ តយា’តិ អនុជានន្តោ’’តិ.

៤១៥. សញ្ញា អគ្គា ឯត្ថាតិ សញ្ញគ្គំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. អវសេសសមាបត្តីសុបិ សញ្ញគ្គំ អត្ថីតិ ឯត្ថ បន សញ្ញគ្គភាវោ ‘‘សញ្ញគ្គ’’ន្តិ វុត្តោ, សញ្ញាយេវ អគ្គន្តិ តុល្យាធិករណសមាសោ វា. ‘‘បុថូ’’តិ អយំ លិង្គវិបល្លាសោ, និការលោបោ វាតិ វុត្តំ ‘‘ពហូនី’’តិ. ‘‘យថា’’តិ ឥមិនា ករណប្បការសង្ខាតោ បការវិសេសោ គហិតោ, ន បការសាមញ្ញន្តិ ទស្សេតិ ‘‘បថវីកសិណាទីសូ’’តិអាទិនា. ‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិ តព្ពិវរណំ. ឈានានំ តាវ យុត្តោ ករណភាវោ សញ្ញានិរោធផុសនស្ស សាធកតមភាវតោ, កសិណានំ បន កថន្តិ? តេសម្បិ សោ យុត្តោ ឯវ. យទគ្គេន ហិ ឈានានំ និរោធផុសនស្ស សាធកតមភាវោ, តទគ្គេន កសិណានម្បិ តទវិនាភាវតោ. អនេកករណាបិ ច កិរិយា ហោតិយេវ យថា ‘‘អញ្ញេន មគ្គេន យានេន ទីបិកាយ គច្ឆតី’’តិ.

ឯកវារន្តិ សកិំ. បុរិមសញ្ញានិរោធន្តិ កាមសញ្ញានិរោធំ, ន បន និរោធសមាបត្តិសញ្ញិតំ សញ្ញានិរោធំ. ឯកំ សញ្ញគ្គន្តិ ឯកំ សញ្ញាភូតំ អគ្គំ, ឯកោ សញ្ញគ្គភាវោ វា ហេដ្ឋិមាយ សញ្ញាយ ឧក្កដ្ឋភាវតោ. សញ្ញា ច សា អគ្គញ្ចាតិ ហិ សញ្ញគ្គំ, ន សញ្ញាសុ អគ្គន្តិ. យថា បន សញ្ញា អគ្គោ ឯត្ថាតិ សញ្ញគ្គំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, ឯវំ សេសឈានម្បិ. យេន ច និមិត្តេន ឈានំ ‘‘សញ្ញគ្គ’’ន្តិ វុត្តំ, តទេវ សញ្ញាសង្ខាតំ និមិត្តំ ភាវលោបេន, ភាវប្បធានេន វា ឥធាធិប្បេតំ. ទ្វេ វារេតិ ទ្វិក្ខត្តុំ. សតសហស្សំ សញ្ញគ្គានីតិ មិគបទវឡញ្ជននិទ្ទេសោ. សេសកសិណេសូតិ កសិណានមេវ គហណំ និរោធកថាយ អធិកតត្តា, តតោ ឯវ ចេត្ថ ឈានគ្គហណេនបិ កសិណជ្ឈានានិ ឯវ គហិតានីតិ វេទិតព្ពំ. យថា ‘‘បថវីកសិណេន ករណភូតេនា’’តិ តទារម្មណិកំ ឈានំ អនាមសិត្វា វុត្តំ, ឯវំ ‘‘បឋមជ្ឈានេន ករណភូតេនា’’តិ តទារម្មណំ អនាមសិត្វា វទតិ. ‘‘ឥតី’’តិអាទិនា តទេវត្ថំ សង្គហេត្វា និគមនំ ករោតិ. សព្ពម្បីតិ ឯកវារំ សមាបន្នជ្ឈានសញ្ញម្បិ. សង្គហេត្វាតិ សញ្ជាននលក្ខណេន តំសភាវានតិវត្តនតោ សង្គហំ កត្វា, សមាបជ្ជនវសេន, សញ្ជាននលក្ខណេន ច ឯកតាតិ វុត្តំ ហោតិ. អបរាបរន្តិ បុនប្បុនំ. ពហូនិ សញ្ញគ្គានិ ហោន្តិ.

៤១៦. បឋមនយេ ឈានបទដ្ឋានំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តស្ស បុគ្គលស្ស វសេន សញ្ញាញាណានិ ទស្សិតានិ. ទុតិយនយេ បន យស្មា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គេន ឃដេន្តស្ស មគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា វិបស្សនាមគ្គវសេន សញ្ញាញាណានិ ទស្សិតានិ. តតិយនយេ ច យស្មា បឋមនយោ ឱឡារិកោ, ទុតិយនយោបិ មិស្សកោតិ តទុភយំ អសម្ភាវេត្វា អច្ចន្តសុខុមគម្ភីរំ និព្ពត្តិតលោកុត្តរមេវ ទស្សេតុំ មគ្គផលវសេន សញ្ញាញាណានិ ទស្សិតានិ. តយោបេតេ នយា មគ្គសោធនវសេន ទស្សិតា.

‘‘អយំ បនេត្ថ សារោ’’តិ វិភាវេតុំ តិបិដកមហាសិវត្ថេរវាទោ អាភតោ. តថា ហិ ‘‘អរហត្តផលសញ្ញាយ ឧប្បាទា’’តិអាទិនា (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤១៦) ថេរវាទានុកូលមេវ ឧបរិ អត្ថោ សំវណ្ណិតោតិ. ឥមេ ភិក្ខូតិ បុរិមវាទិនោ ភិក្ខូ. តទា ទីឃនិកាយតន្តិំ បរិវត្តន្តេ ឥមំ ឋានំ បត្វា យថាវុត្តបដិបាដិយា តយោ នយេ កថេន្តេ ភិក្ខូ សន្ធាយ ឯវំ ថេរោ វទតិ. និរោធំ បុច្ឆិត្វា តស្មិំ កថិតេ តទនន្តរំ សញ្ញាញាណុប្បត្តិំ បុច្ឆន្តោ អត្ថតោ និរោធា វុដ្ឋានំ បុច្ឆតិ នាម. និរោធតោ ច វុដ្ឋានំ អរហត្តផលុប្បត្តិយា វា សិយា, អនាគាមិផលុប្បត្តិយា វា, តត្ថ សញ្ញា បធានា, តទនន្តរញ្ច បច្ចវេក្ខណញាណន្តិ តទុភយំ និទ្ធារេន្តោ ថេរោ ‘‘បោដ្ឋបាទោ ហេដ្ឋា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភគវាតិ អាលបនវចនំ.

យថា មគ្គវីថិយំ មគ្គផលញាណេសុ ឧប្បន្នេសុ និយមតោ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណញាណានិ ហោន្តិ, ឯវំ ផលសមាបត្តិវីថិយំ ផលបច្ចវេក្ខណញាណន្តិ វុត្តំ ‘‘បច្ឆា បច្ចវេក្ខណញាណ’’ន្តិ. ‘‘ឥទំ អរហត្តផល’’ន្តិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនំ. អយមេវ បច្ចយោ ឥទប្បច្ចយោ ម-ការស្ស ទ-ការំ កត្វា. ទ-ការេនបិ បកតិបទមិច្ឆន្តិ កេចិ សទ្ទវិទូ. សោ បន ថេរវាទេ ន ផលសមាធិសញ្ញា ឯវាតិ អាហ ‘‘ផលសមាធិសញ្ញាបច្ចយា’’តិ, អរហត្តផលសមាធិសហគតសញ្ញាបច្ចយាតិ អត្ថោ. កិរាតិ អនុស្សរណត្ថេ និបាតោ. យថាធិគតធម្មានុស្សរណបក្ខិយា ហិ បច្ចវេក្ខណា. សមាធិសីសេន ចេត្ថ សព្ពំ អរហត្តផលំ គហិតំ សហចរណញាយេន, តស្មិំ អសតិ បច្ចវេក្ខណាយ អសម្ភវោតិ បាឡិយំ ‘‘ឥទប្បច្ចយា’’តិ វុត្តំ. ឯវមិធ ទីឃភាណកានំ មតេន ផលបច្ចវេក្ខណាយ ឯកន្តិកតា ទស្សិតា. ចូឡទុក្ខក្ខន្ធសុត្តដ្ឋកថាយំ បន ឯវំ វុត្តំ ‘‘សា បន ន សព្ពេសំ បរិបុណ្ណា ហោតិ. ឯកោ ហិ បហីនកិលេសមេវ បច្ចវេក្ខតិ, ឯកោ អវសិដ្ឋកិលេសមេវ, ឯកោ មគ្គមេវ, ឯកោ ផលមេវ, ឯកោ និព្ពានមេវ. ឥមាសុ បន បញ្ចសុ បច្ចវេក្ខណាសុ ឯកំ វា ទ្វេ វា នោ លទ្ធុំ ន វដ្ដន្តី’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៧៥), តទេតំ មជ្ឈិមភាណកានំ មតេន វុត្តំ. អាភិធម្មិកា បន វទន្តិ –

‘‘មគ្គំ ផលញ្ច និព្ពានំ, បច្ចវេក្ខតិ បណ្ឌិតោ;

ហីនេ កិលេសេ សេសេ ច, បច្ចវេក្ខតិ វា ន វា’’តិ. (អភិធម្មត្ថសង្គហដ្ឋកថាយំ កម្មដ្ឋានសង្គហវិភាគេ វិសុទ្ធិភេទេ);

សញ្ញាអត្តកថាវណ្ណនា

៤១៧. ‘‘គាមសូករោ’’តិ ឥមិនា វនសូករមបនេតិ. ឯវញ្ហិ ឧបមាវចនំ សូបបន្នំ ហោតីតិ. ទេសនាយ សណ្ហភាវេន សារម្ភមក្ខឥស្សាទិមលវិសោធនតោ សុតមយញាណំ ន្ហាបិតំ វិយ, សុខុមភាវេន អនុវិលិត្តំ វិយ, តិលក្ខណព្ភាហតតាយ កុណ្ឌលាទ្យាលង្ការវិភូសិតំ វិយ ច ហោតិ. តទនុបវិសតោ ញាណស្ស, តថាភាវា តំសមង្គិនោ ច បុគ្គលស្ស តថាភាវាបត្តិ, និរោធកថាយ និវេទនញ្ចស្ស សិរិសយនេ បវេសនសទិសន្តិ អាហ ‘‘សណ្ហសុខុម…បេ… អារាបិតោបី’’តិ. តត្ថាតិ តិស្សំ និរោធកថាយំ. មន្ទពុទ្ធិតាយ សុខំ ន វិន្ទន្តោ អលភន្តោ, អជានន្តោ វា. មលវិទូសិតតាយ គូថដ្ឋានសទិសំ. អត្តនោ លទ្ធិន្តិ អត្តទិដ្ឋិំ. អនុមតិំ គហេត្វាតិ អនុញ្ញំ គហេត្វា ‘‘ឯទិសោ មេ អត្តា’’តិ អនុជានាបេត្វា, អត្តនោ លទ្ធិយំ បតិដ្ឋាបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

បាឡិយំ កំ បនាតិ ឱឡារិកោ, មនោមយោ, អរូបីតិ តិណ្ណំ អត្តវាទានំ វសេន តិវិធេសុ អត្តានេសុ កតរំ អត្តានំ បច្ចេសីតិ អត្ថោ. ‘‘ទេសនាយ សុកុសលោ’’តិ ឥមិនា ‘‘អវស្សំ មេ ភគវា លទ្ធិំ វិទ្ធំសេស្សតី’’តិ តស្ស មនសិការំ ទស្សេតិ. បរិហរន្តោតិ វិទ្ធំសនតោ អបនេន្តោ, អរូបី អត្តាតិ អត្តនោ លទ្ធិំ និគូហន្តោតិ អធិប្បាយោ. បាឡិយំ ‘‘ឱឡារិកំ ខោ’’តិអាទិម្ហិ បរិព្ពាជកវចនេ អយមធិប្បាយោ – យស្មា ចតុសន្តតិរូបប្បពន្ធំ ឯកត្តវសេន គហេត្វា រូបីភាវតោ ‘‘ឱឡារិកោ អត្តា’’តិ បច្ចេតិ អត្តវាទី, អន្នបានោបដ្ឋានតញ្ចស្ស បរិកប្បេត្វា ‘‘សស្សតោ’’តិ មញ្ញតិ, រូបីភាវតោ ឯវ ច សញ្ញាយ អញ្ញត្តំ ញាយាគតមេវ, យំ វេទវាទិនោ ‘‘អន្នមយោ, បានមយោ’’តិ ច ទ្វិធា វោហរន្តិ, តស្មា បរិព្ពាជកោ តំ អត្តវាទិមតំ អត្តានំ សន្ធាយ ‘‘ឱឡារិកំ ខោ’’តិអាទិមាហាតិ.

‘‘ឱឡារិកោ ច ហិ តេ បោដ្ឋបាទ អត្តា អភវិស្សា’’តិអាទិម្ហិ ភគវតោ វចនេ ចាយមធិប្បាយោ – យទិ អត្តា រូបី ភវេយ្យ, ឯវំ សតិ រូបំ អត្តា សិយា, ន ច សញ្ញី សញ្ញាយ អរូបភាវតោ, រូបធម្មានញ្ច អសញ្ជាននសភាវត្តា. រូបី ច សមានោ យទិ តវ មតេន និច្ចោ, សញ្ញា ច អបរាបរំ បវត្តនតោ តត្ថ តត្ថ ភិជ្ជតីតិ ភេទសព្ភាវតោ អនិច្ចា, ឯវម្បិ ‘‘អញ្ញា សញ្ញា, អញ្ញោ អត្តា’’តិ សញ្ញាយ អភាវតោ អចេតនោវ អត្តា ហោតិ, តស្មា ឯស អត្តា ន កម្មស្ស ការកោ, ន ច ផលស្ស ឧបភុញ្ជនកោតិ អាបន្នមេវាតិ ឥមំ ទោសំ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘ឱឡារិកោ ចា’’តិអាទិមាហាតិ. តត្ថាតិ ‘‘រូបី អត្តា’’តិ វាទេ. បច្ចាគច្ឆតោតិ សេសកិរិយាបេក្ខាយ កម្មត្ថេយេវ ឧបយោគវចនំ, បច្ចាគច្ឆតោតិ ច បច្ចាគច្ឆន្តស្ស, ជានន្តស្ស, បដិច្ច វាទេន បវត្តស្សាតិ វា អត្ថោ. ‘‘អញ្ញា ច សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញា ច សញ្ញា និរុជ្ឈន្តី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ឧប្បាទបុព្ពកោ និរោធោ, ន ច ឧប្បន្នំ អនិរុជ្ឈនកំ នាម អត្ថីតិ ចោទនំ សោធេតុំ ‘‘ចតុន្នំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សតិបិ នេសំ ឯកាលម្ពណវត្ថុកភាវេ ឧប្បាទនិរោធាធិការត្តា ឯកុប្បាទនិរោធភាវោវ វុត្តោ. អបរាបរន្តិ បោង្ខានុបោង្ខ.

៤១៨-៤២០. បាឡិយំ មនោមយន្តិ ឈានមនសោ វសេន មនោមយំ. យោ ហិ ពាហិរបច្ចយនិរបេក្ខោ, សោ មនសាវ និព្ពត្តោតិ មនោមយោ. រូបលោកេ និព្ពត្តសរីរំ សន្ធាយ វទតិ. យំ វេទវាទិនោ ‘‘អានន្ទមយោ, វិញ្ញាណមយោ’’តិ ច ទ្វិធា វោហរន្តិ. តត្រាបីតិ ‘‘មនោមយោ អត្តា’’តិ វាទេបិ. ទោសេ ទិន្នេតិ ‘‘អញ្ញាវ សញ្ញា ភវិស្សតី’’តិអាទិនា ទោសេ ទិន្នេ អត្តនោ លទ្ធិំយេវ វទន្តោ ‘‘អរូបិំ ខោ’’តិអាទិមាហាតិ សម្ពន្ធោ. ឥធាបិ បុរិមវាទេ វុត្តនយេន ‘‘យទិ អត្តា មនោមយោ សព្ពង្គបច្ចង្គី អហីនិន្ទ្រិយោ ភវេយ្យ, ឯវំ សតិ រូបំ អត្តា សិយា, ន ច សញ្ញី សញ្ញាយ អរូបភាវតោ’’តិអាទិ សព្ពំ ទោសទស្សនំ វេទិតព្ពំ. តមត្ថញ្ហិ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘មនោមយោ ច ហិ តេ បោដ្ឋបាទា’’តិអាទិមវោច. កស្មា បនាយំ បរិព្ពាជកោ បឋមំ ឱឡារិកំ អត្តានំ បដិជានិត្វា តំ លទ្ធិំ វិស្សជ្ជេត្វា បុន មនោមយំ អត្តានំ បដិជានាតិ? តម្បិ វិស្សជ្ជិត្វា បុន អរូបិំ អត្តានំ បដិជានាតីតិ? កាមញ្ចេត្ថ ការណំ ‘‘តតោ សោ អរូបី អត្តាតិ ឯវំលទ្ធិកោ សមានោបិ…បេ… អាទិមាហា’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ, តថាបិ ឥមេ តិត្ថិយា នាម អនវដ្ឋិតចិត្តា ថុសរាសិម្ហិ និខាតខាណុកោ វិយ ចញ្ចលាតិ ការណន្តរម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. សញ្ញា នប្បតិដ្ឋាតីតិ អារម្មណេ សញ្ជាននវសេន សញ្ញា ន បតិដ្ឋាតិ, អារម្មណេ សញ្ញំ ន ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សញ្ញាបតិដ្ឋានកាលេតិ ឯត្ថាបិ អយំ នយោ.

តត្រាបីតិ ‘‘អរូបី អត្តា’’តិ វាទេបិ. សញ្ញាយាតិ បកតិសញ្ញាយ, ឯវំ ភទន្តធម្មបាលត្ថេរេន (ទី. និ. ដី. ១.៤១៨-៤២០) វុត្តំ. អញ្ញស្មិំ តិត្ថាយតនេ ឧប្បាទនិរោធន្តិ ហិ សម្ពន្ធោ. តេន វេទិកានំ មតេន នានក្ខណេ ឧប្បន្នាយ នានារម្មណាយ សញ្ញាយ ឧប្បាទនិរោធមិច្ឆតីតិ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘អាចរិយសញ្ញាយា’’តិ បឋន្តិ, តទយុត្តំ អត្ថស្ស វិរុទ្ធត្តា, ថេរេន ច អនុទ្ធដត្តា. អបរាបរំ បវត្តាយ សញ្ញាយ ឧប្បាទវយទស្សនតោ ឧប្បាទនិរោធំ ឥច្ឆតិ. តថាបិ ‘‘សញ្ញា សញ្ញា’’តិ បវត្តសមញ្ញំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តស្ស អវិច្ឆេទំ បរិកប្បេន្តោ សស្សតំ មញ្ញតិ. តេនាហ ‘‘អត្តានំ បន សស្សតំ មញ្ញតី’’តិ. តស្មាតិ អបរាបរំ បវត្តសញ្ញាយ នាមមត្តេន សស្សតំ មញ្ញនតោ. សញ្ញាយ ឧប្បាទនិរោធមត្តេ អដ្ឋត្វា តទុត្តរិ សស្សតគ្គាហស្ស គហណតោ ទោសំ ទស្សេតីតិ អធិប្បាយោ. តថេវាតិ យថា ‘‘រូបី អត្តា, មនោមយោ អត្តា’’តិ ច វាទទ្វយេ អត្តនោ អសញ្ញតា, ឯវញ្ចស្ស ‘‘អចេតនតា’’តិអាទិទោសប្បសង្គោ ទុន្និវារោ, តថេវ ឥមស្មិំ វាទេបីតិ អត្ថោ. មិច្ឆាទស្សនេនាតិ អត្តទិដ្ឋិសង្ខាតេន មិច្ឆាភិនិវេសេន. អភិភូតត្តាតិ អនាទិកាលភាវិតភាវេន អជ្ឈោត្ថដត្តា, និវារិតញាណចារត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. យេន សន្តតិឃនេន, សមូហឃនេន ច វញ្ចិតោ ពាលោ បពន្ធវសេន បវត្តមានំ ធម្មសមូហំ មិច្ឆាគាហវសេន ‘‘អត្តា’’តិ ច ‘‘និច្ចោ’’តិ ច អភិនិវិស្ស វោហរតិ, តំ ឯកត្តសញ្ញិតំ សន្តតិឃនំ, សមូហឃនញ្ច វិនិភុជ្ជ យាថាវតោ ជាននំ ឃនវិនិព្ភោគោ, សោ ច សព្ពេន សព្ពំ តិត្ថិយានំ នត្ថិ. តស្មា អយម្បិ បរិព្ពាជកោ តាទិសស្ស ញាណបរិបាកស្ស អភាវតោ វុច្ចមានម្បិ នានត្តំ នាញ្ញាសីតិ អាហ ‘‘តំ នានត្តំ អជានន្តោ’’តិ. សញ្ញា នាមាយំ នានារម្មណា នានាក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ, វេតិ ចាតិ វេទិកានំ មតំ. សញ្ញាយ ឧប្បាទនិរោធំ បស្សន្តោបិ សញ្ញាមយំ សញ្ញាភូតំ អត្តានំ បរិកប្បេត្វា យថាវុត្តឃនវិនិព្ភោគាភាវតោ និច្ចមេវ កត្វា ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ មញ្ញតិ. តថាភូតស្ស ច តស្ស សណ្ហសុខុមបរមគម្ភីរធម្មតា ន ញាយតេវាតិ ឥទំ ការណំ បស្សន្តេន ភគវតា ‘‘ទុជ្ជានំ ខោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អថស្ស ភគវា’’តិអាទិមាហ.

ទិដ្ឋិអាទីសុ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ទស្សនំ អភិនិវិសនំ ទិដ្ឋិ. តស្សា ឯវ បុព្ពភាគភូតំ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ និជ្ឈានវសេន ខមនំ ខន្តិ. តថា រោចនំ រុចិ.‘‘អញ្ញថាយេវា’’តិអាទិ តេសំ ទិដ្ឋិអាទីនំ វិភជ្ជ ទស្សនំ. តត្ថ អញ្ញថាយេវាតិ យថា អរិយវិនយេ អន្តទ្វយំ អនុបគម្ម មជ្ឈិមបដិបទាវសេន ទស្សនំ ហោតិ, តតោ អញ្ញថាយេវ. អញ្ញទេវាតិ យំ បរមត្ថតោ វិជ្ជតិ ខន្ធាយតនាទិ, តស្ស ចាបិ អនិច្ចតាទិ, តតោ អញ្ញទេវ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានំ អត្តសស្សតាទិកំ តយា ខមតេ ចេវ រុច្ចតេ ចាតិ អត្ថោ. អាភុសោ យុញ្ជនំ អាយោគោ. តេន វុត្តំ ‘‘យុត្តបយុត្តតា’’តិ. បដិបត្តិយាតិ បរមត្តចិន្តនាទិបរិព្ពាជកបដិបត្តិយា. អាចរិយស្ស ភាវោ អាចរិយកំ, យថា តថា ឱវាទានុសាសនំ, តទស្សត្ថីតិ អាចរិយកោ យថា ‘‘សទ្ធោ’’តិ អាហ ‘‘អញ្ញត្ថា’’តិអាទិ. អញ្ញស្មិំ តិត្ថាយតនេ តវ អាចរិយភាវោ អត្ថីតិ យោជនា. ‘‘តេនា’’តិអាទិ សហ យោជនាយ យថាវាក្យំ ទស្សនំ. ‘‘អយំ បរមត្ថោ, អយំ សម្មុតី’’តិ ឥមស្ស វិភាគស្ស ទុព្ពិភាគត្តា ទុជ្ជានំ ឯតំ នានត្តំ. ‘‘យជ្ជេតំ ទុជ្ជានំ តាវ តិដ្ឋតុ, អញ្ញំ បនត្ថំ ភគវន្តំ បុច្ឆាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តថា បដិបន្នតំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ បរិព្ពាជកោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អញ្ញោ វា សញ្ញាតោតិ សញ្ញាសភាវតោ អញ្ញសភាវោ វា អត្តា ហោតូតិ អត្ថោ. អធុនា បន ‘‘អញ្ញា វា សញ្ញា’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ. អស្សាតិ អត្តនោ.

លោកីយតិ ទិស្សតិ, បតិដ្ឋហតិ វា ឯត្ថ បុញ្ញបាបំ, តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោ, អត្តា. សោ ហិស្ស ការកោ, វេទកោ ចាតិ ឥច្ឆិតោ. ទិដ្ឋិគតន្តិ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.៣១; ឧទា. ៥៥) នយបវត្តំ ទិដ្ឋិគតំ. ន ហេស ទិដ្ឋាភិនិវេសោ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថនិស្សិតោ តទសំវត្តនតោ. យោ ហិ តំ សំវត្តនកោ, សោ ‘‘តំ និស្សិតោ’’តិ វត្តព្ពតំ លភេយ្យ យថា តំ បុញ្ញញាណសម្ភារោ. ឯតេនេវ នយេន ន ធម្មនិស្សិតតាបិ សំវណ្ណេតព្ពា. ព្រហ្មចរិយស្ស អាទិ អាទិព្រហ្មចរិយំ, តទេវ អាទិព្រហ្មចរិយកំ យថា ‘‘វិនយោ ឯវ វេនយិកោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ៨). តេនាហ ‘‘សិក្ខត្តយសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ. សព្ពម្បិ វាក្យំ អន្តោគធាវធារណំ តស្ស អវធារណផលត្តាតិ វុត្តំ ‘‘អាទិមត្ត’’ន្តិ. តទិធ អធិសីលសិក្ខាវ. សា ហិ សិក្ខត្តយសង្គហិតេ សាសនព្រហ្មចរិយេ អាទិភូតា, ន អញ្ញត្ថ វិយ អាជីវដ្ឋមកាទិ អាទិព្រហ្មចរិយកន្តិ ទស្សេតិ ‘‘អធិសីលសិក្ខាមត្ត’’ន្តិ ឥមិនា. និព្ពិន្ទនត្ថាយាតិ ឧក្កណ្ឋិតភាវាយ. ‘‘អភិជាននាយាតិ ញាតបរិញ្ញាវសេន អភិជាននត្ថាយ. សម្ពុជ្ឈនត្ថាយាតិ តីរណបហានបរិញ្ញាវសេន សម្ពោធនត្ថាយា’’តិ វទន្តិ. អបិច អភិជាននាយាតិ អភិញ្ញាបញ្ញាវសេន ជាននាយ. តំ បន វដ្ដស្ស បច្ចក្ខករណមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘បច្ចក្ខកិរិយាយា’’តិ. សម្ពុជ្ឈនត្ថាយាតិ បរិញ្ញាភិសមយវសេន បដិវេធត្ថាយ. ទិដ្ឋាភិនិវេសស្ស សំសារវដ្ដេ និព្ពិទាវិរាគនិរោធុបសមាសំវត្តនំ វដ្ដន្តោគធត្តា, តស្ស វដ្ដសម្ពន្ធនតោ ច. តថា អភិញ្ញាសម្ពោធនិព្ពានាសំវត្តនញ្ច ទដ្ឋព្ពំ.

កាមំ តណ្ហាបិ ទុក្ខសភាវា ឯវ, តស្សា បន សមុទយភាវេន វិសុំ គហិតត្តា ‘‘តណ្ហំ ឋបេត្វា’’តិ វុត្តំ. បភាវនតោតិ ឧប្បាទនតោ. ទុក្ខំ បភាវេន្តីបិ តណ្ហា អវិជ្ជាទិបច្ចយន្តរសហិតា ឯវ បភាវេតិ, ន កេវលាតិ អាហ ‘‘សប្បច្ចយា’’តិ. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ. ន បវត្តន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខសមុទយា, ឯតស្មិំ វា អធិគតេតិ ហិ អប្បវត្តិ. ទុក្ខនិរោធំ និព្ពានំ គច្ឆតិ, តទត្ថញ្ច សា បដិបជ្ជិតព្ពាតិ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទា. មគ្គបាតុភាវោតិ មគ្គសមុប្បាទោ. ផលសច្ឆិកិរិយាតិ ផលស្សាធិគមវសេន បច្ចក្ខករណំ. តំ អាការន្តិ តំ តុណ្ហីភាវសង្ខាតំ គមនលិង្គ អារោចេន្តោ វិយ, ន បន អភិមុខំ អារោចេតិ.

៤២១. សមន្តតោ និគ្គណ្ហនវសេន តោទនំ វិជ្ឈនំ សន្និតោទកំ. មនោគណាទីនំ វិសេសនស្ស នបុំសកលិង្គេន និទ្ទិដ្ឋត្តា ‘‘វាចាយ សន្និតោទកេនា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘វចនបតោទកេនា’’តិ. អថ វា ‘‘វាចាយា’’តិ ឥទំ ‘‘សន្និតោទកេនា’’តិ ឯត្ថ ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘វចនបតោទកេនា’’តិ ហិ វចនេន បតោទកេនាតិ អត្ថោ, ‘‘វាចាយា’’តិ វា សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. វាចាយ សន្និតោទនកិរិយាយ សជ្ឈព្ភរិតមកំសូតិ យោជេតព្ពំ. ‘‘សជ្ឈព្ភរិត’’ន្តិ ឯតស្ស ‘‘សំ អធិ អភិ អរិភ’’ន្តិ បទច្ឆេទោ, សមន្តតោ ភុសំ អរិតន្តិ អត្ថោ, សតមត្តេហិ តុត្តកេហិ វិយ វិវិធេហិ បរិព្ពាជកវាចាតោទនេហិ តុទិំ សូតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ឧបរិ វិជ្ឈិំសូ’’តិ. សភាវតោ វិជ្ជមានន្តិ បរមត្ថសភាវតោ ឧបលព្ភមានំ, ន បកតិអាទិ វិយ អនុបលព្ភមានំ. តច្ឆន្តិ សច្ចំ. តថន្តិ អវិបរីតំ. អត្ថតោ វេវចនមេវ តំ បទត្តយំ. នវលោកុត្តរធម្មេសូតិ វិសយេ ភុម្មំ, តេ ធម្មេ វិសយំ កត្វា. ឋិតសភាវន្តិ អវដ្ឋិតសភាវំ, តទុប្បាទកន្តិ អត្ថោ. លោកុត្តរធម្មនិយាមនិយតន្តិ លោកុត្តរធម្មសម្បាបននិយាមេន និយតំ. ឥទានិ បន ‘‘លោកុត្តរធម្មនិយាមត’’ន្តិ បាឋោ, សោ ន បោរាណោ អាចរិយេន អនុទ្ធដត្តា. កស្មា បនេសា បដិបទា ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតាតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធានញ្ហី’’តិអាទិ. សាតិ បដិបទា. ឯទិសាតិ ‘‘ធម្មដ្ឋិតត’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការា.

ចិត្តហត្ថិសារិបុត្តបោដ្ឋបាទវត្ថុវណ្ណនា

៤២២. ហត្ថិំ សារេតិ ទមេតីតិ ហត្ថិសារី, ហត្ថាចរិយោ. សុខុមេសុ អត្ថន្តរេសូតិ ខន្ធាយតនាទីសុ សុខុមញាណគោចរេសុ ធម្មេសុ. អភិធម្មិកោ កិរេស. កុសលោតិ បុព្ពេបិ ពុទ្ធសាសនេ កតបរិចយតាយ ឆេកោ. តាទិសេ ចិត្តេតិ គិហិភាវចិត្តេ. ឥតរោ បន តំ សុត្វាវ ន វិព្ភមិ, បព្ពជ្ជាយមេវ អភិរមីតិ អធិប្បាយោ. គិហិភាវេ អានិសំសកថាយ កថិតត្តាតិ ឯត្ថ សីលវន្តស្ស ភិក្ខុនោ តថា កថនេន វិព្ភមនេ និយោជិតត្តា ឥទានិ សយម្បិ សីលវា ឯវ ហុត្វា ឆ វារេ វិព្ភមីតិ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ. កម្មសរិក្ខកេន ហិ កម្មផលេន ភវិតព្ពំ. កថេន្តានន្តិ អនាទរេ សាមិវចនំ. មហាសាវកស្ស កថិតេតិ មហាសាវកភូតេន មហាកោដ្ឋិកត្ថេរេន អបសាទនវសេន កថិតេ, កថននិមិត្តំ បតិដ្ឋំ លទ្ធុំ អសក្កោន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘វិព្ភមិត្វា គិហី ជាតោ’’តិ ឥទំ សត្តមវារមិវ វុត្តំ. ធម្មបទដ្ឋកថាយំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៣ ចិត្តហត្ថត្ថេរវត្ថុ) បន កុទាលបណ្ឌិតជាតកេ (ជា. អដ្ឋ. ១.១.៧ កុទ្ទាលជាតកវណ្ណនា) ច ឆក្ខត្តុមេវ វិព្ភមនវារោ វុត្តោ. គិហិសហាយកោតិ គិហិកាលេ សហាយកោ. អបសក្កន្តោបិ នាមាតិ អបិ នាម អបសក្កន្តោ, គារយ្ហវចនមេតំ. បព្ពជិតុំ វដ្ដតីតិ បព្ពជ្ជា វដ្ដតិ.

៤២៣. បញ្ញាចក្ខុនោ នត្ថិតាយាតិ សុវុត្តទុរុត្តសមវិសមទស្សនសមត្ថស្ស បញ្ញាចក្ខុនោ អភាវេន. យាទិសេន ចក្ខុនា សោ ‘‘ចក្ខុមា’’តិ វុត្តោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សុភាសិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. អយំ អដ្ឋកថាតោ អបរោ នយោ – ឯកំសិកាតិ ឯកន្តិកា, និព្ពានវហភាវេន និច្ឆិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. បញ្ញត្តាតិ វវត្ថបិតា. ន ឯកំសិកាតិ ន ឯកន្តិកា និព្ពានាវហភាវេន និច្ឆិតា វដ្ដន្តោគធភាវតោតិ អធិប្បាយោ. អយមត្ថោ ហិ ‘‘កស្មា ចេតេ បោដ្ឋបាទ មយា ឯកំសិកា ធម្មា ទេសិតា បញ្ញត្តា, ឯតេ បោដ្ឋបាទ អត្ថសំហិតា…បេ… និព្ពានាយ សំវត្តន្តី’’តិអាទិសុត្តបទេហិ សំសន្ទតិ សមេតីតិ.

ឯកំសិកធម្មវណ្ណនា

៤២៥. ‘‘កស្មា អារភី’’តិ ការណំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អនិយ្យានិកភាវទស្សនត្ថ’’ន្តិ បយោជនំ វិស្សជ្ជិតំ. ផលេ ហិ សិទ្ធេ ហេតុបិ សិទ្ធោ ហោតីតិ, អយំ អាចរិយមតិ (ទី. និ. ដី. ១.៤២៥) អបរេ បន ‘‘ឯទិសេសុ អត្ថសទ្ទោ ការណេ វត្តតិ, ហេត្វត្ថេ ច បច្ចត្តវចនំ, តស្មា អនិយ្យានិកភាវទស្សនន្តិ ឯត្ថ អនិយ្យានិកភាវទស្សនការណា’’តិ អត្ថមិច្ឆន្តិ. បញ្ញាបិតនិដ្ឋាយាតិ បវេទិតវិមុត្តិមគ្គស្ស. វដ្ដទុក្ខបរិយោសានំ គច្ឆតិ ឯតាយាតិ និដ្ឋាតិ ហិ វិមុត្តិ វុត្តា ‘‘គោដ្ឋា បដ្ឋិតគាវោ’’តិ (ម. និ. ១.១៥៦) មហាសីហនាទសុត្តបទេ វិយ ឋា-សទ្ទស្ស គតិអត្ថេ បវត្តនតោ. និដ្ឋាមគ្គោ ច ឥធ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘និដ្ឋា’’តិ អធិប្បេតោ. តស្សេវ ហិ និយ្យានិកតា, អនិយ្យានិកតា ច វុច្ចតិ, ន និដ្ឋាយ. និយ្យាតីតិ និយ្យានិកា យ-ការស្ស ក-ការំ កត្វា. អនីយសទ្ទោ ហិ ពហុលំ កត្តុត្ថាភិធាយកោ, ន និយ្យានិកា អនិយ្យានិកា, តស្សា ភាវោ តថា. និយ្យានំ វា និគ្គមនំ និស្សរណំ, វដ្ដទុក្ខស្ស វូបសមោតិ អត្ថោ, និយ្យានមេវ និយ្យានិកំ, ន និយ្យានិកំ អនិយ្យានិកំ, សោ ឯវ ភាវោ សភាវោ អនិយ្យានិកភាវោ, តស្ស ទស្សនត្ថន្តិ យោជេតព្ពំ.

‘‘សព្ពេ ហី’’តិអាទិ តទត្ថវិវរណំ. អមតំ និព្ពានំ និដ្ឋមិតិ បញ្ញបេតិ យថាតិ សម្ពន្ធោ. លោកថូបិកាទិវសេន និដ្ឋំ បញ្ញបេន្តីតិ ‘‘និព្ពានំ និព្ពាន’’ន្តិ វចនសាមញ្ញមត្តំ គហេត្វា តថា បញ្ញបេន្តិ. លោកថូបិកា នាម ព្រហ្មភូមិ វុច្ចតិ លោកស្ស ថូបិកសទិសតាបរិកប្បនេន. កេចិ បន ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភូមិំ លោកថូបិកា’’តិ វទន្តិ, តទយុត្តំ អដ្ឋកថាសុ តថា អវចនតោ. អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ ‘‘អញ្ញោ បុរិសោ, អញ្ញា បកតី’’តិ បកតិបុរិសន្តរាវពោធោ មោក្ខោ, ពុទ្ធិអាទិគុណវិនិមុត្តស្ស អត្តនោ អសកត្តនិ អវដ្ឋានំ មោក្ខោ, កាយវិបត្តិកតិ ជាតិពន្ធានំ អបវជ្ជនវសេន អប្បវត្តោ មោក្ខោ, បរេន បុរិសេន បលោកតា មោក្ខោ, តំសមីបតា មោក្ខោ, តំសមាយោគោ មោក្ខោតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មិំ តស្មិញ្ហិ សមយេ និដ្ឋំ អបញ្ញបេន្តោ នាម នត្ថិ. ព្រាហ្មណានំ បឋមជ្ឈានព្រហ្មលោកោ និដ្ឋា. តត្ថ ហិ នេសំ និច្ចាភិនិវេសោ យថា តំ ពកស្ស ព្រហ្មុនោ, (ម. និ. ១.៥០១) វេខនសាទិតាបសានំ អាភស្សរា, សញ្ចយាទិបរិព្ពាជកានំ សុភកិណ្ហា, អាជីវកានំ ‘‘អនន្តមានសោ’’តិ បរិកប្បិតោ អសញ្ញីភវោ. ឥមស្មិំ បន សាសនេ អរហត្តំ និដ្ឋា, សព្ពេបិ ចេតេ ទិដ្ឋិវសេន ព្រហ្មលោកាទីនិ អរហត្តមញ្ញនាយ ‘‘និព្ពានំ និព្ពាន’’ន្តិ វចនសាមញ្ញមត្តំ គហេត្វា តថា បញ្ញបេន្តិ, ន បន បរមត្ថតោ នេសំសមយេ និព្ពានបញ្ញាបនស្ស លព្ភនតោតិ អាហ ‘‘សា ច ន និយ្យានិកា’’តិអាទិ. យថាបញ្ញត្តាតិ យេន យេន បការេន បញ្ញត្តា, បញ្ញត្តប្បការា ហុត្វាតិ អត្ថោ. ន និយ្យាតីតិ ‘‘យេនាការេន និដ្ឋា បាបុណីយតី’’តិ តេហិ បវេទិតា, តេនាការេន តស្សា អបត្តព្ពតាយ ន និយ្យាតិ. បណ្ឌិតេហិ បដិក្ខិត្តាតិ ‘‘នាយំ និដ្ឋា បដិបទា វដ្ដស្ស អនតិក្កមនតោ’’តិ ពុទ្ធាទីហិ បណ្ឌិតេហិ បដិក្ខិត្តា. និវត្តតីតិ បដិក្ខេបការណវចនំ, យស្មា តេហិ បញ្ញត្តា និដ្ឋា បដិបទា ន និយ្យាតិ ន គច្ឆតិ, អញ្ញទត្ថុ តំសមង្គិនំ បុគ្គលំ សំសារេ ឯវ បរិព្ភមាបេន្តី និវត្តតិ, តស្មា បណ្ឌិតេហិ បដិក្ខិត្តាតិ អត្ថោ. តន្តិ អនិយ្យានិកភាវំ.

ជានំ, បស្សន្តិ ច បុថុវចនវិបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ជានន្តា បស្សន្តា’’តិ. គច្ឆន្តាទិសទ្ទានញ្ហិ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ជានំ សភិក្ខុកំ អារាមំ អនាបុច្ឆា បវិសេយ្យា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ១០២៤) លិង្គវសេន វិបរិយាយោ, ជានន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘យាចំ អទទមប្បិយោ’’តិអាទីសុ (បារា. ៣៤៦; ជា. ១.៧.៥៥) វិភត្តិវសេន, យាចន្តស្សាតិ អត្ថោ. ឥធ បន បុថុវចនវសេនាតិ វេទិតព្ពំ. បធានំ ជាននំ នាម បច្ចក្ខតោ ជាននំ តស្ស ជេដ្ឋភាវតោ, ទស្សនមប្បធានំ តស្ស សំសយានុពន្ធត្តាតិ អយំ កមោ វុត្តោ ‘‘ជានំ បស្ស’’ន្តិ. តេនេត្ថ ជាននេន ទស្សនំ វិសេសេតិ. ឯវញ្ហិ ទិដ្ឋបុព្ពានិ ខោ តស្មិំ លោកេ មនុស្សានំ សរីរសណ្ឋានាទីនីតិ ឯកតោ អធិប្បាយទស្សនំ សូបបន្នំ ហោតិ. អយញ្ហេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘កិំ តុម្ហាកំ ឯកន្តសុខេ លោកេ បច្ចក្ខតោ ញាណទស្សនំ អត្ថី’’តិ. ជានន្តិ វា តស្ស លោកស្ស អនុមានវិសយតំ វុច្ចតិ, បស្សន្តិ បច្ចក្ខតោ វិសយតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អបិ តុម្ហាកំ លោកោ បច្ចក្ខតោ ញាតោ, ឧទាហុ អនុមានតោ’’តិ.

យស្មា បន លោកេ បច្ចក្ខភូតោ អត្ថោ ឥន្ទ្រិយគោចរភាវេន បាកដោ, តស្មា បាកដេន អត្ថេន អធិប្បាយំ ទស្សេតុំ ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទិដ្ឋបទេន វា ទស្សនំ, តទនុគតញ្ច ជាននំ គហេត្វា តទុភយេនេវ អត្ថេន អធិប្បាយំ វិភាវេតុំ ឯវំ វុត្តន្តិបិ ទដ្ឋព្ពំ. ទិដ្ឋបុព្ពានីតិ ហិ ទស្សនេន, តទនុគតេន ច ញាណេន គហិតបុព្ពានីតិ អត្ថោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សរីរសណ្ឋានាទីនី’’តិ សមរិយាទវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ‘‘អប្បាដិហីរកត’’ន្តិ អយំ អនុនាសិកលោបនិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘អប្បាដិហីរកំ ត’’ន្តិ. តំ វចនំ អប្បាដិហីរកំ សម្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. អប្បាដិហីរបទេ អនុនាសិកលោបោ, ‘‘កត’’ន្តិ ច ឯកំ បទន្តិ កេចិ, តទយុត្តំ សមាសសម្ភវតោ, អនុនាសិកលោបស្ស ច អវត្តព្ពត្តា. ឯវមេត្ថ វណ្ណយន្តិ – បដិបក្ខហរណតោ បដិហារិយំ, តទេវ បាដិហារិយំ. អត្តនា ឧត្តរវិរហិតវចនំ. បាដិហារិយមេវេត្ថ ‘‘បាដិហីរក’’ន្តិ វុត្តំ បរេហិ វុច្ចមានឧត្តរេហិ សឧត្តរត្តា, ន បាដិហីរកន្តិ អប្បាដិហីរកំ. វិរហត្ថោ ចេត្ថ អ-សទ្ទោ. តេនាហ ‘‘បដិហរណវិរហិត’’ន្តិ. សឧត្តរញ្ហិ វចនំ តេន ឧត្តរវចនេន បដិហរីយតិ វិបរិវត្តីយតិ, តស្មា ឧត្តរវចនំ បដិហរណំ នាម, តតោ វិរហិតន្តិ អត្ថោ. តស្មា ឯវ និយ្យានស្ស បដិហរណមគ្គស្ស អភាវតោ ‘‘អនិយ្យានិក’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនិយ្យានិក’’ន្តិ.

៤២៦. វិលាសោ ឥត្ថិលីឡា, យោ ‘‘សិង្គារភាវជា កិរិយា’’តិបិ វុច្ចតិ. អាកប្បោ កេសពន្ធវត្ថគ្គហណាទិអាការវិសេសោ, វេសសំវិធានំ វា. អាទិសទ្ទេន ហាវាទីនំ សង្គហោ. ហាវាតិ ហិ ចាតុរិយំ វុច្ចតិ.

តយោអត្តបដិលាភវណ្ណនា

៤២៨. អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ អត្តា, អត្តភាវោតិ អាហ ‘‘អត្តភាវបដិលាភោ’’តិ. កថំ ទស្សេតីតិ វុត្តំ ‘‘ឱឡារិកត្តភាវបដិលាភេនា’’តិអាទិ. កាមភវំ ទស្សេតិ ឥតរភវទ្វយត្តភាវតោ ឱឡារិកត្តា. រូបភវំ ទស្សេតិ ឈានមនេន និព្ពត្តំ ហុត្វា រូបីភាវេន ឧបលព្ភនតោ. អរូបភវំ ទស្សេតិ អរូបីភាវេន ឧបលព្ភនតោ. សំកិលេសិកា ធម្មា នាម ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទា តទភាវេ កស្សចិ សំកិលេសស្ស អសម្ភវតោ. វោទានិយា ធម្មា នាម សមថវិបស្សនា តាសំ វសេន សព្ពសោ ចិត្តវោទានស្ស សិជ្ឈនតោ.

៤២៩. បដិបក្ខធម្មានំ អសមុច្ឆេទេ សតិ ន កទាចិបិ អនវជ្ជធម្មានំ វា បារិបូរី, វេបុល្លំ វា សម្ភវតិ, សមុច្ឆេទេ បន សតិ សម្ភវតីតិ មគ្គផលបញ្ញានមេវ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ, តា ហិ សកិំ បរិបុណ្ណាបិ អបរិហីនធម្មត្តា បរិបុណ្ណា ឯវ ភវន្តិ. តរុណបីតីតិ ឧប្បន្នមត្តា អលទ្ធាសេវនា ទុព្ពលបីតិ. ពលវតុដ្ឋីតិ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិយា លទ្ធាសេវនា ឧបរិវិសេសាធិគមស្ស បច្ចយភូតា ថិរតរា បីតិ. ឥទានិ សង្ខេបតោ បិណ្ឌត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កិំ វុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យំ វិហារំ សយំ…បេ… វិហរិស្សតីតិ អវោចុម្ហាតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ វិហារំ ‘‘សំកិលេសិកវោទានិយធម្មានំ បហានាភិវុទ្ធិនិដ្ឋំ បញ្ញាយ បារិបូរិវេបុល្លភូតំ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ អបរប្បច្ចយេន ញាណេន បច្ចក្ខតោ សម្បាទេត្វា វិហរិស្សតី’’តិ កថយិម្ហាតិ. តត្ថាតិ តស្មិំ វិហារេ. តស្សាតិ ឱវាទករស្ស ភិក្ខុនោ. ឯវំ វិហរតោតិ វុត្តប្បការេន វិហរណហេតុ, វិហរន្តស្ស វា. តន្និមិត្តំ បាមោជ្ជំ, បមោទប្បភវា បីតិ, តប្បច្ចយភូតំ បស្សទ្ធិទ្វយំ, តថា សូបដ្ឋិតា សតិ, ឧក្កំសគតតាយ ឧត្តមញាណំ. សុខោ ច វិហារោ ភវិស្សតីតិ យោជនា. កាយចិត្តបស្សទ្ធី ហិ ‘‘បស្សទ្ធី’’តិ វុត្តា, អយមេវ វា បាឋោ. ‘‘នាមកាយបស្សទ្ធី’’តិបិ បឋន្តិ, តទយុត្តមេវ បស្សទ្ធិទ្វយស្ស អវិនាភាវតោ. កស្មា បនេស សុខោ វិហារោតិ អាហ ‘‘សព្ពវិហារេសូ’’តិអាទិ, សព្ពេសុបិ ឥរិយាបថវិហារាទីសុ សន្តបណីតតាយ ឥមស្សេវ សុខត្តា ‘‘សុខោ វិហារោ’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ វុត្តំ ហោតិ. កថំ សុខោតិ វុត្តំ ‘‘ឧបសន្តោ បរមមធុរោ’’តិ.

បឋមជ្ឈានេ បដិលទ្ធមត្តេ ហីនភាវតោ បីតិ ទុព្ពលា បាមោជ្ជបក្ខិកា, សុភាវិតេ បន តស្មិំ បគុណេ សា បណីតា ពលវភាវតោ បរិបុណ្ណកិច្ចា បីតីតិ វុត្តំ ‘‘បឋមជ្ឈានេ បាមោជ្ជាទយោ ឆបិ ធម្មា លព្ភន្តី’’តិ. បាមោជ្ជំ និវត្តតីតិ ទុព្ពលបីតិសង្ខាតំ បាមោជ្ជំ ឆសុ ធម្មេសុ និវត្តតិ ហាយតិ. វិតក្កវិចារក្ខោភវិរហិតេន ហិ ចតុក្កនយវិភត្តេ ទុតិយជ្ឈានេ សព្ពទា បីតិ ពលវតី ឯវ ហោតិ, ន បឋមជ្ឈានេ វិយ កទាចិ ទុព្ពលាតិ ឯវំ វុត្តំ. បីតិ និវត្តតិ តប្បហានេនេវ តតិយជ្ឈានស្ស លព្ភនតោ. ‘‘សុខោ វិហារោ’’តិ ឥមិនា សមាធិ គហិតោតិ អាហ ‘‘តថា ចតុត្ថេ’’តិ. យេ បន ‘‘សុខោ វិហារោ’តិ ឯតេន សុខំ គហិត’’ន្តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន សន្តវុត្តិតាយ ឧបេក្ខាបិ ចតុត្ថជ្ឈានេ ‘‘សុខ’’មិច្ចេវ ភាសិតាតិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៣២; វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៤; មហានិ. អដ្ឋ. ២៧; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១០៥) កត្វា តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមស្មិំយេវ ទីឃនិកាយេ (ទី. និ. ១.៤៣២; ៣.១៦៦, ៣៥៨) អាគតំ អនេកធា ទេសនានយមុទ្ធរិត្វា ឥធ ទេសិតនយំ និយមេតុំ ‘‘ឥមេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. សុទ្ធ…បេ… កថិតន្តិ ឧបរិមគ្គំ អកថេត្វា កេវលំ វិបស្សនាបាទកមេវ ឈានំ កថិតំ. ចតូហិ…បេ… កថិតាតិ វិបស្សនាបាទកភាវេន ឈានានិ កថេត្វា តតោ បរំ វិបស្សនាបុព្ពកា ចត្តារោបិ មគ្គា កថិតា. ចតុត្ថជ្ឈានិកផលសមាបត្តិ កថិតាតិ បឋមជ្ឈានិកាទិកា ផលសមាបត្តិយោ អកថេត្វា ចតុត្ថជ្ឈានិកា ឯវ ផលសមាបត្តិ កថិតា. បីតិវេវចនមេវ កត្វាតិ ទ្វិន្នំ បីតីនំ ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ អនុប្បជ្ជនតោ បាមោជ្ជំ បីតិវេវចនមេវ កត្វា, តទុភយំ អភេទតោ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បីតិសុខានំ អបរិច្ចត្តត្តា, ‘‘សុខោ វិហារោ’’តិ ច សាតិសយស្ស សុខវិហារស្ស គហិតត្តា ‘‘ទុតិយជ្ឈានិកផលសមាបត្តិ នាម កថិតា’’តិ វុត្តំ. កាមំ បឋមជ្ឈានេបិ បីតិសុខានិ លព្ភន្តិ, តានិ បន វិតក្កវិចារបរិក្ខោភេន ន តត្ថ សន្តបណីតានិ, ឥធ ច សន្តបណីតានេវ អធិប្បេតានិ, តស្មា ទុតិយជ្ឈានិកា ឯវ ផលសមាបត្តិ គហិតា, ន បឋមជ្ឈានិកាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤៣២-៤៣៧. វិភាវនត្ថោតិ បកាសនត្ថោ សរូបតោ និរូបនត្ថោ ‘‘ន សមណោ គោតមោ ព្រាហ្មណេ ជិណ្ណេ …បេ… អភិវាទេតិ វា បច្ចុដ្ឋេតិ វា អាសនេន វា និមន្តេតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ២) វិយ. តេនាហ ‘‘អយំ សោ’’តិអាទិ. ‘‘អយំ អត្តបដិលាភោ សោ ឯវា’’តិ ឯវំ សរូបតោ វិភាវេត្វា បកាសេត្វា. អយន្តិ ហិ ភគវតា បុព្ពេ វុត្តំ អត្តបដិលាភំ អាសន្នបច្ចក្ខភាវេន បច្ចាមសតិ, សោតិ បន បរេហិ បុច្ឆិយមានំ បរម្មុខភាវេន. ន នំ ឯវំ វទាមាតិ ឯត្ថ នន្តិ ឱឡារិកមត្តបដិលាភំ. សប្បាដិហីរកតន្តិ ឯត្ថ បុព្ពេ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បរេហិ ចោទិតវចនបដិហារកំ សឧត្តរវចនំ សប្បាដិហីរកន្តិ ហិ អយមេវ វិសេសោ. តុច្ឆោតិ មុសា អភូតោ. សោតិ មនោមយោ, អរូបោ វា អត្តបដិលាភោ. ស្វេវាតិ សោ ឯវ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ. តស្មិំ សមយេ សច្ចោ ហោតីតិ តស្មិំ បច្ចុប្បន្នសមយេ វិជ្ជមានោ ហោតិ. អត្តបដិលាភោត្វេវ និយ្យាតេសីតិ អត្តបដិលាភសទ្ទេន តថា ឯវ បរិយោសាបេសិ, ន បន នំ ‘‘អត្តបដិលាភោ’’តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ បញ្ញត្តិំ សរូបតោ នីហរិត្វា ទស្សេសីតិ អធិប្បាយោ. រូបាទយោ ចេត្ថ ធម្មាតិ រូបវេទនាទយោ ឯវ ឯត្ថ លោកេ សភាវធម្មា. នាមមត្តមេតន្តិ រូបាទិកេ បញ្ចក្ខន្ធេ ឧបាទាយ នាមបញ្ញត្តិមត្តមេតំ ‘‘អត្តបដិលាភោ’’តិ. ឯវរូបា វោហារាតិ ‘‘ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ’’តិអាទិវោហារា. នាមបញ្ញត្តិវសេនាតិ នាមភូតបញ្ញត្តិមត្តវសេន. ‘‘អត្តបដិលាភោ’តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិ និយ្យាតនត្ថំ.

៤៣៨. ឯវញ្ច បន វត្វាតិ រូបាទិកេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិមត្តមេតំ អត្តបដិលាភោតិ ឥមមត្ថំ ‘‘យស្មិំ ចិត្ត សមយេ’’តិអាទិនា វត្វា. បដិបុច្ឆិត្វាតិ យថា បរេ បុច្ឆេយ្យុំ, តថា កាលវិភាគតោ បដិបទានិ បុច្ឆិត្វា. វិនយនត្ថន្តិ យថាបុច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស ញាបនវសេន វិនយនត្ថាយ. យេ តេ អតីតា ធម្មាតិ អតីតសមយេ អតីតត្តបដិលាភស្ស ឧបាទានភូតា រូបាទយោ ធម្មា. តេ ឯតរហិ នត្ថិ និរុទ្ធត្តា. តតោ ឯវ ‘‘អហេសុ’’ន្តិ សង្ខ្យំ គតា. តស្មាតិ ឧបាទានស្ស អតីតស្មិំយេវ សមយេ លព្ភនតោ. សោបីតិ តទុបាទានោ មេ អត្តបដិលាភោបិ. តស្មិំយេវ សមយេតិ អតីតេ ឯវ សមយេ. សច្ចោ អហោសីតិ ភូតោ វិជ្ជមានោ វិយ អហោសិ. អនាគតបច្ចុប្បន្នានន្តិ អនាគតានញ្ចេវបច្ចុប្បន្នានញ្ច រូបាទិធម្មានំ ឧបាទានភូតានំ. តទា អភាវាតិ តស្មិំ អតីតសមយេ អភាវា អវិជ្ជមានត្តា. តទុបាទានភូតោ អនាគតោ, បច្ចុប្បន្នោ ច អត្តបដិលាភោ តស្មិំ អតីត សមយេ មោឃោ តុច្ឆោ មុសា នត្ថីតិ អត្ថោ. អត្ថតោតិ បញ្ញត្តិអត្ថតោ. នាមមត្តមេវាតិ សមញ្ញាមត្តមេវ. បរមត្ថតោ អនុបលព្ភមានត្តា អត្តបដិលាភំ បដិជានាតិ.

‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា យេ តេ អនាគតា ធម្មា, តេ ឯតរហិ នត្ថិ, ‘‘ភវិស្សន្តី’’តិ បន សង្ខ្យំ គតា, តស្មា សោបិ មេ អត្តបដិលាភោ តស្មិំយេវ សមយេ សច្ចោ ភវិស្សតិ. អតីតបច្ចុប្បន្នានំ បន ធម្មានំ តទា អភាវា តស្មិំ សមយេ ‘‘មោឃោ អតីតោ, មោឃោ បច្ចុប្បន្នោ’’តិ ឯវំ អត្ថតោ នាមមត្តមេវ អត្តបដិលាភំ បដិជានាតិ. យេ ឥមេ បច្ចុប្បន្នា ធម្មា, តេ ឯតរហិ ‘‘អត្ថី’’តិ សង្ខ្យំ គតា, តស្មា យ្វាយំ មេ អត្តបដិលាភោ, សោ ឥទានិ សច្ចោ ហោតិ. អតីតានាគតានំ បន ធម្មានំ អធុនា អភាវា ឯតរហិ ‘‘មោឃោ អតីតោ, មោឃោ អនាគតោ’’តិ ឯវំ អត្ថតោ នាមមត្តមេវ អត្តបដិលាភំ បដិជានាតីតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ.

៤៣៩-៤៤៣. សំសន្ទិតុន្តិ សមានេតុំ. គវាតិ គាវិតោ. តត្ថាតិ ខីរាទីសុ បញ្ចគោរសេសុ. យស្មិំ សមយេ ខីរំ ហោតីតិ យស្មិំ កាលេ ភូតុបាទាយសញ្ញិតំ ឧបាទានវិសេសំ ឧបាទាយ ខីរបញ្ញត្តិ ហោតិ. ន តស្មិំ…បេ… គច្ឆតិ ខីរបញ្ញត្តិឧបាទានស្ស ភូតុបាទាយរូបស្ស ទធិអាទិបញ្ញត្តិយា អនុបាទានតោ. បដិនិយតវត្ថុកា ហិ ឯតា លោកសមញ្ញា. តេនាហ ‘‘យេ ធម្មេ ឧបាទាយា’’តិអាទិ. សង្ខាយតិ កថីយតិ ឯតាយាតិ សង្ខា. អត្តំ នីហរិត្វា ឧច្ចន្តិ វទន្តិ ឯតាយាតិ និរុត្តិ. តំ តទត្ថំ នមន្តិ សត្តា ឯតេនាតិ នាមំ, តថា វោហរន្តិ ឯតេនាតិ វោហារោ, បញ្ញត្តិយេវ. ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិអាទិនា ខីរេ វុត្តនយំ ទធិអាទីសុបិ ‘‘ឯស នយោ សព្ពត្ថា’’តិ អតិទិសតិ.

សមនុជាននមត្តកានីតិ ‘‘ឥទំ ខីរំ, ឥទំ ទធី’’តិអាទិនា តាទិសេសុ ភូតុបាទាយរូបវិសេសេសុ លោកេ បរម្បរាគតំ បញ្ញត្តិំ អប្បដិក្ខិបិត្វា សមនុជាននំ វិយ បច្ចយវិសេសវិសិដ្ឋំ រូបាទិខន្ធសមូហំ ឧបាទាយ ‘‘ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ’’តិ ច ‘‘មនោមយោ អត្តបដិលាភោ’’តិ ច ‘‘អរូបោ អត្តបដិលាភោ’’តិ ច តថា តថា សមនុជាននមត្តកានិ, ន ច តព្ពិនិមុត្តោ ឧបាទានតោ អញ្ញោ កោចិ បរមត្ថតោ អត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. និរុត្តិមត្តកានីតិ សទ្ទនិរុត្តិយា គហណូបាយមត្តកានិ. ‘‘សត្តោ ផស្សោ’’តិអាទិនា ហិ សទ្ទគ្គហណុត្តរកាលំ តទនុវិទ្ធបណ្ណត្តិគ្គហណមុខេនេវ តទត្ថាវពោធោ. តថា ចាហុ –

‘‘បឋមំ សទ្ទំ សោតេន, តីតំ ទុតិយចេតសា;

នាមំ តតិយចិត្តេន, អត្ថំ ចតុត្ថចេតសា’’តិ. (មណិសារមញ្ជុសាដីកាយំ បច្ចយសង្គហវិភាគេបិ);

វចនបថមត្តកានីតិ តស្សេវ វេវចនំ. និរុត្តិយេវ ហិ អញ្ញេសម្បិ ទិដ្ឋានុគតិមាបជ្ជន្តានំ ការណដ្ឋេន វចនបថោ. វោហារមត្តកានីតិ តថា តថា វោហារមត្តកានិ. នាមបណ្ណត្តិមត្តកានីតិ តស្សេវ បរិយាយោ, តំតំនាមបញ្ញាបនមត្តកានីតិ អត្ថោ. សព្ពមេតន្តិ ‘‘អត្តបដិលាភោ’’តិ វា ‘‘សត្តោ’’តិ វា ‘‘បោសោ’’តិ វា សព្ពមេតំ វោហារមត្តកំ. កស្មាតិ ចេ, បរមត្ថតោ អនុបលព្ភនតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. សុញ្ញោតិ បរមត្ថតោ វិវិត្តោ.

យជ្ជេវំ កស្មា ចេសា ពុទ្ធេហិបិ វុច្ចតីតិ ចោទនំ សោធេន្តោ ‘‘ពុទ្ធានំ បនា’’តិអាទិមាហ. សម្មុតិយា វោហារស្ស កថនំ សម្មុតិកថា. បរមត្ថស្ស សភាវធម្មស្ស កថនំ បរមត្ថកថា. បរមត្ថសន្និស្សិតកថាភាវតោ អនិច្ចាទិកថាបិ ‘‘បរមត្ថកថា’’តិ វុត្តា. បរមត្ថធម្មោយេវ ហិ ‘‘អនិច្ចោ, ទុក្ខោ’’តិ ច វុច្ចតិ, ន សម្មុតិធម្មោ.

‘‘អនិច្ចា សព្ពេ សង្ខារា, ទុក្ខានត្តា ច សង្ខតា;

និព្ពានញ្ចេវ បញ្ញត្តិ, អនត្តា ឥតិ និច្ឆយា’’ តិ. (បរិ. ២៥៧) –

វចនតោ បនេស ‘‘អនត្តា’’តិ វុច្ចតិ, ខន្ធាទិបញ្ញត្តិ បន តជ្ជាបញ្ញត្តិ វិយ បរមត្ថសន្និស្សយា, អាសន្នតរា ច, បុគ្គលបញ្ញត្តិអាទយោ វិយ ន ទូរេ, តស្មា ខន្ធាទិកថាបិ ‘‘បរមត្ថកថា’’តិ វុត្តា, ខន្ធាទិសីសេន វា តទុបាទានសភាវធម្មា ឯវ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ ច សភាវធម្មាបិ សម្មុតិមុខេនេវ ទេសនមារោហន្តិ, ន បរមត្ថមុខេន, តស្មា សព្ពាបិ ទេសនា សម្មុតិកថាវ សិយាតិ? នយិទមេវំ កថេតព្ពធម្មវិភាគេន កថាវិភាគស្ស អធិប្បេតត្តា, ន ច សទ្ទោ កេនចិ បវត្តិនិមិត្តេន វិនា អត្ថំ បកាសេតីតិ.

កស្មា ចេវំ ទុព្ពិធា ពុទ្ធានំ កថា បវត្តតីតិ អនុយោគំ ការណវិភាវនេន បរិហរិតុំ ‘‘តត្ថ យោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្ថំ វិជានិតុំ ចតុសច្ចំ បដិវិជ្ឈិតុំ វដ្ដតោ និយ្យាតុំ អរហត្តសង្ខាតំ ជយគ្គាហំ គហេតុំ សក្កោតិ. យស្មា បរមត្ថកថាយ ឯវ សច្ចសម្បដិវេធោ, អរិយសច្ចកថា ច សិខាប្បត្តា ទេសនា, តស្មា វិនេយ្យបុគ្គលវសេន អាទិតោ សម្មុតិកថំ កថេន្តោបិ ភគវា បរតោ បរមត្ថកថំយេវ កថេតីតិ អាហ ‘‘តស្សា’’តិអាទិ. ‘‘អាទិតោវ សម្មុតិកថំ កថេតី’’តិ ហិ វទន្តោ បរតោ បរមត្ថកថម្បិ កថេតីតិ ទីបេតិ, ឥតរត្ថ បន ‘‘អាទិតោវ កថេតី’’តិ អវទន្តោ សព្ពត្ថបីតិ. ‘‘តថា’’តិអាទិនា កថាទ្វយកថនេ បរិយាយន្តរំ វិភាវេតិ. ពោធេត្វាតិ វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ តថា តថា ទេសេតព្ពមត្ថំ ជានាបេត្វា, ឥមិនា បន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – កត្ថចិ សម្មុតិកថាបុព្ពិកា បរមត្ថកថា ហោតិ បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន, កត្ថចិ បរមត្ថកថាបុព្ពិកា សម្មុតិកថា, ឥតិ វិនេយ្យទម្មកុសលស្ស សត្ថុ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន តថា តថា ទេសនា បវត្តតីតិ. សព្ពត្ថ បន ភគវា ធម្មតំ អវិជហន្តោ ឯវ សម្មុតិមនុវត្តតិ, សម្មុតិំ អបរិច្ចជន្តោយេវ ធម្មតំ វិភាវេតិ, នំ តត្ថ អភិនិវេសាតិធាវនានិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ជនបទនិរុត្តិំ នាភិនិវិសេយ្យ, សមញ្ញំ នាតិធាវេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.៤៣៩-៤៤៣).

បឋមំ សម្មុតិកថាកថនំ បន វេនេយ្យវសេន យេភុយ្យេន ពុទ្ធានមាចិណ្ណន្តិ តំ ការណេន សទ្ធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘បកតិយា បនា’’តិអាទិមាហ. លូខាការាតិ វេនេយ្យានមនភិសម្ពុជ្ឈនវសេន លូខសទិសា. ននុ ច សម្មុតិ នាម បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានត្តា អភូតា, តំ កថំ ពុទ្ធា កថេន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សម្មុតិកថំ កថេន្តាបី’’តិអាទិ. សច្ចមេវាតិ តថមេវ. សភាវមេវាតិ សម្មុតិភាវេន តំសភាវមេវ. តេនាហ ‘‘អមុសាវា’’តិ. បរមត្ថស្ស បន សច្ចាទិភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

កោ បនិមេសំ សម្មុតិបរមត្ថធម្មានំ វិសេសោតិ? យស្មិំ ភិន្នេ, ពុទ្ធិយា វា អវយវវិនិព្ភោគេ កតេ ន តំសញ្ញា, សោ ឃដបដាទិប្បភេទោ សម្មុតិ, តព្ពិបរិយាយតោ បរមត្ថោ. ន ហិ កក្ខឡផុសនាទិសភាវេ អយំ នយោ លព្ភតិ. ឯវំ សន្តេបិ វុត្តនយេន សម្មុតិ ច សច្ចសភាវា ឯវាតិ អាហ ‘‘ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសី’’តិអាទិ. តត្ថ ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសីតិ នានាទេសភាសាកុសលោ តិណ្ណំ វេទានមត្ថសំវណ្ណនកោ អាចរិយោ វិយ នានាវិធសម្មុតិបរមត្ថកុសលោ ភគវា វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ ទុវេយេវ សច្ចានិ អក្ខាសីតិ អត្ថោ. តំ សរូបតោ, បរិមាណតោ ច ទស្សេតិ ‘‘សម្មុតិំ បរមត្ថញ្ច, តតិយំ នូបលព្ភតី’’តិ ឥមិនា. វទតំ វរោតិ សព្ពេសំ វទន្តានំ វរោ. លោកសង្កេតមត្តសិទ្ធា សម្មុតិ. បរមោ ឧត្តមោ អវិបរីតោ យថាភូតសភាវោ បរមត្ថោ.

ឥទានិ នេសំ សច្ចសភាវំ សហ ការណេន ទស្សេតុំ ‘‘សង្កេតវចន’’ន្តិ គាថា វុត្តា. យស្មា លោកសម្មុតិការណំ, តស្មា សង្កេតវចនំ សច្ចំ, យស្មា ច ធម្មានំ ភូតលក្ខណំ, តស្មា បរមត្ថវចនំ សច្ចន្តិ យោជនា. លោកសម្មុតិការណន្តិ ហិ សង្កេតវចនស្ស សច្ចភាវេ ការណទស្សនំ, លោកសិទ្ធា សម្មុតិ សង្កេតវចនស្ស អវិសំវាទនតាយ ការណន្តិ អត្ថោ, វិសំវាទនាភាវតោ សង្កេតវចនំ សច្ចន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មានំ ភូតលក្ខណន្តិ ច បរមត្ថវចនស្ស សច្ចភាវេ ការណទស្សនំ. សភាវធម្មានំ យោ ភូតោ អវិបរីតោ សភាវោ, តស្ស លក្ខណំ អង្គនំ ញាបនន្តិ អត្ថោ, យាថាវតោ អវិសំវាទនវសេន បវត្តនតោ បរមត្ថវចនំ សច្ចន្តិ អធិប្បាយោ. អនង្គណសុត្តដីកាយំ បន អាចរិយេនេវ និស្សក្កវចនេន បទមុល្លិង្គេត្វា ‘‘លោកសម្មុតិការណាតិ លោកសមញ្ញំ និស្សាយ បវត្តនតោ. ធម្មានន្តិ សភាវធម្មានំ. ភូតការណាតិ យថាភូតសភាវំ និស្សាយ បវត្តនតោ’’តិ វុត្តំ.

អញ្ញត្ថ បន –

‘‘តស្មា វោហរកុសលស្ស, លោកនាថស្ស សត្ថុនោ;

សម្មុតិំ វោហរន្តស្ស, មុសាវាទោ ន ជាយតី’’តិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៥៧; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១៧០; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ២៤) –

អយម្បិ គុណបរិទីបនី គាថា ទិស្សតិ. តត្ថ តស្មាតិ សច្ចស្ស ទុវិធត្តា, សង្កេតវចនស្ស វា សច្ចភាវតោ. សម្មុតិំ វោហរន្តស្សាតិ ‘‘បុគ្គលោ សត្តោ’’តិអាទិនា លោកសមញ្ញំ កថេន្តស្ស មុសាវាទោ នាម ន ជាយតីតិ អត្ថោ. អបិច ‘‘អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា បុគ្គល កថំ កថេតិ ហិរោត្តប្បទីបនត្ថំ, កម្មស្សកតាទីបនត្ថំ, បច្ចត្តបុរិសការទីបនត្ថំ, អានន្តរិយទីបនត្ថំ, ព្រហ្មវិហារទីបនត្ថំ, បុព្ពេនិវាសទីបនត្ថំ, ទក្ខិណាវិសុទ្ធិទីបនត្ថំ, លោកសម្មុតិយា អប្បហានត្ថញ្ចា’’តិអាទិនា (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៥៧; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១៧០; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ២៤; កថា. អនុដី. ១) តត្ថ តត្ថ វុត្តការណម្បិ អាហរិត្វា ឥធ វត្តព្ពំ.

យទិ តថាគតោ បរមត្ថសច្ចំ សម្មទេវ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា ឋិតោបិ លោកសមញ្ញាភូតំ សម្មុតិសច្ចំ គហេត្វាវ វទតិ, ឯវញ្ចេត្ថ កោ លោកិយមហាជនេហិ វិសេសោតិ វុត្តំ ‘‘យាហី’’តិអាទិ, អយំ បាឡិយំ សម្ពន្ធោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – លោកិយមហាជនោ អប្បហីនបរាមាសត្តា ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា បរាមសន្តោ វោហរតិ. តថាគតោ បន សព្ពសោ បហីនបរាមាសត្តា អបរាមសន្តោវ យស្មា លោកសមញ្ញាហិ វិនា លោកិយោ អត្ថោ លោកេន ទុព្ពិញ្ញេយ្យោ, តស្មា តាហិ តំ វោហរតិ. តថា វោហរន្តោ ច អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន វេនេយ្យសត្តេ បរមត្ថសច្ចេ បតិដ្ឋាបេតីតិ. ទេសនំ វិនិវដ្ដេត្វាតិ ហេដ្ឋា វុត្តាយ ទិដ្ឋាភិនិវេសបដិសញ្ញុត្តាយ វដ្ដកថាយ វិនិវត្តេត្វា វិវេចេត្វា. អរហត្តនិកូដេន និដ្ឋាបេសីតិ ‘‘អបរាមស’’ន្តិ ឥមិនា បទេន តណ្ហាមានបរាមាសប្បហានកិត្តនេន តប្បហាយកអរហត្តសង្ខាតនិកូដេន ទេសនំ បរិយោសាបេសិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥតិ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ បរមសុខុមគម្ភីរទុរនុពោធត្ថបរិទីបនាយ សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយជននាយ សាធុវិលាសិនិយា នាម លីនត្ថបកាសនិយា បោដ្ឋបាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថបកាសនា.

បោដ្ឋបាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.